Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః ప్రత్యేకమర్మనిర్దేశం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः प्रत्येकमर्मनिर्देशं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
శరీరసంఖ్యావ్యాకరణే హి మాంససిరాదివ్యాకరణమభిహితం, మర్మాణి చ మాంససిరాదిసంశ్రితాని, అతస్తదనంతరం మర్మణాం నిర్దేశో యుజ్యత ఇత్యాహ- అథాత ఇత్యాది| ప్రత్యేకశబ్దాదగ్రే మాంసాదిశబ్దో లుప్తో ద్రష్టవ్యః, తేన ప్రత్యేకం మాంసాదిమర్మణాం నిర్దేశో వివరణం యస్మిన్ తం తథా||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
సప్తోత్తరం మర్మశతం | తాని మర్మాణి పంచాత్మకాని భవంతి; తద్యథా- మాంసమర్మాణి, సిరామర్మాణి, స్నాయుమర్మాణి, అస్థిమర్మాణి, సంధిమర్మాణి చేతి | న ఖలు మాంససిరాస్నాయ్వస్థిసంధివ్యతిరేకేణాన్యాని మర్మాణి భవంతి, యస్మాన్నోపలభ్యంతే ||3||
सप्तोत्तरं मर्मशतम् | तानि मर्माणि पञ्चात्मकानि भवन्ति; तद्यथा- मांसमर्माणि, सिरामर्माणि, स्नायुमर्माणि, अस्थिमर्माणि, सन्धिमर्माणि चेति | न खलु मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिव्यतिरेकेणान्यानि मर्माणि भवन्ति, यस्मान्नोपलभ्यन्ते ||३||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సంఖ్యామాహ- సప్తోత్తరమిత్యాది| పంచాత్మకాని పంచప్రకారాణి| తాన్యేవ పంచప్రకారాణ్యాహ- తద్యథేత్యాది| నను, కథం మాంసాదీని పంచైవ మర్మాణి నాధికానీతి దర్శయన్నాహ- న ఖల్విత్యాది| నను, స్రోతఃప్రభృతీనామపి మారణాత్మకత్వాన్మర్మత్వమస్త్యేవ, తత్ కథం మాంసాదివ్యతిరేకేణాన్యాని మర్మాణి నోపలభ్యంత ఇత్యుక్తం? ఉచ్యతే- మారయంతీతి మర్మాణ్యుచ్యంతే, స్రోతసి చ క్షతేఽపి నావశ్యతయా మరణం; యతో వక్ష్యతి- “స్రోతోవిద్ధం తు ప్రత్యాఖ్యాయోపచరేత్” (శా.9) ఇతి| యద్యేవం తర్హి రుక్కరవైకల్యకరణామమారణాత్మకత్వాన్మర్మత్వం న స్యాదితి చేత్? తన్న, రుక్కరవైకల్యకరేష్వప్యగ్నీషోమాదిప్రాణానాం మధ్యే కస్యచిత్ ప్రాణస్య హానేః; అథవా స్రోతఃప్రభృతీని మాంసాదీన్యవ్యతిరిచ్య వర్తంతే, యతో మాంసాదిష్వేవ స్రోతఃప్రభృతీని సంతి, తస్మాన్మాంసాదీని పంచైవ మర్మాణీతి||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్రైకాదశ మాంసమర్మాణి, ఏకచత్వారింశత్ సిరామర్మాణి, సప్తవింశతిః స్నాయుమర్మాణి, అష్టావస్థిమర్మాణి, వింశతిః సంధిమర్మాణి చేతి | తదేతత్ సప్తోత్తరం మర్మశతం ||4||
तत्रैकादश मांसमर्माणि, एकचत्वारिंशत् सिरामर्माणि, सप्तविंशतिः स्नायुमर्माणि, अष्टावस्थिमर्माणि, विंशतिः सन्धिमर्माणि चेति | तदेतत् सप्तोत्तरं मर्मशतम् ||४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం మాంసాదిభేదేన మర్మసంఖ్యాం నిర్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| ఏకాదశేతి చత్వారి తలహృదయాని, తావంత్యేవేంద్రబస్తీని, గుదమేకం, ద్వే స్తనరోహితే, ఏవమేకాదశ మాంసమర్మాణి| ఏకచత్వారింశదితి చతస్రో ధమన్యః, అష్టౌ మాతృకాః, చత్వారి శృంగాటకాని, ద్వే అపాంగే, ఏకా స్థపనీ, ద్వే ఫణే , ద్వే స్తనమూలే, ద్వావపస్తంభౌ , ద్వావపలాపౌ, ఏకం హృదయం, ఏకా నాభిః, ద్వౌ పార్శ్వసంధీ, ద్వే బృహత్యౌ, చత్వారి లోహితాక్షాణి, చతస్ర ఉర్వ్యః, ఏవమేకచత్వారింశత్ సిరామర్మాణి| సప్తవింశతిరితి చతస్ర ఆణ్యః , ద్వౌ విటపౌ, ద్వౌ కక్షధరౌ, చత్వారః కూర్చాః, చత్వారి కూర్చశిరాంసి, ఏకో బస్తిః, చత్వారి క్షిప్రాణి, ద్వావంసౌ, ద్వే విధురే, ద్వావుత్క్షేపౌ, ఏవం సప్తవింశతిః స్నాయుమర్మాణి| అష్టావితి ద్వే కటీకతరుణే, ద్వౌ నితంబౌ, ద్వే అంసఫలకే, ద్వౌ శంఖౌ, ఏవమష్టావస్థిమర్మాణి| వింశతిరితి ద్వే జానునీ, ద్వౌ కూర్పరౌ, పంచ సీమంతాః, ఏకోఽధిపతిః, ద్వౌ గుల్ఫౌ, ద్వౌ మణిబంధౌ, ద్వే కుకుందరే, ద్వావావర్తౌ, ద్వే కృకాటికే, ఏవం వింశతిః సంధిమర్మాణి| పునః సప్తోత్తరం మర్మశతమితి వచనముపసంహారే ప్రయుక్తమతో న పౌనరుక్త్యం||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తేషామేకాదశైకస్మిన్ సక్థ్ని భవంతి, ఏతేనేతరసక్థి బాహూ చ వ్యాఖ్యాతౌ, ఉదరోరసోర్ద్వాదశ, చతుర్దశ పృష్ఠే, గ్రీవాం ప్రత్యూర్ధ్వం సప్తత్రింశత్ ||5||
तेषामेकादशैकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ, उदरोरसोर्द्वादश, चतुर्दश पृष्ठे, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं सप्तत्रिंशत् ||५||
🔊 Audio coming soon
మాంసాదిమర్మణాం సప్తోత్తరశతసంఖ్యాకానాం ప్రదేశవిశేషజ్ఞాపనార్థం సంఖ్యయా విభజ్య శాఖాద్యాశ్రయం నిర్దిశన్నాహ- తేషామిత్యాది||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తత్ర సక్థిమర్మాణి క్షిప్రతలహృదయకూర్చకూర్చశిరోగుల్ఫేంద్రబస్తిజాన్వాణ్యుర్విలోహితాక్షాణి విటపం చేతి, ఏతేనేతరత్సక్థి వ్యాఖ్యాతం | ఉదరోరసోస్తు గుదబస్తినాభిహృదయస్తనమూలస్తనరోహితాపలాపాన్యపస్తంభౌ చేతి | పృష్ఠమర్మాణి తు కటీకతరుణకుకుందరనితంబపార్శ్వసంధిబృహత్యంసఫలకాన్యంసౌ చేతి | బాహుమర్మాణి తు శిప్రతలహృదయకూర్చకూర్చశిరోమణిబంధేంద్రబస్తికూర్పరాణ్యుర్వీలోహితాక్షాణి కక్షధరం చేతి; ఏతేనేతరో బాహుర్వ్యాఖ్యాతః | జత్రుణ ఊర్ధ్వం చతస్రో ధమన్యోఽష్టౌ మాతృకా ద్వే కృకాటికే ద్వే విధురే ద్వే ఫణే ద్వావపాంగౌ ద్వావావర్తౌ ద్వావుత్క్షేపౌ ద్వౌ శంఖావేకా స్థపనీ పంచ సీమంతాశ్చత్వారి శృంగాటకాన్యేకోఽధిపతిరితి ||6||
तत्र सक्थिमर्माणि क्षिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोगुल्फेन्द्रबस्तिजान्वाण्युर्विलोहिताक्षाणि विटपं चेति, एतेनेतरत्सक्थि व्याख्यातम् | उदरोरसोस्तु गुदबस्तिनाभिहृदयस्तनमूलस्तनरोहितापलापान्यपस्तम्भौ चेति | पृष्ठमर्माणि तु कटीकतरुणकुकुन्दरनितम्बपार्श्वसन्धिबृहत्यंसफलकान्यंसौ चेति | बाहुमर्माणि तु शिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोमणिबन्धेन्द्रबस्तिकूर्पराण्युर्वीलोहिताक्षाणि कक्षधरं चेति; एतेनेतरो बाहुर्व्याख्यातः | जत्रुण ऊर्ध्वं चतस्रो धमन्योऽष्टौ मातृका द्वे कृकाटिके द्वे विधुरे द्वे फणे द्वावपाङ्गौ द्वावावर्तौ द्वावुत्क्षेपौ द्वौ शङ्खावेका स्थपनी पञ्च सीमन्ताश्चत्वारि शृङ्गाटकान्येकोऽधिपतिरिति ||६||
🔊 Audio coming soon
శాఖాదిషు సంఖ్యయా విభక్తానాం మర్మణాం నామాన్యాహ- తత్రేత్యాది| అత్ర క్షిప్రాద్యేకైకం గణయితవ్యం, ఏవమేకాదశ| క్షిప్రాదీనాం లక్షణమాచార్యః స్వయమేవాగ్రే కరిష్యతి, అతోఽత్రేమాని న వ్యాఖ్యాతాని| ఉదరేత్యాది గుదాదిహృదయాంతమేకైకం గణయితవ్యం, స్తనమూలాదీని ద్వే ద్వే, ఏవం ద్వాదశ| పృష్ఠేత్యాది కటీకతరుణాదీని ద్వే ద్వే, ఏవం చతుర్దశ| బాహ్విత్యాది అత్రాపి క్షిప్రాదికమేకైకం గణయితవ్యం||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తత్ర తలహృదయేంద్రబస్తిగుదస్తనరోహితాని మాంసమర్మాణి, నీలధమనీమాతృకాశృంగాటకాపాంగస్థపనీఫణస్తనమూలాపలాపాపస్తంభహృదయనాభిపార్శ్వసంధిబృహతీలోహితాక్షోర్వ్యః సిరామర్మాణి, ఆణీ(ణి)విటపకక్షధరకూర్చకూర్చశిరోబస్తిక్షిప్రాంసవిధురోత్క్షేపాః స్నాయుమర్మాణి, కటీకతరుణనితంబాంసఫలకశంఖాస్త్వస్థిమర్మాణి, జానుకూర్పరసీమంతాధిపతిగుల్ఫమణిబంధకుకుందరావర్తకృకాటికాశ్చేతి సంధిమర్మాణి ||7||
तत्र तलहृदयेन्द्रबस्तिगुदस्तनरोहितानि मांसमर्माणि, नीलधमनीमातृकाशृङ्गाटकापाङ्गस्थपनीफणस्तनमूलापलापापस्तम्भहृदयनाभिपार्श्वसन्धिबृहतीलोहिताक्षोर्व्यः सिरामर्माणि, आणी(णि)विटपकक्षधरकूर्चकूर्चशिरोबस्तिक्षिप्रांसविधुरोत्क्षेपाः स्नायुमर्माणि, कटीकतरुणनितम्बांसफलकशङ्खास्त्वस्थिमर्माणि, जानुकूर्परसीमन्ताधिपतिगुल्फमणिबन्धकुकुन्दरावर्तकृकाटिकाश्चेति सन्धिमर्माणि ||७||
🔊 Audio coming soon
తత్రైకాదశ మాంసమర్మాణీత్యాదివాక్యైః ప్రాగుద్దిష్టానాం మాంసాదిమర్మణాం నామాన్యాహ- తత్రేత్యాది| ఏతేషాం మాంసాదిమర్మణాం సంఖ్యా ప్రాగత్రైవాధ్యాయే వ్యాఖ్యాతా, తేనాత్ర న వ్యాఖ్యాయతే||7||
Adhikarana 7 (8-14) · Śloka 14
తాన్యేతాని పంచవికల్పాని భవంతి; తద్యథా- సద్యఃప్రాణహరాణి, కాలాంతరప్రాణహరాణి, విశల్యఘ్నాని, వైకల్యకరాణి, రుజాకరాణి చేతి | తత్ర సద్యఃప్రాణహరాణ్యేకోనవింశతిః, కాలాంతరప్రాణహరాణి త్రయస్త్రింశత్, త్రీణి విశల్యఘ్నాని, చతుశ్చత్వారింశద్వైకల్యకరాణి, అష్టౌ రుజాకరాణీతి ||8|| భవంతి చాత్ర- శృంగాటకాన్యధిపతిః శంఖౌ కంఠసిరా గుదం | హృదయం బస్తినాభ్యౌ(భీ) చ ఘ్నంతి సద్యో హతాని తు ||9|| వక్షోమర్మాణి సీమంతతలక్షిప్రేంద్రబస్తయః | కటీకతరుణే సంధీ పార్శ్వజౌ బృహతీ చ యా ||10|| నితంబావితి చైతాని కాలాంతరహరాణి తు | ఉత్క్షేపౌ స్థపనీ చైవ విశల్యఘ్నాని నిర్దిశేత్ ||11|| లోహితాక్షాణి జానూర్వీకూర్చవిటపకూర్పరాః | కుకుందరే కక్షధరే విధురే సకృకాటికే ||12|| అంసాంసఫలకాపాంగా నీలే మన్యే ఫణౌ తథా | వైకల్యకరణాన్యాహురావర్తౌ ద్వౌ తథైవ చ ||13|| గుల్ఫౌ ద్వౌ మణిబంధౌ ద్వౌ ద్వే ద్వే కూర్చశిరాంసి చ | రుజాకరాణి జానీయాదష్టావేతాని బుద్ధిమాన్ | క్షిప్రాణి విద్ధమాత్రాణి ఘ్నంతి కాలాంతరేణ చ ||14||
तान्येतानि पञ्चविकल्पानि भवन्ति; तद्यथा- सद्यःप्राणहराणि, कालान्तरप्राणहराणि, विशल्यघ्नानि, वैकल्यकराणि, रुजाकराणि चेति | तत्र सद्यःप्राणहराण्येकोनविंशतिः, कालान्तरप्राणहराणि त्रयस्त्रिंशत्, त्रीणि विशल्यघ्नानि, चतुश्चत्वारिंशद्वैकल्यकराणि, अष्टौ रुजाकराणीति ||८|| भवन्ति चात्र- शृङ्गाटकान्यधिपतिः शङ्खौ कण्ठसिरा गुदम् | हृदयं बस्तिनाभ्यौ(भी) च घ्नन्ति सद्यो हतानि तु ||९|| वक्षोमर्माणि सीमन्ततलक्षिप्रेन्द्रबस्तयः | कटीकतरुणे सन्धी पार्श्वजौ बृहती च या ||१०|| नितम्बाविति चैतानि कालान्तरहराणि तु | उत्क्षेपौ स्थपनी चैव विशल्यघ्नानि निर्दिशेत् ||११|| लोहिताक्षाणि जानूर्वीकूर्चविटपकूर्पराः | कुकुन्दरे कक्षधरे विधुरे सकृकाटिके ||१२|| अंसांसफलकापाङ्गा नीले मन्ये फणौ तथा | वैकल्यकरणान्याहुरावर्तौ द्वौ तथैव च ||१३|| गुल्फौ द्वौ मणिबन्धौ द्वौ द्वे द्वे कूर्चशिरांसि च | रुजाकराणि जानीयादष्टावेतानि बुद्धिमान् | क्षिप्राणि विद्धमात्राणि घ्नन्ति कालान्तरेण च ||१४||
🔊 Audio coming soon
తాన్యేవ సుఖపాఠార్థం శ్లోకైర్దర్శయన్నాహ,- భవంతీత్యాది| చత్వారి శృంగాటకాని, ఏకోఽధిపతిః; శంఖౌ ద్వౌ, కంఠసిరా అష్టౌ మాతృకాః, గుదం హృదయం బస్తిర్నాభీ చేత్యేకైకం, ఏవమేకోనవింశతిః సద్యోఘ్నాని| వక్షోమర్మాణీతి స్తనమూలే ద్వే, స్తనరోహితే ద్వే, అపలాపౌ ద్వౌ, అపస్తంభౌ ద్వౌ, ఏవమష్టౌ వక్షోమర్మాణి; సీమంతాః పంచ, తలాని చత్వారి, క్షిప్రాణి చత్వారి, ఇంద్రబస్తయశ్చత్వారః, ద్వే కటీకతరుణే, ద్వౌ పార్శ్వసంధీ, ద్వే బృహత్యౌ, ద్వౌ నితంబౌ, ఏవం త్రయస్త్రింశత్ కాలాంతరప్రాణహరాణి| ఉత్క్షేపావితి ఉత్క్షేపౌ ద్వౌ, ఏకా స్థపనీ, ఏవం త్రీణి విశల్యఘ్నాని| లోహితేత్యాది చత్వారి లోహితాక్షనామధేయాని, ఆణయశ్చతస్రః, జానునీ ద్వే, చతస్ర ఉర్వ్యః, చత్వారః కూర్చాః, విటపాదీనామావర్తాంతానాం త్రయోదశానాం ప్రత్యేకం ద్వౌ ద్వౌ, ఇతి చతుశ్చత్వారింశద్వైకల్యకరణాని| గుల్ఫావిత్యాది ద్వౌ గుల్ఫౌ, ద్వౌ మణిబంధౌ; ద్వే ద్వే కూర్చశిరాంసి చేతి ద్వే కూర్చశిరసీ హస్తయోః, ద్వే కూర్చశిరసీ పాదయోః, ఏవం చత్వారి కూర్చశిరాంసి, ఇత్యష్టౌ రుజాకరాణి| భేదేన యత్ పంచప్రకారత్వముక్తం తద్యద్యపి వక్ష్యమాణేన ‘మర్మాణి శల్యవిషయార్ధముదాహరంతి’ ఇత్యాదిశ్లోకప్రతిపాదితేన ప్రాణహరవైకల్యకరేతి ద్విత్వేన బాధ్యతే, తథాఽపి న దోషో భిషజామాదరఖ్యాపనార్థత్వాద్ద్విత్వస్యేతి||8-14||
Adhikarana 8 (15) · Śloka 15
మర్మాణి మాంససిరాస్నాయ్వస్థిసంధిసన్నిపాతాః; తేషు స్వభావత ఏవ విశేషేణ ప్రాణాస్తిష్ఠంతి; తస్మాన్మర్మస్వభిహతాస్తాంస్తాన్ భావానాపద్యంతే ||15||
मर्माणि मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिसन्निपाताः; तेषु स्वभावत एव विशेषेण प्राणास्तिष्ठन्ति; तस्मान्मर्मस्वभिहतास्तांस्तान् भावानापद्यन्ते ||१५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం ప్రాణహరాదికం కర్మ మర్మణాం సయుక్తికం దర్శయన్నాహ- మర్మాణీత్యాది| సన్నిపాతః సంశ్లేషోఽత్యంతమిశ్రీభావ ఇతి యావత్| సర్వేషాం సర్వత్ర మర్మణి సంశ్లేషేఽపి మాంసమర్మ సిరామర్మాదివ్యవహార ఆధిక్యమాశ్రిత్య, పార్థివాదివ్యవహారవత్| స్వభావత ఇతి హేత్వంతరనిరపేక్షతయా| ప్రాణా అగ్న్యాదయః| తాంస్తానితి ‘ఇంద్రియార్థేష్వసంప్రాప్తిర్మనోబుద్ధివిపర్యయ’ ఇత్యాదికానత్రైవోక్తాన్| అన్యే తు “భ్రమః ప్రలాపః పతనం ప్రమోహ” (సూ.25) ఇత్యాదికాన్ సూత్రస్థానోక్తానాహుః||15||
Adhikarana 9 (16) · Śloka 16
తత్ర సద్యఃప్రాణహరాణ్యాగ్నేయాని, అగ్నిగుణేష్వాశు క్షీణేషు క్షపయంతి; కాలాంతరప్రాణహరాణి సౌమ్యాగ్నేయాని, అగ్నిగుణేష్వాశు క్షీణేషు క్రమేణ చ సోమగుణేషు కాలాంతరేణ క్షపయంతి; విశల్యప్రాణహరాణి వాయవ్యాని, శల్యముఖావరుద్ధో యావదంతర్వాయుస్తిష్ఠతి తావజ్జీవతి, ఉద్ధృతమాత్రే తు శల్యే మర్మస్థానాశ్రితో వాయుర్నిష్క్రామతి, తస్మాత్ సశల్యో జీవత్యుద్ధృతశల్యో మ్రియతే (పాకాత్పతితశల్యో వా జీవతి); వైకల్యకరాణి సౌమ్యాని, సోమో హి స్థిరత్వాచ్ఛైత్యాచ్చ ప్రాణావలంబనం కరోతి; రుజాకరాణ్యగ్నివాయుగుణభూయిష్ఠాని, విశేషతశ్చ తౌ రుజాకరౌ; పాంచభౌతికీం చ రుజామాహురేకే ||16||
तत्र सद्यःप्राणहराण्याग्नेयानि, अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्षपयन्ति; कालान्तरप्राणहराणि सौम्याग्नेयानि, अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्रमेण च सोमगुणेषु कालान्तरेण क्षपयन्ति; विशल्यप्राणहराणि वायव्यानि, शल्यमुखावरुद्धो यावदन्तर्वायुस्तिष्ठति तावज्जीवति, उद्धृतमात्रे तु शल्ये मर्मस्थानाश्रितो वायुर्निष्क्रामति, तस्मात् सशल्यो जीवत्युद्धृतशल्यो म्रियते (पाकात्पतितशल्यो वा जीवति); वैकल्यकराणि सौम्यानि, सोमो हि स्थिरत्वाच्छैत्याच्च प्राणावलम्बनं करोति; रुजाकराण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, विशेषतश्च तौ रुजाकरौ; पाञ्चभौतिकीं च रुजामाहुरेके ||१६||
🔊 Audio coming soon
కస్మాత్ పునరత్ర సమానేఽపి ప్రాణోపఘాతే సద్యఃప్రాణహరకాలాంతరప్రాణహరాదివిశేష ఇత్యాహ- తత్రేత్యాది| ఆగ్నేయానీతి యద్యపి “సోమమారుతతేజాంసి రజఃసత్త్వతమాంసి చ| మర్మసు ప్రాయశః పుంసాం భూతాత్మా చావతిష్ఠతే” ఇత్యుక్తం, తథాఽప్యాగ్నేయేషు మర్మస్వధికం తేజః, సౌమ్యేషు సోమ ఇత్యాది జ్ఞేయం| అగ్నిగుణేష్వాశుక్షీణేష్వితి అగ్నేరాశుకారిత్వాదిత్యర్థః| తావితి అగ్నివాయూ విశేషేణ రుజాకరౌ; సామాన్యేన పునః సోమోఽపి, కఫవ్రణే వేదనాసంభవాత్| రుజాయామేవ ద్వితీయమేకీయమతం దర్శయన్నాహ- పాంచభౌతికీమిత్యాది||16||
Adhikarana 10 (17) · Śloka 17
కేచిదాహుర్మాంసాదీనాం పంచానామపి సమస్తానాం వివృద్ధానాం సమవాయాత్ సద్యఃప్రాణహరాణి, ఏకహీనానామల్పానాం వా కాలాంతరప్రాణహరాణి, ద్విహీనానాం విశల్యప్రాణహరాణి , త్రిహీనానాం వైకల్యకరాణి, ఏకస్మిన్నేవ రుజాకరాణీతి | నైవం, యతోఽస్థిమర్మస్వప్యభిహతేషు శోణితాగమనం భవతి ||17||
केचिदाहुर्मांसादीनां पञ्चानामपि समस्तानां विवृद्धानां समवायात् सद्यःप्राणहराणि, एकहीनानामल्पानां वा कालान्तरप्राणहराणि, द्विहीनानां विशल्यप्राणहराणि , त्रिहीनानां वैकल्यकराणि, एकस्मिन्नेव रुजाकराणीति | नैवं, यतोऽस्थिमर्मस्वप्यभिहतेषु शोणितागमनं भवति ||१७||
🔊 Audio coming soon
సద్యఃప్రాణహరాదివిశేషస్య ద్వితీయదర్శనే వ్యవస్థాం దర్శయన్నాహ- కేచిదిత్యాది| యద్యపి గుదబస్తినాభిహృదయేషు సద్యఃప్రాణహరమర్మస్వస్థీని న వ్యక్తాని తథాఽప్యవ్యక్తానామస్థ్నాం శక్తిరూపేణావస్థానాత్ పంచానాం సమవాయ ఉత్పద్యత ఏవ | ఏకహీనానామిత్యత్ర హీనశబ్దోఽత్యంతాభావే వర్తతే, న తు న్యూనత్వే| ఏకహీనాని పునః స్తనమూలాపలాపాపస్తంభస్రీమంతకటీకతరుణపార్శ్వసంధిబృహతీనితంబాని మాంసహీనాని, స్తనరోహితతలహృదయక్షిప్రేంద్రబస్తయోఽస్థిహీనాః; ద్విహీనాని పునరుత్క్షేపౌ మాంససంధిహీనౌ; త్రిహీనాని పునర్లోహితాక్షాణి స్నాయుసంధ్యస్థిహీనాని, స్థపనీ మాంససిరాస్నాయుహీనా, జానునీ మాంససిరాస్నాయుహీనే, ఉర్వ్యోఽస్థిమాంసస్నాయుహీనాః, విటపే మాంససిరాస్థిహీనే, కూర్పరౌ మాంససిరాస్నాయుహీనౌ, కుకుందరే మాంసస్నాయుసిరాహీనే , కక్షధరే సిరాస్థిసంధిహీనే, విధురే మాంససిరాసంధిహీనే, కృకాటికే మాంససిరాస్నాయుహీనే, అంసౌ మాంససిరాసంధిహీనౌ, అంసఫలకే మాంసస్నాయుసంధిహీనే, నీలే మన్యే ఫణే చ మాంససంధ్యస్థిహీనే, ఆవర్తౌ మాంససిరాస్నాయుహీనౌ, అపాంగౌ మాంసస్నాయుసంధిహీనౌ| ఏకస్మిన్నితి మాంసాదిసంధ్యంతాదేకస్మిన్నవశిష్టే రుజాకరాణి భవంతి, గుల్ఫమణిబంధాస్తథా కూర్చశిరాంసి మాంససిరాస్నాయ్వస్థిహీనాని| నైవమితి స్వదర్శనే సర్వమర్మణాం మాంససిరాస్నాయ్వస్థిసంధిసన్నిపాతత్వాదేవ ద్విత్ర్యాదిహీనమసమ్యగిత్యర్థః| కుతః స్వదర్శనే సర్వాణి సర్వత్ర సంతీత్యాహ- యత ఇత్యాది| యతశ్చాస్థివిద్ధేష్వపి శోణితదర్శనం భవత్యతః ప్రత్యక్షాత్ ప్రమాణాత్ సర్వాణి మాంసాదీని సర్వత్ర మర్మణి భవంతీతి జ్ఞాతవ్యం||17||
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
చతుర్విధా యాస్తు సిరాః శరీరే ప్రాయేణ తా మర్మసు సన్నివిష్టాః | స్నాయ్వస్థిమాంసాని తథైవ సంధీన్ సంతర్ప్య దేహం ప్రతియాపయంతి ||18||
चतुर्विधा यास्तु सिराः शरीरे प्रायेण ता मर्मसु सन्निविष्टाः | स्नाय्वस्थिमांसानि तथैव सन्धीन् सन्तर्प्य देहं प्रतियापयन्ति ||१८||
🔊 Audio coming soon
ఏతదేవ దర్శయన్నాహ- చతురిత్యాది| చతుర్విధా ఇతి వాతపిత్తశ్లేష్మరక్తవహాః| మర్మస్విత్యాది| ఏతేన సిరాణాం స్నాయ్వస్థిమాంససంధిగతత్వం బోధితం, అత ఏవాస్థివిద్ధేఽపి శోణితాగమనమిత్యర్థః||18||
Adhikarana 12 (19-20) · Śloka 20
తతః క్షతే మర్మణి తాః ప్రవృద్ధః సమంతతో వాయురభిస్తృణోతి | వివర్ధమానస్తు స మాతరిశ్వా రుజః సుతీవ్రాః ప్రతనోతి కాయే ||19|| రుజాభిభూతం తు తతః శరీరం ప్రలీయతే నశ్యతి చాస్య సంజ్ఞా | అతో హి శల్యం వినిహర్తుమిచ్ఛన్మర్మాణి యత్నేన పరీక్ష్య కర్షేత్ ||20||
ततः क्षते मर्मणि ताः प्रवृद्धः समन्ततो वायुरभिस्तृणोति | विवर्धमानस्तु स मातरिश्वा रुजः सुतीव्राः प्रतनोति काये ||१९|| रुजाभिभूतं तु ततः शरीरं प्रलीयते नश्यति चास्य सञ्ज्ञा | अतो हि शल्यं विनिहर्तुमिच्छन्मर्माणि यत्नेन परीक्ष्य कर्षेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం యథైకదేశజేఽపి ప్రహారే మర్మవిద్ధస్య క్రమేణ సకలశరీరే వాతాదిదోషవ్యాప్త్యా రుజావేగేన చేతనాధాతోర్వియోగస్తథా దర్శయన్నాహ- తత ఇత్యాది| తాః సిరాః, ప్రవృద్ధో వాయుః, సమంతతః సర్వతః, అభిస్తృణోతి సంఛాదయతి| శరీరం ప్రలీయతే ప్రలయం గచ్ఛతి శరీరయంత్రం విఘట్టయతీత్యర్థః| తస్మిన్ పాంచభౌతికే శరీరే ప్రలీనే సంజ్ఞాషష్ఠశ్చేతనాధాతురపి నశ్యతి| ‘తాః ప్రవృద్ధ’ ఇత్యత్ర ‘తాసు వృద్ధ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి వ్యాఖ్యానయంతి చ- తాసు సిరాసు వృద్ధో వాయుః సమంతతః సకలం శరీరమభిస్తృణోతి సంఛాదయతీత్యర్థః||19-20||
Adhikarana 13 (21) · Śloka 21
ఏతేన శేషం వ్యాఖ్యాతం ||21||
एतेन शेषं व्याख्यातम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
ఏతేనేతి రుగాదిరూపేణ వాయోర్లక్షణేన, శేషమితి దాహాది స్రోతోనిరోధాది చ పిత్తశ్లేష్మణోర్లక్షణం వ్యాఖ్యాతమేవేత్యర్థః||21||
Adhikarana 14 (22) · Śloka 22
తత్ర సద్యఃప్రాణహరమంతే విద్ధం కాలాంతరేణ మారయతి, కాలాంతరప్రాణహరమంతే విద్ధం వైకల్యమాపాదయతి, విశల్యఘ్నం వైకల్యకరం చ భవతి, వైకల్యకరం కాలాంతరేణ క్లేశయతి రుజాం చ కరోతి, రుజాకరమతీవ్రవేదనం భవతి ||22||
तत्र सद्यःप्राणहरमन्ते विद्धं कालान्तरेण मारयति, कालान्तरप्राणहरमन्ते विद्धं वैकल्यमापादयति, विशल्यघ्नं वैकल्यकरं च भवति, वैकल्यकरं कालान्तरेण क्लेशयति रुजां च करोति, रुजाकरमतीव्रवेदनं भवति ||२२||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సద్యఃప్రాణహరాదీనాం స్వకర్మ యన్నియతం తత్కారణవికల్పాద్ వ్యభిచారయన్నాహ- తత్రేత్యాది| అంతే విద్ధం సమీపే విద్ధం, మధ్యే విద్ధం తు సద్య ఏవేత్యర్థః; ఏతేన పూర్వం పూర్వం మర్మ కారణవైకల్యాత్ పరస్య పరస్య కార్యం కరోతి, ఏవం పరం పరమపి మర్మాతివిద్ధాదికారణవశాత్ పూర్వస్య పూర్వస్య కర్మ కరోతి| అత ఏవ తేష్విత్యాదినా క్షిప్రాణి కదాచిదాశు మారయంతీత్యగ్రే వక్ష్యతి||22||
Adhikarana 15 (23) · Śloka 23
తత్ర సద్యఃప్రాణహరాణి సప్తరాత్రాభ్యంతరాన్మారయంతి, కాలాంతరప్రాణహరాణి పక్షాన్మాసాద్వా, తేష్వపి తు క్షిప్రాణి కదాచిదాశు మారయంతి, విశల్యప్రాణహరాణి వైకల్యకరాణి చ కదాచిదత్యభిహతాని మారయంతి ||23||
तत्र सद्यःप्राणहराणि सप्तरात्राभ्यन्तरान्मारयन्ति, कालान्तरप्राणहराणि पक्षान्मासाद्वा, तेष्वपि तु क्षिप्राणि कदाचिदाशु मारयन्ति, विशल्यप्राणहराणि वैकल्यकराणि च कदाचिदत्यभिहतानि मारयन्ति ||२३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సద్యఃప్రాణహరాదిమర్మణాం మారణే కాలావధిం దర్శయన్నాహ- తత్ర సద్య ఇత్యాది| యద్యపి సద్యఃశబ్దస్తత్క్షణవాచీ తథాఽపి సద్యఃప్రాణహరాణీత్యత్ర సద్యఃశబ్దః సప్తాహాభ్యంతరపరో జ్ఞాతవ్యః, సప్తరాత్రాన్మారయంతీత్యుక్తత్వాత్| తేష్వపీతి కాలాంతరప్రాణహరేష్వపీత్యర్థః| కదాచిదాశు మారయంతి ‘అతిహతాని’ ఇతి శేషః, అనతిహతాని తు కాలాంతరేణైవ మారయంతి; ఏతచ్చోపలక్షణం, తేన రుజాకరాణ్యేవం వైకల్యం జనయంతి; ఏవం వైకల్యాదిష్వపి స్వనియతకర్మవ్యభిచారః||23||
Adhikarana 16 (24) · Śloka 24
అత ఊర్ధ్వం సక్థిమర్మాణి వ్యాఖ్యాస్యామః- తత్ర పాదస్యాంగుష్ఠాంగుల్యోర్మధ్యే క్షిప్రం నామ మర్మ, తత్ర విద్ధస్యాక్షేపకేణ మరణం; మధ్యమాంగులీమనుపూర్వేణ మధ్యే పాదతలస్య తలహృదయం నామ , తత్ర రుజాభిర్మరణం; క్షిప్రస్యోపరిష్టాదుభయతః కూర్చో నామ, తత్ర పాదస్య భ్రమణవేపనే భవతః; గుల్ఫసంధేరధ ఉభయతః కూర్చశిరః, తత్ర రుజాశోఫౌ; పాదజంఘయోః సంధానే గుల్ఫః, తత్ర రుజః స్తబ్ధపాదతా ఖంజతా వా; పార్ష్ణిం ప్రతి జంఘామధ్యే ఇంద్రబస్తిః, తత్ర శోణితక్షయేణ మరణం; జంఘోర్వోః సంధానే జాను, తత్ర ఖంజతా; జానున ఊర్ధ్వముభయతస్త్ర్యంగులమాణీ , తత్ర శోఫాభివృద్ధిః స్తబ్ధసక్థితా చ; ఊరుమధ్యే ఉర్వీ, తత్ర శోణితక్షయాత్ సక్థిశోషః; ఉర్వ్యా ఊర్ధ్వమధో వంక్షణసంధేరూరుమూలే లోహితాక్షం, తత్ర లోహితక్షయేణ మరణం పక్షాఘాతో వా; వంక్షణవృషణయోరంతరే విటపం, తత్ర షాంఢ్యమల్పశుక్రతా వా భవతి; ఏవమేతాన్యేకాదశ సక్థిమర్మాణి వ్యాఖ్యాతాని | ఏతేనేతరసక్థి బాహూ చ వ్యాఖ్యాతౌ | విశేషతస్తు యాని సక్థ్ని గుల్ఫజానువిటపాని, తాని బాహౌ మణిబంధకూర్పరకక్షధరాణి ; యథా వంక్షణవృషణయోరంతరే విటపమేవం వక్షఃకక్షయోర్మధ్యే కక్షధరం, తస్మిన్ విద్ధే త ఏవోపద్రవాః; విశేషతస్తు మణిబంధే కుంఠతా, కూర్పరాఖ్యే కుణిః, కక్షధరే పక్షాఘాతః | ఏవమేతాని చతుశ్చత్వారింశచ్ఛాఖాసు మర్మాణి వ్యాఖ్యాతాని ||24||
अत ऊर्ध्वं सक्थिमर्माणि व्याख्यास्यामः- तत्र पादस्याङ्गुष्ठाङ्गुल्योर्मध्ये क्षिप्रं नाम मर्म, तत्र विद्धस्याक्षेपकेण मरणं; मध्यमाङ्गुलीमनुपूर्वेण मध्ये पादतलस्य तलहृदयं नाम , तत्र रुजाभिर्मरणं; क्षिप्रस्योपरिष्टादुभयतः कूर्चो नाम, तत्र पादस्य भ्रमणवेपने भवतः; गुल्फसन्धेरध उभयतः कूर्चशिरः, तत्र रुजाशोफौ; पादजङ्घयोः सन्धाने गुल्फः, तत्र रुजः स्तब्धपादता खञ्जता वा; पार्ष्णिं प्रति जङ्घामध्ये इन्द्रबस्तिः, तत्र शोणितक्षयेण मरणं; जङ्घोर्वोः सन्धाने जानु, तत्र खञ्जता; जानुन ऊर्ध्वमुभयतस्त्र्यङ्गुलमाणी , तत्र शोफाभिवृद्धिः स्तब्धसक्थिता च; ऊरुमध्ये उर्वी, तत्र शोणितक्षयात् सक्थिशोषः; उर्व्या ऊर्ध्वमधो वङ्क्षणसन्धेरूरुमूले लोहिताक्षं, तत्र लोहितक्षयेण मरणं पक्षाघातो वा; वङ्क्षणवृषणयोरन्तरे विटपं, तत्र षाण्ढ्यमल्पशुक्रता वा भवति; एवमेतान्येकादश सक्थिमर्माणि व्याख्यातानि | एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ | विशेषतस्तु यानि सक्थ्नि गुल्फजानुविटपानि, तानि बाहौ मणिबन्धकूर्परकक्षधराणि ; यथा वङ्क्षणवृषणयोरन्तरे विटपमेवं वक्षःकक्षयोर्मध्ये कक्षधरं, तस्मिन् विद्धे त एवोपद्रवाः; विशेषतस्तु मणिबन्धे कुण्ठता, कूर्पराख्ये कुणिः, कक्षधरे पक्षाघातः | एवमेतानि चतुश्चत्वारिंशच्छाखासु मर्माणि व्याख्यातानि ||२४||
🔊 Audio coming soon
అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| తత్ర పాదాంగుష్ఠేత్యాది స్నాయుమర్మేదమర్ధాంగులం కాలాంతరప్రాణహరం చ| మధ్యమాంగులీమిత్యాది మధ్యమాంగులిమనులక్షీకృత్య క్రమేణ పాదతలస్య మధ్యే తలహృదయం, మాంసమర్మేదమర్ధాంగులం కాలాంతరప్రాణహరం చ| ఉపరిష్టాదిత్యత్ర ‘ద్వ్యంగులే’ ఇతి శేషః, ఉభయత ఇతి ఊర్ధ్వమధశ్చ, తత్ర కూర్చే, ‘విద్ధే’ ఇతి శేషః; స్నాయుమర్మేదం చతురంగులం వైకల్యకరం చ| గుల్ఫేత్యాది ఇదమపి స్నాయుమర్మ ఏకాంగులం వైకల్యకరం చ| పాదేత్యాది| సంధిమర్మేదం ద్వ్యంగులప్రమాణం వైకల్యకరం చ| పార్ష్ణిమిత్యాది| మాంసమర్మేదమర్ధాంగులం పార్ష్ణిం ప్రతి త్రయోదశాంగులే స్థితం కాలాంతరప్రాణహరం చ; భోజస్తు ద్వ్యంగులప్రమాణమాహ, భోజదర్శనాద్గయదాసోఽపి మర్మమానసూత్రే “ద్వ్యంగులమింద్రబస్తిమర్మ” ఇతి పఠిత్వా వ్యాఖ్యాయతి| జంఘేత్యాది సంధిమర్మేదం త్ర్యంగులప్రమాణం వైకల్యకరం చ| జానున ఇత్యాది జానున ఊర్ధ్వం త్ర్యంగులే ఉభయత ఊర్ధ్వమధశ్చ, స్నాయుమర్మేదమర్ధాంగులం వైకల్యకరం చ, గయీ తు త్ర్యంగులమానమేతదాహ- ఊరుమధ్యే ఇత్యాది| సిరామర్మేదమేకాంగులం వైకల్యకరం చ| వంక్షణేత్యాది స్నాయుమర్మేదమేకాంగులం వైకల్యకరం చ| ఏవమిత్యాది| ఏతేనైకాదశమర్మనిర్దేశేన| విశేషత ఇత్యాది| మణిబంధః పాణిమూలం, కర్పూరః కఫోణిః ‘కుహుణీ’ ఇతి లోకే| తస్మిన్నిత్యాది| తస్మిన్నితి మణిబంధాదౌ| త ఏవేతి గుల్ఫాదివధజాతాః| విశేషతస్త్విత్యాది| కుంఠతా కరస్యాకర్మణ్యత్వం| కుణిః సంకుచితబాహుమధ్యః| ఏతేనేతరో బాహుర్వ్యాఖ్యాతః| ఉపసంహారమాహ- ఏవమిత్యాది||24||
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
అత ఊర్ధ్వముదరోరసోర్మర్మాణ్యనువ్యాఖ్యాస్యామః - తత్ర వాతవర్చోనిరసనం స్థూలాంత్రప్రతిబద్ధం గుదం నామ మర్మ, తత్ర సద్యోమరణం; అల్పమాంసశోణితోఽభ్యంతరతః కట్యాం మూత్రాశయో బస్తిః, తత్రాపి సద్యోమరణమశ్మరీవ్రణాదృతే, తత్రాప్యుభయతో భిన్నే న జీవతి, ఏకతో భిన్నే మూత్రస్రావీ వ్రణో భవతి, స తు యత్నేనోపక్రాంతో రోహతి; పక్వామాశయయోర్మధ్యే సిరాప్రభవా నాభిః, తత్రాపి సద్యో మరణం; స్తనయోర్మధ్యమధిష్ఠాయోరస్యామాశయద్వారం సత్త్వరజస్తమసామధిష్ఠానం హృదయం, తత్రాపి సద్య ఏవ మరణం; స్తనయోరధస్తాద్ ద్వ్యంగులముభయతః స్తనమూలే, తత్ర కఫపూర్ణకోష్ఠతయా (కాసశ్వాసాభ్యాం ) మ్రియతే; స్తనచూచుకయోరూర్ధ్వం ద్వ్యంగులముభయతః స్తనరోహితౌ , తత్ర లోహితపూర్ణకోష్ఠతయా కాసశ్వాసాభ్యాం చ మ్రియతే; అంసకూటయోరధస్తాత్ పార్శ్వోపరిభాగయోరపలాపౌ నామ, తత్ర రక్తేన పూయభావం గతేన మరణం; ఉభయత్రోరసో నాడ్యౌ వాతవహే అపస్తంభౌ నామ, తత్ర వాతపూర్ణకోష్ఠతయా కాసశ్వాసాభ్యాం చ మరణం; ఏవమేతాన్యుదరోరసోర్ద్వాదశ మర్మాణి వ్యాఖ్యాతాని ||25||
अत ऊर्ध्वमुदरोरसोर्मर्माण्यनुव्याख्यास्यामः - तत्र वातवर्चोनिरसनं स्थूलान्त्रप्रतिबद्धं गुदं नाम मर्म, तत्र सद्योमरणं; अल्पमांसशोणितोऽभ्यन्तरतः कट्यां मूत्राशयो बस्तिः, तत्रापि सद्योमरणमश्मरीव्रणादृते, तत्राप्युभयतो भिन्ने न जीवति, एकतो भिन्ने मूत्रस्रावी व्रणो भवति, स तु यत्नेनोपक्रान्तो रोहति; पक्वामाशययोर्मध्ये सिराप्रभवा नाभिः, तत्रापि सद्यो मरणं; स्तनयोर्मध्यमधिष्ठायोरस्यामाशयद्वारं सत्त्वरजस्तमसामधिष्ठानं हृदयं, तत्रापि सद्य एव मरणं; स्तनयोरधस्ताद् द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनमूले, तत्र कफपूर्णकोष्ठतया (कासश्वासाभ्यां ) म्रियते; स्तनचूचुकयोरूर्ध्वं द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनरोहितौ , तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च म्रियते; अंसकूटयोरधस्तात् पार्श्वोपरिभागयोरपलापौ नाम, तत्र रक्तेन पूयभावं गतेन मरणं; उभयत्रोरसो नाड्यौ वातवहे अपस्तम्भौ नाम, तत्र वातपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च मरणम्; एवमेतान्युदरोरसोर्द्वादश मर्माणि व्याख्यातानि ||२५||
🔊 Audio coming soon
అత ఇత్యాది| నిరసనం ప్రేరకం, మాంసమర్మేదం చతురంగులం సద్యోఘాతి చ| అల్పేత్యాది కట్యామిత్యుపలక్షణం, తేన నాభిపృష్ఠముష్కగుదవంక్షణశేఫాంసి గృహ్యంతే; తదుక్తం- “నాభిపృష్ఠకటీముష్కగుదవంక్షణశేఫసాం| ఏకద్వారస్తనుత్వక్కో మధ్యే బస్తిరధోముఖః” (ని.3) ఇతి| సద్యోమరణమశ్మరీవ్రణాదృతే భవతీతి సంబంధః| తత్రాపీతి అశ్మరీనిమిత్తే ఇత్యర్థః| ఉభయతో భిన్నే ‘బస్తౌ’ ఇతి శేషః| స్నాయుమర్మేదం చతురంగులం సద్యోఘాతి చ| పక్వేత్యాది సిరామర్మేదం చతురంగులం చ| స్తనయోరిత్యాది సిరామర్మేదం కమలముకులాకారమధోముఖం చతురంగులం చ| స్తనయోరధస్తాదిత్యాది ఉభయతః స్తనయోరధస్తాద్ ద్వ్యంగులప్రదేశే స్తనమూలే మర్మణీ, ఉభయతోగ్రహణాత్ పృథక్ పృథక్ స్తనస్యాధః స్తనమూలం మర్మేతి గమ్యతే, అన్యథా స్తనయోరధస్తాదిత్యుక్తే మిలితయోరేవ స్తనయోరధస్తాదితీదృశేఽర్థే స్తనయుగమధ్యస్యాధస్తాత్ స్తనమూలాఖ్యం మర్మద్వయమిత్యనిష్టం స్యాత్, ఇమే సిరామర్మణీ ద్వ్యంగులే కాలాంతరప్రాణహరే చ| స్తనచూచుకయోరిత్యాది స్తనయోశ్చూచుకే స్తనచూచుకే; పూర్వవాక్యాత్ ‘ద్వ్యంగులే’ ఇత్యనువర్తతే, తేన స్తనచూచుకయోరూర్ధ్వం ద్వ్యంగులే స్తనరోహితే ద్వే మర్మణీ; తదుక్తం- “స్తనచూచుకయోరూర్ధ్వం ద్వ్యంగులాత్ స్తనరోహితే| అర్ధాంగులమితే మాంసమర్మణీ పరికీర్తితే|| రక్తపూరితకోష్ఠస్య కాలాన్మరణకారిణీ” ఇతి; వృద్ధవాగ్భటేన “స్తనచూచుకయోరూర్ధ్వం ద్వ్యంగులముభయతః స్తనరోహితే” (అ.సం.శా.7) ఇత్యుక్తం; మాంసమర్మణీ సద్యోఘాతినీ| అంసేత్యాది సిరామర్మణీ అర్ధాంగులే కాలాంతరప్రాణహరే చ| ఉభయత్రోరస ఇతి ఉరసో ద్వయోః పార్శ్వయోరిత్యర్థః, సిరామర్మణీ అర్ధాంగులప్రమాణే కాలాంతరప్రాణహరే చ||25||
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
అత ఊర్ధ్వం పృష్ఠమర్మాణి వ్యాఖ్యాస్యామః - తత్ర పృష్ఠవంశముభయతః ప్రతిశ్రోణికాండమస్థినీ కటీకతరుణే, తత్ర శోణితక్షయాత్ పాండుర్వివర్ణో హీనరూపశ్చ మ్రియతే; పార్శ్వయోర్జఘనబహిర్భాగే పృష్ఠవంశముభయతో కుకుందరే, తత్ర స్పర్శాజ్ఞానమధఃకాయే చేష్టోపఘాతశ్చ; శ్రోణీకాండయోరుపర్యాశయాచ్ఛాదనౌ పార్శ్వాంతరప్రతిబద్ధౌ నితంబౌ, తత్రాధఃకాయశోషో దౌర్బల్యాచ్చ మరణం; అధఃపార్శ్వాంతరప్రతిబద్ధౌ జఘనపార్శ్వమధ్యయోస్తిర్యగూర్ధ్వం చ జఘనాత్ పార్శ్వసంధీ, తత్ర లోహితపూర్ణకోష్ఠతయా మ్రియతే; స్తనమూలాదృజూభయతః పృష్ఠవంశస్య బృహతీ, తత్ర శోణితాతిప్రవృత్తినిమిత్తైరుపద్రవైర్మ్రియతే; పృష్ఠోపరి పృష్ఠవంశముభయతస్త్రికసంబద్ధే అంసఫలకే, తత్ర బాహ్వోః స్వాపశోషౌ ; బాహుమూర్ధగ్రీవామధ్యేంఽసపీఠస్కంధబంధనావంసౌ, తత్ర స్తబ్ధబాహుతా; ఏవమేతాని చతుర్దశ పృష్ఠమర్మాణి వ్యాఖ్యాతాని ||26||
अत ऊर्ध्वं पृष्ठमर्माणि व्याख्यास्यामः - तत्र पृष्ठवंशमुभयतः प्रतिश्रोणिकाण्डमस्थिनी कटीकतरुणे, तत्र शोणितक्षयात् पाण्डुर्विवर्णो हीनरूपश्च म्रियते; पार्श्वयोर्जघनबहिर्भागे पृष्ठवंशमुभयतो कुकुन्दरे, तत्र स्पर्शाज्ञानमधःकाये चेष्टोपघातश्च; श्रोणीकाण्डयोरुपर्याशयाच्छादनौ पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ नितम्बौ, तत्राधःकायशोषो दौर्बल्याच्च मरणं; अधःपार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ जघनपार्श्वमध्ययोस्तिर्यगूर्ध्वं च जघनात् पार्श्वसन्धी, तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया म्रियते; स्तनमूलादृजूभयतः पृष्ठवंशस्य बृहती, तत्र शोणितातिप्रवृत्तिनिमित्तैरुपद्रवैर्म्रियते; पृष्ठोपरि पृष्ठवंशमुभयतस्त्रिकसम्बद्धे अंसफलके, तत्र बाह्वोः स्वापशोषौ ; बाहुमूर्धग्रीवामध्येंऽसपीठस्कन्धबन्धनावंसौ, तत्र स्तब्धबाहुता; एवमेतानि चतुर्दश पृष्ठमर्माणि व्याख्यातानि ||२६||
🔊 Audio coming soon
అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| తత్ర పృష్ఠేత్యాది| ప్రతిశ్రోణికాండమిత్యత్ర ‘ప్రతిశ్రోణికర్ణౌ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తత్ర శ్రోణికర్ణౌ లక్షీకృత్య త్రికసన్నిధానే శ్రోణ్యాముపరి; అస్థిమర్మణీ అర్ధాంగులే కాలాంతరప్రాణహరే చ| పార్శ్వేత్యాది| పార్శ్వయోర్వామదక్షిణసంజ్ఞకయోః, జఘనబహిర్భాగ ఇతి కట్యాః పశ్చాద్భాగే, గయీ తు ‘పార్శ్వజఘనభాగే’ ఇతి పఠిత్వా పార్శ్వయోర్జఘనభాగేఽధోభాగే నితంబే నిమ్నే కుకుందరే ఇతి వ్యాఖ్యాతి, సంధిమర్మణీ అర్ధాంగులే ఈషన్నిమ్నాకారే వైకల్యకరే చ| శ్రోణీత్యాది| పూర్వోక్తయోః శ్రోణికాండయోరుపరి, ఆశయాచ్ఛాదనౌ ఆమాశయపిధాయకౌ , పార్శ్వాంతరప్రతిబద్ధౌ పార్శ్వమధ్యే ప్రతిబద్ధౌ నితంబౌ; అస్థిమర్మణీ అర్ధాంగులే కాలాంతరప్రాణహరే చ| అధ ఇత్యాది అధఃపార్శ్వాంతరప్రతిబద్ధావితి అధోభాగే యత్ పార్శ్వయోరంతరం మధ్యం తత్ర ప్రతిబద్ధౌ, జఘనపార్శ్వమధ్యయోరితి పశ్చాద్భాగపార్శ్వభాగయోర్యౌ మధ్యౌ వామదక్షిణౌ తయోః; కథం స్థితావిత్యాహ- తిర్యగూర్ధ్వం చేతి, ఉపర్యుపరి పర్శుకానాం క్రమవృద్ధేః సంధేరపి తిర్యగూర్ధ్వత్వం ; జఘనాదితి ల్యపి లుప్తే పంచమీయం, తేన జఘనపశ్చాద్భాగమాశ్రిత్య స్థితౌ పార్శ్వసంధీ, సిరామర్మణి అర్ధాంగులే కాలాంతరమృత్యుప్రదే చ| స్తనమూలాదిత్యాది సిరామర్మణీ అర్ధాంగులే కాలాంతరప్రాణహరే చ| పృష్ఠోపరీత్యాది పృష్ఠవంశస్యాయతత్వాత్ ప్రదేశనియమార్థం పృష్ఠోపరీత్యుక్తం, త్రికసంబద్ధే ఇతి గ్రీవాయా అంసద్వయస్య చ యః సంయోగః స త్రికః, తత్ర సంబద్ధే అంసఫలకే; అస్థిమర్మణీ అర్ధాంగులే వైకల్యకారిణీ చ| బాహ్విత్యాది| బాహుమూర్ధా బాహుశిరః, గ్రీవా తు కంధరా, తయోర్మధ్యే అంసఫలకభుజశిఖరయోర్బంధనౌ అంసౌ, స్నాయుమర్మణీ అర్ధాంగులే వైకల్యకారిణీ చ||26||
Adhikarana 19 (27) · Śloka 27
అత ఊర్ధ్వమూర్ధ్వజత్రుగతాని వ్యాఖ్యాస్యామః- తత్ర కంఠనాడీముభయతశ్చతస్రో ధమన్యో ద్వే నీలే ద్వే చ మన్యే వ్యత్యాసేన , తత్ర మూకతా స్వరవైకృతమరసగ్రాహితా చ; గ్రీవాయాముభయతశ్చతస్రః సిరా మాతృకాః, తత్ర సద్యోమరణం; శిరోగ్రీవయోః సంధానే కృకాటికే, తత్ర చలమూర్ధతా; కర్ణపృష్ఠతోఽధఃసంశ్రితే విధురే, తత్ర బాధిర్యం; ఘ్రాణమార్గముభయతః స్రోతోమార్గప్రతిబద్ధే అభ్యంతరతః ఫణే, తత్ర గంధాజ్ఞానం; భ్రూపుచ్ఛాంతయోరధోఽక్ష్ణోర్బాహ్యతోఽపాంగౌ, తత్రాంధ్యం దృష్టయుపఘాతో వా; భ్రువోరుపరి నిమ్నయోరావర్తౌ నామ, తత్రాప్యాంధ్యం దృష్టయుపఘాతో వా; భ్రువోరంతయోరుపరి కర్ణలలాటయోర్మధ్యే శంఖౌ, తత్ర సద్యోమరణం; శంఖయోరుపరి కేశాంత ఉత్క్షేపౌ, తత్ర సశల్యో జీవేత్ పాకాత్ పతితశల్యో వా నోద్ధృతశల్యః; భ్రువోర్మధ్యే స్థపనీ, తత్రోత్క్షేపవత్; పంచ సంధయః శిరసి విభక్తాః సీమంతా నామ, తత్రోన్మాదభయచిత్తనాశైర్మరణం; ఘ్రాణశ్రోత్రాక్షిజిహ్వాసంతర్పణీనాం సిరాణాం మధ్యే సిరాసన్నిపాతః శృంగాటకాని , తాని చత్వారి మర్మాణి, తత్రాపి సద్యోమరణం ; మస్తకాభ్యంతరోపరిష్ఠాత్ సిరాసంధిసన్నిపాతో రోమావర్తోఽధిపతిః, తత్రాపి సద్య ఏవ | ఏవమేతాని సప్తత్రింశదూర్ధ్వజత్రుగతాని మర్మాణి వ్యాఖ్యాతాని ||27||
अत ऊर्ध्वमूर्ध्वजत्रुगतानि व्याख्यास्यामः- तत्र कण्ठनाडीमुभयतश्चतस्रो धमन्यो द्वे नीले द्वे च मन्ये व्यत्यासेन , तत्र मूकता स्वरवैकृतमरसग्राहिता च; ग्रीवायामुभयतश्चतस्रः सिरा मातृकाः, तत्र सद्योमरणं; शिरोग्रीवयोः सन्धाने कृकाटिके, तत्र चलमूर्धता; कर्णपृष्ठतोऽधःसंश्रिते विधुरे, तत्र बाधिर्यं; घ्राणमार्गमुभयतः स्रोतोमार्गप्रतिबद्धे अभ्यन्तरतः फणे, तत्र गन्धाज्ञानं; भ्रूपुच्छान्तयोरधोऽक्ष्णोर्बाह्यतोऽपाङ्गौ, तत्रान्ध्यं दृष्टयुपघातो वा; भ्रुवोरुपरि निम्नयोरावर्तौ नाम, तत्राप्यान्ध्यं दृष्टयुपघातो वा; भ्रुवोरन्तयोरुपरि कर्णललाटयोर्मध्ये शङ्खौ, तत्र सद्योमरणं; शङ्खयोरुपरि केशान्त उत्क्षेपौ, तत्र सशल्यो जीवेत् पाकात् पतितशल्यो वा नोद्धृतशल्यः; भ्रुवोर्मध्ये स्थपनी, तत्रोत्क्षेपवत्; पञ्च सन्धयः शिरसि विभक्ताः सीमन्ता नाम, तत्रोन्मादभयचित्तनाशैर्मरणं; घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वासन्तर्पणीनां सिराणां मध्ये सिरासन्निपातः शृङ्गाटकानि , तानि चत्वारि मर्माणि, तत्रापि सद्योमरणं ; मस्तकाभ्यन्तरोपरिष्ठात् सिरासन्धिसन्निपातो रोमावर्तोऽधिपतिः, तत्रापि सद्य एव | एवमेतानि सप्तत्रिंशदूर्ध्वजत्रुगतानि मर्माणि व्याख्यातानि ||२७||
🔊 Audio coming soon
అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| వ్యత్యాసేన వైపరీత్యేన, ఏకా నీలా ఏకా మన్యా చైకస్మిన్ పార్శ్వే, అన్యా నీలా అన్యా మన్యా చాపరస్మిన్ పార్శ్వే; సిరామర్మణీ చతురంగులే వైకల్యకారిణీ చ| గ్రీవాయామిత్యాది ఉభయతశ్చతస్ర ఇతి ఏకస్మిన్ ఏకస్మిన్ పార్శ్వే చతస్రశ్చతస్ర ఇత్యర్థః; సిరామర్మాణి చతురంగులప్రమాణాని మాతృకాః| శిర ఇత్యాది సంధిమర్మణీ అర్ధాంగులే వైకల్యకారిణీ చ| కర్ణేత్యాది స్నాయుమర్మణీ కించిన్నిమ్నాకారే వైకల్యకారిణీ చ| ఘ్రాణేత్యాది ఘ్రాణమార్గస్య ద్వయోః పార్శ్వయోరభ్యంతరవివరసంబద్ధే ఫణే, సిరామర్మణీ అర్ధాంగులే వైకల్యకారిణీ చ| భ్రూపుచ్ఛేత్యాది సిరామర్మణీ అర్ధాంగులే వైకల్యకారిణీ చ| భ్రువోరుపరీత్యాది భ్రువోరుపరి నిమ్నయోరితి ప్రదేశకథనం, సంధిమర్మణీ అర్ధాంగులే వైకల్యకారిణీ చ| భ్రువోరిత్యాది అస్థిమర్మణీ అర్ధాంగులే| శంఖయోరిత్యాది కేశాంతే కేశపర్యంతే, స్నాయుమర్మణీ అర్ధాంగులే విశల్యప్రాణహరే చ| భ్రువోర్మధ్యే ఇత్యాది తత్రోత్క్షేపవదితి సశల్యః స్వయం పతితశల్యో వా జీవత్యుద్ధృతశల్యో మ్రియత ఇత్యర్థః, సిరామర్మ అర్ధాంగులం విశల్యఘ్నం చ| పంచేత్యాది పంచ సంధయో యే శిరసి విభక్తాః శరీరసంఖ్యావ్యాకరణే తే సీమంతా ఇత్యర్థః, ఇమాని సంధిమర్మాణీ చతురంగులప్రమాణాని కాలాంతరప్రాణహరాణి చ| ఘ్రాణశ్రోత్రేత్యాది ఘ్రాణాదీంద్రియచతుష్కతర్పణీనాం సిరాణాం సిరాముఖానాం సన్నిపాతః సంయోగస్థానం శృంగాటకాని, తాని చత్వారి ఘ్రాణాదితర్పణసిరాణాం చతుర్భేదాత్; ఇమాని సిరామర్మాణి చతురంగులప్రమాణాని| మస్తకేత్యాది మస్తకాభ్యంతరోపరిష్ఠాదితి మస్తకస్యాభ్యంతరోర్ధ్వమిత్యర్థః, సిరాసంధ్యోః సన్నిపాతో రోమావర్తః, బహిరస్య లక్షణముపరిష్ఠాద్రోమావర్తః; ఏతత్ సంధిమర్మ అర్ధాంగులప్రమాణం చ||27||
Adhikarana 20 (28-29) · Śloka 29
భవంతి చాత్ర శ్లోకాః- ఉర్వ్యః శిరాంసి విటపే చ సకక్షపార్శ్వే ఏకైకమంగులమితం స్తనపూర్వమూలం | విద్ధ్యంగులద్వయమితం మణిబంధగుల్ఫం త్రీణ్యేవ జాను సపరం సహ కూర్పరాభ్యాం ||28|| హృద్బస్తికూర్చగుదనాభి వదంతి మూర్ధ్ని చత్వారి పంచ చ గలే దశ యాని చ ద్వే | తాని స్వపాణితలకుంచితసమ్మితాని శేషాణ్యవేహి పరివిస్తరతోఽంగులార్ధం ||29||
भवन्ति चात्र श्लोकाः- उर्व्यः शिरांसि विटपे च सकक्षपार्श्वे एकैकमङ्गुलमितं स्तनपूर्वमूलम् | विद्ध्यङ्गुलद्वयमितं मणिबन्धगुल्फं त्रीण्येव जानु सपरं सह कूर्पराभ्याम् ||२८|| हृद्बस्तिकूर्चगुदनाभि वदन्ति मूर्ध्नि चत्वारि पञ्च च गले दश यानि च द्वे | तानि स्वपाणितलकुञ्चितसम्मितानि शेषाण्यवेहि परिविस्तरतोऽङ्गुलार्धम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సర్వేషామేవ మర్మణాం సూత్రేణ మానమాహ- భవంతి చాత్రేత్యాదినా| శిరాంసి కూర్చశిరాంసి| కక్షపార్శ్వే కక్షధరే ఇత్యర్థః| ఏకైకమంగులమితమితి ఏకైకం యథా భవతి తథోర్వ్యాదయో మర్మవిశేషా అంగులమితా జ్ఞేయాః| స్తనపూర్వమూలమిత్యాది మణిబంధగుల్ఫం స్తనమూలం చాంగులద్వయమితం విద్ధి జానీహీతి సంబంధః| త్రీణ్యేవ జాను సపరమితి సపరం ద్వితీయజానుసహితం జాను త్రీణి త్ర్యంగులాని విద్ధీత్యర్థః| మూర్ధ్ని చత్వారి పంచ చేతి యాని మూర్ధ్ని చత్వారి మర్మాణి శృంగాటకసంజ్ఞకాని, తథా తత్రైవ పంచ సీమంతసంజ్ఞకాని, గలే దశ యాని చ ద్వే ఇతి గలే కంఠే యాని దశ ద్వే చ కథితాని తత్రాష్టౌ మాతృకాః ద్వే నీలే ద్వే చ మన్యే, ఏతాని మర్మాణి స్వపాణితలకుంచితసమ్మితాని చతురంగులప్రమాణానీత్యర్థః| శేషాణి షట్పంచాశన్మర్మాణి| అవేహి జానీహి| అన్యే తు, ఇమాని షట్పంచాశన్మర్మాణి తలప్రమాణాన్యాహుః| గయీ తు, అన్యాదృశం సూత్రం పఠిత్వా స్తనమూలే ద్వే గుల్ఫే చ, ఇంద్రబస్తయశ్చత్వారో, ద్వౌ మణిబంధావితి దశ మర్మాణి ద్వ్యంగులాని భోజదర్శనాద్వ్యాఖ్యాతి, తథా జాను సపరమిత్యత్ర సహ పరేణ పరప్రదేశావస్థితేనాణిమర్మణా వర్తతే యత్ తత్ సపరం; తేన జానుని ద్వే, ఆణయశ్చతస్రః, కూర్పరే ద్వే, ఇత్యష్టౌ త్ర్యంగులాని వ్యాఖ్యాతి| శేషం సమం||28-29||
Adhikarana 21 (30) · Śloka 30
ఏతత్ప్రమాణమభివీక్ష్య వదంతి తజ్జ్ఞాః శస్త్రేణ కర్మకరణం పరిహృత్య కార్యం | పార్శ్వాభిఘాతితమపీహ నిహంతి మర్మ తస్మాద్ధి మర్మసదనం పరివర్జనీయం ||30||
एतत्प्रमाणमभिवीक्ष्य वदन्ति तज्ज्ञाः शस्त्रेण कर्मकरणं परिहृत्य कार्यम् | पार्श्वाभिघातितमपीह निहन्ति मर्म तस्माद्धि मर्मसदनं परिवर्जनीयम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
మానకథనప్రయోజనమాహ- ఏతదిత్యాదినా| మర్మసదనమితి మర్మస్థానం||30||
Adhikarana 22 (31-32) · Śloka 33
ఛిన్నేషు పాణిచరణేషు సిరా నరాణాం సంకోచమీయురసృగల్పమతో నిరేతి | ప్రాప్యామితవ్యసనముగ్రమతో మనుష్యాః సంచ్ఛిన్నశాఖతరువన్నిధనం న యాంతి ||31|| క్షిప్రేషు తత్ర సతలేషు హతేషు రక్తం గచ్ఛత్యతీవ పవనశ్చ రుజం కరోతి | ఏవం వినాశముపయాంతి హి తత్ర విద్ధా వృక్షా ఇవాయుధనిపాతనికృత్తమూలాః ||32|| తస్మాత్తయోరభిహతస్య తు పాణిపాదం ఛేత్తవ్యమాశు మణిబంధనగుల్ఫదేశే |33|
छिन्नेषु पाणिचरणेषु सिरा नराणां सङ्कोचमीयुरसृगल्पमतो निरेति | प्राप्यामितव्यसनमुग्रमतो मनुष्याः सञ्च्छिन्नशाखतरुवन्निधनं न यान्ति ||३१|| क्षिप्रेषु तत्र सतलेषु हतेषु रक्तं गच्छत्यतीव पवनश्च रुजं करोति | एवं विनाशमुपयान्ति हि तत्र विद्धा वृक्षा इवायुधनिपातनिकृत्तमूलाः ||३२|| तस्मात्तयोरभिहतस्य तु पाणिपादं छेत्तव्यमाशु मणिबन्धनगुल्फदेशे |३३|
🔊 Audio coming soon
కరచరణచ్ఛేదే జీవంతి తదవయవభూతమర్మచ్ఛేదే తు న జీవంతీతి విశేషం దర్శయన్నాహ- ఛిన్నేష్విత్యాది| సంకోచమీయుః సంకోచం జగ్మురతోఽల్పం రుధిరం ప్రవర్తతే| క్షిప్రేష్విత్యాది తత్ర పాణ్యోశ్చరణయోర్వా| గయీ తు, వృక్షా ఇవాయుధనిపాతేత్యాదిస్థానే ‘కింజల్కపత్రమథనాదివ పంకజాని’ ఇతి పఠతి||31-32||-
Adhikarana 23 (33) · Śloka 34
మర్మాణి శల్యవిషయార్ధముదాహరంతి యస్మాచ్చ మర్మసు హతా న భవంతి సద్యః ||33|| జీవంతి తత్ర యది వైద్యగుణేన కేచిత్తే ప్రాప్నువంతి వికలత్వమసంశయం హి |34|
मर्माणि शल्यविषयार्धमुदाहरन्ति यस्माच्च मर्मसु हता न भवन्ति सद्यः ||३३|| जीवन्ति तत्र यदि वैद्यगुणेन केचित्ते प्राप्नुवन्ति विकलत्वमसंशयं हि |३४|
🔊 Audio coming soon
మర్మమానకథనప్రయోజనం పూర్వతరవాక్యే ప్రతిపాద్య మర్మస్థానవిషయం నిర్దిశన్నాహ- మర్మాణీత్యాది| శల్యస్య మనఃశరీరాబాధకరస్య విషయః శల్యవిషయః; స చ శస్త్రాదిప్రణిధానాన్మరణామరణకారకత్వేన ద్వివిధః; తత్ర మరణకారకః శల్యవిషయో మర్మాఖ్యః శరీరదేశః, యస్మాత్తత్ర హతాః సద్య ఏవ న భవంతి సప్తాహాభ్యంతర ఏవ మ్రియంత ఇత్యర్థః, తస్మాన్మరణకారకత్వేన మర్మాణి శల్యవిషయార్ధముదాహరంతి, ‘పూర్వాచార్యాః’ ఇతి శేషః| నను, కేచిన్మర్మహతా అపి జీవంతో దృశ్యంతే తత్ కథం మరణకారకత్వేన మర్మాణి శల్యవిషయార్ధమిత్యాశంక్యాహ- జీవంతీత్యాది||33||-
Adhikarana 24 (34) · Śloka 35
సంభిన్నజర్జరితకోష్ఠశిరఃకపాలా జీవంతి శస్త్రనిహతైశ్చ శరీరదేశైః ||34|| ఛిన్నైశ్చ సక్థిభుజపాదకరైరశేషైర్యేషాం న మర్మసు కృతా వివిధాః ప్రహారాః |35|
सम्भिन्नजर्जरितकोष्ठशिरःकपाला जीवन्ति शस्त्रनिहतैश्च शरीरदेशैः ||३४|| छिन्नैश्च सक्थिभुजपादकरैरशेषैर्येषां न मर्मसु कृता विविधाः प्रहाराः |३५|
🔊 Audio coming soon
ప్రసంగతోఽపరం శల్యవిషయార్ధం ప్రతిపాదయితుకామోఽమర్మహతాస్తు వివిధైరపి ఛేదభేదాదిభిర్న మ్రియంత ఇతి దర్శయన్నాహ- సంభిన్నేత్యాది||34||
Adhikarana 25 (35) · Śloka 36
సోమమారుతతేజాంసి రజఃసత్త్వతమాంసి చ | మర్మసు ప్రాయశః పుంసాం భూతాత్మా చావతిష్ఠతే ||35|| మర్మస్వభిహతాస్తస్మాన్న జీవంతి శరీరిణః |36|
सोममारुततेजांसि रजःसत्त्वतमांसि च | मर्मसु प्रायशः पुंसां भूतात्मा चावतिष्ठते ||३५|| मर्मस्वभिहतास्तस्मान्न जीवन्ति शरीरिणः |३६|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం మర్మణాం శరీరమనోదోషనివాసభూతానాం శరీరమనోదోషైరేవ మర్మవిద్ధకుపితైర్మనః శరీరం చ నశ్యతి, తయోరాధారభూతయోర్నాశాదాధేయభూతో భూతాత్మాఽపి నశ్యతీతి దర్శయితుమాహ- సోమేత్యాది||35||-
Adhikarana 26 (36-40) · Śloka 40
ఇంద్రియార్థేష్వసంప్రాప్తిర్మనోబుద్ధివిపర్యయః ||36|| రుజశ్చ వివిధాస్తీవ్రా భవంత్యాశుహరే హతే | హతే కాలాంతరఘ్నే తు ధ్రువం ధాతుక్షయో నృణాం ||37|| తతో ధాతుక్షయాజ్జంతుర్వేదనాభిశ్చ నశ్యతి | హతే వైకల్యజననే కేవలం వైద్యనైపుణాత్ ||38|| శరీరం క్రియయా యుక్తం వికలత్వమవాప్నుయాత్ | విశల్యఘ్నే తు విజ్ఞేయం పూర్వోక్తం యచ్చ కారణం ||39|| రుజాకరాణి మర్మాణి క్షతాని వివిధా రుజః | కుర్వంత్యంతే చ వైకల్యం కువైద్యవశగో యది ||40||
इन्द्रियार्थेष्वसम्प्राप्तिर्मनोबुद्धिविपर्ययः ||३६|| रुजश्च विविधास्तीव्रा भवन्त्याशुहरे हते | हते कालान्तरघ्ने तु ध्रुवं धातुक्षयो नृणाम् ||३७|| ततो धातुक्षयाज्जन्तुर्वेदनाभिश्च नश्यति | हते वैकल्यजनने केवलं वैद्यनैपुणात् ||३८|| शरीरं क्रियया युक्तं विकलत्वमवाप्नुयात् | विशल्यघ्ने तु विज्ञेयं पूर्वोक्तं यच्च कारणम् ||३९|| रुजाकराणि मर्माणि क्षतानि विविधा रुजः | कुर्वन्त्यन्ते च वैकल्यं कुवैद्यवशगो यदि ||४०||
🔊 Audio coming soon
సద్యఃప్రాణహరాదిమర్మపంచకస్య లక్షణం నిర్దిశన్నాహ- ఇంద్రియార్థేష్విత్యాది| ఆశుహరే సద్యఃప్రాణహరే| పూర్వోక్తమితి ‘శల్యముఖావరుద్ధో యావదంతర్వాయుస్తిష్ఠతి తావజ్జీవతి’ ఇత్యాద్యుక్తమేవ కారణం జ్ఞేయం లక్షణత్వేనేత్యర్థః||36-40||
Adhikarana 27 (41) · Śloka 41
ఛేదభేదాభిఘాతేభ్యో దహనాద్దారణాదపి | ఉపఘాతం విజానీయాన్మర్మణాం తుల్యలక్షణం ||41||
छेदभेदाभिघातेभ्यो दहनाद्दारणादपि | उपघातं विजानीयान्मर्मणां तुल्यलक्षणम् ||४१||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం మర్మఘాతతుల్యం మర్మసమీపస్యాపి దేశస్య ఘాతం మహానర్థకరం దర్శయన్నాహ- ఛేదేత్యాది| ఉపఘాతం సమీపఘాతం||41||
Adhikarana 28 (42) · Śloka 42
మర్మాభిఘాతస్తు న కశ్చిదస్తి యోఽల్పాత్యయో వాఽపి నిరత్యయో వా | ప్రాయేణ మర్మస్వభితాడితాస్తు వైకల్యమృచ్ఛంత్యథవా మ్రియంతే ||42||
मर्माभिघातस्तु न कश्चिदस्ति योऽल्पात्ययो वाऽपि निरत्ययो वा | प्रायेण मर्मस्वभिताडितास्तु वैकल्यमृच्छन्त्यथवा म्रियन्ते ||४२||
🔊 Audio coming soon
మర్మాభిఘాతే వైద్యస్య యత్నపరతాం దర్శయన్నాహ- మర్మాభిఘాత ఇత్యాది| అల్పాత్యయ ఇతి అల్పవ్యాపత్| నిరత్యయ ఇతి నిర్గతవ్యాపత్| గయీ త్వేతద్వాక్యం న పఠతి||42||
Adhikarana 29 (43) · Śloka 43
మర్మాణ్యధిష్ఠాయ హి యే వికారా మూర్చ్ఛంతి కాయే వివిధా నరాణాం | ప్రాయేణ తే కృచ్ఛ్రతమా భవంతి నరస్య యత్నైరపి సాధ్యమానాః ||43||
मर्माण्यधिष्ठाय हि ये विकारा मूर्च्छन्ति काये विविधा नराणाम् | प्रायेण ते कृच्छ्रतमा भवन्ति नरस्य यत्नैरपि साध्यमानाः ||४३||
🔊 Audio coming soon
శరీరదోషేణాపి మర్మణాం మర్మసమీపదేశస్యాపి నియతం మహానర్థం దర్శయన్నాహ- మర్మాణ్యధిష్ఠాయేత్యాది| మూర్చ్ఛంతి సముచ్ఛ్రాయం గచ్ఛంతి| యస్మాదేవంవిధో మర్మాభిఘాతస్తస్మాద్వైద్యేన యత్నః కార్య ఇతి సూచితం||43||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం శారీరస్థానే ప్రత్యేకమర్మనిర్దేశశారీరం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః ||6||
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने प्रत्येकमर्मनिर्देशशारीरं नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం శారీరస్థానే షష్ఠోఽధ్యాయః||6||