Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातः सर्वभूतचिन्ताशारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
1. sarvabhūtacintāśārīram
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਾਰਣਮਕਾਰਣਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮੋਲਕ੍ਸਣਮਸ੍ਟਰੂਪਮਖਿਲਸ੍ਯ ਜਗਤਃ ਸਮ੍ਭਵਹੇਤੁਰਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਨਾਮ | ਤਦੇਕਂ ਬਹੂਨਾਂ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਾਮਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਸਮੁਦ੍ਰ ਇਵੌਦਕਾਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਮ੍ ||੩||
View original
सर्वभूतानां कारणमकारणं सत्त्वरजस्तमोलक्षणमष्टरूपमखिलस्य जगतः सम्भवहेतुरव्यक्तं नाम | तदेकं बहूनां क्षेत्रज्ञानामधिष्ठानं समुद्र इवौदकानां भावानाम् ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤਸ੍ਮਾਦਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨ੍ਮਹਾਨੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗ ਏਵ | ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗਾਚ੍ਚ ਮਹਤਸ੍ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣ ਏਵਾਹਙ੍ਕਾਰ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ; ਸ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਵੈਕਾਰਿਕਸ੍ਤੈਜਸੋ ਭੂਤਾਦਿਰਿਤਿ | ਤਤ੍ਰ ਵੈਕਾਰਿਕਾਦਹਙ੍ਕਾਰਾਤ੍ਤੈਜਸਸਹਾਯਾਤ੍ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੇਵੈਕਾਦਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯੁਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾਘ੍ਰਾਣਵਾਗ੍ਘਸ੍ਤੋਪਸ੍ਥਪਾਯੁਪਾਦਮਨਾਂਸੀਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਾਣਿ ਪਞ੍ਚ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਇਤਰਾਣਿ ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਉਭਯਾਤ੍ਮਕਂ ਮਨਃ; ਭੂਤਾਦੇਰਪਿ ਤੈਜਸਸਹਾਯਾਤ੍ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੇਵ ਪਞ੍ਚਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣ੍ਯੁਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ- ਸ਼ਬ੍ਦਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ, ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ, ਰੂਪਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ, ਰਸਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ, ਗਨ੍ਧਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮਿਤਿ; ਤੇਸਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਃ- ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਃ; ਤੇਭ੍ਯੋ ਭੂਤਾਨਿ- ਵ੍ਯੋਮਾਨਿਲਾਨਲਜਲੋਰ੍ਵ੍ਯਃ; ਏਵਮੇਸਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ||੪||
View original
तस्मादव्यक्तान्महानुत्पद्यते तल्लिङ्ग एव | तल्लिङ्गाच्च महतस्तल्लक्षण एवाहङ्कार उत्पद्यते; स त्रिविधो वैकारिकस्तैजसो भूतादिरिति | तत्र वैकारिकादहङ्कारात्तैजससहायात्तल्लक्षणान्येवैकादशेन्द्रियाण्युत्पद्यन्ते, तद्यथा- श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणवाग्घस्तोपस्थपायुपादमनांसीति; तत्र पूर्वाणि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि, इतराणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, उभयात्मकं मनः; भूतादेरपि तैजससहायात्तल्लक्षणान्येव पञ्चतन्मात्राण्युत्पद्यन्ते- शब्दतन्मात्रं, स्पर्शतन्मात्रं, रूपतन्मात्रं, रसतन्मात्रं, गन्धतन्मात्रमिति; तेषां विशेषाः- शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः; तेभ्यो भूतानि- व्योमानिलानलजलोर्व्यः; एवमेषा तत्त्वचतुर्विंशतिर्व्याख्याता ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋ ਵਿਸਯਾਃ; ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਵਚਨਾਦਾਨਾਨਨ੍ਦਵਿਸਰ੍ਗਵਿਹਰਣਾਨਿ ||੫||
View original
तत्र बुद्धीन्द्रियाणां शब्दादयो विषयाः; कर्मेन्द्रियाणां यथासङ्ख्यं वचनादानानन्दविसर्गविहरणानि ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਮਹਾਨਹਙ੍ਕਾਰਃ ਪਞ੍ਚਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਚੇਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਪ੍ਰਕਤਯਃ; ਸ਼ੇਸਾਃ ਸੋਡਸ਼ ਵਿਕਾਰਾਃ ||੬||
View original
अव्यक्तं महानहङ्कारः पञ्चतन्मात्राणि चेत्यष्टौ प्रकृतयः; शेषाः षोडश विकाराः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਸ੍ਵਃ ਸ੍ਵਸ਼੍ਚੈਸਾਂ ਵਿਸਯੋਧਿਭੂਤਂ; ਸ੍ਵਯਮਧ੍ਯਾਤ੍ਮਮ੍; ਅਧਿਦੈਵਤਮ੍- ਅਥ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ, ਅਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰਃ, ਮਨਸਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ, ਦਿਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਸ੍ਯ, ਤ੍ਵਚੋ ਵਾਯੁਃ, ਸੂਰ੍ਯਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਸਃ, ਰਸਨਸ੍ਯਾਪਃ, ਪਥਿਵੀ ਘ੍ਰਾਣਸ੍ਯ, ਵਾਚੋਗ੍ਨਿਃ, ਹਸ੍ਤਯੋਰਿਨ੍ਦ੍ਰਃ, ਪਾਦਯੋਰ੍ਵਿਸ੍ਣੁਃ, ਪਾਯੋਰ੍ਮਿਤ੍ਰਃ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰੁਪਸ੍ਥਸ੍ਯੇਤਿ ||੭||
View original
स्वः स्वश्चैषां विषयोऽधिभूतं; स्वयमध्यात्मम्; अधिदैवतम्- अथ बुद्धेर्ब्रह्मा, अहङ्कारस्येश्वरः, मनसश्चन्द्रमाः, दिशः श्रोत्रस्य, त्वचो वायुः, सूर्यश्चक्षुषः, रसनस्यापः, पृथिवी घ्राणस्य, वाचोऽग्निः, हस्तयोरिन्द्रः, पादयोर्विष्णुः, पायोर्मित्रः, प्रजापतिरुपस्थस्येति ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਚੇਤਨ ਏਸ ਵਰ੍ਗਃ, ਪੁਰੁਸਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮਃ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਸਂਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚੇਤਯਿਤਾ ਭਵਤਿ | ਸਤ੍ਯਪ੍ਯਚੈਤਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਕੈਵਲ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ, ਕ੍ਸੀਰਾਦੀਂਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਹੇਤੂਨੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ ||੮||
View original
तत्र सर्व एवाचेतन एष वर्गः, पुरुषः पञ्चविंशतितमः कार्यकारणसंयुक्तश्चेतयिता भवति | सत्यप्यचैतन्ये प्रधानस्य पुरुषकैवल्यार्थं प्रवृत्तिमुपदिशन्ति, क्षीरादींश्चात्र हेतूनुदाहरन्ति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕਤਿਪੁਰੁਸਯੋਃ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਉਭਾਵਪ੍ਯਨਾਦੀ, ਉਭਾਵਪ੍ਯਨਨ੍ਤੌ, ਉਭਾਵਪ੍ਯਲਿਙ੍ਗੌ, ਉਭਾਵਪਿ ਨਿਤ੍ਯੌ, ਉਭਾਵਪ੍ਯਨਪਰੌ , ਉਭੌ ਚ ਸਰ੍ਵਗਤਾਵਿਤਿ; ਏਕਾ ਤੁ ਪ੍ਰਕਤਿਰਚੇਤਨਾ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾ ਬੀਜਧਰ੍ਮਿਣੀ ਪ੍ਰਸਵਧਰ੍ਮਿਣ੍ਯਮਧ੍ਯਸ੍ਥਧਰ੍ਮਿਣੀ ਚੇਤਿ, ਬਹਵਸ੍ਤੁ ਪੁਰੁਸਾਸ਼੍ਚੇਤਨਾਵਨ੍ਤੋਗੁਣਾ ਅਬੀਜਧਰ੍ਮਾਣੋਪ੍ਰਸਵਧਰ੍ਮਾਣੋ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਧਰ੍ਮਾਣਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੯||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रकृतिपुरुषयोः साधर्म्यवैधर्म्ये व्याख्यास्यामः | तद्यथा- उभावप्यनादी, उभावप्यनन्तौ, उभावप्यलिङ्गौ, उभावपि नित्यौ, उभावप्यनपरौ , उभौ च सर्वगताविति; एका तु प्रकृतिरचेतना त्रिगुणा बीजधर्मिणी प्रसवधर्मिण्यमध्यस्थधर्मिणी चेति, बहवस्तु पुरुषाश्चेतनावन्तोऽगुणा अबीजधर्माणोऽप्रसवधर्माणो मध्यस्थधर्माणश्चेति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ਤਤ੍ਰ ਕਾਰਣਾਨੁਰੂਪਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵ ਏਵੈਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮੋਮਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦਞ੍ਜਨਤ੍ਵਾਤ੍ਤਨ੍ਮਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤਦ੍ਗੁਣਾ ਏਵ ਪੁਰੁਸਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯੇਕੇ ਭਾਸਨ੍ਤੇ ||੧੦||
View original
तत्र कारणानुरूपं कार्यमिति कृत्वा सर्व एवैते विशेषाः सत्त्वरजस्तमोमया भवन्ति; तदञ्जनत्वात्तन्मयत्वाच्च तद्गुणा एव पुरुषा भवन्तीत्येके भाषन्ते ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ਵੈਦ੍ਯਕੇ ਤੁ- ਸ੍ਵਭਾਵਮੀਸ਼੍ਵਰਂ ਕਾਲਂ ਯਦਚ੍ਛਾਂ ਨਿਯਤਿਂ ਤਥਾ | ਪਰਿਣਾਮਂ ਚ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਪਥੁਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ||੧੧||
View original
वैद्यके तु- स्वभावमीश्वरं कालं यदृच्छां नियतिं तथा | परिणामं च मन्यन्ते प्रकृतिं पृथुदर्शिनः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12-14) · Śloka 14
ਤਨ੍ਮਯਾਨ੍ਯੇਵ ਭੂਤਾਨਿ ਤਦ੍ਗੁਣਾਨ੍ਯੇਵ ਚਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ | ਤੈਸ਼੍ਚ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨੋ ਭੂਤਗ੍ਰਾਮੋ ਵ੍ਯਜਨ੍ਯਤ ||੧੨|| ਤਸ੍ਯੋਪਯੋਗੋਭਿਹਿਤਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ | ਭੂਤੇਭ੍ਯੋ ਹਿ ਪਰਂ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ||੧੩|| ਯਤੋਭਿਹਿਤਂ- “ਤਤ੍ਸਮ੍ਭਵਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮੂਹੋ ਭੂਤਾਦਿਰੁਕ੍ਤਃ” (ਸੂ.੧); ਭੌਤਿਕਾਨਿ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇ ਵਰ੍ਣ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਃ ||੧੪||
View original
तन्मयान्येव भूतानि तद्गुणान्येव चादिशेत् | तैश्च तल्लक्षणः कृत्स्नो भूतग्रामो व्यजन्यत ||१२|| तस्योपयोगोऽभिहितश्चिकित्सां प्रति सर्वदा | भूतेभ्यो हि परं यस्मान्नास्ति चिन्ता चिकित्सिते ||१३|| यतोऽभिहितं- “तत्सम्भवद्रव्यसमूहो भूतादिरुक्तः” (सू.१); भौतिकानि चेन्द्रियाण्यायुर्वेदे वर्ण्यन्ते, तथेन्द्रियार्थाः ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਂ ਤੁ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਮਾਨਵਃ | ਨਿਯਤਂ ਤੁਲ੍ਯਯੋਨਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਨ੍ਯੇਨਾਨ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ||੧੫||
View original
भवति चात्र- इन्द्रियेणेन्द्रियार्थं तु स्वं स्वं गृह्णाति मानवः | नियतं तुल्ययोनित्वान्नान्येनान्यमिति स्थितिः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
ਨ ਚਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਸੂਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਗਤਾਃ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾ ਨਿਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ; ਅਸਰ੍ਵਗਤੇਸੁ ਚ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇਸੁ ਨਿਤ੍ਯਪੁਰੁਸਖ੍ਯਾਪਕਾਨ੍ ਹੇਤੂਨੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ; ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਵਸਰ੍ਵਗਤਾਃ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾ ਨਿਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ, ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਿਮਾਨੁਸਦੇਵੇਸੁ ਸਞ੍ਚਰਨ੍ਤਿ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਂ; ਤ ਏਤੇਨੁਮਾਨਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ ਪਰਮਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਸ਼੍ਚੇਤਨਾਵਨ੍ਤਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਾ ਲੋਹਿਤਰੇਤਸੋਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਸ੍ਵਭਿਵ੍ਯਜ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਤੋਭਿਹਿਤਂ- ‘ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਸ਼ਰੀਰਿਸਮਵਾਯਃ ਪੁਰੁਸਃ’ (ਸੂ.੧) ਇਤਿ; ਸ ਏਸ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਧਿਕਤਃ ||੧੬||
View original
न चायुर्वेदशास्त्रेषूपदिश्यन्ते सर्वगताः क्षेत्रज्ञा नित्याश्च; असर्वगतेषु च क्षेत्रज्ञेषु नित्यपुरुषख्यापकान् हेतूनुदाहरन्ति; आयुर्वेदशास्त्रेष्वसर्वगताः क्षेत्रज्ञा नित्याश्च, तिर्यग्योनिमानुषदेवेषु सञ्चरन्ति धर्माधर्मनिमित्तं; त एतेऽनुमानग्राह्याः परमसूक्ष्माश्चेतनावन्तः शाश्वता लोहितरेतसोः सन्निपातेष्वभिव्यज्यन्ते, यतोऽभिहितं- ‘पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषः’ (सू.१) इति; स एष कर्मपुरुषश्चिकित्साधिकृतः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
ਤਸ੍ਯ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸੌ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਃ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਵੁਨ੍ਮੇਸਨਿਮੇਸੌ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਨਃ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਵਿਚਾਰਣਾ ਸ੍ਮਤਿਰ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਧ੍ਯਵਸਾਯੋ ਵਿਸਯੋਪਲਬ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਗੁਣਾਃ ||੧੭||
View original
तस्य सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नः प्राणापानावुन्मेषनिमेषौ बुद्धिर्मनः सङ्कल्पो विचारणा स्मृतिर्विज्ञानमध्यवसायो विषयोपलब्धिश्च गुणाः ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਸ੍ਤੁ- ਆਨਸ਼ਂਸ੍ਯਂ ਸਂਵਿਭਾਗਰੁਚਿਤਾ ਤਿਤਿਕ੍ਸਾ ਸਤ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮ ਆਸ੍ਤਿਕ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮੇਧਾ ਸ੍ਮਤਿਰ੍ਧਤਿਰਨਭਿਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ; ਰਾਜਸਾਸ੍ਤੁ- ਦੁਃਖਬਹੁਲਤਾਟਨਸ਼ੀਲਤਾਧਤਿਰਹਙ੍ਕਾਰ ਆਨਤਿਕਤ੍ਵਮਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਦਮ੍ਭੋ ਮਾਨੋ ਹਰ੍ਸਃ ਕਾਮਃ ਕ੍ਰੋਧਸ਼੍ਚ; ਤਾਮਸਾਸ੍ਤੁ- ਵਿਸਾਦਿਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਮਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲਤਾ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਨਿਰੋਧੋਜ੍ਞਾਨਂ ਦੁਰ੍ਮੇਧਸ੍ਤ੍ਵਮਕਰ੍ਮਸ਼ੀਲਤਾ ਨਿਦ੍ਰਾਲੁਤ੍ਵਂ ਚੇਤਿ ||੧੮||
View original
सात्त्विकास्तु- आनृशंस्यं संविभागरुचिता तितिक्षा सत्यं धर्म आस्तिक्यं ज्ञानं बुद्धिर्मेधा स्मृतिर्धृतिरनभिषङ्गश्च; राजसास्तु- दुःखबहुलताऽटनशीलताऽधृतिरहङ्कार आनृतिकत्वमकारुण्यं दम्भो मानो हर्षः कामः क्रोधश्च; तामसास्तु- विषादित्वं नास्तिक्यमधर्मशीलता बुद्धेर्निरोधोऽज्ञानं दुर्मेधस्त्वमकर्मशीलता निद्रालुत्वं चेति ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਾਃ- ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਰ੍ਵਚ੍ਛਿਦ੍ਰਸਮੂਹੋ ਵਿਵਿਕ੍ਤਤਾ ਚ; ਵਾਯਵ੍ਯਾਸ੍ਤੁ- ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਰ੍ਵਚੇਸ੍ਟਾਸਮੂਹਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਲਘੁਤਾ ਚ; ਤੈਜਸਾਸ੍ਤੁ- ਰੂਪਂ ਰੂਪੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵਰ੍ਣਃ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਭ੍ਰਾਜਿਸ੍ਣੁਤਾ ਪਕ੍ਤਿਰਮਰ੍ਸਸ੍ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਸ਼ੌਰ੍ਯਂ ਚ; ਆਪ੍ਯਾਸ੍ਤੁ- ਰਸੋ ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵਸਮੂਹੋ ਗੁਰੁਤਾ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਸ੍ਨੇਹੋ ਰੇਤਸ਼੍ਚ; ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਸ੍ਤੁ- ਗਨ੍ਧੋ ਗਨ੍ਧੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸਰ੍ਵਮੂਰ੍ਤਸਮੂਹੋ ਗੁਰੁਤਾ ਚੇਤਿ ||੧੯||
View original
आन्तरिक्षाः- शब्दः शब्देन्द्रियं सर्वच्छिद्रसमूहो विविक्तता च; वायव्यास्तु- स्पर्शः स्पर्शेन्द्रियं सर्वचेष्टासमूहः सर्वशरीरस्पन्दनं लघुता च; तैजसास्तु- रूपं रूपेन्द्रियं वर्णः सन्तापो भ्राजिष्णुता पक्तिरमर्षस्तैक्ष्ण्यं शौर्यं च; आप्यास्तु- रसो रसनेन्द्रियं सर्वद्रवसमूहो गुरुता शैत्यं स्नेहो रेतश्च; पार्थिवास्तु- गन्धो गन्धेन्द्रियं सर्वमूर्तसमूहो गुरुता चेति ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
ਤਤ੍ਰ ਸਤ੍ਤ੍ਵਬਹੁਲਮਾਕਾਸ਼ਂ, ਰਜੋਬਹੁਲੋ ਵਾਯੁਃ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜੋਬਹੁਲੋਗ੍ਨਿਃ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮੋਬਹੁਲਾ ਆਪਃ, ਤਮੋਬਹੁਲਾ ਪਥਿਵੀਤਿ ||੨੦||
View original
तत्र सत्त्वबहुलमाकाशं, रजोबहुलो वायुः, सत्त्वरजोबहुलोऽग्निः, सत्त्वतमोबहुला आपः, तमोबहुला पृथिवीति ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
ਸ਼੍ਲੋਕੌ ਚਾਤ੍ਰ ਭਵਤਃ- ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਨੁਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ | ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਣਮਿਸ੍ਯਤੇ ||੨੧||
View original
श्लोकौ चात्र भवतः- अन्योऽन्यानुप्रविष्टानि सर्वाण्येतानि निर्दिशेत् | स्वे स्वे द्रव्ये तु सर्वेषां व्यक्तं लक्षणमिष्यते ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
ਅਸ੍ਟੌ ਪ੍ਰਕਤਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵਿਕਾਰਾਃ ਸੋਡਸ਼ੈਵ ਤੁ | ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਸਮਾਸੇਨ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਯੋਃ ||੨੨||
View original
अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराः षोडशैव तु | क्षेत्रज्ञश्च समासेन स्वतन्त्रपरतन्त्रयोः ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सर्वभूतचिन्ताशारीरं नाम प्रथमोऽध्यायः ||१||
🔊 Audio coming soon