1. sarvabhūtacintāśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સર્વભૂતચિન્તાશારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સર્વભૂતાનાં કારણમકારણં સત્ત્વરજસ્તમોલક્ષણમષ્ટરૂપમખિલસ્ય જગતઃ સમ્ભવહેતુરવ્યક્તં નામ | તદેકં બહૂનાં ક્ષેત્રજ્ઞાનામધિષ્ઠાનં સમુદ્ર ઇવૌદકાનાં ભાવાનામ્ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તસ્માદવ્યક્તાન્મહાનુત્પદ્યતે તલ્લિઙ્ગ એવ | તલ્લિઙ્ગાચ્ચ મહતસ્તલ્લક્ષણ એવાહઙ્કાર ઉત્પદ્યતે; સ ત્રિવિધો વૈકારિકસ્તૈજસો ભૂતાદિરિતિ | તત્ર વૈકારિકાદહઙ્કારાત્તૈજસસહાયાત્તલ્લક્ષણાન્યેવૈકાદશેન્દ્રિયાણ્યુત્પદ્યન્તે, તદ્યથા- શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાઘ્રાણવાગ્ઘસ્તોપસ્થપાયુપાદમનાંસીતિ; તત્ર પૂર્વાણિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ, ઇતરાણિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ, ઉભયાત્મકં મનઃ; ભૂતાદેરપિ તૈજસસહાયાત્તલ્લક્ષણાન્યેવ પઞ્ચતન્માત્રાણ્યુત્પદ્યન્તે- શબ્દતન્માત્રં, સ્પર્શતન્માત્રં, રૂપતન્માત્રં, રસતન્માત્રં, ગન્ધતન્માત્રમિતિ; તેષાં વિશેષાઃ- શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ; તેભ્યો ભૂતાનિ- વ્યોમાનિલાનલજલોર્વ્યઃ; એવમેષા તત્ત્વચતુર્વિંશતિર્વ્યાખ્યાતા ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્ર બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં શબ્દાદયો વિષયાઃ; કર્મેન્દ્રિયાણાં યથાસઙ્ખ્યં વચનાદાનાનન્દવિસર્ગવિહરણાનિ ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

અવ્યક્તં મહાનહઙ્કારઃ પઞ્ચતન્માત્રાણિ ચેત્યષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ; શેષાઃ ષોડશ વિકારાઃ ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

સ્વઃ સ્વશ્ચૈષાં વિષયોઽધિભૂતં; સ્વયમધ્યાત્મમ્; અધિદૈવતમ્- અથ બુદ્ધેર્બ્રહ્મા, અહઙ્કારસ્યેશ્વરઃ, મનસશ્ચન્દ્રમાઃ, દિશઃ શ્રોત્રસ્ય, ત્વચો વાયુઃ, સૂર્યશ્ચક્ષુષઃ, રસનસ્યાપઃ, પૃથિવી ઘ્રાણસ્ય, વાચોઽગ્નિઃ, હસ્તયોરિન્દ્રઃ, પાદયોર્વિષ્ણુઃ, પાયોર્મિત્રઃ, પ્રજાપતિરુપસ્થસ્યેતિ ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

તત્ર સર્વ એવાચેતન એષ વર્ગઃ, પુરુષઃ પઞ્ચવિંશતિતમઃ કાર્યકારણસંયુક્તશ્ચેતયિતા ભવતિ | સત્યપ્યચૈતન્યે પ્રધાનસ્ય પુરુષકૈવલ્યાર્થં પ્રવૃત્તિમુપદિશન્તિ, ક્ષીરાદીંશ્ચાત્ર હેતૂનુદાહરન્તિ ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

અત ઊર્ધ્વં પ્રકૃતિપુરુષયોઃ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યે વ્યાખ્યાસ્યામઃ | તદ્યથા- ઉભાવપ્યનાદી, ઉભાવપ્યનન્તૌ, ઉભાવપ્યલિઙ્ગૌ, ઉભાવપિ નિત્યૌ, ઉભાવપ્યનપરૌ , ઉભૌ ચ સર્વગતાવિતિ; એકા તુ પ્રકૃતિરચેતના ત્રિગુણા બીજધર્મિણી પ્રસવધર્મિણ્યમધ્યસ્થધર્મિણી ચેતિ, બહવસ્તુ પુરુષાશ્ચેતનાવન્તોઽગુણા અબીજધર્માણોઽપ્રસવધર્માણો મધ્યસ્થધર્માણશ્ચેતિ ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

તત્ર કારણાનુરૂપં કાર્યમિતિ કૃત્વા સર્વ એવૈતે વિશેષાઃ સત્ત્વરજસ્તમોમયા ભવન્તિ; તદઞ્જનત્વાત્તન્મયત્વાચ્ચ તદ્ગુણા એવ પુરુષા ભવન્તીત્યેકે ભાષન્તે ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

વૈદ્યકે તુ- સ્વભાવમીશ્વરં કાલં યદૃચ્છાં નિયતિં તથા | પરિણામં ચ મન્યન્તે પ્રકૃતિં પૃથુદર્શિનઃ ||૧૧||

Adhikarana 11 (12-14) · Śloka 14

તન્મયાન્યેવ ભૂતાનિ તદ્ગુણાન્યેવ ચાદિશેત્ | તૈશ્ચ તલ્લક્ષણઃ કૃત્સ્નો ભૂતગ્રામો વ્યજન્યત ||૧૨|| તસ્યોપયોગોઽભિહિતશ્ચિકિત્સાં પ્રતિ સર્વદા | ભૂતેભ્યો હિ પરં યસ્માન્નાસ્તિ ચિન્તા ચિકિત્સિતે ||૧૩|| યતોઽભિહિતં- “તત્સમ્ભવદ્રવ્યસમૂહો ભૂતાદિરુક્તઃ” (સૂ.૧); ભૌતિકાનિ ચેન્દ્રિયાણ્યાયુર્વેદે વર્ણ્યન્તે, તથેન્દ્રિયાર્થાઃ ||૧૪||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 15

ભવતિ ચાત્ર- ઇન્દ્રિયેણેન્દ્રિયાર્થં તુ સ્વં સ્વં ગૃહ્ણાતિ માનવઃ | નિયતં તુલ્યયોનિત્વાન્નાન્યેનાન્યમિતિ સ્થિતિઃ ||૧૫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

ન ચાયુર્વેદશાસ્ત્રેષૂપદિશ્યન્તે સર્વગતાઃ ક્ષેત્રજ્ઞા નિત્યાશ્ચ; અસર્વગતેષુ ચ ક્ષેત્રજ્ઞેષુ નિત્યપુરુષખ્યાપકાન્ હેતૂનુદાહરન્તિ; આયુર્વેદશાસ્ત્રેષ્વસર્વગતાઃ ક્ષેત્રજ્ઞા નિત્યાશ્ચ, તિર્યગ્યોનિમાનુષદેવેષુ સઞ્ચરન્તિ ધર્માધર્મનિમિત્તં; ત એતેઽનુમાનગ્રાહ્યાઃ પરમસૂક્ષ્માશ્ચેતનાવન્તઃ શાશ્વતા લોહિતરેતસોઃ સન્નિપાતેષ્વભિવ્યજ્યન્તે, યતોઽભિહિતં- ‘પઞ્ચમહાભૂતશરીરિસમવાયઃ પુરુષઃ’ (સૂ.૧) ઇતિ; સ એષ કર્મપુરુષશ્ચિકિત્સાધિકૃતઃ ||૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

તસ્ય સુખદુઃખે ઇચ્છાદ્વેષૌ પ્રયત્નઃ પ્રાણાપાનાવુન્મેષનિમેષૌ બુદ્ધિર્મનઃ સઙ્કલ્પો વિચારણા સ્મૃતિર્વિજ્ઞાનમધ્યવસાયો વિષયોપલબ્ધિશ્ચ ગુણાઃ ||૧૭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

સાત્ત્વિકાસ્તુ- આનૃશંસ્યં સંવિભાગરુચિતા તિતિક્ષા સત્યં ધર્મ આસ્તિક્યં જ્ઞાનં બુદ્ધિર્મેધા સ્મૃતિર્ધૃતિરનભિષઙ્ગશ્ચ; રાજસાસ્તુ- દુઃખબહુલતાઽટનશીલતાઽધૃતિરહઙ્કાર આનૃતિકત્વમકારુણ્યં દમ્ભો માનો હર્ષઃ કામઃ ક્રોધશ્ચ; તામસાસ્તુ- વિષાદિત્વં નાસ્તિક્યમધર્મશીલતા બુદ્ધેર્નિરોધોઽજ્ઞાનં દુર્મેધસ્ત્વમકર્મશીલતા નિદ્રાલુત્વં ચેતિ ||૧૮||

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

આન્તરિક્ષાઃ- શબ્દઃ શબ્દેન્દ્રિયં સર્વચ્છિદ્રસમૂહો વિવિક્તતા ચ; વાયવ્યાસ્તુ- સ્પર્શઃ સ્પર્શેન્દ્રિયં સર્વચેષ્ટાસમૂહઃ સર્વશરીરસ્પન્દનં લઘુતા ચ; તૈજસાસ્તુ- રૂપં રૂપેન્દ્રિયં વર્ણઃ સન્તાપો ભ્રાજિષ્ણુતા પક્તિરમર્ષસ્તૈક્ષ્ણ્યં શૌર્યં ચ; આપ્યાસ્તુ- રસો રસનેન્દ્રિયં સર્વદ્રવસમૂહો ગુરુતા શૈત્યં સ્નેહો રેતશ્ચ; પાર્થિવાસ્તુ- ગન્ધો ગન્ધેન્દ્રિયં સર્વમૂર્તસમૂહો ગુરુતા ચેતિ ||૧૯||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

તત્ર સત્ત્વબહુલમાકાશં, રજોબહુલો વાયુઃ, સત્ત્વરજોબહુલોઽગ્નિઃ, સત્ત્વતમોબહુલા આપઃ, તમોબહુલા પૃથિવીતિ ||૨૦||

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

શ્લોકૌ ચાત્ર ભવતઃ- અન્યોઽન્યાનુપ્રવિષ્ટાનિ સર્વાણ્યેતાનિ નિર્દિશેત્ | સ્વે સ્વે દ્રવ્યે તુ સર્વેષાં વ્યક્તં લક્ષણમિષ્યતે ||૨૧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ પ્રોક્તા વિકારાઃ ષોડશૈવ તુ | ક્ષેત્રજ્ઞશ્ચ સમાસેન સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રયોઃ ||૨૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં શારીરસ્થાને સર્વભૂતચિન્તાશારીરં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ||૧||