Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః ప్రత్యేకమర్మనిర్దేశం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातः प्रत्येकमर्मनिर्देशं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
6. pratyēkamarmanirdēśaśārīram
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
సప్తోత్తరం మర్మశతం | తాని మర్మాణి పంచాత్మకాని భవంతి; తద్యథా- మాంసమర్మాణి, సిరామర్మాణి, స్నాయుమర్మాణి, అస్థిమర్మాణి, సంధిమర్మాణి చేతి | న ఖలు మాంససిరాస్నాయ్వస్థిసంధివ్యతిరేకేణాన్యాని మర్మాణి భవంతి, యస్మాన్నోపలభ్యంతే ||3||
View original
सप्तोत्तरं मर्मशतम् | तानि मर्माणि पञ्चात्मकानि भवन्ति; तद्यथा- मांसमर्माणि, सिरामर्माणि, स्नायुमर्माणि, अस्थिमर्माणि, सन्धिमर्माणि चेति | न खलु मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिव्यतिरेकेणान्यानि मर्माणि भवन्ति, यस्मान्नोपलभ्यन्ते ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్రైకాదశ మాంసమర్మాణి, ఏకచత్వారింశత్ సిరామర్మాణి, సప్తవింశతిః స్నాయుమర్మాణి, అష్టావస్థిమర్మాణి, వింశతిః సంధిమర్మాణి చేతి | తదేతత్ సప్తోత్తరం మర్మశతం ||4||
View original
तत्रैकादश मांसमर्माणि, एकचत्वारिंशत् सिरामर्माणि, सप्तविंशतिः स्नायुमर्माणि, अष्टावस्थिमर्माणि, विंशतिः सन्धिमर्माणि चेति | तदेतत् सप्तोत्तरं मर्मशतम् ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తేషామేకాదశైకస్మిన్ సక్థ్ని భవంతి, ఏతేనేతరసక్థి బాహూ చ వ్యాఖ్యాతౌ, ఉదరోరసోర్ద్వాదశ, చతుర్దశ పృష్ఠే, గ్రీవాం ప్రత్యూర్ధ్వం సప్తత్రింశత్ ||5||
View original
तेषामेकादशैकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ, उदरोरसोर्द्वादश, चतुर्दश पृष्ठे, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं सप्तत्रिंशत् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తత్ర సక్థిమర్మాణి క్షిప్రతలహృదయకూర్చకూర్చశిరోగుల్ఫేంద్రబస్తిజాన్వాణ్యుర్విలోహితాక్షాణి విటపం చేతి, ఏతేనేతరత్సక్థి వ్యాఖ్యాతం | ఉదరోరసోస్తు గుదబస్తినాభిహృదయస్తనమూలస్తనరోహితాపలాపాన్యపస్తంభౌ చేతి | పృష్ఠమర్మాణి తు కటీకతరుణకుకుందరనితంబపార్శ్వసంధిబృహత్యంసఫలకాన్యంసౌ చేతి | బాహుమర్మాణి తు శిప్రతలహృదయకూర్చకూర్చశిరోమణిబంధేంద్రబస్తికూర్పరాణ్యుర్వీలోహితాక్షాణి కక్షధరం చేతి; ఏతేనేతరో బాహుర్వ్యాఖ్యాతః | జత్రుణ ఊర్ధ్వం చతస్రో ధమన్యోఽష్టౌ మాతృకా ద్వే కృకాటికే ద్వే విధురే ద్వే ఫణే ద్వావపాంగౌ ద్వావావర్తౌ ద్వావుత్క్షేపౌ ద్వౌ శంఖావేకా స్థపనీ పంచ సీమంతాశ్చత్వారి శృంగాటకాన్యేకోఽధిపతిరితి ||6||
View original
तत्र सक्थिमर्माणि क्षिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोगुल्फेन्द्रबस्तिजान्वाण्युर्विलोहिताक्षाणि विटपं चेति, एतेनेतरत्सक्थि व्याख्यातम् | उदरोरसोस्तु गुदबस्तिनाभिहृदयस्तनमूलस्तनरोहितापलापान्यपस्तम्भौ चेति | पृष्ठमर्माणि तु कटीकतरुणकुकुन्दरनितम्बपार्श्वसन्धिबृहत्यंसफलकान्यंसौ चेति | बाहुमर्माणि तु शिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोमणिबन्धेन्द्रबस्तिकूर्पराण्युर्वीलोहिताक्षाणि कक्षधरं चेति; एतेनेतरो बाहुर्व्याख्यातः | जत्रुण ऊर्ध्वं चतस्रो धमन्योऽष्टौ मातृका द्वे कृकाटिके द्वे विधुरे द्वे फणे द्वावपाङ्गौ द्वावावर्तौ द्वावुत्क्षेपौ द्वौ शङ्खावेका स्थपनी पञ्च सीमन्ताश्चत्वारि शृङ्गाटकान्येकोऽधिपतिरिति ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తత్ర తలహృదయేంద్రబస్తిగుదస్తనరోహితాని మాంసమర్మాణి, నీలధమనీమాతృకాశృంగాటకాపాంగస్థపనీఫణస్తనమూలాపలాపాపస్తంభహృదయనాభిపార్శ్వసంధిబృహతీలోహితాక్షోర్వ్యః సిరామర్మాణి, ఆణీ(ణి)విటపకక్షధరకూర్చకూర్చశిరోబస్తిక్షిప్రాంసవిధురోత్క్షేపాః స్నాయుమర్మాణి, కటీకతరుణనితంబాంసఫలకశంఖాస్త్వస్థిమర్మాణి, జానుకూర్పరసీమంతాధిపతిగుల్ఫమణిబంధకుకుందరావర్తకృకాటికాశ్చేతి సంధిమర్మాణి ||7||
View original
तत्र तलहृदयेन्द्रबस्तिगुदस्तनरोहितानि मांसमर्माणि, नीलधमनीमातृकाशृङ्गाटकापाङ्गस्थपनीफणस्तनमूलापलापापस्तम्भहृदयनाभिपार्श्वसन्धिबृहतीलोहिताक्षोर्व्यः सिरामर्माणि, आणी(णि)विटपकक्षधरकूर्चकूर्चशिरोबस्तिक्षिप्रांसविधुरोत्क्षेपाः स्नायुमर्माणि, कटीकतरुणनितम्बांसफलकशङ्खास्त्वस्थिमर्माणि, जानुकूर्परसीमन्ताधिपतिगुल्फमणिबन्धकुकुन्दरावर्तकृकाटिकाश्चेति सन्धिमर्माणि ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8-14) · Śloka 14
తాన్యేతాని పంచవికల్పాని భవంతి; తద్యథా- సద్యఃప్రాణహరాణి, కాలాంతరప్రాణహరాణి, విశల్యఘ్నాని, వైకల్యకరాణి, రుజాకరాణి చేతి | తత్ర సద్యఃప్రాణహరాణ్యేకోనవింశతిః, కాలాంతరప్రాణహరాణి త్రయస్త్రింశత్, త్రీణి విశల్యఘ్నాని, చతుశ్చత్వారింశద్వైకల్యకరాణి, అష్టౌ రుజాకరాణీతి ||8|| భవంతి చాత్ర- శృంగాటకాన్యధిపతిః శంఖౌ కంఠసిరా గుదం | హృదయం బస్తినాభ్యౌ(భీ) చ ఘ్నంతి సద్యో హతాని తు ||9|| వక్షోమర్మాణి సీమంతతలక్షిప్రేంద్రబస్తయః | కటీకతరుణే సంధీ పార్శ్వజౌ బృహతీ చ యా ||10|| నితంబావితి చైతాని కాలాంతరహరాణి తు | ఉత్క్షేపౌ స్థపనీ చైవ విశల్యఘ్నాని నిర్దిశేత్ ||11|| లోహితాక్షాణి జానూర్వీకూర్చవిటపకూర్పరాః | కుకుందరే కక్షధరే విధురే సకృకాటికే ||12|| అంసాంసఫలకాపాంగా నీలే మన్యే ఫణౌ తథా | వైకల్యకరణాన్యాహురావర్తౌ ద్వౌ తథైవ చ ||13|| గుల్ఫౌ ద్వౌ మణిబంధౌ ద్వౌ ద్వే ద్వే కూర్చశిరాంసి చ | రుజాకరాణి జానీయాదష్టావేతాని బుద్ధిమాన్ | క్షిప్రాణి విద్ధమాత్రాణి ఘ్నంతి కాలాంతరేణ చ ||14||
View original
तान्येतानि पञ्चविकल्पानि भवन्ति; तद्यथा- सद्यःप्राणहराणि, कालान्तरप्राणहराणि, विशल्यघ्नानि, वैकल्यकराणि, रुजाकराणि चेति | तत्र सद्यःप्राणहराण्येकोनविंशतिः, कालान्तरप्राणहराणि त्रयस्त्रिंशत्, त्रीणि विशल्यघ्नानि, चतुश्चत्वारिंशद्वैकल्यकराणि, अष्टौ रुजाकराणीति ||८|| भवन्ति चात्र- शृङ्गाटकान्यधिपतिः शङ्खौ कण्ठसिरा गुदम् | हृदयं बस्तिनाभ्यौ(भी) च घ्नन्ति सद्यो हतानि तु ||९|| वक्षोमर्माणि सीमन्ततलक्षिप्रेन्द्रबस्तयः | कटीकतरुणे सन्धी पार्श्वजौ बृहती च या ||१०|| नितम्बाविति चैतानि कालान्तरहराणि तु | उत्क्षेपौ स्थपनी चैव विशल्यघ्नानि निर्दिशेत् ||११|| लोहिताक्षाणि जानूर्वीकूर्चविटपकूर्पराः | कुकुन्दरे कक्षधरे विधुरे सकृकाटिके ||१२|| अंसांसफलकापाङ्गा नीले मन्ये फणौ तथा | वैकल्यकरणान्याहुरावर्तौ द्वौ तथैव च ||१३|| गुल्फौ द्वौ मणिबन्धौ द्वौ द्वे द्वे कूर्चशिरांसि च | रुजाकराणि जानीयादष्टावेतानि बुद्धिमान् | क्षिप्राणि विद्धमात्राणि घ्नन्ति कालान्तरेण च ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (15) · Śloka 15
మర్మాణి మాంససిరాస్నాయ్వస్థిసంధిసన్నిపాతాః; తేషు స్వభావత ఏవ విశేషేణ ప్రాణాస్తిష్ఠంతి; తస్మాన్మర్మస్వభిహతాస్తాంస్తాన్ భావానాపద్యంతే ||15||
View original
मर्माणि मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिसन्निपाताः; तेषु स्वभावत एव विशेषेण प्राणास्तिष्ठन्ति; तस्मान्मर्मस्वभिहतास्तांस्तान् भावानापद्यन्ते ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (16) · Śloka 16
తత్ర సద్యఃప్రాణహరాణ్యాగ్నేయాని, అగ్నిగుణేష్వాశు క్షీణేషు క్షపయంతి; కాలాంతరప్రాణహరాణి సౌమ్యాగ్నేయాని, అగ్నిగుణేష్వాశు క్షీణేషు క్రమేణ చ సోమగుణేషు కాలాంతరేణ క్షపయంతి; విశల్యప్రాణహరాణి వాయవ్యాని, శల్యముఖావరుద్ధో యావదంతర్వాయుస్తిష్ఠతి తావజ్జీవతి, ఉద్ధృతమాత్రే తు శల్యే మర్మస్థానాశ్రితో వాయుర్నిష్క్రామతి, తస్మాత్ సశల్యో జీవత్యుద్ధృతశల్యో మ్రియతే (పాకాత్పతితశల్యో వా జీవతి); వైకల్యకరాణి సౌమ్యాని, సోమో హి స్థిరత్వాచ్ఛైత్యాచ్చ ప్రాణావలంబనం కరోతి; రుజాకరాణ్యగ్నివాయుగుణభూయిష్ఠాని, విశేషతశ్చ తౌ రుజాకరౌ; పాంచభౌతికీం చ రుజామాహురేకే ||16||
View original
तत्र सद्यःप्राणहराण्याग्नेयानि, अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्षपयन्ति; कालान्तरप्राणहराणि सौम्याग्नेयानि, अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्रमेण च सोमगुणेषु कालान्तरेण क्षपयन्ति; विशल्यप्राणहराणि वायव्यानि, शल्यमुखावरुद्धो यावदन्तर्वायुस्तिष्ठति तावज्जीवति, उद्धृतमात्रे तु शल्ये मर्मस्थानाश्रितो वायुर्निष्क्रामति, तस्मात् सशल्यो जीवत्युद्धृतशल्यो म्रियते (पाकात्पतितशल्यो वा जीवति); वैकल्यकराणि सौम्यानि, सोमो हि स्थिरत्वाच्छैत्याच्च प्राणावलम्बनं करोति; रुजाकराण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, विशेषतश्च तौ रुजाकरौ; पाञ्चभौतिकीं च रुजामाहुरेके ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (17) · Śloka 17
కేచిదాహుర్మాంసాదీనాం పంచానామపి సమస్తానాం వివృద్ధానాం సమవాయాత్ సద్యఃప్రాణహరాణి, ఏకహీనానామల్పానాం వా కాలాంతరప్రాణహరాణి, ద్విహీనానాం విశల్యప్రాణహరాణి , త్రిహీనానాం వైకల్యకరాణి, ఏకస్మిన్నేవ రుజాకరాణీతి | నైవం, యతోఽస్థిమర్మస్వప్యభిహతేషు శోణితాగమనం భవతి ||17||
View original
केचिदाहुर्मांसादीनां पञ्चानामपि समस्तानां विवृद्धानां समवायात् सद्यःप्राणहराणि, एकहीनानामल्पानां वा कालान्तरप्राणहराणि, द्विहीनानां विशल्यप्राणहराणि , त्रिहीनानां वैकल्यकराणि, एकस्मिन्नेव रुजाकराणीति | नैवं, यतोऽस्थिमर्मस्वप्यभिहतेषु शोणितागमनं भवति ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
చతుర్విధా యాస్తు సిరాః శరీరే ప్రాయేణ తా మర్మసు సన్నివిష్టాః | స్నాయ్వస్థిమాంసాని తథైవ సంధీన్ సంతర్ప్య దేహం ప్రతియాపయంతి ||18||
View original
चतुर्विधा यास्तु सिराः शरीरे प्रायेण ता मर्मसु सन्निविष्टाः | स्नाय्वस्थिमांसानि तथैव सन्धीन् सन्तर्प्य देहं प्रतियापयन्ति ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (19-20) · Śloka 20
తతః క్షతే మర్మణి తాః ప్రవృద్ధః సమంతతో వాయురభిస్తృణోతి | వివర్ధమానస్తు స మాతరిశ్వా రుజః సుతీవ్రాః ప్రతనోతి కాయే ||19|| రుజాభిభూతం తు తతః శరీరం ప్రలీయతే నశ్యతి చాస్య సంజ్ఞా | అతో హి శల్యం వినిహర్తుమిచ్ఛన్మర్మాణి యత్నేన పరీక్ష్య కర్షేత్ ||20||
View original
ततः क्षते मर्मणि ताः प्रवृद्धः समन्ततो वायुरभिस्तृणोति | विवर्धमानस्तु स मातरिश्वा रुजः सुतीव्राः प्रतनोति काये ||१९|| रुजाभिभूतं तु ततः शरीरं प्रलीयते नश्यति चास्य सञ्ज्ञा | अतो हि शल्यं विनिहर्तुमिच्छन्मर्माणि यत्नेन परीक्ष्य कर्षेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (21) · Śloka 21
ఏతేన శేషం వ్యాఖ్యాతం ||21||
View original
एतेन शेषं व्याख्यातम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (22) · Śloka 22
తత్ర సద్యఃప్రాణహరమంతే విద్ధం కాలాంతరేణ మారయతి, కాలాంతరప్రాణహరమంతే విద్ధం వైకల్యమాపాదయతి, విశల్యఘ్నం వైకల్యకరం చ భవతి, వైకల్యకరం కాలాంతరేణ క్లేశయతి రుజాం చ కరోతి, రుజాకరమతీవ్రవేదనం భవతి ||22||
View original
तत्र सद्यःप्राणहरमन्ते विद्धं कालान्तरेण मारयति, कालान्तरप्राणहरमन्ते विद्धं वैकल्यमापादयति, विशल्यघ्नं वैकल्यकरं च भवति, वैकल्यकरं कालान्तरेण क्लेशयति रुजां च करोति, रुजाकरमतीव्रवेदनं भवति ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (23) · Śloka 23
తత్ర సద్యఃప్రాణహరాణి సప్తరాత్రాభ్యంతరాన్మారయంతి, కాలాంతరప్రాణహరాణి పక్షాన్మాసాద్వా, తేష్వపి తు క్షిప్రాణి కదాచిదాశు మారయంతి, విశల్యప్రాణహరాణి వైకల్యకరాణి చ కదాచిదత్యభిహతాని మారయంతి ||23||
View original
तत्र सद्यःप्राणहराणि सप्तरात्राभ्यन्तरान्मारयन्ति, कालान्तरप्राणहराणि पक्षान्मासाद्वा, तेष्वपि तु क्षिप्राणि कदाचिदाशु मारयन्ति, विशल्यप्राणहराणि वैकल्यकराणि च कदाचिदत्यभिहतानि मारयन्ति ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (24) · Śloka 24
అత ఊర్ధ్వం సక్థిమర్మాణి వ్యాఖ్యాస్యామః- తత్ర పాదస్యాంగుష్ఠాంగుల్యోర్మధ్యే క్షిప్రం నామ మర్మ, తత్ర విద్ధస్యాక్షేపకేణ మరణం; మధ్యమాంగులీమనుపూర్వేణ మధ్యే పాదతలస్య తలహృదయం నామ , తత్ర రుజాభిర్మరణం; క్షిప్రస్యోపరిష్టాదుభయతః కూర్చో నామ, తత్ర పాదస్య భ్రమణవేపనే భవతః; గుల్ఫసంధేరధ ఉభయతః కూర్చశిరః, తత్ర రుజాశోఫౌ; పాదజంఘయోః సంధానే గుల్ఫః, తత్ర రుజః స్తబ్ధపాదతా ఖంజతా వా; పార్ష్ణిం ప్రతి జంఘామధ్యే ఇంద్రబస్తిః, తత్ర శోణితక్షయేణ మరణం; జంఘోర్వోః సంధానే జాను, తత్ర ఖంజతా; జానున ఊర్ధ్వముభయతస్త్ర్యంగులమాణీ , తత్ర శోఫాభివృద్ధిః స్తబ్ధసక్థితా చ; ఊరుమధ్యే ఉర్వీ, తత్ర శోణితక్షయాత్ సక్థిశోషః; ఉర్వ్యా ఊర్ధ్వమధో వంక్షణసంధేరూరుమూలే లోహితాక్షం, తత్ర లోహితక్షయేణ మరణం పక్షాఘాతో వా; వంక్షణవృషణయోరంతరే విటపం, తత్ర షాంఢ్యమల్పశుక్రతా వా భవతి; ఏవమేతాన్యేకాదశ సక్థిమర్మాణి వ్యాఖ్యాతాని | ఏతేనేతరసక్థి బాహూ చ వ్యాఖ్యాతౌ | విశేషతస్తు యాని సక్థ్ని గుల్ఫజానువిటపాని, తాని బాహౌ మణిబంధకూర్పరకక్షధరాణి ; యథా వంక్షణవృషణయోరంతరే విటపమేవం వక్షఃకక్షయోర్మధ్యే కక్షధరం, తస్మిన్ విద్ధే త ఏవోపద్రవాః; విశేషతస్తు మణిబంధే కుంఠతా, కూర్పరాఖ్యే కుణిః, కక్షధరే పక్షాఘాతః | ఏవమేతాని చతుశ్చత్వారింశచ్ఛాఖాసు మర్మాణి వ్యాఖ్యాతాని ||24||
View original
अत ऊर्ध्वं सक्थिमर्माणि व्याख्यास्यामः- तत्र पादस्याङ्गुष्ठाङ्गुल्योर्मध्ये क्षिप्रं नाम मर्म, तत्र विद्धस्याक्षेपकेण मरणं; मध्यमाङ्गुलीमनुपूर्वेण मध्ये पादतलस्य तलहृदयं नाम , तत्र रुजाभिर्मरणं; क्षिप्रस्योपरिष्टादुभयतः कूर्चो नाम, तत्र पादस्य भ्रमणवेपने भवतः; गुल्फसन्धेरध उभयतः कूर्चशिरः, तत्र रुजाशोफौ; पादजङ्घयोः सन्धाने गुल्फः, तत्र रुजः स्तब्धपादता खञ्जता वा; पार्ष्णिं प्रति जङ्घामध्ये इन्द्रबस्तिः, तत्र शोणितक्षयेण मरणं; जङ्घोर्वोः सन्धाने जानु, तत्र खञ्जता; जानुन ऊर्ध्वमुभयतस्त्र्यङ्गुलमाणी , तत्र शोफाभिवृद्धिः स्तब्धसक्थिता च; ऊरुमध्ये उर्वी, तत्र शोणितक्षयात् सक्थिशोषः; उर्व्या ऊर्ध्वमधो वङ्क्षणसन्धेरूरुमूले लोहिताक्षं, तत्र लोहितक्षयेण मरणं पक्षाघातो वा; वङ्क्षणवृषणयोरन्तरे विटपं, तत्र षाण्ढ्यमल्पशुक्रता वा भवति; एवमेतान्येकादश सक्थिमर्माणि व्याख्यातानि | एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ | विशेषतस्तु यानि सक्थ्नि गुल्फजानुविटपानि, तानि बाहौ मणिबन्धकूर्परकक्षधराणि ; यथा वङ्क्षणवृषणयोरन्तरे विटपमेवं वक्षःकक्षयोर्मध्ये कक्षधरं, तस्मिन् विद्धे त एवोपद्रवाः; विशेषतस्तु मणिबन्धे कुण्ठता, कूर्पराख्ये कुणिः, कक्षधरे पक्षाघातः | एवमेतानि चतुश्चत्वारिंशच्छाखासु मर्माणि व्याख्यातानि ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
అత ఊర్ధ్వముదరోరసోర్మర్మాణ్యనువ్యాఖ్యాస్యామః - తత్ర వాతవర్చోనిరసనం స్థూలాంత్రప్రతిబద్ధం గుదం నామ మర్మ, తత్ర సద్యోమరణం; అల్పమాంసశోణితోఽభ్యంతరతః కట్యాం మూత్రాశయో బస్తిః, తత్రాపి సద్యోమరణమశ్మరీవ్రణాదృతే, తత్రాప్యుభయతో భిన్నే న జీవతి, ఏకతో భిన్నే మూత్రస్రావీ వ్రణో భవతి, స తు యత్నేనోపక్రాంతో రోహతి; పక్వామాశయయోర్మధ్యే సిరాప్రభవా నాభిః, తత్రాపి సద్యో మరణం; స్తనయోర్మధ్యమధిష్ఠాయోరస్యామాశయద్వారం సత్త్వరజస్తమసామధిష్ఠానం హృదయం, తత్రాపి సద్య ఏవ మరణం; స్తనయోరధస్తాద్ ద్వ్యంగులముభయతః స్తనమూలే, తత్ర కఫపూర్ణకోష్ఠతయా (కాసశ్వాసాభ్యాం ) మ్రియతే; స్తనచూచుకయోరూర్ధ్వం ద్వ్యంగులముభయతః స్తనరోహితౌ , తత్ర లోహితపూర్ణకోష్ఠతయా కాసశ్వాసాభ్యాం చ మ్రియతే; అంసకూటయోరధస్తాత్ పార్శ్వోపరిభాగయోరపలాపౌ నామ, తత్ర రక్తేన పూయభావం గతేన మరణం; ఉభయత్రోరసో నాడ్యౌ వాతవహే అపస్తంభౌ నామ, తత్ర వాతపూర్ణకోష్ఠతయా కాసశ్వాసాభ్యాం చ మరణం; ఏవమేతాన్యుదరోరసోర్ద్వాదశ మర్మాణి వ్యాఖ్యాతాని ||25||
View original
अत ऊर्ध्वमुदरोरसोर्मर्माण्यनुव्याख्यास्यामः - तत्र वातवर्चोनिरसनं स्थूलान्त्रप्रतिबद्धं गुदं नाम मर्म, तत्र सद्योमरणं; अल्पमांसशोणितोऽभ्यन्तरतः कट्यां मूत्राशयो बस्तिः, तत्रापि सद्योमरणमश्मरीव्रणादृते, तत्राप्युभयतो भिन्ने न जीवति, एकतो भिन्ने मूत्रस्रावी व्रणो भवति, स तु यत्नेनोपक्रान्तो रोहति; पक्वामाशययोर्मध्ये सिराप्रभवा नाभिः, तत्रापि सद्यो मरणं; स्तनयोर्मध्यमधिष्ठायोरस्यामाशयद्वारं सत्त्वरजस्तमसामधिष्ठानं हृदयं, तत्रापि सद्य एव मरणं; स्तनयोरधस्ताद् द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनमूले, तत्र कफपूर्णकोष्ठतया (कासश्वासाभ्यां ) म्रियते; स्तनचूचुकयोरूर्ध्वं द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनरोहितौ , तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च म्रियते; अंसकूटयोरधस्तात् पार्श्वोपरिभागयोरपलापौ नाम, तत्र रक्तेन पूयभावं गतेन मरणं; उभयत्रोरसो नाड्यौ वातवहे अपस्तम्भौ नाम, तत्र वातपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च मरणम्; एवमेतान्युदरोरसोर्द्वादश मर्माणि व्याख्यातानि ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
అత ఊర్ధ్వం పృష్ఠమర్మాణి వ్యాఖ్యాస్యామః - తత్ర పృష్ఠవంశముభయతః ప్రతిశ్రోణికాండమస్థినీ కటీకతరుణే, తత్ర శోణితక్షయాత్ పాండుర్వివర్ణో హీనరూపశ్చ మ్రియతే; పార్శ్వయోర్జఘనబహిర్భాగే పృష్ఠవంశముభయతో కుకుందరే, తత్ర స్పర్శాజ్ఞానమధఃకాయే చేష్టోపఘాతశ్చ; శ్రోణీకాండయోరుపర్యాశయాచ్ఛాదనౌ పార్శ్వాంతరప్రతిబద్ధౌ నితంబౌ, తత్రాధఃకాయశోషో దౌర్బల్యాచ్చ మరణం; అధఃపార్శ్వాంతరప్రతిబద్ధౌ జఘనపార్శ్వమధ్యయోస్తిర్యగూర్ధ్వం చ జఘనాత్ పార్శ్వసంధీ, తత్ర లోహితపూర్ణకోష్ఠతయా మ్రియతే; స్తనమూలాదృజూభయతః పృష్ఠవంశస్య బృహతీ, తత్ర శోణితాతిప్రవృత్తినిమిత్తైరుపద్రవైర్మ్రియతే; పృష్ఠోపరి పృష్ఠవంశముభయతస్త్రికసంబద్ధే అంసఫలకే, తత్ర బాహ్వోః స్వాపశోషౌ ; బాహుమూర్ధగ్రీవామధ్యేంఽసపీఠస్కంధబంధనావంసౌ, తత్ర స్తబ్ధబాహుతా; ఏవమేతాని చతుర్దశ పృష్ఠమర్మాణి వ్యాఖ్యాతాని ||26||
View original
अत ऊर्ध्वं पृष्ठमर्माणि व्याख्यास्यामः - तत्र पृष्ठवंशमुभयतः प्रतिश्रोणिकाण्डमस्थिनी कटीकतरुणे, तत्र शोणितक्षयात् पाण्डुर्विवर्णो हीनरूपश्च म्रियते; पार्श्वयोर्जघनबहिर्भागे पृष्ठवंशमुभयतो कुकुन्दरे, तत्र स्पर्शाज्ञानमधःकाये चेष्टोपघातश्च; श्रोणीकाण्डयोरुपर्याशयाच्छादनौ पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ नितम्बौ, तत्राधःकायशोषो दौर्बल्याच्च मरणं; अधःपार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ जघनपार्श्वमध्ययोस्तिर्यगूर्ध्वं च जघनात् पार्श्वसन्धी, तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया म्रियते; स्तनमूलादृजूभयतः पृष्ठवंशस्य बृहती, तत्र शोणितातिप्रवृत्तिनिमित्तैरुपद्रवैर्म्रियते; पृष्ठोपरि पृष्ठवंशमुभयतस्त्रिकसम्बद्धे अंसफलके, तत्र बाह्वोः स्वापशोषौ ; बाहुमूर्धग्रीवामध्येंऽसपीठस्कन्धबन्धनावंसौ, तत्र स्तब्धबाहुता; एवमेतानि चतुर्दश पृष्ठमर्माणि व्याख्यातानि ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (27) · Śloka 27
అత ఊర్ధ్వమూర్ధ్వజత్రుగతాని వ్యాఖ్యాస్యామః- తత్ర కంఠనాడీముభయతశ్చతస్రో ధమన్యో ద్వే నీలే ద్వే చ మన్యే వ్యత్యాసేన , తత్ర మూకతా స్వరవైకృతమరసగ్రాహితా చ; గ్రీవాయాముభయతశ్చతస్రః సిరా మాతృకాః, తత్ర సద్యోమరణం; శిరోగ్రీవయోః సంధానే కృకాటికే, తత్ర చలమూర్ధతా; కర్ణపృష్ఠతోఽధఃసంశ్రితే విధురే, తత్ర బాధిర్యం; ఘ్రాణమార్గముభయతః స్రోతోమార్గప్రతిబద్ధే అభ్యంతరతః ఫణే, తత్ర గంధాజ్ఞానం; భ్రూపుచ్ఛాంతయోరధోఽక్ష్ణోర్బాహ్యతోఽపాంగౌ, తత్రాంధ్యం దృష్టయుపఘాతో వా; భ్రువోరుపరి నిమ్నయోరావర్తౌ నామ, తత్రాప్యాంధ్యం దృష్టయుపఘాతో వా; భ్రువోరంతయోరుపరి కర్ణలలాటయోర్మధ్యే శంఖౌ, తత్ర సద్యోమరణం; శంఖయోరుపరి కేశాంత ఉత్క్షేపౌ, తత్ర సశల్యో జీవేత్ పాకాత్ పతితశల్యో వా నోద్ధృతశల్యః; భ్రువోర్మధ్యే స్థపనీ, తత్రోత్క్షేపవత్; పంచ సంధయః శిరసి విభక్తాః సీమంతా నామ, తత్రోన్మాదభయచిత్తనాశైర్మరణం; ఘ్రాణశ్రోత్రాక్షిజిహ్వాసంతర్పణీనాం సిరాణాం మధ్యే సిరాసన్నిపాతః శృంగాటకాని , తాని చత్వారి మర్మాణి, తత్రాపి సద్యోమరణం ; మస్తకాభ్యంతరోపరిష్ఠాత్ సిరాసంధిసన్నిపాతో రోమావర్తోఽధిపతిః, తత్రాపి సద్య ఏవ | ఏవమేతాని సప్తత్రింశదూర్ధ్వజత్రుగతాని మర్మాణి వ్యాఖ్యాతాని ||27||
View original
अत ऊर्ध्वमूर्ध्वजत्रुगतानि व्याख्यास्यामः- तत्र कण्ठनाडीमुभयतश्चतस्रो धमन्यो द्वे नीले द्वे च मन्ये व्यत्यासेन , तत्र मूकता स्वरवैकृतमरसग्राहिता च; ग्रीवायामुभयतश्चतस्रः सिरा मातृकाः, तत्र सद्योमरणं; शिरोग्रीवयोः सन्धाने कृकाटिके, तत्र चलमूर्धता; कर्णपृष्ठतोऽधःसंश्रिते विधुरे, तत्र बाधिर्यं; घ्राणमार्गमुभयतः स्रोतोमार्गप्रतिबद्धे अभ्यन्तरतः फणे, तत्र गन्धाज्ञानं; भ्रूपुच्छान्तयोरधोऽक्ष्णोर्बाह्यतोऽपाङ्गौ, तत्रान्ध्यं दृष्टयुपघातो वा; भ्रुवोरुपरि निम्नयोरावर्तौ नाम, तत्राप्यान्ध्यं दृष्टयुपघातो वा; भ्रुवोरन्तयोरुपरि कर्णललाटयोर्मध्ये शङ्खौ, तत्र सद्योमरणं; शङ्खयोरुपरि केशान्त उत्क्षेपौ, तत्र सशल्यो जीवेत् पाकात् पतितशल्यो वा नोद्धृतशल्यः; भ्रुवोर्मध्ये स्थपनी, तत्रोत्क्षेपवत्; पञ्च सन्धयः शिरसि विभक्ताः सीमन्ता नाम, तत्रोन्मादभयचित्तनाशैर्मरणं; घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वासन्तर्पणीनां सिराणां मध्ये सिरासन्निपातः शृङ्गाटकानि , तानि चत्वारि मर्माणि, तत्रापि सद्योमरणं ; मस्तकाभ्यन्तरोपरिष्ठात् सिरासन्धिसन्निपातो रोमावर्तोऽधिपतिः, तत्रापि सद्य एव | एवमेतानि सप्तत्रिंशदूर्ध्वजत्रुगतानि मर्माणि व्याख्यातानि ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (28-29) · Śloka 29
భవంతి చాత్ర శ్లోకాః- ఉర్వ్యః శిరాంసి విటపే చ సకక్షపార్శ్వే ఏకైకమంగులమితం స్తనపూర్వమూలం | విద్ధ్యంగులద్వయమితం మణిబంధగుల్ఫం త్రీణ్యేవ జాను సపరం సహ కూర్పరాభ్యాం ||28|| హృద్బస్తికూర్చగుదనాభి వదంతి మూర్ధ్ని చత్వారి పంచ చ గలే దశ యాని చ ద్వే | తాని స్వపాణితలకుంచితసమ్మితాని శేషాణ్యవేహి పరివిస్తరతోఽంగులార్ధం ||29||
View original
भवन्ति चात्र श्लोकाः- उर्व्यः शिरांसि विटपे च सकक्षपार्श्वे एकैकमङ्गुलमितं स्तनपूर्वमूलम् | विद्ध्यङ्गुलद्वयमितं मणिबन्धगुल्फं त्रीण्येव जानु सपरं सह कूर्पराभ्याम् ||२८|| हृद्बस्तिकूर्चगुदनाभि वदन्ति मूर्ध्नि चत्वारि पञ्च च गले दश यानि च द्वे | तानि स्वपाणितलकुञ्चितसम्मितानि शेषाण्यवेहि परिविस्तरतोऽङ्गुलार्धम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (30) · Śloka 30
ఏతత్ప్రమాణమభివీక్ష్య వదంతి తజ్జ్ఞాః శస్త్రేణ కర్మకరణం పరిహృత్య కార్యం | పార్శ్వాభిఘాతితమపీహ నిహంతి మర్మ తస్మాద్ధి మర్మసదనం పరివర్జనీయం ||30||
View original
एतत्प्रमाणमभिवीक्ष्य वदन्ति तज्ज्ञाः शस्त्रेण कर्मकरणं परिहृत्य कार्यम् | पार्श्वाभिघातितमपीह निहन्ति मर्म तस्माद्धि मर्मसदनं परिवर्जनीयम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (31-32) · Śloka 33
ఛిన్నేషు పాణిచరణేషు సిరా నరాణాం సంకోచమీయురసృగల్పమతో నిరేతి | ప్రాప్యామితవ్యసనముగ్రమతో మనుష్యాః సంచ్ఛిన్నశాఖతరువన్నిధనం న యాంతి ||31|| క్షిప్రేషు తత్ర సతలేషు హతేషు రక్తం గచ్ఛత్యతీవ పవనశ్చ రుజం కరోతి | ఏవం వినాశముపయాంతి హి తత్ర విద్ధా వృక్షా ఇవాయుధనిపాతనికృత్తమూలాః ||32|| తస్మాత్తయోరభిహతస్య తు పాణిపాదం ఛేత్తవ్యమాశు మణిబంధనగుల్ఫదేశే |33|
View original
छिन्नेषु पाणिचरणेषु सिरा नराणां सङ्कोचमीयुरसृगल्पमतो निरेति | प्राप्यामितव्यसनमुग्रमतो मनुष्याः सञ्च्छिन्नशाखतरुवन्निधनं न यान्ति ||३१|| क्षिप्रेषु तत्र सतलेषु हतेषु रक्तं गच्छत्यतीव पवनश्च रुजं करोति | एवं विनाशमुपयान्ति हि तत्र विद्धा वृक्षा इवायुधनिपातनिकृत्तमूलाः ||३२|| तस्मात्तयोरभिहतस्य तु पाणिपादं छेत्तव्यमाशु मणिबन्धनगुल्फदेशे |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (33) · Śloka 34
మర్మాణి శల్యవిషయార్ధముదాహరంతి యస్మాచ్చ మర్మసు హతా న భవంతి సద్యః ||33|| జీవంతి తత్ర యది వైద్యగుణేన కేచిత్తే ప్రాప్నువంతి వికలత్వమసంశయం హి |34|
View original
मर्माणि शल्यविषयार्धमुदाहरन्ति यस्माच्च मर्मसु हता न भवन्ति सद्यः ||३३|| जीवन्ति तत्र यदि वैद्यगुणेन केचित्ते प्राप्नुवन्ति विकलत्वमसंशयं हि |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (34) · Śloka 35
సంభిన్నజర్జరితకోష్ఠశిరఃకపాలా జీవంతి శస్త్రనిహతైశ్చ శరీరదేశైః ||34|| ఛిన్నైశ్చ సక్థిభుజపాదకరైరశేషైర్యేషాం న మర్మసు కృతా వివిధాః ప్రహారాః |35|
View original
सम्भिन्नजर्जरितकोष्ठशिरःकपाला जीवन्ति शस्त्रनिहतैश्च शरीरदेशैः ||३४|| छिन्नैश्च सक्थिभुजपादकरैरशेषैर्येषां न मर्मसु कृता विविधाः प्रहाराः |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (35) · Śloka 36
సోమమారుతతేజాంసి రజఃసత్త్వతమాంసి చ | మర్మసు ప్రాయశః పుంసాం భూతాత్మా చావతిష్ఠతే ||35|| మర్మస్వభిహతాస్తస్మాన్న జీవంతి శరీరిణః |36|
View original
सोममारुततेजांसि रजःसत्त्वतमांसि च | मर्मसु प्रायशः पुंसां भूतात्मा चावतिष्ठते ||३५|| मर्मस्वभिहतास्तस्मान्न जीवन्ति शरीरिणः |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (36-40) · Śloka 40
ఇంద్రియార్థేష్వసంప్రాప్తిర్మనోబుద్ధివిపర్యయః ||36|| రుజశ్చ వివిధాస్తీవ్రా భవంత్యాశుహరే హతే | హతే కాలాంతరఘ్నే తు ధ్రువం ధాతుక్షయో నృణాం ||37|| తతో ధాతుక్షయాజ్జంతుర్వేదనాభిశ్చ నశ్యతి | హతే వైకల్యజననే కేవలం వైద్యనైపుణాత్ ||38|| శరీరం క్రియయా యుక్తం వికలత్వమవాప్నుయాత్ | విశల్యఘ్నే తు విజ్ఞేయం పూర్వోక్తం యచ్చ కారణం ||39|| రుజాకరాణి మర్మాణి క్షతాని వివిధా రుజః | కుర్వంత్యంతే చ వైకల్యం కువైద్యవశగో యది ||40||
View original
इन्द्रियार्थेष्वसम्प्राप्तिर्मनोबुद्धिविपर्ययः ||३६|| रुजश्च विविधास्तीव्रा भवन्त्याशुहरे हते | हते कालान्तरघ्ने तु ध्रुवं धातुक्षयो नृणाम् ||३७|| ततो धातुक्षयाज्जन्तुर्वेदनाभिश्च नश्यति | हते वैकल्यजनने केवलं वैद्यनैपुणात् ||३८|| शरीरं क्रियया युक्तं विकलत्वमवाप्नुयात् | विशल्यघ्ने तु विज्ञेयं पूर्वोक्तं यच्च कारणम् ||३९|| रुजाकराणि मर्माणि क्षतानि विविधा रुजः | कुर्वन्त्यन्ते च वैकल्यं कुवैद्यवशगो यदि ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (41) · Śloka 41
ఛేదభేదాభిఘాతేభ్యో దహనాద్దారణాదపి | ఉపఘాతం విజానీయాన్మర్మణాం తుల్యలక్షణం ||41||
View original
छेदभेदाभिघातेभ्यो दहनाद्दारणादपि | उपघातं विजानीयान्मर्मणां तुल्यलक्षणम् ||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (42) · Śloka 42
మర్మాభిఘాతస్తు న కశ్చిదస్తి యోఽల్పాత్యయో వాఽపి నిరత్యయో వా | ప్రాయేణ మర్మస్వభితాడితాస్తు వైకల్యమృచ్ఛంత్యథవా మ్రియంతే ||42||
View original
मर्माभिघातस्तु न कश्चिदस्ति योऽल्पात्ययो वाऽपि निरत्ययो वा | प्रायेण मर्मस्वभिताडितास्तु वैकल्यमृच्छन्त्यथवा म्रियन्ते ||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (43) · Śloka 43
మర్మాణ్యధిష్ఠాయ హి యే వికారా మూర్చ్ఛంతి కాయే వివిధా నరాణాం | ప్రాయేణ తే కృచ్ఛ్రతమా భవంతి నరస్య యత్నైరపి సాధ్యమానాః ||43||
View original
मर्माण्यधिष्ठाय हि ये विकारा मूर्च्छन्ति काये विविधा नराणाम् | प्रायेण ते कृच्छ्रतमा भवन्ति नरस्य यत्नैरपि साध्यमानाः ||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం శారీరస్థానే ప్రత్యేకమర్మనిర్దేశశారీరం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః ||6||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने प्रत्येकमर्मनिर्देशशारीरं नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||
🔊 Audio coming soon