1. sarvabhūtacintāśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ਅਥਾਤਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||

ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਾਨ੍ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨਾਦਧਿਗਤਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾ ਅਵਸਰਃ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਚਾਧਿਸ੍ਠਾਨਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਨਮਨ੍ਤਰੇਣ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਜ੍ਞਾਪਨਾਯ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨਮਾਰਭ੍ਯਤੇ| ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇਪਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯੇ ਆਦੌ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਕਾਰਣਾਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਮੇਵ ਚਿਨ੍ਤਾ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਨਿ, ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਿ ਵਾ; ਤੇਸਾਂ ਚਿਨ੍ਤਾ ਹੇਤੁਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਕਾਰ੍ਯੈਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਨਂ; ਕੁਤ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਿ? ਕਾਨਿ ਚੈਸਾਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਨਿ? ਕਾਨਿ ਕਾਰ੍ਯਾਣੀਤਿ ਚਿਨ੍ਤਨਂ; ਸੈਵ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇਸ੍ਤੀਤਿ ਮਤ੍ਵਰ੍ਥੇ ਪੂਰ੍ਵਵਚ੍ਛਪ੍ਰਤ੍ਯਯਮੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯ ਤਲ੍ਲੋਪੇ ਪ੍ਰਕਤਿਭਾਵਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਸਰ੍ਵਭੂਤਚਿਨ੍ਤੇਤਿ ਨਿਸ੍ਪਾਦ੍ਯਤੇ, ਸਰ੍ਵਭੂਤਚਿਨ੍ਤਾ ਚ ਤਚ੍ਛਾਰੀਰਂ ਚੇਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਧਾਰਯਃ| ਗਯੀ ਤੁ ‘ਸਰ੍ਵਭੂਤਚਿਨ੍ਤਾਨਾਮ ਸ਼ਾਰੀਰਂ’ ਇਤਿ ਪਠਤਿ||੧-੨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਾਰਣਮਕਾਰਣਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮੋਲਕ੍ਸਣਮਸ੍ਟਰੂਪਮਖਿਲਸ੍ਯ ਜਗਤਃ ਸਮ੍ਭਵਹੇਤੁਰਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਨਾਮ | ਤਦੇਕਂ ਬਹੂਨਾਂ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਾਮਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਸਮੁਦ੍ਰ ਇਵੌਦਕਾਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਮ੍ ||੩||

ਤਤ੍ਰਾਦੌ ਹੇਤੁਚਿਨ੍ਤਾਮਾਹ- ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮ੍ਭੂਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਮੂਲਪ੍ਰਕਤ੍ਯਪਰਪਰ੍ਯਾਯਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਮ੍? ਅਕਾਰਣਂ; ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਕਾਰਣਂ ਯਸ੍ਯ ਤਦਕਾਰਣਮ੍, ਅਵਿਕਤਿਰੂਪਂ ਨ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਵਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸਣਮਾਹ- ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮੋਲਕ੍ਸਣਂ; ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮਃਸ੍ਵਰੂਪਮ੍| ਪੁਨਰਪਿ ਕਿਮ੍ਭੂਤਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਅਸ੍ਟਰੂਪਮਿਤਿ| ਪ੍ਰਕਤਿਭਾਵੇਨੈਵਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਮਹਾਨਹਙ੍ਕਾਰਃ ਪਞ੍ਚਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣੀਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਰੂਪਾਣਿ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ; ਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਟਾਨਾਮਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੇਪਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮਸ੍ਤਿ| ਸ਼ਿਲਾਪੁਤ੍ਰਕਨ੍ਯਾਯੇਨ ਰੂਪਤ੍ਵਂ ਰੁਪਿਤ੍ਵਂ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯ| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਮਹਾਨਹਙ੍ਕਾਰਃ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਨੀਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਰੂਪਾਣੀਤ੍ਯੇਕੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾਧਰ੍ਮਾਜ੍ਞਾਨਾਵੈਰਾਗ੍ਯਾਨੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾਣ੍ਯਸ੍ਟੌ ਰੂਪਾਣ੍ਯਾਹੁਃ; ਅਪਰੇ ਤੁ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਮਹਾਭੂਤਾਨ੍ਯਾਹੁਃ| ਪੁਨਰਪਿ ਕਿਮ੍ਭੂਤਮ੍? ਅਖਿਲਸ੍ਯ ਜਗਤਃ ਸਮ੍ਭਵਹੇਤੁਃ ਅਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਕਾਰਣਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਯੋਸ੍ਤਾਦਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍, ਅਖਿਲਸ੍ਯ ਜਗਤਃ ਸਮ੍ਭਵਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਚਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਹੇਤੁਤ੍ਵਮਿਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਗਯੀ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ, ਯਥਾ- ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਭਾਸ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਖਿਲਸ੍ਯ ਜਗਤਃ ਸਮ੍ਭਵਹੇਤੁਰਿਤਿ; ਅਨੇਨੋਪਾਦਾਨਕਾਰਣਤ੍ਵਮਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯ ਜਗਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮ੍| ਨ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤੇ ਸ੍ਮੇਤ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਂ; ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਮੂਲਪ੍ਰਕਤਿਰਿਤਿ ਯਾਵਦਵ੍ਯਕ੍ਤਪਰ੍ਯਾਯਾਃ| ਤਤ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍; ਏਕਂ ਸ਼ਿਲਾਪਟ੍ਟਵਦਵਿਵੇਚ੍ਯਾਵਯਵਂ, ਨ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਦਣ੍ਡਵਦ੍ਵਿਵੇਚ੍ਯਾਵਯਵਮ੍| ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਾਣਾਮ੍| ਅਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਸ਼ਰੀਰਭਾਵਾਯ ਵਿਸਯਃ| ਅਤ੍ਰੋਪਮਾਨਮਾਹ- ਸਮੁਦ੍ਰ ਇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਕਭਵਾ ਔਦਕਾ ਨਦੀਨਦਸਰਸ੍ਤਡਾਗਾਦਯਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੌਦਕਾ ਭਾਵਾਸ਼੍ਚਰਾਚਰਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਪਦ੍ਮਾਦਯ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ||੩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ਤਸ੍ਮਾਦਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨ੍ਮਹਾਨੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗ ਏਵ | ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗਾਚ੍ਚ ਮਹਤਸ੍ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣ ਏਵਾਹਙ੍ਕਾਰ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ; ਸ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਵੈਕਾਰਿਕਸ੍ਤੈਜਸੋ ਭੂਤਾਦਿਰਿਤਿ | ਤਤ੍ਰ ਵੈਕਾਰਿਕਾਦਹਙ੍ਕਾਰਾਤ੍ਤੈਜਸਸਹਾਯਾਤ੍ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੇਵੈਕਾਦਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯੁਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾਘ੍ਰਾਣਵਾਗ੍ਘਸ੍ਤੋਪਸ੍ਥਪਾਯੁਪਾਦਮਨਾਂਸੀਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਾਣਿ ਪਞ੍ਚ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਇਤਰਾਣਿ ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਉਭਯਾਤ੍ਮਕਂ ਮਨਃ; ਭੂਤਾਦੇਰਪਿ ਤੈਜਸਸਹਾਯਾਤ੍ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੇਵ ਪਞ੍ਚਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣ੍ਯੁਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ- ਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ, ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ, ਰੂਪਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ, ਰਸਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ, ਗਨ੍ਧਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮਿਤਿ; ਤੇਸਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਃ- ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਃ; ਤੇਭ੍ਯੋ ਭੂਤਾਨਿ- ਵ੍ਯੋਮਾਨਿਲਾਨਲਜਲੋਰ੍ਵ੍ਯਃ; ਏਵਮੇਸਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ||੪||

ਨਨੁ ਕਥਮੇਕਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਨੇਕਧਰ੍ਮਣਾਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕ੍ਰਮਮਾਹ- ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿਸ੍ਠਿਤਾਦਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍| ਮਹਾਨਿਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਤਤ੍ਤ੍ਵਂ, ਤਤ੍ਤੁ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮੁਦ੍ਰੇਕਾਨ੍ਨਿਰ੍ਮਲਸ੍ਫਟਿਕੋਪਲਪ੍ਰਖ੍ਯਂ ਚਿਚ੍ਛਾਯਾਸਙ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤਚੈਤਨ੍ਯਂ ਪੁਰੁਸਵਨ੍ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਮਧ੍ਯਵਸੇਯਵਿਸਯਂ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਰ੍ਥਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤੀਭਵਤਿ| ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗ ਏਵੇਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮਃਸ੍ਵਭਾਵ ਏਵ| ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮਃਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍| ਮਹਤ ਇਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਤਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣ ਏਵੇਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮਃਸ੍ਵਭਾਵ ਏਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਹਙ੍ਕਾਰੋਭਿਮਾਨਵ੍ਯਾਪਾਰਲਕ੍ਸਣਃ| ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗਾਦਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣੇਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪਾਨ੍ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਸੂਚ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਚਰਕੇਪ੍ਯਭਿਹਿਤਂ- “ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਯਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਸਤ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਯਯਾ ਭਿਨਤ੍ਤ੍ਯਤਿਬਲਂ ਮਹਾਮੋਹਮਯਂ ਤਮਃ|| ਸਰ੍ਵਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵਜ੍ਞੋ ਯਯਾ ਭਵਤਿ ਨਿਸ੍ਪਹਃ| ਯਯਾ ਨੋਪੈਤ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਂ ਨੋਪਾਸ੍ਤੇ ਕਾਰਣਂ ਯਯਾ”- (ਚ. ਸ਼ਾ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੈਕਾਰਿਕਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯੈਃ ਸਂਵ੍ਯਵਹਾਰਾਯ ਕਤਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਵੈਕਾਰਿਕਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਃ, ਤੈਜਸੋ ਰਾਜਸਃ, ਭੂਤਾਦਿਸ੍ਤਾਮਸਃ| ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਯਾਪਿ ਕਾਰ੍ਯਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਦਹਙ੍ਕਾਰਾਦ੍ਰਾਜਸਸਹਾਯਾਤ੍ਤਮੋਮਾਤ੍ਰਯਾਨੁਵਿਦ੍ਧਾਦੇਕਾਦਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ; ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਾਨ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨ੍ਯਾਹਙ੍ਕਾਰਕਾਰਿਕਾਣੀਤਿ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੇ, ਵੈਦ੍ਯਕੇ ਤੁ ਭੌਤਿਕਾਨਿ| ਪੂਰ੍ਵਾਣਿ ਪਞ੍ਚ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦੀਨਿ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਬੁਦ੍ਧੇਰਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਇਤਰਾਣਿ ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਕਰ੍ਮਣ ਆਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍ਤੇਸਾਮ੍; ਉਭਯਾਤ੍ਮਕਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਕਂ ਚ ਮਨਃ, ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਮਨੋਧਿਸ੍ਠਿਤਾਨਾਮੇਵ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਃ| ਭੂਤਾਦੇਰਿਤਿ ਤਾਮਸਾਦਹਙ੍ਕਾਰਾਦ੍ਰਾਜਸਸਹਾਯਾਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਯਾਨੁਵਿਦ੍ਧਾਤ੍| ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੇਵ ਮੋਹਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੇਵ| ਤਤ੍ਰਾਨੁਦ੍ਭੂਤਸ੍ਵਭਾਵਾਨਿ ਬਾਹ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਣਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨ੍ਯੇਵ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ, ਤਾਨਿ ਚ ਯੋਗਿਭਿਰੇਵ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਣਿ| ਸਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਤਤ੍ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਤੇਸਾਂ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਾਮ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਾ ਇਤਿ ਅਨੁਭਵਯੋਗ੍ਯੈਃ ਸੁਖਦੁਃਖਮੋਹਰੂਪੈਰ੍ਧਰ੍ਮੈਰ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯਃ; ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤ੍ਵਵਿਸ਼ੇਸਾਣਿ, ਯਤਸ੍ਤਾਨ੍ਯਨੁਭਵਯੋਗ੍ਯੈਃ ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸ੍ਟੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੇਭ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚਭ੍ਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਦਿਭ੍ਯ ਏਕੋਤ੍ਤਰਪਰਿਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵ੍ਯੋਮਾਦਯ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਚ੍ਛਬ੍ਦਗੁਣਂ ਵ੍ਯੋਮ, ਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਹਿਤਾਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਚ੍ਛਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣੋ ਵਾਯੁਃ, ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਹਿਤਾਦ੍ਰੂਪਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਚ੍ਛਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਗੁਣਂ ਤੇਜਃ, ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਹਿਤਾਦ੍ਰਸਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਚ੍ਛਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗੁਣਾ ਆਪਃ, ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਹਿਤਾਦ੍ਗਨ੍ਧਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਚ੍ਛਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਗੁਣਾ ਪਥਿਵੀ| ਪਤਞ੍ਜਲਿਮਤਾਨੁਸਾਰਿਣਸ਼੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਭ੍ਯ ਏਵ ਵ੍ਯੋਮਾਦੀਨਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨਾਂ ਵ੍ਯੋਮਾਦਿਮਹਾਭੂਤਗੁਣਾਨਾਂ ਧਰ੍ਮਿਣੋਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵੇਨ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਂ ਨਿਰਸ੍ਯਨ੍ਨਕ੍ਤਸ੍ਯੋਪਸਂਹਾਰਮਾਹ- ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ਤਤ੍ਰ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋ ਵਿਸਯਾਃ; ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਵਚਨਾਦਾਨਾਨਨ੍ਦਵਿਸਰ੍ਗਵਿਹਰਣਾਨਿ ||੫||

ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਯਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ| ਵਚਨਾਦਾਨਾਨਨ੍ਦਵਿਸਰ੍ਗਵਿਹਰਣਾਨੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਸਯਾ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਤੇਨੋਚ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਏਵਂ ਕਰ੍ਮਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਦਾਦਾਨਮਾਦਾਤਵ੍ਯਮ੍, ਆਨਨ੍ਦ ਆਨਨ੍ਦਨੀਯਂ, ਵਿਸਰ੍ਗੋ ਵਿਸਰ੍ਜਿਤਵ੍ਯਂ, ਵਿਹਰਣਂ ਵਿਹਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ੍ਥਾਨਮ੍||੫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਮਹਾਨਹਙ੍ਕਾਰਃ ਪਞ੍ਚਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਚੇਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਪ੍ਰਕਤਯਃ; ਸ਼ੇਸਾਃ ਸੋਡਸ਼ ਵਿਕਾਰਾਃ ||੬||

ਉਕ੍ਤਾਯਾਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤੇਰੁਕ੍ਤਮੇਵ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਤਯ ਇਤਿ ਅਪਰੇਸਾਂ ਕਾਰਣਭੂਤਾ; ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤਿ ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਪਾਠਃ ਕੇਵਲਹੇਤੁਭਾਵੇਨਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕਤਿਰੇਵੇਤਿ ਬੋਧਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਃ ਪ੍ਰਕਤਯਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਃ| ਤੇਨ ਮਹਦਾਦਯਃ ਸਪ੍ਤ ਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਵਿਕਤਯੋਪਿ| ਸ਼ੇਸਾ ਇਤਿ ਏਕਾਦਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਨੀਤਿ ਸੋਡਸ਼ਵਿਕਾਰਾਃ ਕਾਰ੍ਯਾਣੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ||੬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ਸ੍ਵਃ ਸ੍ਵਸ਼੍ਚੈਸਾਂ ਵਿਸਯੋਧਿਭੂਤਂ; ਸ੍ਵਯਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍; ਅਧਿਦੈਵਤਮ੍- ਅਥ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ, ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰਃ, ਮਨਸਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ, ਦਿਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ੍ਯ, ਤ੍ਵਚੋ ਵਾਯੁਃ, ਸੂਰ੍ਯਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਸਃ, ਰਸਨਸ੍ਯਾਪਃ, ਪਥਿਵੀ ਘ੍ਰਾਣਸ੍ਯ, ਵਾਚੋਗ੍ਨਿਃ, ਹਸ੍ਤਯੋਰਿਨ੍ਦ੍ਰਃ, ਪਾਦਯੋਰ੍ਵਿਸ੍ਣੁਃ, ਪਾਯੋਰ੍ਮਿਤ੍ਰਃ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰੁਪਸ੍ਥਸ੍ਯੇਤਿ ||੭||

ਅਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਕੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਰਾਸ਼ੌ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਤ੍ਵੇਨ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਾਃ, ਅਤਸ੍ਤੇ ਯਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯਂ ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਾ ਯਦਨੁਗ੍ਰਹੇਣ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਰਯਮਧਿਭੂਤਾਦਿਭੇਦੇਨਾਹ- ਸ੍ਵਃ ਸ੍ਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸਾਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵਾਗਾਦਿਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਮਨਸਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਃ ਸ੍ਵ ਆਤ੍ਮੀਯ ਆਤ੍ਮੀਯੋ ਵਿਸਯੋਧ੍ਯਵਸੇਯੋਭਿਮਨ੍ਤਵ੍ਯਃ ਸ੍ਵਕਲ੍ਪਨੀਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣੋਧਿਭੂਤਮ੍; ਅਧਿਭੂਤਂ ਭੂਤੇਸ੍ਵਧਿ; ਭੂਤਾਨਿ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨੋ ਵਾ| ਏਤੇਨ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦੇਰਧ੍ਯਵਸਾਯਾਦਿਵ੍ਯਾਪਾਰਸਾਧ੍ਯੋਧ੍ਯਵਸੇਯਾਦਿਵਿਸਯੋ ਭੂਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਸ੍ਵਃ ਸ੍ਵ ਏਸਾਂ ਵਿਸਯੋਧਿਭੂਤਸਞ੍ਜ੍ਞ’ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਸ੍ਵਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਏਤਾਨਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦੀਨਿ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਸ੍ਵਯਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍| ਆਤ੍ਮਨ੍ਯਧਿ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍; ਆਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਵਚਨਃ, ਤੇਨ ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰੇ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਕਮਾਤ੍ਮਨਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਪਰ੍ਯਾਯਸ੍ਯ ਵਾ ਯੋਗ੍ਯੋ ਵਿਸਯੋਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਕਂ ਸ੍ਵਯਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਸਞ੍ਜ੍ਞਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਅਧਿਦੈਵਤਮਿਤਿ ਦੇਵਤਾਨਾਮਧਿਕਤਤ੍ਵਮਧਿਦੈਵਤਮ੍| ਤਦੇਵ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਕਟੀਕਰੋਤਿ- ਅਥ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾ ਯਾ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਣੋਰਵਯਵਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਸਾ ਸਾ ਤਸ੍ਯਾਵਯਵਸ੍ਯਾਧਿਦੈਵਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਅਯਂ ਚਾਧਿਭੂਤਾਦਿਭਾਵੋ ਵੇਦਾਨ੍ਤੇਪਿ ਵਰ੍ਣਿਤਃ| ਯਥਾ- ਬੁਦ੍ਧਿਰਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ, ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮਧਿਭੂਤਂ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਧਿਦੈਵਤਮ੍; ਅਹਙ੍ਕਾਰੋਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍, ਅਹਙ੍ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਧਿਭੂਤਂ, ਰੁਦ੍ਰੋਧਿਦੈਵਤਂ; ਮਨੋਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ, ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮਧਿਭੂਤਂ, ਚਨ੍ਦ੍ਰੋਧਿਦੈਵਤਂ; ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ, ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਮਧਿਭੂਤਂ, ਦਿਸ਼ੋਧਿਦੈਵਤਂ; ਤ੍ਵਗਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ, ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੀਯਮਧਿਭੂਤਂ, ਵਾਯੁਰਧਿਦੈਵਤਂ; ਚਕ੍ਸੁਰਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ, ਦਸ਼੍ਯਮਧਿਭੂਤਂ, ਸੂਰ੍ਯੋਧਿਦੈਵਤਂ; ਰਸਨਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ, ਰਸਨੀਯਮਧਿਭੂਤਂ, ਵਰੁਣੋਧਿਦੈਵਤਂ; ਘ੍ਰਾਣਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ, ਘ੍ਰਾਤਵ੍ਯਮਧਿਭੂਤਂ, ਭੂਮਿਰਧਿਦੈਵਤਂ; ਵਾਗਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ, ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮਧਿਭੂਤਮ੍, ਅਗ੍ਨਿਰਧਿਦੈਵਤਂ; ਹਸ੍ਤਾਵਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍, ਆਦਾਤਵ੍ਯਮਧਿਭੂਤਮ੍, ਇਨ੍ਦ੍ਰੋਧਿਦੈਵਤਂ; ਪਾਦਾਵਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ, ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮਧਿਭੂਤਂ, ਵਿਸ੍ਣੁਰਧਿਦੈਵਤਂ; ਪਾਯੁਰਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ, ਵਿਸਰ੍ਜਨੀਯਮਧਿਭੂਤਂ, ਮਿਤ੍ਰੋਧਿਦੈਵਤਂ; ਉਪਸ੍ਥੋਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍, ਆਨਨ੍ਦਨੀਯਮਧਿਭੂਤਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਧਿਦੈਵਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਚੇਤਨ ਏਸ ਵਰ੍ਗਃ, ਪੁਰੁਸਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮਃ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਸਂਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚੇਤਯਿਤਾ ਭਵਤਿ | ਸਤ੍ਯਪ੍ਯਚੈਤਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਕੈਵਲ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ, ਕ੍ਸੀਰਾਦੀਂਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਹੇਤੂਨੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ ||੮||

ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵ ਏਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵ ਏਵੈਸ ਵਰ੍ਗੋਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਿਕੋਚੇਤਨਃ, ਕਾਰਣਸ੍ਯਾਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯਾਚੇਤਨਤ੍ਵੇਨ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਮਹਦਾਦੇਰਪ੍ਯਚੇਤਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਪੁਰੁਸਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮਃ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਸਂਯੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਯੇਣ ਮਹਦਾਦਿਵਿਕਾਰਗਣੇਨ, ਕਾਰਣੇਨ ਮੂਲਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ, ਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਸਂਯੋਗੀ| ਤਸ੍ਯ ਕੈਵਲ੍ਯਾਰ੍ਥਂ(ਰ੍ਥਾਂ) ਮੋਕ੍ਸਾਰ੍ਥਂ(ਰ੍ਥਾਂ), ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਮੂਲਪ੍ਰਕਤੇਃ, ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਾਃ| ਕਥਮਚੇਤਨਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਕ੍ਸੀਰਾਦੀਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ ਕ੍ਸੀਰਮਜ੍ਞਂ ਵਤ੍ਸਵਿਵਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਚ੍ਚ ਯਥੈਕਾਨ੍ਤੇ ਕਮਨੀਯਕਾਮਿਨੀਸੁਰਤਮਹੋਤ੍ਸਵੇ ਤਤ੍ਸੁਖਾਤਿਸ਼ਯੋਤ੍ਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮਜ੍ਞਂ ਰੇਤਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਤਦ੍ਵਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕਤਿਪੁਰੁਸਯੋਃ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਉਭਾਵਪ੍ਯਨਾਦੀ, ਉਭਾਵਪ੍ਯਨਨ੍ਤੌ, ਉਭਾਵਪ੍ਯਲਿਙ੍ਗੌ, ਉਭਾਵਪਿ ਨਿਤ੍ਯੌ, ਉਭਾਵਪ੍ਯਨਪਰੌ , ਉਭੌ ਚ ਸਰ੍ਵਗਤਾਵਿਤਿ; ਏਕਾ ਤੁ ਪ੍ਰਕਤਿਰਚੇਤਨਾ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾ ਬੀਜਧਰ੍ਮਿਣੀ ਪ੍ਰਸਵਧਰ੍ਮਿਣ੍ਯਮਧ੍ਯਸ੍ਥਧਰ੍ਮਿਣੀ ਚੇਤਿ, ਬਹਵਸ੍ਤੁ ਪੁਰੁਸਾਸ਼੍ਚੇਤਨਾਵਨ੍ਤੋਗੁਣਾ ਅਬੀਜਧਰ੍ਮਾਣੋਪ੍ਰਸਵਧਰ੍ਮਾਣੋ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਧਰ੍ਮਾਣਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੯||

ਅਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਤਿਰਵ੍ਯਕ੍ਤਂ, ਪੁਰੁਸ ਆਤ੍ਮਾ| ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਸਮਾਨੋ ਧਰ੍ਮਃ, ਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਵਿਸਦਸ਼ੋ ਧਰ੍ਮਃ, ਤੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ਕਥਯਿਸ੍ਯਾਮਃ| ਉਭਾਵਪ੍ਯਲਿਙ੍ਗਾਵਿਤਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਯਯੋਸ੍ਤਾਵਲਿਙ੍ਗੌ| ਨਿਤ੍ਯਾਵਿਤਿ ਉਭਾਵਪਿ ਲਯਂ ਕ੍ਵਚਿਦਪਿ ਨ ਗਚ੍ਛਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇਪਰੋ ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਤਾਵਨਪਰੌ , ਯਤਸ੍ਤਾਵੇਵ ਪ੍ਰਕਤਿਪੁਰੁਸੌ ਮਹਦਾਦਿਭ੍ਯਃ ਪਰੌ| ਸਰ੍ਵਗਤੌ ਸਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੌ| ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਮੁਕ੍ਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਮਾਹ- ਏਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਏਕਾ ਪ੍ਰਕਤਿਰਵ੍ਯਕ੍ਤਾਪਰਪਰ੍ਯਾਯਾ| ਸਾ ਚ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮੋਗੁਣਾ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮਸਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤਾ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਮਹਦਾਦਿਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਬੀਜਭਾਵੇਨਾਵਸ੍ਥਿਤਾ ਬੀਜਧਰ੍ਮਿਣੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਗਯੀ ਤੁ ਸਂਹਾਰੇ ਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਹਙ੍ਕਾਰਮਹਦਾਦੀਨਾਮਾਧਾਰਭੂਤੇਤਿ ਬੀਜਧਰ੍ਮਿਣੀ| ਸੈਵ ਸਿਸਕ੍ਸੁਣਾ ਵਿਭੁਨਾ ਪੁਰੁਸੇਣ ਸਾਰ੍ਧਂ ਕ੍ਸੋਭਮਾਗਮ੍ਯ ਸਾਮ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਤਃ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਾ ਮਹਦਹਙ੍ਕਾਰਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ ਚਰਾਚਰਸ੍ਯ ਜਗਤਃ ਪ੍ਰਸਵਿਤ੍ਰੀਤਿ ਪ੍ਰਸਵਧਰ੍ਮਿਣੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਮਧ੍ਯਸ੍ਥਧਰ੍ਮਿਣੀਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਰਾਸ਼ਿਤਯਾ ਸੁਖਾਦਿਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍, ਸੁਖੀ ਹਿ ਸੁਖਮਭਿਲਿਪ੍ਸਨ੍ ਦੁਃਖੀ ਦੁਃਖਂ ਵਿਦ੍ਵਿਸਨ੍ ਅਮਧ੍ਯਸ੍ਥੋ ਭਵਤਿ; ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਰੂਪਾ, ਤਤੋਮਧ੍ਯਸ੍ਥਾ| ਬਹਵ ਇਤਿ ਯੁਗਪਨ੍ਮਰਣਾਸਮ੍ਭਵਾਦਨੇਕੇ ਪੁਰੁਸਾਃ, ‘ਪੁਰ੍’ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਹਦਾਦਿਕਤਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਲਿਙ੍ਗਸ਼ਰੀਰਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਚ੍ਚ ਯੋਗਿਨਾਮੇਵ ਦਸ਼੍ਯਂ, ਤਤ੍ਰ ਪੁਰਿ ਸ਼ੇਤੇ ਇਤਿ ਪੁਰੁਸਃ| ਅਗੁਣਾ ਇਤਿ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਾਃ| ਅਬੀਜਧਰ੍ਮਾਣ ਇਤਿ ਮਹਦਾਦੀਨਾਂ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯੇ ਪ੍ਰਕਤਾਵਿਵ ਤੇਸ੍ਵਨਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍| ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਧਰ੍ਮਾਣ ਇਤਿ ਪ੍ਰੀਤ੍ਯਪ੍ਰੀਤਿਵਿਸਾਦਾਯੋਗੇਨੇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੇ- “ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਾਕ੍ਸਿਤ੍ਵਮਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ| ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਮਾਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਯਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਤ੍ਵਮਕਰ੍ਤਭਾਵਸ਼੍ਚ”- (ਸਾਂ. ਕਾ. ੯) ਇਤਿ||੯||-

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਣਾਨੁਰੂਪਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵ ਏਵੈਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮੋਮਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦਞ੍ਜਨਤ੍ਵਾਤ੍ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤਦ੍ਗੁਣਾ ਏਵ ਪੁਰੁਸਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯੇਕੇ ਭਾਸਨ੍ਤੇ ||੧੦||

ਇਦਾਨੀਮੁਕ੍ਤਮੇਵ ਤਦੁਪਸਂਹਰਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਰਣਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤੇਰਨੁਰੂਪਂ ਸਦਸ਼ਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਮਹਦਾਦਿਕਮ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਪ੍ਰਕਾਰਾ ਮਹਦਾਦਿਕਾਃ| ਸਂਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯਾਪਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਦਞ੍ਜਨਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮਸਾਮਞ੍ਜਨਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਯੇਸੁ ਤੇ ਤਦਞ੍ਜਨਾਃ ਪੁਰੁਸਾਃ; ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤੇਸਾਂ ਭਾਵਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍| ਤਦੇਵ ਕੁਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ|- ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਮਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਮਯਤ੍ਵਂ ਪੁਨਃ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਰੂਪੇ ਮਹਦਾਦੌ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਨਾਤ੍; ਯਥਾ- ਤਡਾਗੋਦਕੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਿਤੋ ਵਿਧੁਸ੍ਤਡਾਗੋਦਕਪ੍ਰਕਮ੍ਪਨੇਨ ਪ੍ਰਕਮ੍ਪਾਤ੍ਮਕਃ ਕਥ੍ਯਤੇ, ਏਵਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਰੂਪੇ ਮਹਦਾਦੌ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਿਤਾਃ ਪੁਰੁਸਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਮਯਾ ਇਵ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਨ ਤੁ ਵਾਸ੍ਤਵਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਮਯਤ੍ਵਂ; ਤਾਦਸ਼ਾਚ੍ਚ ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਤ੍ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨ ਤਦ੍ਗੁਣਾਃ ਸੁਖਿਨੋ ਦੁਃਖਿਨੋ ਮੂਢਾਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਗਯੀ ਤੁ ਤੈਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰਞ੍ਜਨਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਮਹਦਾਦੇਸ੍ਤਤ੍ਤਦਞ੍ਜਨਂ, ਤਦਸ੍ਯਾਸ੍ਤੀਤਿ ਮਤ੍ਵਰ੍ਥੀਯੋਕਾਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਇਤਿ; ਤਤ੍ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰੇਵਾਞ੍ਜਨਂ ਮਹਦਾਦੀਨਾਂ; ਕੁਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਕਤਿਕਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੇਸਾਂ ਤਦਞ੍ਜਨਤ੍ਵਂ ਚ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਕਾਰਿਵਸ੍ਤੁਸਂਯੋਗਾਤ੍ ; ਯਥਾ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਰਾਗਿਰਵਿਕਰਨਿਕਰਸਂਯੋਗਾਦਰੁਣਗਗਨਤਲੋਪਲਮ੍ਭ ਇਤਿ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਪ੍ਯੇਕੀਯਮਤਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਇਤ੍ਯੇਕੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ਵੈਦ੍ਯਕੇ ਤੁ- ਸ੍ਵਭਾਵਮੀਸ਼੍ਵਰਂ ਕਾਲਂ ਯਦਚ੍ਛਾਂ ਨਿਯਤਿਂ ਤਥਾ | ਪਰਿਣਾਮਂ ਚ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਪਥੁਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ||੧੧||

ਸ੍ਵਮਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਵੈਦ੍ਯਕੇ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰੈਕੇ ਸ੍ਵਭਾਵਵਾਦਿਨਃ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਕਾਰਣਮੂਚੁਃ; ਤਥਾਹਿ- “ਕਃ ਕਣ੍ਟਕਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਰੋਤਿ ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ, ਚਿਤ੍ਰਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਂ ਮਗਪਕ੍ਸਿਣਾਂ ਚ| ਮਾਧੁਰ੍ਯਮਿਕ੍ਸੌ, ਕਟੁਤਾਂ ਮਰੀਚੇ, ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਮ੍”- ਇਤਿ| ਈਸ਼੍ਵਰ ਏਵੋਰ੍ਵੀ ਪਰ੍ਵਤਤਰ੍ਵਾਦੇਰ੍ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਨਰਕਾਦੇਸ਼੍ਚ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਅਜ੍ਞੋ ਜਨ੍ਤੁਰਨੀਸ਼ੋਯਮਾਤ੍ਮਨਃ ਸੁਖਦੁਃਖਯੋਃ| ਈਸ਼੍ਵਰਪ੍ਰੇਰਿਤੋ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਨਰਕਮੇਵ ਵਾ” ਇਤਿ| ਕਾਲ ਏਵ ਜਗਤਃ ਸਸ੍ਟਿਸ੍ਥਿਤਿਪ੍ਰਲਯਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਕਾਲਕਾਰਣਿਕਾਃ; ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਜ੍ਯੋਤਿਃਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦਾ ਸ਼੍ਰੀਪਤਿਨਾ- “ਪ੍ਰਭਵਵਿਰਤਿਮਧ੍ਯਜ੍ਞਾਨਵਨ੍ਧ੍ਯਾ ਨਿਤਾਨ੍ਤਂ ਵਿਦਿਤਪਰਮਤਤ੍ਤ੍ਵਾ ਯਤ੍ਰ ਤੇ ਯੋਗਿਨੋਪਿ| ਤਮਹਮਿਹ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਜਨ੍ਮਾਤ੍ਯਯਾਨਾਮਨੁਮਿਤਮਭਿਵਨ੍ਦੇ ਭਗ੍ਰਹੈਃ ਕਾਲਮੀਸ਼ਮ੍”- ਇਤਿ| ਯੋ ਯਤੋ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਯਾਦਚ੍ਛਿਕਾਃ; ਯਥਾ- ਤਣਾਰਣਿਨਿਮਿਤ੍ਤੋ ਵਹ੍ਨਿਰਿਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਜਨ੍ਮਾਰ੍ਜਿਤੌ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ ਨਿਯਤਿਃ, ਸੈਵ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਨਿਯਤਿਵਾਦਿਨਃ| ਪ੍ਰਧਾਨਮੇਵ ਮਹਦਹਙ੍ਕਾਰਾਦਿਰੂਪਤਯਾ ਪਰਿਣਤਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਪਰਿਣਾਮਵਾਦਿਨਃ| ਏਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਤ੍ਰਾਨੁਮਤਂ, ਸਰ੍ਵਵੇਦਪਾਰਿਸਦਤ੍ਵਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਚਾਰ੍ਯੇਣਾਪਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਾਯਾਃ ਸਡ੍ਵਿਧਾਯਾ ਅਪਿ ਪ੍ਰਕਤੇਰੁਦਾਹਰਣਾਨ੍ਯਭਿਹਿਤਾਨਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ ਤਾਵਤ੍ ਕਾਰਣਤ੍ਵਮਾਹ- “ਅਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵ ਜਾਯਤੇ” (ਸ਼ਾ.੩); ਪੁਨਸ਼੍ਚ “ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਃ ਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਪਤਨੋਦ੍ਭਵੌ| ਤਲੇਸ੍ਵਸਮ੍ਭਵੋ ਯਸ਼੍ਚ ਰੋਮ੍ਣਾਮੇਤਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ”- (ਸ਼ਾ.੨) ਇਤਿ; ਪੁਨਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਂ- “ਧਾਤੁਸੁ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣੇਸੁ ਵਰ੍ਧੇਤੇ ਦ੍ਵਾਵਿਮੌ ਸਦਾ| ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ਨਖਕੇਸ਼ਾਵਿਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ” (ਸ਼ਾ.੪) ਇਤਿ; ਪੁਨਰਪ੍ਯਾਹ- “ਨਿਦ੍ਰਾਹੇਤੁਸ੍ਤਮਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਬੋਧਨੇ ਹੇਤੁਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਵਭਾਵ ਏਵ ਵਾ ਹੇਤੁਰ੍ਗਰੀਯਾਨਪਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ”- (ਸ਼ਾ.੪) ਇਤਿ; ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਸ੍ਵਭਾਵਾਲ੍ਲਘਵੋ ਮੁਦ੍ਗਾਸ੍ਤਥਾ ਲਾਵਕਪਿਞ੍ਜਲਾਃ| ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਗੁਰਵੋ ਮਾਸਾ ਵਰਾਹਮਹਿਸਾਦਯਃ”- (ਚ.ਸੂ.੨੭) ਇਤਿ| ਈਸ਼੍ਵਰੋਪਿ ਵਹ੍ਨਿਰੂਪੋ ਜੀਵਿਤਾਦੇਃ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨੋਦਾਹਤਃ; ਤਥਾਹਿ- “ਜਾਠਰੋ ਭਗਵਾਨਗ੍ਨਿਰੀਸ਼੍ਵਰੋਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪਾਚਕਃ| ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਦ੍ਰਸਾਨਾਦਦਾਨੋ ਵਿਵੇਕ੍ਤੁਂ ਨੈਵ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ”|| (ਸੂ. ੩੫); “ਅਗ੍ਨਿਮੂਲਂ ਬਲਂ ਪੁਂਸਾਂ ਬਲਮੂਲਂ ਹਿ ਜੀਵਿਤਮ੍”- ਇਤਿ| ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਲਕ੍ਸਣਃ; ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਮਹਾਭੂਤਵਿਸ਼ੇਸਾਂਸ੍ਤੁ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਦ੍ਵਯਭੇਦਤਃ| ਕਾਲ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨ੍ਯਾਯਮਾਰ੍ਗਾਨੁਸਾਰਿਣਃ- ” ਇਤਿ; ਅਯਂ ਚ ਤੁਚਰ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯੇ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪੋਪਸ਼ਮਦ੍ਵਾਰੇਣ ਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ| ਯਦਚ੍ਛਾ ਪੁਨਰਲਕ੍ਸਿਤ ਆਕਸ੍ਮਿਕਪਦਾਰ੍ਥਾਵਿਰ੍ਭਾਵਃ, ਉਕ੍ਤਂ ਚ “ਯਦਚ੍ਛਯਾ ਚੋਪਗਤਾਨਿ ਪਾਕਂ ਪਾਕਕ੍ਰਮੇਣੋਪਚਰੇਦ੍ਵਿਧਿਜ੍ਞਃ”- (ਚਿ.੧੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਯਤਿਰਤ੍ਰਾਪਿ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ, ਤਦ੍ਧੇਤੁਤ੍ਵਮਾਹ- “ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਤ੍ਰੀਸਜ੍ਜਨਵਧਪਰਸ੍ਵਹਰਣਾਦਿਭਿਃ| ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਪਾਪਰੋਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਕੁਸ੍ਠਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਮ੍” ||(ਨਿ.੫); “ਕਰ੍ਮਜਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਕੇਚਿਤ੍”- (ਉ.੪੦) ਇਤਿ ਚੋਕ੍ਤਮ੍| ਪਰਿਣਾਮਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤ੍ਵਮਾਹ- “ਜਾਠਰਾਗ੍ਨੇਸ੍ਤੁ ਸਂਯੋਗਾਦ੍ਯਦੁਦੇਤਿ ਰਸਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਰਸਾਨਾਂ ਪਰਿਣਾਮਾਨ੍ਤੇ ਸ ਵਿਪਾਕ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਃ” ||(ਵਾ. ਸੂ. ੯) ਇਤਿ; “ਤਾ ਏਵੌਸਧ੍ਯਃ ਕਾਲਪਰਿਣਾਮਾਤ੍ ਪਰਿਣਤਵੀਰ੍ਯਾ ਬਲਵਤ੍ਯੋ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪਸ਼੍ਚ” (ਸੂ.੬); “ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਰਿਣਤਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯ ਸਾਰੋ ਰਸਃ” (ਸੂ.੧੪); “ਏਵਂ ਬਾਲਾਨਾਮਪਿ ਵਯਃਪਰਿਣਾਮਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੋ ਭਵਤਿ”- (ਸੂ.੧੪) ਇਤਿ| ਇਤ੍ਥਮੇਤਾਃ ਸਟ੍ਪ੍ਰਕਤਯੋ ਵੈਦ੍ਯਕਾਨੁਗਤਾ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ| ਨਨੁ, ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਯਃ ਸਟ੍ ਪਦਾਰ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਕਤੇਰਸ੍ਟਰੂਪਾਯਾਃ ਪਰ੍ਯਾਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰਥਵਾਨ੍ਯਾਰ੍ਥਾਭਿਧਾਯਿਤ੍ਵੇਨ ਭਿਨ੍ਨਾਰ੍ਥਾਃ? ਤਤ੍ਰ ਭਿਨ੍ਨਾਰ੍ਥਤ੍ਵੇਪਿ ਵਿਕਲ੍ਪਦ੍ਵਯਂ; ਕਿਮੇਤੈਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਿਭਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨਾਰ੍ਥੈਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦੀਸ਼੍ਵਰੇਣੇਤ੍ਯੇਵਮ੍ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਜਗਦਾਰਭ੍ਯਤੇ? ਉਤੈਤ੍ਤੇ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਯਃ ਪਥਕ੍ ਪਥਗੇਵ ਵਿਸ਼੍ਵਜਨਨਸਮਰ੍ਥਾਃ? ਇਤ੍ਯਨੇਕਧਾ ਵਿਕਲ੍ਪਮੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯ ਜੇਜ੍ਝਟਾਚਾਰ੍ਯੇਣਸ਼੍ਵਰਂ ਵਿਹਾਯ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਯਃ ਪ੍ਰਕਤੇਰਸ੍ਟਰੂਪਾਯਾਃ ਪਰ੍ਯਾਯਤ੍ਵੇਨਾਭਿਹਿਤਾਃ| ਯਤ੍ਤੁ ਵੈਦ੍ਯਕੇ “ਸ੍ਵਭਾਵਮੀਸ਼੍ਵਰਂ ਕਾਲਮ੍”- ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਾਕ੍ਯੇਨ ਵਿਪੁਲਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੀਨਾਂ ਭਿਨ੍ਨਮੇਵ ਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ, ਤਤ੍ਤਥਾਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਤੇਸਾਮਵਭਾਸਨਾਤ੍| ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਸ੍ਤੁ ਗੁਣਤ੍ਰਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਪ੍ਰਕਤਿਰੇਵ ਕਾਰਣਮ੍| ਯਤਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪ੍ਰਕਤਿਪਰਿਣਾਮਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਤਯਾ ਪ੍ਰਕਤਾਵੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾਹਿ- ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਤਾਵਤ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮਸਾਂ ਤਦ੍ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਮਹਾਭੂਤਾਨਾਂ ਚ ਪਰਿਣਾਮਸ੍ਯ ਤਾਦਸ਼ੋ ਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਪਰਿਣਾਮਾਦਨ੍ਯੋ ਨ ਭਵਤਿ; ਨਿਯਤੇਰਪਿ ਪੂਰ੍ਵਕਤਸਦਸਤ੍ਕਰ੍ਮਰੂਪਾਯਾ ਰਜੋਗੁਣਪਰਿਣਾਮਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨ ਨ ਪ੍ਰਕਤੇਰਨ੍ਯਤ੍ਵਂ; ਕਾਲੋਪਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਾਦਿਗਤਿਕ੍ਰਿਯਾਲਕ੍ਸਣਃ, ਤਤ੍ਰ ਚ ਮਹਾਭੂਤਾਨਾਂ ਪਰਿਣਾਮਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਛੀਤੋਸ੍ਣਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਦੁਕ੍ਤਂ- “ਮਹਾਭੂਤਵਿਸ਼ੇਸਾਂਸ੍ਤੁ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਦ੍ਵਯਭੇਦਤਃ| ਕਾਲ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨ੍ਯਾਯਮਾਰ੍ਗਾਨੁਸਾਰਿਣਃ”- ਇਤਿ, ਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਵੇਨ ਰਜੋਗੁਣਪਰਿਣਾਮਤ੍ਵਾਨ੍ਮਹਾਭੂਤਪਰਿਣਾਮਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਨ ਕਾਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤੇਰਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍; ਈਸ਼੍ਵਰਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮਃ ਪੁਰੁਸਃ ਪ੍ਰਕਤੇਃ ਕ੍ਸੋਭਕਤਯਾ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨੋਦਾਹਤ ਏਵ; ਯਦਚ੍ਛਾ ਚ ਕਾਦਾਚਿਤ੍ਕਤ੍ਵਾਦ੍ਭੂਤਪਰਿਣਾਮਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨਾਨ੍ਯਾ| ਕਿਞ੍ਚਾਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਕਤਿਪਰਿਣਾਮਾਤ੍ਮਕਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਪਠ੍ਯਤੇ| ਤਥਾਹਿ- “ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ਕਾਯਲਕ੍ਸਣਂ, ਰਾਜਸਂ ਕਾਯਲਕ੍ਸਣਂ” (ਸ਼ਾ.੪) ਤਥਾ ‘ਸਤ੍ਤ੍ਵਬਹੁਲਮਾਕਾਸ਼ਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਯੀ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ; ਯਥਾਵੈਦ੍ਯਕੇ ਤੁ ਵਿਪੁਲਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੀਨਾਂ ਸਣ੍ਣਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਚ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਯਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇਨ ਜਗਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਕਾਰਣਭੂਤਾਃ; ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਕਤਿਪਰਿਣਾਮਸ੍ਯੋਪਾਦਾਨਕਾਰਣਤ੍ਵਂ, ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੀਨਾਂ ਚ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਕਾਰਣਤ੍ਵਮਿਤਿ||੧੧||

Adhikarana 11 (12-14) · Śloka 14

ਤਨ੍ਮਯਾਨ੍ਯੇਵ ਭੂਤਾਨਿ ਤਦ੍ਗੁਣਾਨ੍ਯੇਵ ਚਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ | ਤੈਸ਼੍ਚ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨੋ ਭੂਤਗ੍ਰਾਮੋ ਵ੍ਯਜਨ੍ਯਤ ||੧੨|| ਤਸ੍ਯੋਪਯੋਗੋਭਿਹਿਤਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ | ਭੂਤੇਭ੍ਯੋ ਹਿ ਪਰਂ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ||੧੩|| ਯਤੋਭਿਹਿਤਂ- “ਤਤ੍ਸਮ੍ਭਵਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮੂਹੋ ਭੂਤਾਦਿਰੁਕ੍ਤਃ” (ਸੂ.੧); ਭੌਤਿਕਾਨਿ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇ ਵਰ੍ਣ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਃ ||੧੪||

ਏਕੀਯਮਤੇਨ ਕਾਰਣਾਨੁਰੂਪਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿਵਾਕ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਰਣਮਯਤ੍ਵਂ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਸ੍ਵਮਤੇਪਿ ਕਾਰਣਮਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਨ੍ਮਯਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਨ੍ਮਯਾਨੀਤਿ ਅਵਕਾਸ਼ਚਲੋਸ੍ਣਦ੍ਰਵਖਰਸ੍ਵਭਾਵਾਦਿਧਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਪ੍ਰਕਤਿਪਰਿਣਾਮਮਯਾਨਿ; ਭੂਤਾਨ੍ਯਾਕਾਸ਼ਾਦੀਨਿ; ਤਦ੍ਗੁਣਾਨ੍ਯੇਵੇਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮੋਗੁਣਾਨ੍ਯੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਬਹੁਲਮਾਕਾਸ਼ਮਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਗਯੀ ਤੁ ‘ਤਤੋ ਜਾਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ- ਤਤਃ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਃ, ਨਿਮਿਤ੍ਤਕਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਪਰਿਣਾਮਾਚ੍ਚੋਪਾਦਾਨਕਾਰਣਾਨਿ ਭੂਤਾਨ੍ਯਾਕਾਸ਼ਾਦੀਨਿ ਤਦ੍ਗੁਣਾਨਿ ਕਾਰਣਗੁਣਾਨਿ| ਤੈਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੈਰਾਕਾਸ਼ਾਦਿਭਿਰ੍ਭੂਤੈਃ, ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣੋ ਭੂਤਲਕ੍ਸਣਃ, ਕਤ੍ਸ੍ਨਃ ਸਮਸ੍ਤਃ, ਭੂਤਗ੍ਰਾਮਃ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਤ੍ਮਕਃ, ਵ੍ਯਜਨ੍ਯਤ ਵਿਵਿਧੋ ਜਨਿਤਃ| ਭੂਤਾਨਾਂ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਸ੍ਥਿਰਗੁਰੁਕਠਿਨਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਤ੍ਮਕੋ ਭੂਤਗ੍ਰਾਮਃ| ਤਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਰਬ੍ਧਸ੍ਯ ਭੂਤਗ੍ਰਾਮਸ੍ਯ ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਕਾਰ੍ਯੋਪਕਾਰਕਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ, ਉਪਯੋਗਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍, ਅਭਿਹਿਤਃ ਕਥਿਤਃ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਰੋਗਾਪਨਯਨਂ ਲਕ੍ਸੀਕਤ੍ਯ, ਸਰ੍ਵਦਾ ਨਿਤ੍ਯਗੇ ਆਵਸ੍ਥਿਕੇ ਚ ਕਾਲੇ| ਕੁਤਃ? ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਰਬ੍ਧਭੂਤਗ੍ਰਾਮ੍ਯੇਭ੍ਯਃ ਪਰਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਚਿਨ੍ਤਾ ਨਾਸ੍ਤਿ| ਤਦੁਕ੍ਤਮਾਦ੍ਯੇਧ੍ਯਾਯੇ, “ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਸ਼ਰੀਰਿਸਮਵਾਯਃ ਪੁਰੁਸ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਰਿਯਾ, ਸੋਧਿਸ੍ਟਾਨਂ, ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਲੋਕਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਾਤ੍, ਲੋਕੋ ਹਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ- ਸ੍ਥਾਵਰੋ ਜਙ੍ਗਮਸ਼੍ਚ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੁਰੁਸਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਤਸ੍ਯੋਪਕਰਣਮਨ੍ਯਤ੍”- (ਸੂ.੧) ਇਤਿ| ਤੇਨ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਰਬ੍ਧਸ੍ਯੈਵ ਭੂਤਗ੍ਰਾਮਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਕਰਣਤ੍ਵਮ੍| ਅਤੋ ਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਪਰਂ ਯਦਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਿ ਤਤ੍ਰ ਚਿਨ੍ਤਾਪਿ ਨਾਸ੍ਤਿ| ਅਯਮੇਵਾਰ੍ਥੋਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਤ੍ਸੂਤ੍ਰਂ ਬੀਜਾਧ੍ਯਾਯੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍, ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਿਸ੍ਯਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ- ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਾਦੀਨਿ ਤੇਸਾਂ ਸਮੂਹਃ ਸਂਯੋਗਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਕਥਮ੍ਭੂਤਃ? ਭੂਤਾਦਿਃ ਭੂਤਂ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਕਮਾਦਿਰ੍ਮੂਲਕਾਰਣਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਨ ਪਰਂ ਪੁਰੁਸਸਮ੍ਭਵਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਭੂਤਾਦਿਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨਾਦ੍ਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਪਰਂ ਚਿਨ੍ਤਾ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਕਿਨ੍ਤ੍ਵੇਤਸ੍ਮਾਦਪੀਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ- ਭੌਤਿਕਾਨਿ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸ਼੍ਰਵਣਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਰਸਨਘ੍ਰਾਣਾਨਿ ਭੌਤਿਕਾਨਿ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਪਿ- “ਖਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇ ਵਾਯੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਤੇਜ ਉਤ੍ਕਟਮ੍| ਸਲਿਲਂ ਰਸਨੇ ਭੂਮਿਰ੍ਘ੍ਰਾਣੇ ਤਜ੍ਜ੍ਞੈਰ੍ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍”- ਇਤਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਰ੍ਥਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਃ, ਤੇ ਚਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਤਥਾ ਭੌਤਿਕਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵੈਹਾਯਸਃ, ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਵਾਯਵੀਯਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ| ਰੂਪਮਾਗ੍ਨੇਯਮਾਪ੍ਯੋਤ੍ਰ ਰਸੋ, ਗਨ੍ਧਸ੍ਤੁ ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ” ਇਤਿ||੧੨-੧੪||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 15

ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਂ ਤੁ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਮਾਨਵਃ | ਨਿਯਤਂ ਤੁਲ੍ਯਯੋਨਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਨ੍ਯੇਨਾਨ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ||੧੫||

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਚ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਤ੍ਵੇਪਿ ਯਸ੍ਯ ਭੂਤਸ੍ਯ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ ਆਧਿਕ੍ਯਂ ਤੇਨ ਤੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯੈਵ ਗੁਣਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਨਾ ਰੂਪਾਦਿਕਮਾਤ੍ਮੀਯਮਾਤ੍ਮੀਯਂ ਮਾਨਵ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਤੈਜਸਂ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਤੈਜਸਮੇਵ ਰੂਪਮਾਦਤ੍ਤੇ, ਪਾਰ੍ਥਿਵਂ ਘ੍ਰਾਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮੇਵ ਗਨ੍ਧਮਾਦਤ੍ਤੇ, ਏਵਂ ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਨਿਯਤਮਾਤ੍ਮੀਯਮੇਵ ਕੁਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤੁਲ੍ਯਯੋਨਿਤ੍ਵਾਦਿਤਿ; ਏਕਭੂਤਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍, ਭੂਤਂ ਹਿ ਸ੍ਵਯੋਨਿਮੇਵਾਭਿਧਾਵਤਿ ਜਲਮਿਵ ਜਲਮ੍| ਤਮੇਵ ਸ੍ਪਸ੍ਟੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਨਾਨ੍ਯੇਨਾਨ੍ਯਮਿਤਿ||੧੫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

ਨ ਚਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਸੂਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਗਤਾਃ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾ ਨਿਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ; ਅਸਰ੍ਵਗਤੇਸੁ ਚ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇਸੁ ਨਿਤ੍ਯਪੁਰੁਸਖ੍ਯਾਪਕਾਨ੍ ਹੇਤੂਨੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ; ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਵਸਰ੍ਵਗਤਾਃ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾ ਨਿਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ, ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿਮਾਨੁਸਦੇਵੇਸੁ ਸਞ੍ਚਰਨ੍ਤਿ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਂ; ਤ ਏਤੇਨੁਮਾਨਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ ਪਰਮਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਸ਼੍ਚੇਤਨਾਵਨ੍ਤਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਾ ਲੋਹਿਤਰੇਤਸੋਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਸ੍ਵਭਿਵ੍ਯਜ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਤੋਭਿਹਿਤਂ- ‘ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਸ਼ਰੀਰਿਸਮਵਾਯਃ ਪੁਰੁਸਃ’ (ਸੂ.੧) ਇਤਿ; ਸ ਏਸ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਧਿਕਤਃ ||੧੬||

ਅਪਰਮਪਿ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਭ੍ਯੋ ਭੇਦਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਨ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਿਂ ਤਰ੍ਹ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਵਸਰ੍ਵਗਤਾਃ ਪੁਰੁਸਾ ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਪਾਧਿਵਸ਼ਾਤ੍; ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਸੁ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਵਗਤਾ ਏਵ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾ ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਏਵਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਵਰ੍ਤਿਨੋਪਿ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਨਿਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ; ‘ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚ ਕਥਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਅਸਰ੍ਵਗਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੇਤੂਨਿਤਿ ਸਦਕਾਰਣਵਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦੀਨ੍| ਤਥਾਹਿ- ਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ, ਸੁਖਾਦਿਲਿਙ੍ਗੋਪਲਮ੍ਭਾਤ੍; ਅਵਿਸਯੋਕਾਰਣਸ਼੍ਚ, ਅਤੋ ਨਿਤ੍ਯਃ| ਤਥਾਹਿ ਭੋਜਃ- “ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਾਭ੍ਯਾਂ ਕਰ੍ਮਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾਨ੍ਮਨਸੋ ਗਤੇਃ| ਦੇਹਾਦ੍ਦੇਹਾਨ੍ਤਰਂ ਯਾਤਿ ਕ੍ਰਿਮਿਵਚ੍ਛਾਸ਼੍ਵਤੋਵ੍ਯਯਃ|| ਨਿਤ੍ਯ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਸਦ੍ਭਿਃ ਸਨ੍ਨਕਾਰਣਵਾਨ੍ ਯਤਃ”- ਇਤਿ| ਤਦੇਵੋਪਸਂਹਰਨ੍ਨਾਹ- ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਰ੍ਵਗਤਤ੍ਵੇਪਿ ਸਰ੍ਵਯੋਨਿਗਮਨਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਿਰ੍ਯਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਬਹੁਸ਼ਃ ਸਂਸਰਣੇ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨੀਨਾਂ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਤ੍ਵਮ੍, ਅਤਸ੍ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਾਗੁਪਾਦਾਨਂ; ਤਤੋ ਮਨੁਸ੍ਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ; ਦੇਵਾਸ੍ਤੁ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਧਰ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਯਃ, ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਮਨੁਸ੍ਯਾਃ, ਧਰ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਦੇਵਾਃ| ਨਨੁ, ਕਥਮਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾ ਅਪ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨੋਭ੍ਯੁਪਗਮ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤ ਏਤੇਨੁਮਾਨਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾ ਇਤਿ| ਸੁਖਦੁਃਖਾਦ੍ਯੁਪਲਬ੍ਧਿਰੂਪੇਣ ਲਿਙ੍ਗੇਨਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਣੈਤੇ ਆਤ੍ਮਾਨ ਉਪਲਬ੍ਧਾਰੋਨੁਮਾਤਵ੍ਯਾਃ | ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣੇਨਾਪਿ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਃ ਕਥਂ ਨ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਪਰਮਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਇਤਿ|- ਪਰਮਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਹਿ ਪਰਮਾਣਵ ਇਵ ਸਨ੍ਤੋਪਿ ਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੇਣ ਨੈਵੋਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਚੇਤਨਾਵਨ੍ਤ ਇਤਿ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚੇਤਨਾਯੁਕ੍ਤਾਃ| ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਾ ਇਤਿ ਨਿਤ੍ਯਾਃ| ਕਥਂ ਤਰ੍ਹਿ ਜਾਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਲੋਹਿਤਰੇਤਸੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਤ੍ਮਾਨਃ ਪਰਮਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਯੋਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਯੋਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਸੁ ਸਂਯੋਗੇਸ੍ਵਭਿਵ੍ਯਜ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਏਸ ਏਵ ਚ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਨਾਂ ਚ ਸਂਯੋਗੋ ਵੈਦ੍ਯਕੇ ਸਡ੍ਧਾਤੁਕਃ ਪੁਰੁਸਃ ਪਰਿਭਾਸਿਤਃ| ਕੁਤਃ ਪਰਿਭਾਸਿਤ ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਦ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿਤਾਂ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸ ਇਤਿ ਕਰ੍ਮਫਲਭਾਗਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਤੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਕਰ੍ਮਫਲਮਪ੍ਯਵਾਪ੍ਨੋਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ||੧੬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

ਤਸ੍ਯ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸੌ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਃ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਵੁਨ੍ਮੇਸਨਿਮੇਸੌ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਨਃ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਚਾਰਣਾ ਸ੍ਮਤਿਰ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਧ੍ਯਵਸਾਯੋ ਵਿਸਯੋਪਲਬ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਗੁਣਾਃ ||੧੭||

ਇਦਾਨੀਂ ਤਸ੍ਯੈਵ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਾਤ੍ਮਨੋਃ ਸਂਯੋਗਕਾਰਕੇਣ ਮਨਸਾ ਸਂਯੋਗੇ ਯੇ ਗੁਣਾ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਾਨਾਹ- ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਸੁਖਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤੋਨੁਕੂਲਵੇਦਨੀਯਂ; ਦੁਃਖਂ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਵੇਦਨੀਯਮ੍; ਇਚ੍ਛਾ ਅਭਿਲਾਸਃ; ਦ੍ਵੇਸੋਪ੍ਰੀਤਿਲਕ੍ਸਣਃ; ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਃ ਕਾਰ੍ਯਾਰਮ੍ਭੇ ਉਤ੍ਸਾਹਃ; ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਸਞ੍ਚਾਰੀ, ਅਪਾਨਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਿਰਧੋਗਮਨਸ਼ੀਲਃ; ਉਨ੍ਮੇਸਨਿਮੇਸੌ ਚਕ੍ਸੁਸੋਰੁਨ੍ਮੀਲਨਨਿਮੀਲਨੇ; ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ਮਿਕਾ; ਮਨਃ ਸਂਸ਼ਯਾਤ੍ਮਕਂ, ਤਸ੍ਯ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਮਨਸਃ ਕਰ੍ਮ; ਵਿਚਾਰਣਾ ਪੁਨਰੂਹਾਪੋਹਾਭ੍ਯਾਂ ਵਸ੍ਤੁਵਿਮਰ੍ਸ਼ਃ; ਸ੍ਮਤਿਃ ਪੂਰ੍ਵਾਨੁਭੂਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸ੍ਮਰਣਂ; ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਿਲ੍ਪਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਬੋਧਃ; ਅਧ੍ਯਵਸਾਯੋ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਵ੍ਯਾਪਾਰਃ; ਵਿਸਯਾਣਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨਾਮੁਪਲਬ੍ਧਿਰਵਗਤਿਰ੍ਵਿਸਯੋਪਲਬ੍ਧਿਃ| ਗਯੀ ਤੁ ਸੁਖਂ ਪ੍ਰੀਤਿਃ, ਦੁਃਖਮਪ੍ਰੀਤਿਃ, ਇਚ੍ਛਾ ਸੁਖਹੇਤੁਰਭਿਲਾਸਃ, ਦ੍ਵੇਸੋ ਦੁਃਖਹੇਤੁਰ੍ਮਨਃਪ੍ਰਤੀਘਾਤਃ , ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੋ ਮਨਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਕਰ ਉਤ੍ਸਾਹਃ, ਮਨਃ ਸਙ੍ਕਲਪਾਤ੍ਮਕਲਕ੍ਸਣਂ, ਤਸ੍ਯ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਸਯੇਸੁ ਦੋਸਗੁਣਕਲ੍ਪਨਂ; ਸ਼ੇਸਂ ਸਮਮ੍| ਏਤੇ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਸੋਡਸ਼ ਗੁਣਾਃ| ਅਤ ਏਵ ‘ਕਲਾ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ||੧੭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਸ੍ਤੁ- ਆਨਸ਼ਂਸ੍ਯਂ ਸਂਵਿਭਾਗਰੁਚਿਤਾ ਤਿਤਿਕ੍ਸਾ ਸਤ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮ ਆਸ੍ਤਿਕ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮੇਧਾ ਸ੍ਮਤਿਰ੍ਧਤਿਰਨਭਿਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ; ਰਾਜਸਾਸ੍ਤੁ- ਦੁਃਖਬਹੁਲਤਾਟਨਸ਼ੀਲਤਾਧਤਿਰਹਙ੍ਕਾਰ ਆਨਤਿਕਤ੍ਵਮਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਦਮ੍ਭੋ ਮਾਨੋ ਹਰ੍ਸਃ ਕਾਮਃ ਕ੍ਰੋਧਸ਼੍ਚ; ਤਾਮਸਾਸ੍ਤੁ- ਵਿਸਾਦਿਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਮਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲਤਾ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਨਿਰੋਧੋਜ੍ਞਾਨਂ ਦੁਰ੍ਮੇਧਸ੍ਤ੍ਵਮਕਰ੍ਮਸ਼ੀਲਤਾ ਨਿਦ੍ਰਾਲੁਤ੍ਵਂ ਚੇਤਿ ||੧੮||

ਪੁਰੁਸਗੁਣਾਨਭਿਧਾਯ ਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮਨਸੋ ਗੁਣਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਨਸ਼ਂਸ੍ਯਮ੍ ਅਕ੍ਰੂਰਕਰ੍ਮਕਾਰਿਤ੍ਵਮ੍| ਸਂਵਿਭਾਗਰੁਚਿਤਾ ਸਂਵਿਭਜ੍ਯ ਭੋਕ੍ਤੁਮਭਿਲਾਸੁਕਤਾ| ਤਿਤਿਕ੍ਸਾ ਕ੍ਸਮਾ| ਸਤ੍ਯਂ ਭੂਤਹਿਤਂ ਤਥ੍ਯਂ ਵਚੋ ਵਾ| ਧਰ੍ਮਃ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨੋਭਿਃ ਸੁਚਰਿਤਮ੍| ਅਸ੍ਤਿ ਧਰ੍ਮਮੋਕ੍ਸਪਰਲੋਕਾਦਿਕਮਿਤਿ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚਰਤੀਤ੍ਯਾਸ੍ਤਿਕਃ, ਤਦ੍ਭਾਵ ਆਸ੍ਤਿਕ੍ਯਮ੍| ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਤਤ੍ਕਾਲਵਿਸਯਾ| ਮੇਧਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਵਧਾਰਣਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਧਤਿਰ੍ਮਨਸੋ ਨਿਯਮਾਤ੍ਮਿਕਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ| ਪੂਰ੍ਵਾਨੁਭੂਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸ੍ਮਰਣਂ ਸ੍ਮਤਿਃ| ਫਲਨਿਰਪੇਕ੍ਸਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰੇਯਃਕਰ੍ਮਕਰਣਮਨਭਿਸਙ੍ਗਃ| ਰਾਜਸਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧਤਿਰ੍ਮਨਸੋਧੀਰਤਾ| ਆਨਤਿਕਤ੍ਵਂ ਮਿਥ੍ਯਾਵਚਨਸ਼ੀਲਤਾ; ਗਯੀ ਤੁ ‘ਆਵਤ੍ਤਿਕਤ੍ਵਂ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਮਨਸਃ ਸ਼ੀਲਤੇਤ੍ਯਾਹ | ਅਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਦਯਤ੍ਵਮ੍| ਦਮ੍ਭਃ ਕੁਹਕਵਤ੍ਤਿਤਾ| ਮਾਨ ਆਤ੍ਮਨ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਬੁਦ੍ਧਿਃ| ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਦਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ| ਗਯੀ ਤੁ ‘ਅਟਨਸ਼ੀਲਤਾ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਤਾਡਨਸ਼ੀਲਤਾ’ ਇਤਿ ਪਠਤਿ, ‘ਮਾਨ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਮਦ’ ਇਤਿ ਪਠਤਿ| ਤਾਮਸਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਾਦੋਸ੍ਯਾਸ੍ਤੀਤਿ ਵਿਸਾਦੀ, ਤਦ੍ਭਾਵੋ ਵਿਸਾਦਿਤ੍ਵਂ ਮੂਢਤਾ| ਅਧਰ੍ਮੇ ਸ਼ੀਲਂ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਯਸ੍ਯ ਤਦ੍ਭਾਵੋਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲਤ੍ਵਮ੍| ਦੁਰ੍ਮੇਧਸ੍ਤ੍ਵਂ ਦੁਸ੍ਟਬੁਦ੍ਧਿਤ੍ਵਮ੍| ਅਕਰ੍ਮਸ਼ੀਲਤਾ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਨੁਤ੍ਸਾਹਃ||੧੮||

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਾਃ- ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਰ੍ਵਚ੍ਛਿਦ੍ਰਸਮੂਹੋ ਵਿਵਿਕ੍ਤਤਾ ਚ; ਵਾਯਵ੍ਯਾਸ੍ਤੁ- ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਰ੍ਵਚੇਸ੍ਟਾਸਮੂਹਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਲਘੁਤਾ ਚ; ਤੈਜਸਾਸ੍ਤੁ- ਰੂਪਂ ਰੂਪੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵਰ੍ਣਃ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਭ੍ਰਾਜਿਸ੍ਣੁਤਾ ਪਕ੍ਤਿਰਮਰ੍ਸਸ੍ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਸ਼ੌਰ੍ਯਂ ਚ; ਆਪ੍ਯਾਸ੍ਤੁ- ਰਸੋ ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵਸਮੂਹੋ ਗੁਰੁਤਾ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਸ੍ਨੇਹੋ ਰੇਤਸ਼੍ਚ; ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਸ੍ਤੁ- ਗਨ੍ਧੋ ਗਨ੍ਧੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਰ੍ਵਮੂਰ੍ਤਸਮੂਹੋ ਗੁਰੁਤਾ ਚੇਤਿ ||੧੯||

ਮਹਾਭੂਤਗੁਣਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਾ ਆਕਾਸ਼ਭੂਤਗੁਣਾਃ| ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸ਼੍ਰਵਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍| ਵਿਵਿਕ੍ਤਤਾ ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਂ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਪੇਸ਼ੀਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਜਾਤਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਭ੍ਯਾਂ ਮਿਥਃ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਂ; ਗਯੀ ਤੁ ‘ਵਿਵਿਕ੍ਤਤਾ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਵਿਰਿਕ੍ਤਤਾ’ ਇਤਿ ਪਠਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਤਿ ਚ- ਵਿਰਿਕ੍ਤਤਾ ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਂ ਭਾਵਾਨਾਂ ਰਿਕ੍ਤਤਾ| ਵਾਯਵ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਤ੍ਵਕ੍| ਸਰ੍ਵਚੇਸ੍ਟਾਸਮੂਹੋ ਨਮਨੋਨ੍ਨਮਨਾਦਿਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਸਮੂਹਃ, ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸਮੂਹ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਚਲਨਮ੍| ਤੈਜਸਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੂਪਂ ਲਾਵਣ੍ਯਮ੍| ਰੂਪੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਚਕ੍ਸੁਃ| ਵਰ੍ਣੋ ਗੌਰਾਦਿਃ| ਸਨ੍ਤਾਪ ਔਸ੍ਣ੍ਯਮ੍| ਭ੍ਰਾਜਿਸ੍ਣੁਤਾ ਦੀਪ੍ਤਤਾ| ਪਕ੍ਤਿਃ ਅਗ੍ਨਿਕਤਾਹਾਰਪਰਿਣਤਿਃ| ਅਮਰ੍ਸਃ ਕ੍ਰੋਧਃ| ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਮ੍ ਆਸ਼ੁਕ੍ਰਿਯਾ| ਸ਼ੌਰ੍ਯਂ ਵਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਤਾ| ਆਪ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵਸਮੂਹਃ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲੇਸੁ ਦ੍ਰੁਤਿਮਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਨਿਵਹਃ | ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਮੂਰ੍ਤਸਮੂਹ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲੇਸੁ ਯਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਕਾਠਿਨ੍ਯਨਿਵਹਃ||੧੯||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

ਤਤ੍ਰ ਸਤ੍ਤ੍ਵਬਹੁਲਮਾਕਾਸ਼ਂ, ਰਜੋਬਹੁਲੋ ਵਾਯੁਃ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜੋਬਹੁਲੋਗ੍ਨਿਃ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮੋਬਹੁਲਾ ਆਪਃ, ਤਮੋਬਹੁਲਾ ਪਥਿਵੀਤਿ ||੨੦||

ਅਥਾਕਾਸ਼ਾਦਿਭੂਤਾਨਾਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਮਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਬਹੁਲਮਾਕਾਸ਼ਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਤ੍ਵਾਤ੍, ਰਜੋਬਹੁਲੋ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਲਤ੍ਵਾਤ੍, ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜੋਬਹੁਲੋਗ੍ਨਿਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮੋਬਹੁਲਾ ਆਪਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਾਵਰਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚ, ਤਮੋਬਹੁਲਾ ਪਥਿਵੀ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਾਵਰਕਤ੍ਵਾਤ੍||੨੦||

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

ਸ਼੍ਲੋਕੌ ਚਾਤ੍ਰ ਭਵਤਃ- ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਨੁਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ | ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਣਮਿਸ੍ਯਤੇ ||੨੧||

ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਗੁਣਮਾਕਾਸ਼ਂ ਮਾਰੁਤੇ ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਂ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਰੁਤਸ੍ਯ; ਆਕਾਸ਼ਮਾਰੁਤੌ ਤੇਜਸਿ ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟੌ, ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ਤੇਜਸਃ; ਆਕਾਸ਼ਮਰੁਤ੍ਤੇਜਾਂਸਿ ਤੋਯਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਾਨਿ, ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ਤੋਯਸ੍ਯ; ਆਕਾਸ਼ਮਰੁਤ੍ਤੇਜਸ੍ਤੋਯਾਨਿ ਪਥਿਵ੍ਯਾਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਾਨਿ, ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਥਿਵ੍ਯਾਃ| ਏਵਂ ਵ੍ਯੋਮਾਨਿਲਾਨਲਜਲੋਰ੍ਵੀਣਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਤ੍ਵੇਨਾਵਸ੍ਥਿਤਾਨਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਨੁਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਨੁਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਤ੍ਵਮਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ- ਤਤ੍ਰਾਕਾਸ਼ੇਪਿ ਭੂਮਿਰਣੁਰੂਪੇਣਾਵਸ੍ਥਿਤਾ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਰੂਪਤੋਯਤੇਜੋਨੁਗਤਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਸਞ੍ਚਰਣਾਦਾਕਾਸ਼ੇ ਪਵਨਦਹਨਤੋਯਾਨ੍ਯਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ| ਤਥਾ ਵਾਯਾਵਪ੍ਯਾਕਾਸ਼ਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ ਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਤ੍, “ਅਨੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਜ੍ਞੈਰ੍ਵਾਯੁਰਿਸ੍ਯਤੇ| ਦਾਹਕਤ੍ਤੇਜਸਾ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੀਤਕਤ੍ ਸੋਮਸਂਸ਼੍ਰਯਾਤ੍”- ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੌ ਤੇਜੋਮ੍ਬੁਨੀ ਅਪਿ ਤਿਸ੍ਠਤਃ, ਭੂਰਪ੍ਯਣੁਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮਾਰੁਤੇ ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਤਥਾ ਤੇਜੋਦ੍ਰਵ੍ਯੇਪ੍ਯਾਕਾਸ਼ਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ ਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਤ੍, ਪਵਨੋਪਿ ਪ੍ਰੇਰਣਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਤੇਜੋਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਪਾਨੀਯਮਪ੍ਯਨੁਮੀਯਤੇ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣੋਰੈਕ੍ਯਾਤ੍, ਕਾਰਣਂ ਤੋਯਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਚ ਤੇਜਃ, ਅਦ੍ਭ੍ਯੋਗ੍ਨਿਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਭੂਮਿਰਪਿ ਧੂਮਾਦਿਰੂਪੇਣ ਤੇਜਸਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ| ਅਥ ਤੋਯਦ੍ਰਵ੍ਯੇਪ੍ਯਾਕਾਸ਼ਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ, ਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਵਾਯੁਰਪਿ ਤੋਯੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ, ਤਰਙ੍ਗਬੁਦ੍ਬੁਦਾਦਿਕਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍; ਵਹ੍ਨਿਰਪਿ ਤੋਯੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ, ਤਤ ਏਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍, ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਅਦ੍ਭ੍ਯੋਗ੍ਨਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਃ ਕ੍ਸਤ੍ਰਮਸ਼੍ਮਨੋ ਲੋਹਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍| ਏਸਾਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਗਂ ਤੇਜਃ ਸ੍ਵਾਸੁ ਯੋਨਿਸੁ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ” ਇਤਿ; ਭੂਮਿਰਪਿ ਤੋਯੇਣੁਰੂਪੇਣਾਵਸ੍ਥਿਤਾ| ਤਥਾ ਪਥਿਵ੍ਯਾਮਪ੍ਯਾਕਾਸ਼ਪਵਨਦਹਨਤੋਯਾਨਿ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ਯੇਵ, ਭੂਮਿਪ੍ਰਵਿਭਾਗੀਯੇ ਪਞ੍ਚਵਿਧਾਯਾ ਭੂਮੇਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਇਤ੍ਥਮਾਕਾਸ਼ਾਦਿਭੂਤਾਨਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਨੁਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਤ੍ਵਮਾਹੁਃ| ਵ੍ਯਕ੍ਤੇਨ ਤੁ ਲਕ੍ਸਣੇਨ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵਕੀਯੇ ਸ੍ਵਕੀਯੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ, ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਾਕਾਸ਼ਾਦੀਨਾਂ, ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਆਕਾਸ਼ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੨੧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ਅਸ੍ਟੌ ਪ੍ਰਕਤਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵਿਕਾਰਾਃ ਸੋਡਸ਼ੈਵ ਤੁ | ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਸਮਾਸੇਨ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਯੋਃ ||੨੨||

ਅਸ੍ਟਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਟੌ ਪ੍ਰਕਤਯਃ- ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਮਹਾਨਹਙ੍ਕਾਰਃ ਪਞ੍ਚਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣੀਤ੍ਯਸ੍ਟੌ| ਵਿਕਾਰਾਃ ਸੋਡਸ਼ੈਵੇਤਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾਘ੍ਰਾਣਵਾਗ੍ਘਸ੍ਤੋਪਸ੍ਥਪਾਯੁਪਾਦਮਨਾਂਸੀਤ੍ਯੇਵਮੇਕਾਦਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਆਕਾਸ਼ਪਵਨਦਹਨਤੋਯਭੂਮਯ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਨੀਤ੍ਯੇਵਂ ਸੋਡਸ਼ ਵਿਕਾਰਾਃ| ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਂ ਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ੍ਮਦੇਹਂ ਜਾਨਾਤੀਤਿ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਪੁਰੁਸਃ| ਸਮਾਸੇਨ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ| ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ| ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ, ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੇ ਚ||੨੨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||