1. sarvabhūtacintāśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સર્વભૂતચિન્તાશારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

હેતુલક્ષણપ્રતિપાદકાન્નિદાનસ્થાનાદધિગતવ્યાધિહેતુલક્ષણસ્ય વૈદ્યસ્ય ચિકિત્સાયા અવસરઃ, ચિકિત્સા ચાધિષ્ઠાનવિશેષજ્ઞાનમન્તરેણ ન સમ્ભવતીત્યધિષ્ઠાનજ્ઞાપનાય શારીરસ્થાનમારભ્યતે| શારીરસ્થાનેઽપિ પ્રતિપાદ્યે આદૌ સર્વશરીરકારણાનાં ભૂતાનામેવ ચિન્તા કર્તું યુજ્યત ઇત્યાહ- અથાત ઇત્યાદિ| સર્વાણિ ભૂતાનિ સ્થાવરજઙ્ગમાનિ, મહાભૂતાનિ પૃથિવ્યાદીનિ વા; તેષાં ચિન્તા હેતુસ્વલક્ષણકાર્યૈશ્ચિન્તનં; કુત ઉત્પન્નાનિ? કાનિ ચૈષાં સ્વલક્ષણાનિ? કાનિ કાર્યાણીતિ ચિન્તનં; સૈવ યસ્મિન્નધ્યાયેઽસ્તીતિ મત્વર્થે પૂર્વવચ્છપ્રત્યયમુત્પાદ્ય તલ્લોપે પ્રકૃતિભાવં ચ પ્રતિપાદ્ય સર્વભૂતચિન્તેતિ નિષ્પાદ્યતે, સર્વભૂતચિન્તા ચ તચ્છારીરં ચેતિ પશ્ચાત્ કર્મધારયઃ| ગયી તુ ‘સર્વભૂતચિન્તાનામ શારીરં’ ઇતિ પઠતિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સર્વભૂતાનાં કારણમકારણં સત્ત્વરજસ્તમોલક્ષણમષ્ટરૂપમખિલસ્ય જગતઃ સમ્ભવહેતુરવ્યક્તં નામ | તદેકં બહૂનાં ક્ષેત્રજ્ઞાનામધિષ્ઠાનં સમુદ્ર ઇવૌદકાનાં ભાવાનામ્ ||૩||

તત્રાદૌ હેતુચિન્તામાહ- સર્વભૂતાનામિત્યાદિ| એવમ્ભૂતમવ્યક્તં મૂલપ્રકૃત્યપરપર્યાયં સર્વભૂતાનાં કારણમિતિ પિણ્ડાર્થઃ| કિંવિશિષ્ટમ્? અકારણં; ન વિદ્યતે કારણં યસ્ય તદકારણમ્, અવિકૃતિરૂપં ન કસ્યચિત્ કાર્યમિત્યર્થઃ| સ્વરૂપવિશેષણમાહ- સત્ત્વરજસ્તમોલક્ષણં; સત્ત્વરજસ્તમઃસ્વરૂપમ્| પુનરપિ કિમ્ભૂતમિત્યાહ- અષ્ટરૂપમિતિ| પ્રકૃતિભાવેનૈવાવ્યક્તં મહાનહઙ્કારઃ પઞ્ચતન્માત્રાણીત્યષ્ટૌ રૂપાણિ યસ્ય તત્તથા; પ્રકૃતિત્વં ચાષ્ટાનામવ્યક્તાદીનાં સાઙ્ખ્યેઽપિ પ્રતિપાદિતમસ્તિ| શિલાપુત્રકન્યાયેન રૂપત્વં રુપિત્વં ચાવ્યક્તસ્ય| અવ્યક્તં મહાનહઙ્કારઃ પઞ્ચભૂતાનીત્યષ્ટૌ રૂપાણીત્યેકે; અન્યે તુ ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યાધર્માજ્ઞાનાવૈરાગ્યાનૈશ્વર્યાણ્યષ્ટૌ રૂપાણ્યાહુઃ; અપરે તુ મનોબુદ્ધ્યહઙ્કારમહાભૂતાન્યાહુઃ| પુનરપિ કિમ્ભૂતમ્? અખિલસ્ય જગતઃ સમ્ભવહેતુઃ અભિવ્યક્તિકારણમ્| તત્ર સર્વભૂતાનાં કારણમિત્યનેન કાર્યકારણયોસ્તાદાત્મ્યં દર્શિતમ્, અખિલસ્ય જગતઃ સમ્ભવહેતુરિત્યનેન ચાભિવ્યક્તિહેતુત્વમિતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્| ગયી ત્વન્યથા વ્યાખ્યાતિ, યથા- સર્વભૂતાનાં કારણમિત્યસ્યૈવ ભાષ્યં નિર્દિશન્નાહ- અખિલસ્ય જગતઃ સમ્ભવહેતુરિતિ; અનેનોપાદાનકારણત્વમવ્યક્તસ્ય જગદુત્પત્તૌ પ્રતિપાદિતમ્| ન વ્યજ્યતે સ્મેત્યવ્યક્તં; પ્રકૃતિઃ પ્રધાનં મૂલપ્રકૃતિરિતિ યાવદવ્યક્તપર્યાયાઃ| તત્ અવ્યક્તમ્; એકં શિલાપટ્ટવદવિવેચ્યાવયવં, ન પુનસ્ત્રિદણ્ડવદ્વિવેચ્યાવયવમ્| ક્ષેત્રજ્ઞાનાં કર્મપુરુષાણામ્| અધિષ્ઠાનં શરીરભાવાય વિષયઃ| અત્રોપમાનમાહ- સમુદ્ર ઇવેત્યાદિ| ઉદકભવા ઔદકા નદીનદસરસ્તડાગાદયઃ; અન્યે ત્વૌદકા ભાવાશ્ચરાચરા મત્સ્યપદ્માદય ઇત્યાહુઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તસ્માદવ્યક્તાન્મહાનુત્પદ્યતે તલ્લિઙ્ગ એવ | તલ્લિઙ્ગાચ્ચ મહતસ્તલ્લક્ષણ એવાહઙ્કાર ઉત્પદ્યતે; સ ત્રિવિધો વૈકારિકસ્તૈજસો ભૂતાદિરિતિ | તત્ર વૈકારિકાદહઙ્કારાત્તૈજસસહાયાત્તલ્લક્ષણાન્યેવૈકાદશેન્દ્રિયાણ્યુત્પદ્યન્તે, તદ્યથા- શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાઘ્રાણવાગ્ઘસ્તોપસ્થપાયુપાદમનાંસીતિ; તત્ર પૂર્વાણિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ, ઇતરાણિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ, ઉભયાત્મકં મનઃ; ભૂતાદેરપિ તૈજસસહાયાત્તલ્લક્ષણાન્યેવ પઞ્ચતન્માત્રાણ્યુત્પદ્યન્તે- શબ્દતન્માત્રં, સ્પર્શતન્માત્રં, રૂપતન્માત્રં, રસતન્માત્રં, ગન્ધતન્માત્રમિતિ; તેષાં વિશેષાઃ- શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ; તેભ્યો ભૂતાનિ- વ્યોમાનિલાનલજલોર્વ્યઃ; એવમેષા તત્ત્વચતુર્વિંશતિર્વ્યાખ્યાતા ||૪||

નનુ કથમેકમવ્યક્તમનેકધર્મણાં સર્વભૂતાનાં કારણમિત્યાશઙ્ક્યાવ્યક્તાત્ સર્વભૂતાનામુત્પત્તિક્રમમાહ- તસ્માદિત્યાદિ| તસ્માદિતિ ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતાદવ્યક્તાત્| મહાનિતિ બુદ્ધિતત્ત્વં, તત્તુ સત્ત્વસમુદ્રેકાન્નિર્મલસ્ફટિકોપલપ્રખ્યં ચિચ્છાયાસઙ્ક્રાન્તિપ્રાપ્તચૈતન્યં પુરુષવન્નાનાત્મકમધ્યવસેયવિષયં નિશ્ચિતાર્થકારણમિત્યર્થઃ| ઉત્પદ્યતે વ્યક્તીભવતિ| તલ્લિઙ્ગ એવેતિ સત્ત્વરજસ્તમઃસ્વભાવ એવ| તલ્લિઙ્ગત્ સત્ત્વરજસ્તમઃસ્વભાવાત્| મહત ઇતિ બુદ્ધિતત્ત્વાત્| તલ્લક્ષણ એવેતિ સત્ત્વરજસ્તમઃસ્વભાવ એવેત્યર્થઃ| અહઙ્કારોઽભિમાનવ્યાપારલક્ષણઃ| તલ્લિઙ્ગાદિતિ વિશેષણેન શુદ્ધસત્ત્વસ્વરૂપાન્મહત્તત્ત્વાન્નાહઙ્કારસ્યોત્પત્તિરિતિ સૂચ્યતે| તથા ચ ચરકેઽપ્યભિહિતં- “શુદ્ધસત્ત્વસ્ય યા શુદ્ધા સત્યા બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે| યયા ભિનત્ત્યતિબલં મહામોહમયં તમઃ|| સર્વભાવસ્વભાવજ્ઞો યયા ભવતિ નિસ્પૃહઃ| યયા નોપૈત્યહઙ્કારં નોપાસ્તે કારણં યયા”- (ચ. શા. ૧) ઇત્યાદિ| વૈકારિકાદિસઞ્જ્ઞાસ્તુ પૂર્વાચાર્યૈઃ સંવ્યવહારાય કૃતાઃ| તત્ર વૈકારિકઃ સાત્ત્વિકઃ, તૈજસો રાજસઃ, ભૂતાદિસ્તામસઃ| તસ્ય ત્રિવિધસ્યાપિ કાર્યમાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્ર સાત્ત્વિકાદહઙ્કારાદ્રાજસસહાયાત્તમોમાત્રયાઽનુવિદ્ધાદેકાદશેન્દ્રિયાણિ; તલ્લક્ષણાનિ પ્રકાશલક્ષણાનિ, સત્ત્વસ્ય પ્રકાશકત્વાત્| તાન્યહઙ્કારાદુત્પન્નાન્યાહઙ્કારકારિકાણીતિ સાઙ્ખ્યે, વૈદ્યકે તુ ભૌતિકાનિ| પૂર્વાણિ પઞ્ચ શ્રોત્રાદીનિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ, બુદ્ધેરાશ્રયત્વાત્; ઇતરાણિ વાક્પ્રભૃતીનિ કર્મેન્દ્રિયાણિ, કર્મણ આશ્રયત્વાત્તેષામ્; ઉભયાત્મકં બુદ્ધ્યાત્મકં કર્માત્મકં ચ મનઃ, બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં કર્મેન્દ્રિયાણાં ચ મનોઽધિષ્ઠિતાનામેવ પ્રવૃત્તેઃ| ભૂતાદેરિતિ તામસાદહઙ્કારાદ્રાજસસહાયાત્ સત્ત્વમાત્રયાઽનુવિદ્ધાત્| તલ્લક્ષણાન્યેવ મોહાદિલક્ષણાન્યેવ| તત્રાનુદ્ભૂતસ્વભાવાનિ બાહ્યેન્દ્રિયાગ્રાહ્યાણિ શબ્દાદીન્યેવ તન્માત્રાણિ, તાનિ ચ યોગિભિરેવ ગ્રાહ્યાણિ| સા માત્રા યસ્મિન્ તત્તન્માત્રમ્| તેષામિત્યાદિ તેષાં તન્માત્રાણામ્| વિશેષા ઇતિ અનુભવયોગ્યૈઃ સુખદુઃખમોહરૂપૈર્ધર્મૈર્વિશિષ્યન્ત ઇતિ વિશેષાઃ શબ્દાદયઃ; તન્માત્રાણિ ત્વવિશેષાણિ, યતસ્તાન્યનુભવયોગ્યૈઃ સુખદુઃખાદિભિર્વિશેષ્ટું ન શક્યન્તે, સૂક્ષ્મત્વાત્| તેભ્યઃ પઞ્ચભ્યઃ શબ્દતન્માત્રાદિભ્ય એકોત્તરપરિવૃદ્ધ્યા વ્યોમાદય ઉત્પદ્યન્તે| તદ્યથા- શબ્દતન્માત્રાચ્છબ્દગુણં વ્યોમ, શબ્દતન્માત્રસહિતાત્ સ્પર્શતન્માત્રાચ્છબ્દસ્પર્શગુણો વાયુઃ, શબ્દસ્પર્શતન્માત્રસહિતાદ્રૂપતન્માત્રાચ્છબ્દસ્પર્શરૂપગુણં તેજઃ, શબ્દસ્પર્શરૂપતન્માત્રસહિતાદ્રસતન્માત્રાચ્છબ્દસ્પર્શરૂપરસગુણા આપઃ, શબ્દસ્પર્શરૂપરસતન્માત્રસહિતાદ્ગન્ધતન્માત્રાચ્છબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધગુણા પૃથિવી| પતઞ્જલિમતાનુસારિણશ્ચ શબ્દાદિભ્ય એવ વ્યોમાદીનામુત્પત્તિમિચ્છન્તિ| શબ્દાદીનાં વ્યોમાદિમહાભૂતગુણાનાં ધર્મિણોઽભિન્નત્વેન પૃથક્ત્વં નિરસ્યન્નક્તસ્યોપસંહારમાહ- એવમિત્યાદિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્ર બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં શબ્દાદયો વિષયાઃ; કર્મેન્દ્રિયાણાં યથાસઙ્ખ્યં વચનાદાનાનન્દવિસર્ગવિહરણાનિ ||૫||

તત્રેત્યાદિ| વિષયા ગ્રાહ્યાઃ| વચનાદાનાનન્દવિસર્ગવિહરણાનીત્યત્ર વિષયા ઇતિ સમ્બધ્યતે; તેનોચ્યતે યત્તદ્વચનં વક્તવ્યમુચ્યતે, એવં કર્મપ્રત્યયાન્તત્વાદાદાનમાદાતવ્યમ્, આનન્દ આનન્દનીયં, વિસર્ગો વિસર્જિતવ્યં, વિહરણં વિહર્તવ્યં સ્થાનમ્||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

અવ્યક્તં મહાનહઙ્કારઃ પઞ્ચતન્માત્રાણિ ચેત્યષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ; શેષાઃ ષોડશ વિકારાઃ ||૬||

ઉક્તાયાસ્તત્ત્વચતુર્વિંશતેરુક્તમેવ ધર્માન્તરં ક્વચિત્ કિઞ્ચિન્નિદર્શયન્નાહ- અવ્યક્તમિત્યાદિ| પ્રકૃતય ઇતિ અપરેષાં કારણભૂતા; અવ્યક્તમિતિ વિચ્છિદ્ય પાઠઃ કેવલહેતુભાવેનાવ્યક્તં પ્રકૃતિરેવેતિ બોધનાર્થમ્| તન્માત્રાણિ ચેતિ ચકારઃ પ્રકૃતયશ્ચેત્યત્ર સમ્બન્ધનીયઃ| તેન મહદાદયઃ સપ્ત કાર્યત્વેન વિકૃતયોઽપિ| શેષા ઇતિ એકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચમહાભૂતાનીતિ ષોડશવિકારાઃ કાર્યાણીત્યર્થઃ ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

સ્વઃ સ્વશ્ચૈષાં વિષયોઽધિભૂતં; સ્વયમધ્યાત્મમ્; અધિદૈવતમ્- અથ બુદ્ધેર્બ્રહ્મા, અહઙ્કારસ્યેશ્વરઃ, મનસશ્ચન્દ્રમાઃ, દિશઃ શ્રોત્રસ્ય, ત્વચો વાયુઃ, સૂર્યશ્ચક્ષુષઃ, રસનસ્યાપઃ, પૃથિવી ઘ્રાણસ્ય, વાચોઽગ્નિઃ, હસ્તયોરિન્દ્રઃ, પાદયોર્વિષ્ણુઃ, પાયોર્મિત્રઃ, પ્રજાપતિરુપસ્થસ્યેતિ ||૭||

અસ્મિંશ્ચતુર્વિંશતિકે તત્ત્વરાશૌ પ્રકાશકત્વેન બુદ્ધ્યાદયઃ પ્રધાનભૂતાઃ, અતસ્તે યત્રસ્થં પ્રકાશ્યં યત્ર સ્થિતા યદનુગ્રહેણ ચ પ્રકાશયન્તિ, તત્પ્રકારત્રયમધિભૂતાદિભેદેનાહ- સ્વઃ સ્વ ઇત્યાદિ| એષાં બુદ્ધ્યહઙ્કારશ્રોત્રાદિબુદ્ધીન્દ્રિયાણાં વાગાદિકર્મેન્દ્રિયાણાં મનસશ્ચ સ્વઃ સ્વ આત્મીય આત્મીયો વિષયોઽધ્યવસેયોઽભિમન્તવ્યઃ સ્વકલ્પનીયાદિલક્ષણોઽધિભૂતમ્; અધિભૂતં ભૂતેષ્વધિ; ભૂતાનિ મહાભૂતાનિ પ્રાણિનો વા| એતેન બુદ્ધ્યાદેરધ્યવસાયાદિવ્યાપારસાધ્યોઽધ્યવસેયાદિવિષયો ભૂતેષ્વિતિ પ્રતિપાદિતમ્| કેચિત્ ‘સ્વઃ સ્વ એષાં વિષયોઽધિભૂતસઞ્જ્ઞ’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| સ્વયમિત્યાદિ એતાનિ બુદ્ધ્યાદીનિ ત્રયોદશ સ્વયમધ્યાત્મમ્| આત્મન્યધિ અધ્યાત્મમ્; આત્મશબ્દોઽત્ર સ્વશરીરવચનઃ, તેન સ્વશરીરે બુદ્ધ્યાદિકમાત્મનઃ પરમાત્મપર્યાયસ્ય વા યોગ્યો વિષયોઽધ્યાત્મમ્| અન્યે તુ બુદ્ધ્યાદિકં સ્વયમધ્યાત્મસઞ્જ્ઞમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| અધિદૈવતમિતિ દેવતાનામધિકૃતત્વમધિદૈવતમ્| તદેવ બુદ્ધ્યાદિષુ પ્રકટીકરોતિ- અથ બુદ્ધેર્બ્રહ્મેત્યાદિ| યા યા દેવતા વિશ્વરૂપસ્ય વિષ્ણોરવયવાદુત્પન્ના સા સા તસ્યાવયવસ્યાધિદૈવત્વમાપન્ના બોદ્ધવ્યા| અયં ચાધિભૂતાદિભાવો વેદાન્તેઽપિ વર્ણિતઃ| યથા- બુદ્ધિરધ્યાત્મં, બોદ્ધવ્યમધિભૂતં, બ્રહ્માઽધિદૈવતમ્; અહઙ્કારોઽધ્યાત્મમ્, અહઙ્કર્તવ્યમધિભૂતં, રુદ્રોઽધિદૈવતં; મનોઽધ્યાત્મં, મન્તવ્યમધિભૂતં, ચન્દ્રોઽધિદૈવતં; શ્રોત્રમધ્યાત્મં, શ્રોતવ્યમધિભૂતં, દિશોઽધિદૈવતં; ત્વગધ્યાત્મં, સ્પર્શનીયમધિભૂતં, વાયુરધિદૈવતં; ચક્ષુરધ્યાત્મં, દૃશ્યમધિભૂતં, સૂર્યોઽધિદૈવતં; રસનાઽધ્યાત્મં, રસનીયમધિભૂતં, વરુણોઽધિદૈવતં; ઘ્રાણમધ્યાત્મં, ઘ્રાતવ્યમધિભૂતં, ભૂમિરધિદૈવતં; વાગધ્યાત્મં, વક્તવ્યમધિભૂતમ્, અગ્નિરધિદૈવતં; હસ્તાવધ્યાત્મમ્, આદાતવ્યમધિભૂતમ્, ઇન્દ્રોઽધિદૈવતં; પાદાવધ્યાત્મં, ગન્તવ્યમધિભૂતં, વિષ્ણુરધિદૈવતં; પાયુરધ્યાત્મં, વિસર્જનીયમધિભૂતં, મિત્રોઽધિદૈવતં; ઉપસ્થોઽધ્યાત્મમ્, આનન્દનીયમધિભૂતં, પ્રજાપતિરધિદૈવતમિત્યાદિ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

તત્ર સર્વ એવાચેતન એષ વર્ગઃ, પુરુષઃ પઞ્ચવિંશતિતમઃ કાર્યકારણસંયુક્તશ્ચેતયિતા ભવતિ | સત્યપ્યચૈતન્યે પ્રધાનસ્ય પુરુષકૈવલ્યાર્થં પ્રવૃત્તિમુપદિશન્તિ, ક્ષીરાદીંશ્ચાત્ર હેતૂનુદાહરન્તિ ||૮||

તત્ર સર્વ એવેત્યાદિ| સર્વ એવૈષ વર્ગોઽવ્યક્તાદિકોઽચેતનઃ, કારણસ્યાવ્યક્તસ્યાચેતનત્વેન તત્કાર્યસ્ય મહદાદેરપ્યચેતનત્વાત્| પુરુષઃ પઞ્ચવિંશતિતમઃ કાર્યકારણસંયુક્ત ઇતિ કાર્યેણ મહદાદિવિકારગણેન, કારણેન મૂલપ્રકૃત્યા, સંયુક્તઃ સંયોગી| તસ્ય કૈવલ્યાર્થં(ર્થાં) મોક્ષાર્થં(ર્થાં), પ્રધાનસ્ય મૂલપ્રકૃતેઃ, પ્રવૃત્તિમુપદિશન્ત્યાચાર્યાઃ| કથમચેતનઃ પ્રવર્તત ઇત્યાહ- ક્ષીરાદીનિત્યાદિ| યથા ક્ષીરમજ્ઞં વત્સવિવૃદ્ધ્યર્થં પ્રવર્તતે| આદિશબ્દાચ્ચ યથૈકાન્તે કમનીયકામિનીસુરતમહોત્સવે તત્સુખાતિશયોત્પાદનાર્થમજ્ઞં રેતઃ પ્રવર્તતે, તદ્વદિત્યર્થઃ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

અત ઊર્ધ્વં પ્રકૃતિપુરુષયોઃ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યે વ્યાખ્યાસ્યામઃ | તદ્યથા- ઉભાવપ્યનાદી, ઉભાવપ્યનન્તૌ, ઉભાવપ્યલિઙ્ગૌ, ઉભાવપિ નિત્યૌ, ઉભાવપ્યનપરૌ , ઉભૌ ચ સર્વગતાવિતિ; એકા તુ પ્રકૃતિરચેતના ત્રિગુણા બીજધર્મિણી પ્રસવધર્મિણ્યમધ્યસ્થધર્મિણી ચેતિ, બહવસ્તુ પુરુષાશ્ચેતનાવન્તોઽગુણા અબીજધર્માણોઽપ્રસવધર્માણો મધ્યસ્થધર્માણશ્ચેતિ ||૯||

અત ઇત્યાદિ| પ્રકૃતિરવ્યક્તં, પુરુષ આત્મા| સાધર્મ્યં સમાનો ધર્મઃ, વૈધર્મ્યં વિસદૃશો ધર્મઃ, તે વ્યાખ્યાસ્યામઃ કથયિષ્યામઃ| ઉભાવપ્યલિઙ્ગાવિતિ ન વિદ્યતે લિઙ્ગં યયોસ્તાવલિઙ્ગૌ| નિત્યાવિતિ ઉભાવપિ લયં ક્વચિદપિ ન ગચ્છત ઇત્યર્થઃ| ન વિદ્યતેઽપરો યાભ્યાં તાવનપરૌ , યતસ્તાવેવ પ્રકૃતિપુરુષૌ મહદાદિભ્યઃ પરૌ| સર્વગતૌ સર્વં વ્યાપ્ય સ્થિતૌ| સાધર્મ્યમુક્ત્ત્વા વૈધર્મ્યમાહ- એકેત્યાદિ| તયોર્મધ્યે એકા પ્રકૃતિરવ્યક્તાપરપર્યાયા| સા ચ ત્રિગુણા સત્ત્વરજસ્તમોગુણા| સત્ત્વરજસ્તમસાં ગુણાનાં સામ્યાવસ્થાયાં સ્થિતા સર્વેષાં મહદાદિવિકારાણાં બીજભાવેનાવસ્થિતા બીજધર્મિણીત્યુચ્યતે; ગયી તુ સંહારે ભૂતેન્દ્રિયતન્માત્રાહઙ્કારમહદાદીનામાધારભૂતેતિ બીજધર્મિણી| સૈવ સિસૃક્ષુણા વિભુના પુરુષેણ સાર્ધં ક્ષોભમાગમ્ય સામ્યાવસ્થાતઃ પ્રચ્યુતા મહદહઙ્કારાદિક્રમેણ ચરાચરસ્ય જગતઃ પ્રસવિત્રીતિ પ્રસવધર્મિણીત્યુચ્યતે| અમધ્યસ્થધર્મિણીતિ સત્ત્વાદિગુણરાશિતયા સુખાદિરૂપત્વાત્, સુખી હિ સુખમભિલિપ્સન્ દુઃખી દુઃખં વિદ્વિષન્ અમધ્યસ્થો ભવતિ; પ્રકૃતિશ્ચ સત્ત્વાદિરૂપા, તતોઽમધ્યસ્થા| બહવ ઇતિ યુગપન્મરણાસમ્ભવાદનેકે પુરુષાઃ, ‘પુર્’શબ્દેન મહદાદિકૃતં સૂક્ષ્મં લિઙ્ગશરીરમુચ્યતે, તચ્ચ યોગિનામેવ દૃશ્યં, તત્ર પુરિ શેતે ઇતિ પુરુષઃ| અગુણા ઇતિ અવિદ્યમાનસત્ત્વાદિગુણાઃ| અબીજધર્માણ ઇતિ મહદાદીનાં મહાપ્રલયે પ્રકૃતાવિવ તેષ્વનવસ્થાનાત્| મધ્યસ્થધર્માણ ઇતિ પ્રીત્યપ્રીતિવિષાદાયોગેનેચ્છાદ્વેષશૂન્યત્વાત્| તદુક્તં સાઙ્ખ્યે- “તસ્માત્તુ વિપર્યાસાત્ સિદ્ધં સાક્ષિત્વમસ્ય પુરુષસ્ય| કૈવલ્યં માધ્યસ્થ્યં દ્રષ્ટૃત્વમકર્તૃભાવશ્ચ”- (સાં. કા. ૯) ઇતિ||૯||-

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

તત્ર કારણાનુરૂપં કાર્યમિતિ કૃત્વા સર્વ એવૈતે વિશેષાઃ સત્ત્વરજસ્તમોમયા ભવન્તિ; તદઞ્જનત્વાત્તન્મયત્વાચ્ચ તદ્ગુણા એવ પુરુષા ભવન્તીત્યેકે ભાષન્તે ||૧૦||

ઇદાનીમુક્તમેવ તદુપસંહરન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| કારણસ્ય પ્રકૃતેરનુરૂપં સદૃશં કાર્યં મહદાદિકમ્| વિશેષાઃ પ્રકારા મહદાદિકાઃ| સંયુક્તસ્ય પઞ્ચવિંશતિતમસ્ય પુરુષસ્યાપિ સત્ત્વાદિગુણત્વં દર્શયન્નાહ- તદઞ્જનત્વાદિત્યાદિ| તેષાં સત્ત્વરજસ્તમસામઞ્જનં લક્ષણં વ્યક્તિર્વા યેષુ તે તદઞ્જનાઃ પુરુષાઃ; સત્ત્વાદિલક્ષણા ઇત્યર્થઃ, તેષાં ભાવસ્તત્ત્વં, તસ્માત્| તદેવ કુત ઇત્યાહ- તન્મયત્વાદિતિ|- સત્ત્વાદિમયત્વાત્| સત્ત્વાદિમયત્વં પુનઃ પુરુષાણાં સત્ત્વાદિરૂપે મહદાદૌ પ્રતિબિમ્બનાત્; યથા- તડાગોદકે પ્રતિબિમ્બિતો વિધુસ્તડાગોદકપ્રકમ્પનેન પ્રકમ્પાત્મકઃ કથ્યતે, એવં સત્ત્વાદિરૂપે મહદાદૌ પ્રતિબિમ્બિતાઃ પુરુષાઃ સત્ત્વાદિમયા ઇવ ભવન્તિ, ન તુ વાસ્તવં સત્ત્વાદિમયત્વં; તાદૃશાચ્ચ તન્મયત્વાત્તલ્લક્ષણત્વેન તદ્ગુણાઃ સુખિનો દુઃખિનો મૂઢાશ્ચ પુરુષા ભવન્તિ| ગયી તુ તૈઃ સત્ત્વાદિભિરઞ્જનં વ્યક્તિર્યસ્ય મહદાદેસ્તત્તદઞ્જનં, તદસ્યાસ્તીતિ મત્વર્થીયોઽકારપ્રત્યય ઇતિ; તત્સમ્બન્ધાત્ પુરુષસ્ય સત્ત્વાદિભિરેવાઞ્જનં મહદાદીનાં; કુત ઇત્યાહ- તન્મયત્વાત્; સત્ત્વાદિપ્રકૃતિકારણત્વાત્| તેષાં તદઞ્જનત્વં ચ નિર્વિકારસ્યાપિ વિકારિવસ્તુસંયોગાત્ ; યથા સન્ધ્યારાગિરવિકરનિકરસંયોગાદરુણગગનતલોપલમ્ભ ઇતિ| પૂર્વોક્તસ્ય સર્વસ્યાપ્યેકીયમતત્વં દર્શયન્નાહ- ઇત્યેકે ઇત્યાદિ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

વૈદ્યકે તુ- સ્વભાવમીશ્વરં કાલં યદૃચ્છાં નિયતિં તથા | પરિણામં ચ મન્યન્તે પ્રકૃતિં પૃથુદર્શિનઃ ||૧૧||

સ્વમતં દર્શયન્નાહ- વૈદ્યકે ત્વિત્યાદિ| અત્રૈકે સ્વભાવવાદિનઃ સ્વભાવં સર્વસ્ય પ્રકૃતિં કારણમૂચુઃ; તથાહિ- “કઃ કણ્ટકાનાં પ્રકરોતિ તૈક્ષ્ણ્યં, ચિત્રં વિચિત્રં મૃગપક્ષિણાં ચ| માધુર્યમિક્ષૌ, કટુતાં મરીચે, સ્વભાવતઃ સર્વમિદં પ્રવૃત્તમ્”- ઇતિ| ઈશ્વર એવોર્વી પર્વતતર્વાદેર્જન્તૂનાં સ્વર્ગનરકાદેશ્ચ કારણમિત્યન્યે| ઉક્તં ચ- “અજ્ઞો જન્તુરનીશોઽયમાત્મનઃ સુખદુઃખયોઃ| ઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્ સ્વર્ગં નરકમેવ વા” ઇતિ| કાલ એવ જગતઃ સૃષ્ટિસ્થિતિપ્રલયનિમિત્તમિતિ કાલકારણિકાઃ; ઉક્તં ચ જ્યોતિઃશાસ્ત્રવિદા શ્રીપતિના- “પ્રભવવિરતિમધ્યજ્ઞાનવન્ધ્યા નિતાન્તં વિદિતપરમતત્ત્વા યત્ર તે યોગિનોઽપિ| તમહમિહ નિમિત્તં વિશ્વજન્માત્યયાનામનુમિતમભિવન્દે ભગ્રહૈઃ કાલમીશમ્”- ઇતિ| યો યતો ભવતિ તત્તન્નિમિત્તમિતિ યાદૃચ્છિકાઃ; યથા- તૃણારણિનિમિત્તો વહ્નિરિતિ| પૂર્વજન્માર્જિતૌ ધર્માધર્મૌ નિયતિઃ, સૈવ સર્વસ્ય કારણમિતિ નિયતિવાદિનઃ| પ્રધાનમેવ મહદહઙ્કારાદિરૂપતયા પરિણતં સર્વસ્ય નિમિત્તમિતિ પરિણામવાદિનઃ| એતત્ સર્વમત્રાનુમતં, સર્વવેદપારિષદત્વાદાયુર્વેદસ્ય| સુશ્રુતાચાર્યેણાપિ સ્વભાવાદિભેદભિન્નાયાઃ ષડ્વિધાયા અપિ પ્રકૃતેરુદાહરણાન્યભિહિતાનિ| તત્ર સ્વભાવસ્ય તાવત્ કારણત્વમાહ- “અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગનિર્વૃત્તિઃ સ્વભાવાદેવ જાયતે” (શા.૩); પુનશ્ચ “સન્નિવેશઃ શરીરાણાં દન્તાનાં પતનોદ્ભવૌ| તલેષ્વસમ્ભવો યશ્ચ રોમ્ણામેતત્ સ્વભાવતઃ”- (શા.૨) ઇતિ; પુનશ્ચોક્તં- “ધાતુષુ ક્ષીયમાણેષુ વર્ધેતે દ્વાવિમૌ સદા| સ્વભાવં પ્રકૃતિં કૃત્વા નખકેશાવિતિ સ્થિતિઃ” (શા.૪) ઇતિ; પુનરપ્યાહ- “નિદ્રાહેતુસ્તમઃ સત્ત્વં બોધને હેતુરુચ્યતે| સ્વભાવ એવ વા હેતુર્ગરીયાનપિ કીર્ત્યતે”- (શા.૪) ઇતિ; અન્યત્રાપ્યુક્તં- “સ્વભાવાલ્લઘવો મુદ્ગાસ્તથા લાવકપિઞ્જલાઃ| સ્વભાવાદ્ગુરવો માષા વરાહમહિષાદયઃ”- (ચ.સૂ.૨૭) ઇતિ| ઈશ્વરોઽપિ વહ્નિરૂપો જીવિતાદેઃ કારણત્વેનોદાહૃતઃ; તથાહિ- “જાઠરો ભગવાનગ્નિરીશ્વરોઽન્નસ્ય પાચકઃ| સૌક્ષ્મ્યાદ્રસાનાદદાનો વિવેક્તું નૈવ શક્યતે”|| (સૂ. ૩૫); “અગ્નિમૂલં બલં પુંસાં બલમૂલં હિ જીવિતમ્”- ઇતિ| કાલસ્તુ શીતોષ્ણલક્ષણઃ; ઉક્તં ચ- “મહાભૂતવિશેષાંસ્તુ શીતોષ્ણદ્વયભેદતઃ| કાલ ઇત્યધ્યવસ્યન્તિ ન્યાયમાર્ગાનુસારિણઃ- ” ઇતિ; અયં ચ ઋતુચર્યાધ્યાયે દોષાણાં સઞ્ચયપ્રકોપોપશમદ્વારેણ હેતુરુક્તઃ| યદૃચ્છા પુનરલક્ષિત આકસ્મિકપદાર્થાવિર્ભાવઃ, ઉક્તં ચ “યદૃચ્છયા ચોપગતાનિ પાકં પાકક્રમેણોપચરેદ્વિધિજ્ઞઃ”- (ચિ.૧૮) ઇત્યાદિ| નિયતિરત્રાપિ ધર્માધર્મૌ, તદ્ધેતુત્વમાહ- “બ્રહ્મસ્ત્રીસજ્જનવધપરસ્વહરણાદિભિઃ| કર્મભિઃ પાપરોગસ્ય પ્રાહુઃ કુષ્ઠસ્ય સમ્ભવમ્” ||(નિ.૫); “કર્મજા વ્યાધયઃ કેચિત્”- (ઉ.૪૦) ઇતિ ચોક્તમ્| પરિણામસ્ય હેતુત્વમાહ- “જાઠરાગ્નેસ્તુ સંયોગાદ્યદુદેતિ રસાન્તરમ્| રસાનાં પરિણામાન્તે સ વિપાક ઇતિ સ્મૃતઃ” ||(વા. સૂ. ૯) ઇતિ; “તા એવૌષધ્યઃ કાલપરિણામાત્ પરિણતવીર્યા બલવત્યો હેમન્તે ભવન્ત્યાપશ્ચ” (સૂ.૬); “સમ્યક્ પરિણતસ્યાહારસ્ય સારો રસઃ” (સૂ.૧૪); “એવં બાલાનામપિ વયઃપરિણામાચ્છુક્રપ્રાદુર્ભાવો ભવતિ”- (સૂ.૧૪) ઇતિ| ઇત્થમેતાઃ ષટ્પ્રકૃતયો વૈદ્યકાનુગતા દર્શિતાઃ| નનુ, સ્વભાવાદયઃ ષટ્ પદાર્થાઃ પ્રકૃતેરષ્ટરૂપાયાઃ પર્યાયાઃ સ્યુરથવાઽન્યાર્થાભિધાયિત્વેન ભિન્નાર્થાઃ? તત્ર ભિન્નાર્થત્વેઽપિ વિકલ્પદ્વયં; કિમેતૈઃ સ્વભાવાદિભિર્ભિન્નાર્થૈઃ કિઞ્ચિત્ સ્વભાવેન કિઞ્ચિદીશ્વરેણેત્યેવમ્પ્રકારેણ મિલિત્વા જગદારભ્યતે? ઉતૈત્તે સ્વભાવાદયઃ પૃથક્ પૃથગેવ વિશ્વજનનસમર્થાઃ? ઇત્યનેકધા વિકલ્પમુત્પાદ્ય જેજ્ઝટાચાર્યેણશ્વરં વિહાય સ્વભાવાદયઃ પ્રકૃતેરષ્ટરૂપાયાઃ પર્યાયત્વેનાભિહિતાઃ| યત્તુ વૈદ્યકે “સ્વભાવમીશ્વરં કાલમ્”- ઇત્યાદિવાક્યેન વિપુલદર્શિભિઃ સ્વભાવાદીનાં ભિન્નમેવ પ્રકૃતિત્વં પ્રતિપાદિતં, તત્તથાસ્વરૂપેણ તેષામવભાસનાત્| પરમાર્થતસ્તુ ગુણત્રયાત્મિકા પ્રકૃતિરેવ કારણમ્| યતઃ સ્વભાવાદયશ્ચત્વારઃ પ્રકૃતિપરિણામસ્ય ધર્મવિશેષતયા પ્રકૃતાવેવાન્તર્ભવન્તિ| તથાહિ- સ્વભાવસ્તાવત્ સત્ત્વરજસ્તમસાં તદ્વિકારાણાં પૃથિવ્યાદિમહાભૂતાનાં ચ પરિણામસ્ય તાદૃશો વિશેષ ઇતિ પ્રકૃતિપરિણામાદન્યો ન ભવતિ; નિયતેરપિ પૂર્વકૃતસદસત્કર્મરૂપાયા રજોગુણપરિણામલક્ષણત્વેન ન પ્રકૃતેરન્યત્વં; કાલોઽપિ ચન્દ્રાર્કાદિગતિક્રિયાલક્ષણઃ, તત્ર ચ મહાભૂતાનાં પરિણામવિશેષાચ્છીતોષ્ણાદયો ભવન્તિ, તદુક્તં- “મહાભૂતવિશેષાંસ્તુ શીતોષ્ણદ્વયભેદતઃ| કાલ ઇત્યધ્યવસ્યન્તિ ન્યાયમાર્ગાનુસારિણઃ”- ઇતિ, ક્રિયાત્વેન રજોગુણપરિણામત્વાન્મહાભૂતપરિણામવિશેષત્વાચ્ચ ન કાલસ્ય પ્રકૃતેરન્યત્વમ્; ઈશ્વરશ્ચ પઞ્ચવિંશતિતમઃ પુરુષઃ પ્રકૃતેઃ ક્ષોભકતયા કારણત્વેનોદાહૃત એવ; યદૃચ્છા ચ કાદાચિત્કત્વાદ્ભૂતપરિણામવિશેષાન્નાન્યા| કિઞ્ચાસ્મિઞ્ શાસ્ત્રે પ્રકૃતિપરિણામાત્મકં વિશ્વં પઠ્યતે| તથાહિ- “સાત્ત્વિકં કાયલક્ષણં, રાજસં કાયલક્ષણં” (શા.૪) તથા ‘સત્ત્વબહુલમાકાશં’ ઇત્યાદિ| ગયી ત્વન્યથા વ્યાખ્યાતિ; યથાવૈદ્યકે તુ વિપુલદર્શિનઃ સ્વભાવાદીનાં ષણ્ણાં પ્રકૃતિત્વં પ્રતિપાદયન્તિ, તે ચ સ્વભાવાદયઃ સમુચ્ચયેન જગદુત્પત્તૌ કારણભૂતાઃ; તત્રાપિ પ્રકૃતિપરિણામસ્યોપાદાનકારણત્વં, સ્વભાવાદીનાં ચ પઞ્ચાનાં નિમિત્તકારણત્વમિતિ||૧૧||

Adhikarana 11 (12-14) · Śloka 14

તન્મયાન્યેવ ભૂતાનિ તદ્ગુણાન્યેવ ચાદિશેત્ | તૈશ્ચ તલ્લક્ષણઃ કૃત્સ્નો ભૂતગ્રામો વ્યજન્યત ||૧૨|| તસ્યોપયોગોઽભિહિતશ્ચિકિત્સાં પ્રતિ સર્વદા | ભૂતેભ્યો હિ પરં યસ્માન્નાસ્તિ ચિન્તા ચિકિત્સિતે ||૧૩|| યતોઽભિહિતં- “તત્સમ્ભવદ્રવ્યસમૂહો ભૂતાદિરુક્તઃ” (સૂ.૧); ભૌતિકાનિ ચેન્દ્રિયાણ્યાયુર્વેદે વર્ણ્યન્તે, તથેન્દ્રિયાર્થાઃ ||૧૪||

એકીયમતેન કારણાનુરૂપં કાર્યમિત્યાદિવાક્યાત્ કારણમયત્વં કાર્યસ્ય પ્રતિપાદ્ય સ્વમતેઽપિ કારણમયત્વં પ્રતિપાદયન્નાહ- તન્મયાનીત્યાદિ| તન્મયાનીતિ અવકાશચલોષ્ણદ્રવખરસ્વભાવાદિધર્મવિશેષાક્રાન્તપ્રકૃતિપરિણામમયાનિ; ભૂતાન્યાકાશાદીનિ; તદ્ગુણાન્યેવેતિ સત્ત્વરજસ્તમોગુણાન્યેવેત્યર્થઃ, સત્ત્વબહુલમાકાશમિત્યાદ્યુક્તત્વાત્| ગયી તુ ‘તતો જાતાનિ ભૂતાનિ’ ઇતિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાતિ- તતઃ સ્વભાવાદેઃ, નિમિત્તકારણત્વાત્ પ્રકૃતિપરિણામાચ્ચોપાદાનકારણાનિ ભૂતાન્યાકાશાદીનિ તદ્ગુણાનિ કારણગુણાનિ| તૈશ્ચેત્યાદિ| તૈરાકાશાદિભિર્ભૂતૈઃ, તલ્લક્ષણો ભૂતલક્ષણઃ, કૃત્સ્નઃ સમસ્તઃ, ભૂતગ્રામઃ સ્થાવરજઙ્ગમાત્મકઃ, વ્યજન્યત વિવિધો જનિતઃ| ભૂતાનાં પૃથિવ્યાદીનાં પુનર્લક્ષણં સ્થિરગુરુકઠિનત્વમિત્યાદિ, તલ્લક્ષણશ્ચ સ્થાવરજઙ્ગમાત્મકો ભૂતગ્રામઃ| તસ્ય પઞ્ચમહાભૂતારબ્ધસ્ય ભૂતગ્રામસ્ય પરસ્પરોપકાર્યોપકારકત્વેન વ્યવસ્થિતસ્ય, ઉપયોગઃ પ્રયોજનમ્, અભિહિતઃ કથિતઃ, ચિકિત્સાં પ્રતિ રોગાપનયનં લક્ષીકૃત્ય, સર્વદા નિત્યગે આવસ્થિકે ચ કાલે| કુતઃ? યસ્માત્તેભ્યઃ પઞ્ચમહાભૂતારબ્ધભૂતગ્રામ્યેભ્યઃ પરં ચિકિત્સિતે ચિન્તા નાસ્તિ| તદુક્તમાદ્યેઽધ્યાયે, “તત્રાસ્મિન્ પઞ્ચમહાભૂતશરીરિસમવાયઃ પુરુષ ઇત્યુચ્યતે; તસ્મિન્ ક્રિયા, સોઽધિષ્ટાનં, કસ્માત્? લોકદ્વૈવિધ્યાત્, લોકો હિ દ્વિવિધઃ- સ્થાવરો જઙ્ગમશ્ચ, તસ્મિન્ પુરુષઃ પ્રધાનં, તસ્યોપકરણમન્યત્”- (સૂ.૧) ઇતિ| તેન પઞ્ચમહાભૂતારબ્ધસ્યૈવ ભૂતગ્રામસ્ય ચિકિત્સોપકરણત્વમ્| અતો ભૂતેભ્યઃ પરં યદવ્યક્તાદિ તત્ર ચિન્તાઽપિ નાસ્તિ| અયમેવાર્થોઽન્યત્રાપિનિર્દિષ્ટ ઇતિ દર્શયન્નાહ- યત ઇત્યાદિ| એતત્સૂત્રં બીજાધ્યાયે વ્યાખ્યાતમ્, અત્રાપિ કિઞ્ચિચ્છિષ્યબોધાર્થં વ્યાખ્યાયતે- યતસ્તસ્ય પુરુષસ્ય સમ્ભવદ્રવ્યાણિ શુક્રશોણિતાદીનિ તેષાં સમૂહઃ સંયોગવિશેષઃ, કથમ્ભૂતઃ? ભૂતાદિઃ ભૂતં પૃથિવ્યાદિકમાદિર્મૂલકારણં યસ્ય સ તથા| ન પરં પુરુષસમ્ભવદ્રવ્યસ્ય ભૂતાદિત્વાભિધાનાદ્ભૂતેભ્યઃ પરં ચિન્તા નાસ્તિ, કિન્ત્વેતસ્માદપીત્યાશઙ્ક્યાહ- ભૌતિકાનિ ચેત્યાદિ| ઇન્દ્રિયાણિ શ્રવણસ્પર્શનરસનઘ્રાણાનિ ભૌતિકાનિ| તથા ચોક્તં પઞ્ચભૂતાત્મકત્વેઽપિ- “ખં શ્રોત્રે સ્પર્શને વાયુર્દર્શને તેજ ઉત્કટમ્| સલિલં રસને ભૂમિર્ઘ્રાણે તજ્જ્ઞૈર્નિરૂપિતમ્”- ઇતિ| ઇન્દ્રિયાણામર્થાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ, તે ચાયુર્વેદશાસ્ત્રે તથા ભૌતિકા ઇત્યર્થઃ| ઉક્તં ચ- “શબ્દો વૈહાયસઃ, સ્પર્શો વાયવીયઃ પ્રકીર્તિતઃ| રૂપમાગ્નેયમાપ્યોઽત્ર રસો, ગન્ધસ્તુ પાર્થિવઃ” ઇતિ||૧૨-૧૪||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 15

ભવતિ ચાત્ર- ઇન્દ્રિયેણેન્દ્રિયાર્થં તુ સ્વં સ્વં ગૃહ્ણાતિ માનવઃ | નિયતં તુલ્યયોનિત્વાન્નાન્યેનાન્યમિતિ સ્થિતિઃ ||૧૫||

ઇન્દ્રિયાણામિન્દ્રિયાર્થાનાં ચ પાઞ્ચભૌતિકત્વેઽપિ યસ્ય ભૂતસ્ય યત્ર યત્રેન્દ્રિયે આધિક્યં તેન તેનેન્દ્રિયેણ તસ્ય તસ્યૈવ ગુણાઃ શબ્દાદયો ગૃહ્યન્ત ઇતિ દર્શયિતુમાહ- ઇન્દ્રિયેણેત્યાદિ| ઇન્દ્રિયેણ ચક્ષુરાદિના રૂપાદિકમાત્મીયમાત્મીયં માનવ ઉપાદત્તે; તદ્યથા- તૈજસં ચક્ષુસ્તૈજસમેવ રૂપમાદત્તે, પાર્થિવં ઘ્રાણેન્દ્રિયં પાર્થિવમેવ ગન્ધમાદત્તે, એવં શેષેષ્વપિ બોદ્ધવ્યમ્| નિયતમાત્મીયમેવ કુત ઇત્યાહ- તુલ્યયોનિત્વાદિતિ; એકભૂતહેતુત્વાત્, ભૂતં હિ સ્વયોનિમેવાભિધાવતિ જલમિવ જલમ્| તમેવ સ્પષ્ટીકુર્વન્નાહ- નાન્યેનાન્યમિતિ||૧૫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

ન ચાયુર્વેદશાસ્ત્રેષૂપદિશ્યન્તે સર્વગતાઃ ક્ષેત્રજ્ઞા નિત્યાશ્ચ; અસર્વગતેષુ ચ ક્ષેત્રજ્ઞેષુ નિત્યપુરુષખ્યાપકાન્ હેતૂનુદાહરન્તિ; આયુર્વેદશાસ્ત્રેષ્વસર્વગતાઃ ક્ષેત્રજ્ઞા નિત્યાશ્ચ, તિર્યગ્યોનિમાનુષદેવેષુ સઞ્ચરન્તિ ધર્માધર્મનિમિત્તં; ત એતેઽનુમાનગ્રાહ્યાઃ પરમસૂક્ષ્માશ્ચેતનાવન્તઃ શાશ્વતા લોહિતરેતસોઃ સન્નિપાતેષ્વભિવ્યજ્યન્તે, યતોઽભિહિતં- ‘પઞ્ચમહાભૂતશરીરિસમવાયઃ પુરુષઃ’ (સૂ.૧) ઇતિ; સ એષ કર્મપુરુષશ્ચિકિત્સાધિકૃતઃ ||૧૬||

અપરમપિ સાઙ્ખ્યાદિભ્યો ભેદમાયુર્વેદસ્યાત્મનિ દર્શયન્નાહ- ન ચેત્યાદિ| કિં તર્હ્યાયુર્વેદશાસ્ત્રેષ્વસર્વગતાઃ પુરુષા ઉપદિશ્યન્તે સત્ત્વોપાધિવશાત્; સાઙ્ખ્યાદિષુ પુનઃ સર્વગતા એવ ક્ષેત્રજ્ઞા ઉપદિશ્યન્તે| એવમાયુર્વેદપુરુષસ્ય પ્રદેશવર્તિનોઽપિ નિત્યત્વં સ્યાદિત્યાહ- નિત્યાશ્ચ; ‘ઉપદિશ્યન્તે’ ઇતિ શેષઃ| નિત્યત્વં ચ કથમિત્યાહ- અસર્વગતેષ્વિત્યાદિ| હેતૂનિતિ સદકારણવન્નિત્યમિત્યાદીન્| તથાહિ- સન્નાત્મા, સુખાદિલિઙ્ગોપલમ્ભાત્; અવિષયોઽકારણશ્ચ, અતો નિત્યઃ| તથાહિ ભોજઃ- “શુભાશુભાભ્યાં કર્મભ્યાં પ્રેરણાન્મનસો ગતેઃ| દેહાદ્દેહાન્તરં યાતિ ક્રિમિવચ્છાશ્વતોઽવ્યયઃ|| નિત્ય ઇત્યુચ્યતે સદ્ભિઃ સન્નકારણવાન્ યતઃ”- ઇતિ| તદેવોપસંહરન્નાહ- આયુર્વેદેત્યાદિ| અસર્વગતત્વેઽપિ સર્વયોનિગમનં નિર્દિશન્નાહ- તિર્યગિત્યાદિ| તત્ર બહુશઃ સંસરણે તિર્યગ્યોનીનાં પ્રકૃષ્ટત્વમ્, અતસ્તેષાં પ્રાગુપાદાનં; તતો મનુષ્યનિર્દેશઃ; દેવાસ્તુ કદાચિત્ ક્વચિત્ સમ્ભવન્તીતિ પશ્ચાન્નિર્દિષ્ટાઃ| તત્ર પ્રાયેણાધર્મનિમિત્તં તિર્યગ્યોનયઃ, ધર્માધર્મનિમિત્તં મનુષ્યાઃ, ધર્મનિમિત્તં દેવાઃ| નનુ, કથમપ્રત્યક્ષા અપ્યાત્માનોઽભ્યુપગમ્યન્ત ઇત્યાહ- ત એતેઽનુમાનગ્રાહ્યા ઇતિ| સુખદુઃખાદ્યુપલબ્ધિરૂપેણ લિઙ્ગેનાવ્યભિચારિણૈતે આત્માન ઉપલબ્ધારોઽનુમાતવ્યાઃ | પ્રત્યક્ષપ્રમાણેનાપિ ક્ષેત્રજ્ઞાઃ કથં ન ગૃહ્યન્તે? ઇત્યાહ- પરમસૂક્ષ્મા ઇતિ|- પરમસૂક્ષ્મા હિ પરમાણવ ઇવ સન્તોઽપિ તે પ્રત્યક્ષેણ નૈવોપલભ્યન્તે| ચેતનાવન્ત ઇતિ નિત્યં ચેતનાયુક્તાઃ| શાશ્વતા ઇતિ નિત્યાઃ| કથં તર્હિ જાયન્ત ઇત્યુચ્યત ઇત્યાહ- લોહિતરેતસોરિત્યાદિ| આત્માનઃ પરમસૂક્ષ્માઃ પઞ્ચભૂતાત્મકયોઃ શુક્રશોણિતયોઃ સન્નિપાતેષુ સંયોગેષ્વભિવ્યજ્યન્તે| એષ એવ ચ સૂક્ષ્મપુરુષાણાં પઞ્ચમહાભૂતાનાં ચ સંયોગો વૈદ્યકે ષડ્ધાતુકઃ પુરુષઃ પરિભાષિતઃ| કુતઃ પરિભાષિત ઇત્યાશઙ્ક્યાદ્યાધ્યાયોક્તં વાક્યં દર્શયતિ- યત ઇત્યાદિ| તસ્ય ચિકિત્સોપયોગિતાં નિદર્શયન્નાહ- સ ઇત્યાદિ| કર્મપુરુષ ઇતિ કર્મફલભાગિત્યર્થઃ | તેન ચિકિત્સિતકર્મફલમપ્યવાપ્નોતીત્યુક્તં ભવતિ||૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

તસ્ય સુખદુઃખે ઇચ્છાદ્વેષૌ પ્રયત્નઃ પ્રાણાપાનાવુન્મેષનિમેષૌ બુદ્ધિર્મનઃ સઙ્કલ્પો વિચારણા સ્મૃતિર્વિજ્ઞાનમધ્યવસાયો વિષયોપલબ્ધિશ્ચ ગુણાઃ ||૧૭||

ઇદાનીં તસ્યૈવ કર્મપુરુષસ્ય શરીરાત્મનોઃ સંયોગકારકેણ મનસા સંયોગે યે ગુણા ઉત્પદ્યન્તે તાનાહ- તસ્યેત્યાદિ| તત્ર સુખં સ્વભાવતોઽનુકૂલવેદનીયં; દુઃખં સ્વભાવતઃ પ્રતિકૂલવેદનીયમ્; ઇચ્છા અભિલાષઃ; દ્વેષોઽપ્રીતિલક્ષણઃ; પ્રયત્નઃ કાર્યારમ્ભે ઉત્સાહઃ; પ્રાણો વાયુર્વક્ત્રસઞ્ચારી, અપાનઃ પક્વાશયસ્થિતિરધોગમનશીલઃ; ઉન્મેષનિમેષૌ ચક્ષુષોરુન્મીલનનિમીલને; બુદ્ધિર્નિશ્ચયાત્મિકા; મનઃ સંશયાત્મકં, તસ્ય સઙ્કલ્પો મનસઃ કર્મ; વિચારણા પુનરૂહાપોહાભ્યાં વસ્તુવિમર્શઃ; સ્મૃતિઃ પૂર્વાનુભૂતસ્યાર્થસ્ય સ્મરણં; વિજ્ઞાનં શિલ્પશાસ્ત્રાદિબોધઃ; અધ્યવસાયો બુદ્ધેર્વ્યાપારઃ; વિષયાણાં શબ્દાદીનામુપલબ્ધિરવગતિર્વિષયોપલબ્ધિઃ| ગયી તુ સુખં પ્રીતિઃ, દુઃખમપ્રીતિઃ, ઇચ્છા સુખહેતુરભિલાષઃ, દ્વેષો દુઃખહેતુર્મનઃપ્રતીઘાતઃ , પ્રયત્નો મનઃ પ્રવૃત્તિકર ઉત્સાહઃ, મનઃ સઙ્કલપાત્મકલક્ષણં, તસ્ય સઙ્કલ્પો વિષયેષુ દોષગુણકલ્પનં; શેષં સમમ્| એતે કર્મપુરુષસ્ય ષોડશ ગુણાઃ| અત એવ ‘કલા’ ઇત્યુચ્યન્તે||૧૭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

સાત્ત્વિકાસ્તુ- આનૃશંસ્યં સંવિભાગરુચિતા તિતિક્ષા સત્યં ધર્મ આસ્તિક્યં જ્ઞાનં બુદ્ધિર્મેધા સ્મૃતિર્ધૃતિરનભિષઙ્ગશ્ચ; રાજસાસ્તુ- દુઃખબહુલતાઽટનશીલતાઽધૃતિરહઙ્કાર આનૃતિકત્વમકારુણ્યં દમ્ભો માનો હર્ષઃ કામઃ ક્રોધશ્ચ; તામસાસ્તુ- વિષાદિત્વં નાસ્તિક્યમધર્મશીલતા બુદ્ધેર્નિરોધોઽજ્ઞાનં દુર્મેધસ્ત્વમકર્મશીલતા નિદ્રાલુત્વં ચેતિ ||૧૮||

પુરુષગુણાનભિધાય શેષાન્ સત્ત્વાદિયુક્તસ્ય મનસો ગુણાન્નિર્દિશન્નાહ- સાત્ત્વિકા ઇત્યાદિ| આનૃશંસ્યમ્ અક્રૂરકર્મકારિત્વમ્| સંવિભાગરુચિતા સંવિભજ્ય ભોક્તુમભિલાષુકતા| તિતિક્ષા ક્ષમા| સત્યં ભૂતહિતં તથ્યં વચો વા| ધર્મઃ કાયવાઙ્મનોભિઃ સુચરિતમ્| અસ્તિ ધર્મમોક્ષપરલોકાદિકમિતિ બુદ્ધ્યા ચરતીત્યાસ્તિકઃ, તદ્ભાવ આસ્તિક્યમ્| જ્ઞાનમ્ આત્મજ્ઞાનમ્| બુદ્ધિઃ તત્કાલવિષયા| મેધા ગ્રન્થાવધારણશક્તિઃ| ધૃતિર્મનસો નિયમાત્મિકા બુદ્ધિઃ| પૂર્વાનુભૂતસ્યાર્થસ્ય સ્મરણં સ્મૃતિઃ| ફલનિરપેક્ષયા બુદ્ધ્યા શ્રેયઃકર્મકરણમનભિષઙ્ગઃ| રાજસાસ્ત્વિત્યાદિ| અધૃતિર્મનસોઽધીરતા| આનૃતિકત્વં મિથ્યાવચનશીલતા; ગયી તુ ‘આવૃત્તિકત્વં’ ઇતિ પઠિત્વા મનસઃ શીલતેત્યાહ | અકારુણ્યં નિર્દયત્વમ્| દમ્ભઃ કુહકવૃત્તિતા| માન આત્મન્યુત્કર્ષબુદ્ધિઃ| અહઙ્કારાદયઃ પૂર્વં વ્યાખ્યાતાઃ| ગયી તુ ‘અટનશીલતા’ ઇત્યત્ર ‘તાડનશીલતા’ ઇતિ પઠતિ, ‘માન’ ઇત્યત્ર ‘મદ’ ઇતિ પઠતિ| તામસાસ્ત્વિત્યાદિ| વિષાદોઽસ્યાસ્તીતિ વિષાદી, તદ્ભાવો વિષાદિત્વં મૂઢતા| અધર્મે શીલં સ્વભાવો યસ્ય તદ્ભાવોઽધર્મશીલત્વમ્| દુર્મેધસ્ત્વં દુષ્ટબુદ્ધિત્વમ્| અકર્મશીલતા કર્મણ્યનુત્સાહઃ||૧૮||

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

આન્તરિક્ષાઃ- શબ્દઃ શબ્દેન્દ્રિયં સર્વચ્છિદ્રસમૂહો વિવિક્તતા ચ; વાયવ્યાસ્તુ- સ્પર્શઃ સ્પર્શેન્દ્રિયં સર્વચેષ્ટાસમૂહઃ સર્વશરીરસ્પન્દનં લઘુતા ચ; તૈજસાસ્તુ- રૂપં રૂપેન્દ્રિયં વર્ણઃ સન્તાપો ભ્રાજિષ્ણુતા પક્તિરમર્ષસ્તૈક્ષ્ણ્યં શૌર્યં ચ; આપ્યાસ્તુ- રસો રસનેન્દ્રિયં સર્વદ્રવસમૂહો ગુરુતા શૈત્યં સ્નેહો રેતશ્ચ; પાર્થિવાસ્તુ- ગન્ધો ગન્ધેન્દ્રિયં સર્વમૂર્તસમૂહો ગુરુતા ચેતિ ||૧૯||

મહાભૂતગુણાન્નિર્દિશન્નાહ- આન્તરિક્ષા ઇત્યાદિ| આન્તરિક્ષા આકાશભૂતગુણાઃ| શબ્દેન્દ્રિયં શ્રવણેન્દ્રિયમ્| વિવિક્તતા શારીરાણાં ભાવાનાં સિરાસ્નાય્વસ્થિપેશીપ્રભૃતીનાં જાતિવ્યક્તિભ્યાં મિથઃ પૃથક્ત્વં; ગયી તુ ‘વિવિક્તતા’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘વિરિક્તતા’ ઇતિ પઠતિ વ્યાખ્યાનયતિ ચ- વિરિક્તતા શારીરાણાં ભાવાનાં રિક્તતા| વાયવ્યા ઇત્યાદિ| સ્પર્શેન્દ્રિયં ત્વક્| સર્વચેષ્ટાસમૂહો નમનોન્નમનાદિસર્વક્રિયાસમૂહઃ, કાયવાઙ્મનઃ ક્રિયાસમૂહ ઇત્યન્યે| સ્પન્દનં ચલનમ્| તૈજસાસ્ત્વિત્યાદિ| રૂપં લાવણ્યમ્| રૂપેન્દ્રિયં ચક્ષુઃ| વર્ણો ગૌરાદિઃ| સન્તાપ ઔષ્ણ્યમ્| ભ્રાજિષ્ણુતા દીપ્તતા| પક્તિઃ અગ્નિકૃતાઽઽહારપરિણતિઃ| અમર્ષઃ ક્રોધઃ| તૈક્ષ્ણ્યમ્ આશુક્રિયા| શૌર્યં વિક્રાન્તતા| આપ્યાસ્ત્વિત્યાદિ| સર્વદ્રવસમૂહઃ દોષધાતુમલેષુ દ્રુતિમદ્દ્રવ્યનિવહઃ | પાર્થિવાસ્ત્વિત્યાદિ| સર્વમૂર્તસમૂહ દોષધાતુમલેષુ યઃ કશ્ચિત્ કાઠિન્યનિવહઃ||૧૯||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

તત્ર સત્ત્વબહુલમાકાશં, રજોબહુલો વાયુઃ, સત્ત્વરજોબહુલોઽગ્નિઃ, સત્ત્વતમોબહુલા આપઃ, તમોબહુલા પૃથિવીતિ ||૨૦||

અથાકાશાદિભૂતાનાં સત્ત્વાદિગુણમયત્વં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| સત્ત્વબહુલમાકાશં પ્રકાશકત્વાત્, રજોબહુલો વાયુશ્ચલત્વાત્, સત્ત્વરજોબહુલોઽગ્નિઃ પ્રકાશકત્વાચ્ચલત્વાચ્ચ, સત્ત્વતમોબહુલા આપઃ સ્વચ્છત્વાત્ પ્રકાશકત્વાદ્ગુરુત્વાદાવરણત્વાચ્ચ, તમોબહુલા પૃથિવી અત્યન્તાવરકત્વાત્||૨૦||

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

શ્લોકૌ ચાત્ર ભવતઃ- અન્યોઽન્યાનુપ્રવિષ્ટાનિ સર્વાણ્યેતાનિ નિર્દિશેત્ | સ્વે સ્વે દ્રવ્યે તુ સર્વેષાં વ્યક્તં લક્ષણમિષ્યતે ||૨૧||

અન્યોઽન્યેત્યાદિ| તત્ર શબ્દગુણમાકાશં મારુતે પ્રવિષ્ટં શબ્દસ્પર્શગુણત્વાન્મારુતસ્ય; આકાશમારુતૌ તેજસિ પ્રવિષ્ટૌ, શબ્દસ્પર્શરૂપગુણત્વાત્તેજસઃ; આકાશમરુત્તેજાંસિ તોયદ્રવ્યે પ્રવિષ્ટાનિ, શબ્દસ્પર્શરૂપરસગુણત્વાત્તોયસ્ય; આકાશમરુત્તેજસ્તોયાનિ પૃથિવ્યામનુપ્રવિષ્ટાનિ, શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધગુણત્વાત્ પૃથિવ્યાઃ| એવં વ્યોમાનિલાનલજલોર્વીણાં પરસ્પરમનુપ્રવેશકાનુપ્રવેશ્યત્વેનાવસ્થિતાનામન્યોન્યાનુપ્રવિષ્ટત્વમુક્તમ્| અન્યે પુનરન્યોઽન્યાનુપ્રવિષ્ટત્વમન્યથા વ્યાચક્ષતે- તત્રાકાશેઽપિ ભૂમિરણુરૂપેણાવસ્થિતા, સૂક્ષ્મરૂપતોયતેજોઽનુગતમારુતસ્ય સઞ્ચરણાદાકાશે પવનદહનતોયાન્યપિ બોદ્ધવ્યાનિ| તથા વાયાવપ્યાકાશં વ્યવસ્થિતં વ્યાપકત્વાત્, “અનુષ્ણશીતસ્પર્શોઽયં દ્રવ્યજ્ઞૈર્વાયુરિષ્યતે| દાહકૃત્તેજસા યુક્તઃ શીતકૃત્ સોમસંશ્રયાત્”- ઇત્યુક્તત્વાદ્વાયૌ તેજોઽમ્બુની અપિ તિષ્ઠતઃ, ભૂરપ્યણુના વિશેષેણ મારુતે તિષ્ઠતિ| તથા તેજોદ્રવ્યેઽપ્યાકાશં વ્યવસ્થિતં વ્યાપકત્વાત્, પવનોઽપિ પ્રેરણાત્મકત્વાત્; તેજોદ્રવ્યે પાનીયમપ્યનુમીયતે કાર્યકારણોરૈક્યાત્, કારણં તોયં કાર્યં ચ તેજઃ, અદ્ભ્યોઽગ્નિરિત્યુક્તત્વાત્; ભૂમિરપિ ધૂમાદિરૂપેણ તેજસિ વ્યવસ્થિતા| અથ તોયદ્રવ્યેઽપ્યાકાશં વ્યવસ્થિતં, વ્યાપકત્વાત્; વાયુરપિ તોયે વ્યવસ્થિતઃ, તરઙ્ગબુદ્બુદાદિકારણત્વાત્; વહ્નિરપિ તોયે વ્યવસ્થિતઃ, તત એવોત્પન્નત્વાત્, ઉક્તં ચ- “અદ્ભ્યોઽગ્નિર્બ્રહ્મતઃ ક્ષત્રમશ્મનો લોહમુત્થિતમ્| એષાં સર્વત્રગં તેજઃ સ્વાસુ યોનિષુ શામ્યતિ” ઇતિ; ભૂમિરપિ તોયેઽણુરૂપેણાવસ્થિતા| તથા પૃથિવ્યામપ્યાકાશપવનદહનતોયાનિ સ્થિતાન્યેવ, ભૂમિપ્રવિભાગીયે પઞ્ચવિધાયા ભૂમેઃ પ્રોક્તત્વાત્| ઇત્થમાકાશાદિભૂતાનામન્યોન્યાનુપ્રવિષ્ટત્વમાહુઃ| વ્યક્તેન તુ લક્ષણેન પાર્થિવાદિવ્યપદેશં દર્શયન્નાહ- સ્વે સ્વે ઇત્યાદિ| સ્વે સ્વે સ્વકીયે સ્વકીયે દ્રવ્યે, સર્વેષામાકાશાદીનાં, વ્યક્તં લક્ષણમિતિ આકાશદ્રવ્યે તલ્લક્ષણં વ્યક્તમિત્યાદિ બોદ્ધવ્યમ્||૨૧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ પ્રોક્તા વિકારાઃ ષોડશૈવ તુ | ક્ષેત્રજ્ઞશ્ચ સમાસેન સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રયોઃ ||૨૨||

અષ્ટાવિત્યાદિ| અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ- અવ્યક્તં મહાનહઙ્કારઃ પઞ્ચતન્માત્રાણીત્યષ્ટૌ| વિકારાઃ ષોડશૈવેતિ શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાઘ્રાણવાગ્ઘસ્તોપસ્થપાયુપાદમનાંસીત્યેવમેકાદશેન્દ્રિયાણિ, આકાશપવનદહનતોયભૂમય ઇતિ પઞ્ચભૂતાનીત્યેવં ષોડશ વિકારાઃ| ક્ષેત્રં સ્થૂલસૂક્ષ્મદેહં જાનાતીતિ ક્ષેત્રજ્ઞઃ પુરુષઃ| સમાસેન સઙ્ક્ષેપેણ| એવં પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાન્યુક્તાનિ| સ્વતન્ત્રે શલ્યતન્ત્રે, પરતન્ત્રે શાલાક્યતન્ત્રે સાઙ્ખ્યે ચ||૨૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં શારીરસ્થાને સર્વભૂતચિન્તાશારીરં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ||૧||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં શારીરસ્થાને પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||