1. sarvabhūtacintāśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಸರ್ವಭೂತಚಿನ್ತಾಶಾರೀರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಹೇತುಲಕ್ಷಣಪ್ರತಿಪಾದಕಾನ್ನಿದಾನಸ್ಥಾನಾದಧಿಗತವ್ಯಾಧಿಹೇತುಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾ ಅವಸರಃ, ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚಾಧಿಷ್ಠಾನವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಮನ್ತರೇಣ ನ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಜ್ಞಾಪನಾಯ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನಮಾರಭ್ಯತೇ| ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇಽಪಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯೇ ಆದೌ ಸರ್ವಶರೀರಕಾರಣಾನಾಂ ಭೂತಾನಾಮೇವ ಚಿನ್ತಾ ಕರ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಾನಿ, ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಿ ವಾ; ತೇಷಾಂ ಚಿನ್ತಾ ಹೇತುಸ್ವಲಕ್ಷಣಕಾರ್ಯೈಶ್ಚಿನ್ತನಂ; ಕುತ ಉತ್ಪನ್ನಾನಿ? ಕಾನಿ ಚೈಷಾಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಾನಿ? ಕಾನಿ ಕಾರ್ಯಾಣೀತಿ ಚಿನ್ತನಂ; ಸೈವ ಯಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇಽಸ್ತೀತಿ ಮತ್ವರ್ಥೇ ಪೂರ್ವವಚ್ಛಪ್ರತ್ಯಯಮುತ್ಪಾದ್ಯ ತಲ್ಲೋಪೇ ಪ್ರಕೃತಿಭಾವಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಸರ್ವಭೂತಚಿನ್ತೇತಿ ನಿಷ್ಪಾದ್ಯತೇ, ಸರ್ವಭೂತಚಿನ್ತಾ ಚ ತಚ್ಛಾರೀರಂ ಚೇತಿ ಪಶ್ಚಾತ್ ಕರ್ಮಧಾರಯಃ| ಗಯೀ ತು ‘ಸರ್ವಭೂತಚಿನ್ತಾನಾಮ ಶಾರೀರಂ’ ಇತಿ ಪಠತಿ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಕಾರಣಮಕಾರಣಂ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಲಕ್ಷಣಮಷ್ಟರೂಪಮಖಿಲಸ್ಯ ಜಗತಃ ಸಮ್ಭವಹೇತುರವ್ಯಕ್ತಂ ನಾಮ | ತದೇಕಂ ಬಹೂನಾಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾನಾಮಧಿಷ್ಠಾನಂ ಸಮುದ್ರ ಇವೌದಕಾನಾಂ ಭಾವಾನಾಮ್ ||೩||

ತತ್ರಾದೌ ಹೇತುಚಿನ್ತಾಮಾಹ- ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಮ್ಭೂತಮವ್ಯಕ್ತಂ ಮೂಲಪ್ರಕೃತ್ಯಪರಪರ್ಯಾಯಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಕಾರಣಮಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಮ್? ಅಕಾರಣಂ; ನ ವಿದ್ಯತೇ ಕಾರಣಂ ಯಸ್ಯ ತದಕಾರಣಮ್, ಅವಿಕೃತಿರೂಪಂ ನ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ವರೂಪವಿಶೇಷಣಮಾಹ- ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಲಕ್ಷಣಂ; ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮಃಸ್ವರೂಪಮ್| ಪುನರಪಿ ಕಿಮ್ಭೂತಮಿತ್ಯಾಹ- ಅಷ್ಟರೂಪಮಿತಿ| ಪ್ರಕೃತಿಭಾವೇನೈವಾವ್ಯಕ್ತಂ ಮಹಾನಹಙ್ಕಾರಃ ಪಞ್ಚತನ್ಮಾತ್ರಾಣೀತ್ಯಷ್ಟೌ ರೂಪಾಣಿ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ; ಪ್ರಕೃತಿತ್ವಂ ಚಾಷ್ಟಾನಾಮವ್ಯಕ್ತಾದೀನಾಂ ಸಾಙ್ಖ್ಯೇಽಪಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮಸ್ತಿ| ಶಿಲಾಪುತ್ರಕನ್ಯಾಯೇನ ರೂಪತ್ವಂ ರುಪಿತ್ವಂ ಚಾವ್ಯಕ್ತಸ್ಯ| ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಮಹಾನಹಙ್ಕಾರಃ ಪಞ್ಚಭೂತಾನೀತ್ಯಷ್ಟೌ ರೂಪಾಣೀತ್ಯೇಕೇ; ಅನ್ಯೇ ತು ಧರ್ಮಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯೈಶ್ವರ್ಯಾಧರ್ಮಾಜ್ಞಾನಾವೈರಾಗ್ಯಾನೈಶ್ವರ್ಯಾಣ್ಯಷ್ಟೌ ರೂಪಾಣ್ಯಾಹುಃ; ಅಪರೇ ತು ಮನೋಬುದ್ಧ್ಯಹಙ್ಕಾರಮಹಾಭೂತಾನ್ಯಾಹುಃ| ಪುನರಪಿ ಕಿಮ್ಭೂತಮ್? ಅಖಿಲಸ್ಯ ಜಗತಃ ಸಮ್ಭವಹೇತುಃ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಕಾರಣಮ್| ತತ್ರ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಕಾರಣಮಿತ್ಯನೇನ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋಸ್ತಾದಾತ್ಮ್ಯಂ ದರ್ಶಿತಮ್, ಅಖಿಲಸ್ಯ ಜಗತಃ ಸಮ್ಭವಹೇತುರಿತ್ಯನೇನ ಚಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಹೇತುತ್ವಮಿತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಗಯೀ ತ್ವನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ, ಯಥಾ- ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಕಾರಣಮಿತ್ಯಸ್ಯೈವ ಭಾಷ್ಯಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅಖಿಲಸ್ಯ ಜಗತಃ ಸಮ್ಭವಹೇತುರಿತಿ; ಅನೇನೋಪಾದಾನಕಾರಣತ್ವಮವ್ಯಕ್ತಸ್ಯ ಜಗದುತ್ಪತ್ತೌ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್| ನ ವ್ಯಜ್ಯತೇ ಸ್ಮೇತ್ಯವ್ಯಕ್ತಂ; ಪ್ರಕೃತಿಃ ಪ್ರಧಾನಂ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿರಿತಿ ಯಾವದವ್ಯಕ್ತಪರ್ಯಾಯಾಃ| ತತ್ ಅವ್ಯಕ್ತಮ್; ಏಕಂ ಶಿಲಾಪಟ್ಟವದವಿವೇಚ್ಯಾವಯವಂ, ನ ಪುನಸ್ತ್ರಿದಣ್ಡವದ್ವಿವೇಚ್ಯಾವಯವಮ್| ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾನಾಂ ಕರ್ಮಪುರುಷಾಣಾಮ್| ಅಧಿಷ್ಠಾನಂ ಶರೀರಭಾವಾಯ ವಿಷಯಃ| ಅತ್ರೋಪಮಾನಮಾಹ- ಸಮುದ್ರ ಇವೇತ್ಯಾದಿ| ಉದಕಭವಾ ಔದಕಾ ನದೀನದಸರಸ್ತಡಾಗಾದಯಃ; ಅನ್ಯೇ ತ್ವೌದಕಾ ಭಾವಾಶ್ಚರಾಚರಾ ಮತ್ಸ್ಯಪದ್ಮಾದಯ ಇತ್ಯಾಹುಃ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ತಸ್ಮಾದವ್ಯಕ್ತಾನ್ಮಹಾನುತ್ಪದ್ಯತೇ ತಲ್ಲಿಙ್ಗ ಏವ | ತಲ್ಲಿಙ್ಗಾಚ್ಚ ಮಹತಸ್ತಲ್ಲಕ್ಷಣ ಏವಾಹಙ್ಕಾರ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ; ಸ ತ್ರಿವಿಧೋ ವೈಕಾರಿಕಸ್ತೈಜಸೋ ಭೂತಾದಿರಿತಿ | ತತ್ರ ವೈಕಾರಿಕಾದಹಙ್ಕಾರಾತ್ತೈಜಸಸಹಾಯಾತ್ತಲ್ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯೇವೈಕಾದಶೇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯುತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ, ತದ್ಯಥಾ- ಶ್ರೋತ್ರತ್ವಕ್ಚಕ್ಷುರ್ಜಿಹ್ವಾಘ್ರಾಣವಾಗ್ಘಸ್ತೋಪಸ್ಥಪಾಯುಪಾದಮನಾಂಸೀತಿ; ತತ್ರ ಪೂರ್ವಾಣಿ ಪಞ್ಚ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಇತರಾಣಿ ಪಞ್ಚ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಉಭಯಾತ್ಮಕಂ ಮನಃ; ಭೂತಾದೇರಪಿ ತೈಜಸಸಹಾಯಾತ್ತಲ್ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯೇವ ಪಞ್ಚತನ್ಮಾತ್ರಾಣ್ಯುತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ- ಶಬ್ದತನ್ಮಾತ್ರಂ, ಸ್ಪರ್ಶತನ್ಮಾತ್ರಂ, ರೂಪತನ್ಮಾತ್ರಂ, ರಸತನ್ಮಾತ್ರಂ, ಗನ್ಧತನ್ಮಾತ್ರಮಿತಿ; ತೇಷಾಂ ವಿಶೇಷಾಃ- ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾಃ; ತೇಭ್ಯೋ ಭೂತಾನಿ- ವ್ಯೋಮಾನಿಲಾನಲಜಲೋರ್ವ್ಯಃ; ಏವಮೇಷಾ ತತ್ತ್ವಚತುರ್ವಿಂಶತಿರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ||೪||

ನನು ಕಥಮೇಕಮವ್ಯಕ್ತಮನೇಕಧರ್ಮಣಾಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಕಾರಣಮಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾವ್ಯಕ್ತಾತ್ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮುತ್ಪತ್ತಿಕ್ರಮಮಾಹ- ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾದಿತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಾದವ್ಯಕ್ತಾತ್| ಮಹಾನಿತಿ ಬುದ್ಧಿತತ್ತ್ವಂ, ತತ್ತು ಸತ್ತ್ವಸಮುದ್ರೇಕಾನ್ನಿರ್ಮಲಸ್ಫಟಿಕೋಪಲಪ್ರಖ್ಯಂ ಚಿಚ್ಛಾಯಾಸಙ್ಕ್ರಾನ್ತಿಪ್ರಾಪ್ತಚೈತನ್ಯಂ ಪುರುಷವನ್ನಾನಾತ್ಮಕಮಧ್ಯವಸೇಯವಿಷಯಂ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥಕಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉತ್ಪದ್ಯತೇ ವ್ಯಕ್ತೀಭವತಿ| ತಲ್ಲಿಙ್ಗ ಏವೇತಿ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮಃಸ್ವಭಾವ ಏವ| ತಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮಃಸ್ವಭಾವಾತ್| ಮಹತ ಇತಿ ಬುದ್ಧಿತತ್ತ್ವಾತ್| ತಲ್ಲಕ್ಷಣ ಏವೇತಿ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮಃಸ್ವಭಾವ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಹಙ್ಕಾರೋಽಭಿಮಾನವ್ಯಾಪಾರಲಕ್ಷಣಃ| ತಲ್ಲಿಙ್ಗಾದಿತಿ ವಿಶೇಷಣೇನ ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಸ್ವರೂಪಾನ್ಮಹತ್ತತ್ತ್ವಾನ್ನಾಹಙ್ಕಾರಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ ಸೂಚ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ಚರಕೇಽಪ್ಯಭಿಹಿತಂ- “ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಯಾ ಶುದ್ಧಾ ಸತ್ಯಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಯಯಾ ಭಿನತ್ತ್ಯತಿಬಲಂ ಮಹಾಮೋಹಮಯಂ ತಮಃ|| ಸರ್ವಭಾವಸ್ವಭಾವಜ್ಞೋ ಯಯಾ ಭವತಿ ನಿಸ್ಪೃಹಃ| ಯಯಾ ನೋಪೈತ್ಯಹಙ್ಕಾರಂ ನೋಪಾಸ್ತೇ ಕಾರಣಂ ಯಯಾ”- (ಚ. ಶಾ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿ| ವೈಕಾರಿಕಾದಿಸಞ್ಜ್ಞಾಸ್ತು ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯೈಃ ಸಂವ್ಯವಹಾರಾಯ ಕೃತಾಃ| ತತ್ರ ವೈಕಾರಿಕಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಃ, ತೈಜಸೋ ರಾಜಸಃ, ಭೂತಾದಿಸ್ತಾಮಸಃ| ತಸ್ಯ ತ್ರಿವಿಧಸ್ಯಾಪಿ ಕಾರ್ಯಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾದಹಙ್ಕಾರಾದ್ರಾಜಸಸಹಾಯಾತ್ತಮೋಮಾತ್ರಯಾಽನುವಿದ್ಧಾದೇಕಾದಶೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ; ತಲ್ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಪ್ರಕಾಶಲಕ್ಷಣಾನಿ, ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಕತ್ವಾತ್| ತಾನ್ಯಹಙ್ಕಾರಾದುತ್ಪನ್ನಾನ್ಯಾಹಙ್ಕಾರಕಾರಿಕಾಣೀತಿ ಸಾಙ್ಖ್ಯೇ, ವೈದ್ಯಕೇ ತು ಭೌತಿಕಾನಿ| ಪೂರ್ವಾಣಿ ಪಞ್ಚ ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಿ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಬುದ್ಧೇರಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್; ಇತರಾಣಿ ವಾಕ್ಪ್ರಭೃತೀನಿ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಕರ್ಮಣ ಆಶ್ರಯತ್ವಾತ್ತೇಷಾಮ್; ಉಭಯಾತ್ಮಕಂ ಬುದ್ಧ್ಯಾತ್ಮಕಂ ಕರ್ಮಾತ್ಮಕಂ ಚ ಮನಃ, ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ಮನೋಽಧಿಷ್ಠಿತಾನಾಮೇವ ಪ್ರವೃತ್ತೇಃ| ಭೂತಾದೇರಿತಿ ತಾಮಸಾದಹಙ್ಕಾರಾದ್ರಾಜಸಸಹಾಯಾತ್ ಸತ್ತ್ವಮಾತ್ರಯಾಽನುವಿದ್ಧಾತ್| ತಲ್ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯೇವ ಮೋಹಾದಿಲಕ್ಷಣಾನ್ಯೇವ| ತತ್ರಾನುದ್ಭೂತಸ್ವಭಾವಾನಿ ಬಾಹ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾಗ್ರಾಹ್ಯಾಣಿ ಶಬ್ದಾದೀನ್ಯೇವ ತನ್ಮಾತ್ರಾಣಿ, ತಾನಿ ಚ ಯೋಗಿಭಿರೇವ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಣಿ| ಸಾ ಮಾತ್ರಾ ಯಸ್ಮಿನ್ ತತ್ತನ್ಮಾತ್ರಮ್| ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ ತೇಷಾಂ ತನ್ಮಾತ್ರಾಣಾಮ್| ವಿಶೇಷಾ ಇತಿ ಅನುಭವಯೋಗ್ಯೈಃ ಸುಖದುಃಖಮೋಹರೂಪೈರ್ಧರ್ಮೈರ್ವಿಶಿಷ್ಯನ್ತ ಇತಿ ವಿಶೇಷಾಃ ಶಬ್ದಾದಯಃ; ತನ್ಮಾತ್ರಾಣಿ ತ್ವವಿಶೇಷಾಣಿ, ಯತಸ್ತಾನ್ಯನುಭವಯೋಗ್ಯೈಃ ಸುಖದುಃಖಾದಿಭಿರ್ವಿಶೇಷ್ಟುಂ ನ ಶಕ್ಯನ್ತೇ, ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾತ್| ತೇಭ್ಯಃ ಪಞ್ಚಭ್ಯಃ ಶಬ್ದತನ್ಮಾತ್ರಾದಿಭ್ಯ ಏಕೋತ್ತರಪರಿವೃದ್ಧ್ಯಾ ವ್ಯೋಮಾದಯ ಉತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ತದ್ಯಥಾ- ಶಬ್ದತನ್ಮಾತ್ರಾಚ್ಛಬ್ದಗುಣಂ ವ್ಯೋಮ, ಶಬ್ದತನ್ಮಾತ್ರಸಹಿತಾತ್ ಸ್ಪರ್ಶತನ್ಮಾತ್ರಾಚ್ಛಬ್ದಸ್ಪರ್ಶಗುಣೋ ವಾಯುಃ, ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶತನ್ಮಾತ್ರಸಹಿತಾದ್ರೂಪತನ್ಮಾತ್ರಾಚ್ಛಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪಗುಣಂ ತೇಜಃ, ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪತನ್ಮಾತ್ರಸಹಿತಾದ್ರಸತನ್ಮಾತ್ರಾಚ್ಛಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗುಣಾ ಆಪಃ, ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸತನ್ಮಾತ್ರಸಹಿತಾದ್ಗನ್ಧತನ್ಮಾತ್ರಾಚ್ಛಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಗುಣಾ ಪೃಥಿವೀ| ಪತಞ್ಜಲಿಮತಾನುಸಾರಿಣಶ್ಚ ಶಬ್ದಾದಿಭ್ಯ ಏವ ವ್ಯೋಮಾದೀನಾಮುತ್ಪತ್ತಿಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಶಬ್ದಾದೀನಾಂ ವ್ಯೋಮಾದಿಮಹಾಭೂತಗುಣಾನಾಂ ಧರ್ಮಿಣೋಽಭಿನ್ನತ್ವೇನ ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ ನಿರಸ್ಯನ್ನಕ್ತಸ್ಯೋಪಸಂಹಾರಮಾಹ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ತತ್ರ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಶಬ್ದಾದಯೋ ವಿಷಯಾಃ; ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ವಚನಾದಾನಾನನ್ದವಿಸರ್ಗವಿಹರಣಾನಿ ||೫||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಯಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ವಚನಾದಾನಾನನ್ದವಿಸರ್ಗವಿಹರಣಾನೀತ್ಯತ್ರ ವಿಷಯಾ ಇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತೇನೋಚ್ಯತೇ ಯತ್ತದ್ವಚನಂ ವಕ್ತವ್ಯಮುಚ್ಯತೇ, ಏವಂ ಕರ್ಮಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ತತ್ವಾದಾದಾನಮಾದಾತವ್ಯಮ್, ಆನನ್ದ ಆನನ್ದನೀಯಂ, ವಿಸರ್ಗೋ ವಿಸರ್ಜಿತವ್ಯಂ, ವಿಹರಣಂ ವಿಹರ್ತವ್ಯಂ ಸ್ಥಾನಮ್||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಮಹಾನಹಙ್ಕಾರಃ ಪಞ್ಚತನ್ಮಾತ್ರಾಣಿ ಚೇತ್ಯಷ್ಟೌ ಪ್ರಕೃತಯಃ; ಶೇಷಾಃ ಷೋಡಶ ವಿಕಾರಾಃ ||೬||

ಉಕ್ತಾಯಾಸ್ತತ್ತ್ವಚತುರ್ವಿಂಶತೇರುಕ್ತಮೇವ ಧರ್ಮಾನ್ತರಂ ಕ್ವಚಿತ್ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನಿದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅವ್ಯಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕೃತಯ ಇತಿ ಅಪರೇಷಾಂ ಕಾರಣಭೂತಾ; ಅವ್ಯಕ್ತಮಿತಿ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ ಪಾಠಃ ಕೇವಲಹೇತುಭಾವೇನಾವ್ಯಕ್ತಂ ಪ್ರಕೃತಿರೇವೇತಿ ಬೋಧನಾರ್ಥಮ್| ತನ್ಮಾತ್ರಾಣಿ ಚೇತಿ ಚಕಾರಃ ಪ್ರಕೃತಯಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಃ| ತೇನ ಮಹದಾದಯಃ ಸಪ್ತ ಕಾರ್ಯತ್ವೇನ ವಿಕೃತಯೋಽಪಿ| ಶೇಷಾ ಇತಿ ಏಕಾದಶೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾನೀತಿ ಷೋಡಶವಿಕಾರಾಃ ಕಾರ್ಯಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ ||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ಸ್ವಃ ಸ್ವಶ್ಚೈಷಾಂ ವಿಷಯೋಽಧಿಭೂತಂ; ಸ್ವಯಮಧ್ಯಾತ್ಮಮ್; ಅಧಿದೈವತಮ್- ಅಥ ಬುದ್ಧೇರ್ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಅಹಙ್ಕಾರಸ್ಯೇಶ್ವರಃ, ಮನಸಶ್ಚನ್ದ್ರಮಾಃ, ದಿಶಃ ಶ್ರೋತ್ರಸ್ಯ, ತ್ವಚೋ ವಾಯುಃ, ಸೂರ್ಯಶ್ಚಕ್ಷುಷಃ, ರಸನಸ್ಯಾಪಃ, ಪೃಥಿವೀ ಘ್ರಾಣಸ್ಯ, ವಾಚೋಽಗ್ನಿಃ, ಹಸ್ತಯೋರಿನ್ದ್ರಃ, ಪಾದಯೋರ್ವಿಷ್ಣುಃ, ಪಾಯೋರ್ಮಿತ್ರಃ, ಪ್ರಜಾಪತಿರುಪಸ್ಥಸ್ಯೇತಿ ||೭||

ಅಸ್ಮಿಂಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಕೇ ತತ್ತ್ವರಾಶೌ ಪ್ರಕಾಶಕತ್ವೇನ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಯಃ ಪ್ರಧಾನಭೂತಾಃ, ಅತಸ್ತೇ ಯತ್ರಸ್ಥಂ ಪ್ರಕಾಶ್ಯಂ ಯತ್ರ ಸ್ಥಿತಾ ಯದನುಗ್ರಹೇಣ ಚ ಪ್ರಕಾಶಯನ್ತಿ, ತತ್ಪ್ರಕಾರತ್ರಯಮಧಿಭೂತಾದಿಭೇದೇನಾಹ- ಸ್ವಃ ಸ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಷಾಂ ಬುದ್ಧ್ಯಹಙ್ಕಾರಶ್ರೋತ್ರಾದಿಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವಾಗಾದಿಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಮನಸಶ್ಚ ಸ್ವಃ ಸ್ವ ಆತ್ಮೀಯ ಆತ್ಮೀಯೋ ವಿಷಯೋಽಧ್ಯವಸೇಯೋಽಭಿಮನ್ತವ್ಯಃ ಸ್ವಕಲ್ಪನೀಯಾದಿಲಕ್ಷಣೋಽಧಿಭೂತಮ್; ಅಧಿಭೂತಂ ಭೂತೇಷ್ವಧಿ; ಭೂತಾನಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಪ್ರಾಣಿನೋ ವಾ| ಏತೇನ ಬುದ್ಧ್ಯಾದೇರಧ್ಯವಸಾಯಾದಿವ್ಯಾಪಾರಸಾಧ್ಯೋಽಧ್ಯವಸೇಯಾದಿವಿಷಯೋ ಭೂತೇಷ್ವಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್| ಕೇಚಿತ್ ‘ಸ್ವಃ ಸ್ವ ಏಷಾಂ ವಿಷಯೋಽಧಿಭೂತಸಞ್ಜ್ಞ’ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಸ್ವಯಮಿತ್ಯಾದಿ ಏತಾನಿ ಬುದ್ಧ್ಯಾದೀನಿ ತ್ರಯೋದಶ ಸ್ವಯಮಧ್ಯಾತ್ಮಮ್| ಆತ್ಮನ್ಯಧಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮ್; ಆತ್ಮಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಸ್ವಶರೀರವಚನಃ, ತೇನ ಸ್ವಶರೀರೇ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಕಮಾತ್ಮನಃ ಪರಮಾತ್ಮಪರ್ಯಾಯಸ್ಯ ವಾ ಯೋಗ್ಯೋ ವಿಷಯೋಽಧ್ಯಾತ್ಮಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಕಂ ಸ್ವಯಮಧ್ಯಾತ್ಮಸಞ್ಜ್ಞಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಅಧಿದೈವತಮಿತಿ ದೇವತಾನಾಮಧಿಕೃತತ್ವಮಧಿದೈವತಮ್| ತದೇವ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಷು ಪ್ರಕಟೀಕರೋತಿ- ಅಥ ಬುದ್ಧೇರ್ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಯಾ ಯಾ ದೇವತಾ ವಿಶ್ವರೂಪಸ್ಯ ವಿಷ್ಣೋರವಯವಾದುತ್ಪನ್ನಾ ಸಾ ಸಾ ತಸ್ಯಾವಯವಸ್ಯಾಧಿದೈವತ್ವಮಾಪನ್ನಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ಅಯಂ ಚಾಧಿಭೂತಾದಿಭಾವೋ ವೇದಾನ್ತೇಽಪಿ ವರ್ಣಿತಃ| ಯಥಾ- ಬುದ್ಧಿರಧ್ಯಾತ್ಮಂ, ಬೋದ್ಧವ್ಯಮಧಿಭೂತಂ, ಬ್ರಹ್ಮಾಽಧಿದೈವತಮ್; ಅಹಙ್ಕಾರೋಽಧ್ಯಾತ್ಮಮ್, ಅಹಙ್ಕರ್ತವ್ಯಮಧಿಭೂತಂ, ರುದ್ರೋಽಧಿದೈವತಂ; ಮನೋಽಧ್ಯಾತ್ಮಂ, ಮನ್ತವ್ಯಮಧಿಭೂತಂ, ಚನ್ದ್ರೋಽಧಿದೈವತಂ; ಶ್ರೋತ್ರಮಧ್ಯಾತ್ಮಂ, ಶ್ರೋತವ್ಯಮಧಿಭೂತಂ, ದಿಶೋಽಧಿದೈವತಂ; ತ್ವಗಧ್ಯಾತ್ಮಂ, ಸ್ಪರ್ಶನೀಯಮಧಿಭೂತಂ, ವಾಯುರಧಿದೈವತಂ; ಚಕ್ಷುರಧ್ಯಾತ್ಮಂ, ದೃಶ್ಯಮಧಿಭೂತಂ, ಸೂರ್ಯೋಽಧಿದೈವತಂ; ರಸನಾಽಧ್ಯಾತ್ಮಂ, ರಸನೀಯಮಧಿಭೂತಂ, ವರುಣೋಽಧಿದೈವತಂ; ಘ್ರಾಣಮಧ್ಯಾತ್ಮಂ, ಘ್ರಾತವ್ಯಮಧಿಭೂತಂ, ಭೂಮಿರಧಿದೈವತಂ; ವಾಗಧ್ಯಾತ್ಮಂ, ವಕ್ತವ್ಯಮಧಿಭೂತಮ್, ಅಗ್ನಿರಧಿದೈವತಂ; ಹಸ್ತಾವಧ್ಯಾತ್ಮಮ್, ಆದಾತವ್ಯಮಧಿಭೂತಮ್, ಇನ್ದ್ರೋಽಧಿದೈವತಂ; ಪಾದಾವಧ್ಯಾತ್ಮಂ, ಗನ್ತವ್ಯಮಧಿಭೂತಂ, ವಿಷ್ಣುರಧಿದೈವತಂ; ಪಾಯುರಧ್ಯಾತ್ಮಂ, ವಿಸರ್ಜನೀಯಮಧಿಭೂತಂ, ಮಿತ್ರೋಽಧಿದೈವತಂ; ಉಪಸ್ಥೋಽಧ್ಯಾತ್ಮಮ್, ಆನನ್ದನೀಯಮಧಿಭೂತಂ, ಪ್ರಜಾಪತಿರಧಿದೈವತಮಿತ್ಯಾದಿ||೭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ತತ್ರ ಸರ್ವ ಏವಾಚೇತನ ಏಷ ವರ್ಗಃ, ಪುರುಷಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿತಮಃ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಸಂಯುಕ್ತಶ್ಚೇತಯಿತಾ ಭವತಿ | ಸತ್ಯಪ್ಯಚೈತನ್ಯೇ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಪುರುಷಕೈವಲ್ಯಾರ್ಥಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಮುಪದಿಶನ್ತಿ, ಕ್ಷೀರಾದೀಂಶ್ಚಾತ್ರ ಹೇತೂನುದಾಹರನ್ತಿ ||೮||

ತತ್ರ ಸರ್ವ ಏವೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವ ಏವೈಷ ವರ್ಗೋಽವ್ಯಕ್ತಾದಿಕೋಽಚೇತನಃ, ಕಾರಣಸ್ಯಾವ್ಯಕ್ತಸ್ಯಾಚೇತನತ್ವೇನ ತತ್ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಮಹದಾದೇರಪ್ಯಚೇತನತ್ವಾತ್| ಪುರುಷಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿತಮಃ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಸಂಯುಕ್ತ ಇತಿ ಕಾರ್ಯೇಣ ಮಹದಾದಿವಿಕಾರಗಣೇನ, ಕಾರಣೇನ ಮೂಲಪ್ರಕೃತ್ಯಾ, ಸಂಯುಕ್ತಃ ಸಂಯೋಗೀ| ತಸ್ಯ ಕೈವಲ್ಯಾರ್ಥಂ(ರ್ಥಾಂ) ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥಂ(ರ್ಥಾಂ), ಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಮೂಲಪ್ರಕೃತೇಃ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಮುಪದಿಶನ್ತ್ಯಾಚಾರ್ಯಾಃ| ಕಥಮಚೇತನಃ ಪ್ರವರ್ತತ ಇತ್ಯಾಹ- ಕ್ಷೀರಾದೀನಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ ಕ್ಷೀರಮಜ್ಞಂ ವತ್ಸವಿವೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಆದಿಶಬ್ದಾಚ್ಚ ಯಥೈಕಾನ್ತೇ ಕಮನೀಯಕಾಮಿನೀಸುರತಮಹೋತ್ಸವೇ ತತ್ಸುಖಾತಿಶಯೋತ್ಪಾದನಾರ್ಥಮಜ್ಞಂ ರೇತಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ತದ್ವದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಕೃತಿಪುರುಷಯೋಃ ಸಾಧರ್ಮ್ಯವೈಧರ್ಮ್ಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ | ತದ್ಯಥಾ- ಉಭಾವಪ್ಯನಾದೀ, ಉಭಾವಪ್ಯನನ್ತೌ, ಉಭಾವಪ್ಯಲಿಙ್ಗೌ, ಉಭಾವಪಿ ನಿತ್ಯೌ, ಉಭಾವಪ್ಯನಪರೌ , ಉಭೌ ಚ ಸರ್ವಗತಾವಿತಿ; ಏಕಾ ತು ಪ್ರಕೃತಿರಚೇತನಾ ತ್ರಿಗುಣಾ ಬೀಜಧರ್ಮಿಣೀ ಪ್ರಸವಧರ್ಮಿಣ್ಯಮಧ್ಯಸ್ಥಧರ್ಮಿಣೀ ಚೇತಿ, ಬಹವಸ್ತು ಪುರುಷಾಶ್ಚೇತನಾವನ್ತೋಽಗುಣಾ ಅಬೀಜಧರ್ಮಾಣೋಽಪ್ರಸವಧರ್ಮಾಣೋ ಮಧ್ಯಸ್ಥಧರ್ಮಾಣಶ್ಚೇತಿ ||೯||

ಅತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕೃತಿರವ್ಯಕ್ತಂ, ಪುರುಷ ಆತ್ಮಾ| ಸಾಧರ್ಮ್ಯಂ ಸಮಾನೋ ಧರ್ಮಃ, ವೈಧರ್ಮ್ಯಂ ವಿಸದೃಶೋ ಧರ್ಮಃ, ತೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಃ| ಉಭಾವಪ್ಯಲಿಙ್ಗಾವಿತಿ ನ ವಿದ್ಯತೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಯಯೋಸ್ತಾವಲಿಙ್ಗೌ| ನಿತ್ಯಾವಿತಿ ಉಭಾವಪಿ ಲಯಂ ಕ್ವಚಿದಪಿ ನ ಗಚ್ಛತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ವಿದ್ಯತೇಽಪರೋ ಯಾಭ್ಯಾಂ ತಾವನಪರೌ , ಯತಸ್ತಾವೇವ ಪ್ರಕೃತಿಪುರುಷೌ ಮಹದಾದಿಭ್ಯಃ ಪರೌ| ಸರ್ವಗತೌ ಸರ್ವಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಸ್ಥಿತೌ| ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮುಕ್ತ್ತ್ವಾ ವೈಧರ್ಮ್ಯಮಾಹ- ಏಕೇತ್ಯಾದಿ| ತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಏಕಾ ಪ್ರಕೃತಿರವ್ಯಕ್ತಾಪರಪರ್ಯಾಯಾ| ಸಾ ಚ ತ್ರಿಗುಣಾ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಗುಣಾ| ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮಸಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ಸಾಮ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಸ್ಥಿತಾ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಮಹದಾದಿವಿಕಾರಾಣಾಂ ಬೀಜಭಾವೇನಾವಸ್ಥಿತಾ ಬೀಜಧರ್ಮಿಣೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ಗಯೀ ತು ಸಂಹಾರೇ ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯತನ್ಮಾತ್ರಾಹಙ್ಕಾರಮಹದಾದೀನಾಮಾಧಾರಭೂತೇತಿ ಬೀಜಧರ್ಮಿಣೀ| ಸೈವ ಸಿಸೃಕ್ಷುಣಾ ವಿಭುನಾ ಪುರುಷೇಣ ಸಾರ್ಧಂ ಕ್ಷೋಭಮಾಗಮ್ಯ ಸಾಮ್ಯಾವಸ್ಥಾತಃ ಪ್ರಚ್ಯುತಾ ಮಹದಹಙ್ಕಾರಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಚರಾಚರಸ್ಯ ಜಗತಃ ಪ್ರಸವಿತ್ರೀತಿ ಪ್ರಸವಧರ್ಮಿಣೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಅಮಧ್ಯಸ್ಥಧರ್ಮಿಣೀತಿ ಸತ್ತ್ವಾದಿಗುಣರಾಶಿತಯಾ ಸುಖಾದಿರೂಪತ್ವಾತ್, ಸುಖೀ ಹಿ ಸುಖಮಭಿಲಿಪ್ಸನ್ ದುಃಖೀ ದುಃಖಂ ವಿದ್ವಿಷನ್ ಅಮಧ್ಯಸ್ಥೋ ಭವತಿ; ಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚ ಸತ್ತ್ವಾದಿರೂಪಾ, ತತೋಽಮಧ್ಯಸ್ಥಾ| ಬಹವ ಇತಿ ಯುಗಪನ್ಮರಣಾಸಮ್ಭವಾದನೇಕೇ ಪುರುಷಾಃ, ‘ಪುರ್’ಶಬ್ದೇನ ಮಹದಾದಿಕೃತಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಲಿಙ್ಗಶರೀರಮುಚ್ಯತೇ, ತಚ್ಚ ಯೋಗಿನಾಮೇವ ದೃಶ್ಯಂ, ತತ್ರ ಪುರಿ ಶೇತೇ ಇತಿ ಪುರುಷಃ| ಅಗುಣಾ ಇತಿ ಅವಿದ್ಯಮಾನಸತ್ತ್ವಾದಿಗುಣಾಃ| ಅಬೀಜಧರ್ಮಾಣ ಇತಿ ಮಹದಾದೀನಾಂ ಮಹಾಪ್ರಲಯೇ ಪ್ರಕೃತಾವಿವ ತೇಷ್ವನವಸ್ಥಾನಾತ್| ಮಧ್ಯಸ್ಥಧರ್ಮಾಣ ಇತಿ ಪ್ರೀತ್ಯಪ್ರೀತಿವಿಷಾದಾಯೋಗೇನೇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಶೂನ್ಯತ್ವಾತ್| ತದುಕ್ತಂ ಸಾಙ್ಖ್ಯೇ- “ತಸ್ಮಾತ್ತು ವಿಪರ್ಯಾಸಾತ್ ಸಿದ್ಧಂ ಸಾಕ್ಷಿತ್ವಮಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ| ಕೈವಲ್ಯಂ ಮಾಧ್ಯಸ್ಥ್ಯಂ ದ್ರಷ್ಟೃತ್ವಮಕರ್ತೃಭಾವಶ್ಚ”- (ಸಾಂ. ಕಾ. ೯) ಇತಿ||೯||-

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ತತ್ರ ಕಾರಣಾನುರೂಪಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ಸರ್ವ ಏವೈತೇ ವಿಶೇಷಾಃ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಮಯಾ ಭವನ್ತಿ; ತದಞ್ಜನತ್ವಾತ್ತನ್ಮಯತ್ವಾಚ್ಚ ತದ್ಗುಣಾ ಏವ ಪುರುಷಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯೇಕೇ ಭಾಷನ್ತೇ ||೧೦||

ಇದಾನೀಮುಕ್ತಮೇವ ತದುಪಸಂಹರನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾರಣಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತೇರನುರೂಪಂ ಸದೃಶಂ ಕಾರ್ಯಂ ಮಹದಾದಿಕಮ್| ವಿಶೇಷಾಃ ಪ್ರಕಾರಾ ಮಹದಾದಿಕಾಃ| ಸಂಯುಕ್ತಸ್ಯ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿತಮಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯಾಪಿ ಸತ್ತ್ವಾದಿಗುಣತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತದಞ್ಜನತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಂ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮಸಾಮಞ್ಜನಂ ಲಕ್ಷಣಂ ವ್ಯಕ್ತಿರ್ವಾ ಯೇಷು ತೇ ತದಞ್ಜನಾಃ ಪುರುಷಾಃ; ಸತ್ತ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ತೇಷಾಂ ಭಾವಸ್ತತ್ತ್ವಂ, ತಸ್ಮಾತ್| ತದೇವ ಕುತ ಇತ್ಯಾಹ- ತನ್ಮಯತ್ವಾದಿತಿ|- ಸತ್ತ್ವಾದಿಮಯತ್ವಾತ್| ಸತ್ತ್ವಾದಿಮಯತ್ವಂ ಪುನಃ ಪುರುಷಾಣಾಂ ಸತ್ತ್ವಾದಿರೂಪೇ ಮಹದಾದೌ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬನಾತ್; ಯಥಾ- ತಡಾಗೋದಕೇ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಿತೋ ವಿಧುಸ್ತಡಾಗೋದಕಪ್ರಕಮ್ಪನೇನ ಪ್ರಕಮ್ಪಾತ್ಮಕಃ ಕಥ್ಯತೇ, ಏವಂ ಸತ್ತ್ವಾದಿರೂಪೇ ಮಹದಾದೌ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಿತಾಃ ಪುರುಷಾಃ ಸತ್ತ್ವಾದಿಮಯಾ ಇವ ಭವನ್ತಿ, ನ ತು ವಾಸ್ತವಂ ಸತ್ತ್ವಾದಿಮಯತ್ವಂ; ತಾದೃಶಾಚ್ಚ ತನ್ಮಯತ್ವಾತ್ತಲ್ಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ತದ್ಗುಣಾಃ ಸುಖಿನೋ ದುಃಖಿನೋ ಮೂಢಾಶ್ಚ ಪುರುಷಾ ಭವನ್ತಿ| ಗಯೀ ತು ತೈಃ ಸತ್ತ್ವಾದಿಭಿರಞ್ಜನಂ ವ್ಯಕ್ತಿರ್ಯಸ್ಯ ಮಹದಾದೇಸ್ತತ್ತದಞ್ಜನಂ, ತದಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ಮತ್ವರ್ಥೀಯೋಽಕಾರಪ್ರತ್ಯಯ ಇತಿ; ತತ್ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವಾದಿಭಿರೇವಾಞ್ಜನಂ ಮಹದಾದೀನಾಂ; ಕುತ ಇತ್ಯಾಹ- ತನ್ಮಯತ್ವಾತ್; ಸತ್ತ್ವಾದಿಪ್ರಕೃತಿಕಾರಣತ್ವಾತ್| ತೇಷಾಂ ತದಞ್ಜನತ್ವಂ ಚ ನಿರ್ವಿಕಾರಸ್ಯಾಪಿ ವಿಕಾರಿವಸ್ತುಸಂಯೋಗಾತ್ ; ಯಥಾ ಸನ್ಧ್ಯಾರಾಗಿರವಿಕರನಿಕರಸಂಯೋಗಾದರುಣಗಗನತಲೋಪಲಮ್ಭ ಇತಿ| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯಾಪ್ಯೇಕೀಯಮತತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಇತ್ಯೇಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ||೧೦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ವೈದ್ಯಕೇ ತು- ಸ್ವಭಾವಮೀಶ್ವರಂ ಕಾಲಂ ಯದೃಚ್ಛಾಂ ನಿಯತಿಂ ತಥಾ | ಪರಿಣಾಮಂ ಚ ಮನ್ಯನ್ತೇ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪೃಥುದರ್ಶಿನಃ ||೧೧||

ಸ್ವಮತಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವೈದ್ಯಕೇ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರೈಕೇ ಸ್ವಭಾವವಾದಿನಃ ಸ್ವಭಾವಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಕಾರಣಮೂಚುಃ; ತಥಾಹಿ- “ಕಃ ಕಣ್ಟಕಾನಾಂ ಪ್ರಕರೋತಿ ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಂ, ಚಿತ್ರಂ ವಿಚಿತ್ರಂ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಣಾಂ ಚ| ಮಾಧುರ್ಯಮಿಕ್ಷೌ, ಕಟುತಾಂ ಮರೀಚೇ, ಸ್ವಭಾವತಃ ಸರ್ವಮಿದಂ ಪ್ರವೃತ್ತಮ್”- ಇತಿ| ಈಶ್ವರ ಏವೋರ್ವೀ ಪರ್ವತತರ್ವಾದೇರ್ಜನ್ತೂನಾಂ ಸ್ವರ್ಗನರಕಾದೇಶ್ಚ ಕಾರಣಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಅಜ್ಞೋ ಜನ್ತುರನೀಶೋಽಯಮಾತ್ಮನಃ ಸುಖದುಃಖಯೋಃ| ಈಶ್ವರಪ್ರೇರಿತೋ ಗಚ್ಛೇತ್ ಸ್ವರ್ಗಂ ನರಕಮೇವ ವಾ” ಇತಿ| ಕಾಲ ಏವ ಜಗತಃ ಸೃಷ್ಟಿಸ್ಥಿತಿಪ್ರಲಯನಿಮಿತ್ತಮಿತಿ ಕಾಲಕಾರಣಿಕಾಃ; ಉಕ್ತಂ ಚ ಜ್ಯೋತಿಃಶಾಸ್ತ್ರವಿದಾ ಶ್ರೀಪತಿನಾ- “ಪ್ರಭವವಿರತಿಮಧ್ಯಜ್ಞಾನವನ್ಧ್ಯಾ ನಿತಾನ್ತಂ ವಿದಿತಪರಮತತ್ತ್ವಾ ಯತ್ರ ತೇ ಯೋಗಿನೋಽಪಿ| ತಮಹಮಿಹ ನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಶ್ವಜನ್ಮಾತ್ಯಯಾನಾಮನುಮಿತಮಭಿವನ್ದೇ ಭಗ್ರಹೈಃ ಕಾಲಮೀಶಮ್”- ಇತಿ| ಯೋ ಯತೋ ಭವತಿ ತತ್ತನ್ನಿಮಿತ್ತಮಿತಿ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕಾಃ; ಯಥಾ- ತೃಣಾರಣಿನಿಮಿತ್ತೋ ವಹ್ನಿರಿತಿ| ಪೂರ್ವಜನ್ಮಾರ್ಜಿತೌ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೌ ನಿಯತಿಃ, ಸೈವ ಸರ್ವಸ್ಯ ಕಾರಣಮಿತಿ ನಿಯತಿವಾದಿನಃ| ಪ್ರಧಾನಮೇವ ಮಹದಹಙ್ಕಾರಾದಿರೂಪತಯಾ ಪರಿಣತಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ನಿಮಿತ್ತಮಿತಿ ಪರಿಣಾಮವಾದಿನಃ| ಏತತ್ ಸರ್ವಮತ್ರಾನುಮತಂ, ಸರ್ವವೇದಪಾರಿಷದತ್ವಾದಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ| ಸುಶ್ರುತಾಚಾರ್ಯೇಣಾಪಿ ಸ್ವಭಾವಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾಯಾಃ ಷಡ್ವಿಧಾಯಾ ಅಪಿ ಪ್ರಕೃತೇರುದಾಹರಣಾನ್ಯಭಿಹಿತಾನಿ| ತತ್ರ ಸ್ವಭಾವಸ್ಯ ತಾವತ್ ಕಾರಣತ್ವಮಾಹ- “ಅಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ ಸ್ವಭಾವಾದೇವ ಜಾಯತೇ” (ಶಾ.೩); ಪುನಶ್ಚ “ಸನ್ನಿವೇಶಃ ಶರೀರಾಣಾಂ ದನ್ತಾನಾಂ ಪತನೋದ್ಭವೌ| ತಲೇಷ್ವಸಮ್ಭವೋ ಯಶ್ಚ ರೋಮ್ಣಾಮೇತತ್ ಸ್ವಭಾವತಃ”- (ಶಾ.೨) ಇತಿ; ಪುನಶ್ಚೋಕ್ತಂ- “ಧಾತುಷು ಕ್ಷೀಯಮಾಣೇಷು ವರ್ಧೇತೇ ದ್ವಾವಿಮೌ ಸದಾ| ಸ್ವಭಾವಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ನಖಕೇಶಾವಿತಿ ಸ್ಥಿತಿಃ” (ಶಾ.೪) ಇತಿ; ಪುನರಪ್ಯಾಹ- “ನಿದ್ರಾಹೇತುಸ್ತಮಃ ಸತ್ತ್ವಂ ಬೋಧನೇ ಹೇತುರುಚ್ಯತೇ| ಸ್ವಭಾವ ಏವ ವಾ ಹೇತುರ್ಗರೀಯಾನಪಿ ಕೀರ್ತ್ಯತೇ”- (ಶಾ.೪) ಇತಿ; ಅನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಸ್ವಭಾವಾಲ್ಲಘವೋ ಮುದ್ಗಾಸ್ತಥಾ ಲಾವಕಪಿಞ್ಜಲಾಃ| ಸ್ವಭಾವಾದ್ಗುರವೋ ಮಾಷಾ ವರಾಹಮಹಿಷಾದಯಃ”- (ಚ.ಸೂ.೨೭) ಇತಿ| ಈಶ್ವರೋಽಪಿ ವಹ್ನಿರೂಪೋ ಜೀವಿತಾದೇಃ ಕಾರಣತ್ವೇನೋದಾಹೃತಃ; ತಥಾಹಿ- “ಜಾಠರೋ ಭಗವಾನಗ್ನಿರೀಶ್ವರೋಽನ್ನಸ್ಯ ಪಾಚಕಃ| ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದ್ರಸಾನಾದದಾನೋ ವಿವೇಕ್ತುಂ ನೈವ ಶಕ್ಯತೇ”|| (ಸೂ. ೩೫); “ಅಗ್ನಿಮೂಲಂ ಬಲಂ ಪುಂಸಾಂ ಬಲಮೂಲಂ ಹಿ ಜೀವಿತಮ್”- ಇತಿ| ಕಾಲಸ್ತು ಶೀತೋಷ್ಣಲಕ್ಷಣಃ; ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಮಹಾಭೂತವಿಶೇಷಾಂಸ್ತು ಶೀತೋಷ್ಣದ್ವಯಭೇದತಃ| ಕಾಲ ಇತ್ಯಧ್ಯವಸ್ಯನ್ತಿ ನ್ಯಾಯಮಾರ್ಗಾನುಸಾರಿಣಃ- ” ಇತಿ; ಅಯಂ ಚ ಋತುಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯೇ ದೋಷಾಣಾಂ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಕೋಪೋಪಶಮದ್ವಾರೇಣ ಹೇತುರುಕ್ತಃ| ಯದೃಚ್ಛಾ ಪುನರಲಕ್ಷಿತ ಆಕಸ್ಮಿಕಪದಾರ್ಥಾವಿರ್ಭಾವಃ, ಉಕ್ತಂ ಚ “ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಚೋಪಗತಾನಿ ಪಾಕಂ ಪಾಕಕ್ರಮೇಣೋಪಚರೇದ್ವಿಧಿಜ್ಞಃ”- (ಚಿ.೧೮) ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿಯತಿರತ್ರಾಪಿ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೌ, ತದ್ಧೇತುತ್ವಮಾಹ- “ಬ್ರಹ್ಮಸ್ತ್ರೀಸಜ್ಜನವಧಪರಸ್ವಹರಣಾದಿಭಿಃ| ಕರ್ಮಭಿಃ ಪಾಪರೋಗಸ್ಯ ಪ್ರಾಹುಃ ಕುಷ್ಠಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಮ್” ||(ನಿ.೫); “ಕರ್ಮಜಾ ವ್ಯಾಧಯಃ ಕೇಚಿತ್”- (ಉ.೪೦) ಇತಿ ಚೋಕ್ತಮ್| ಪರಿಣಾಮಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವಮಾಹ- “ಜಾಠರಾಗ್ನೇಸ್ತು ಸಂಯೋಗಾದ್ಯದುದೇತಿ ರಸಾನ್ತರಮ್| ರಸಾನಾಂ ಪರಿಣಾಮಾನ್ತೇ ಸ ವಿಪಾಕ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ” ||(ವಾ. ಸೂ. ೯) ಇತಿ; “ತಾ ಏವೌಷಧ್ಯಃ ಕಾಲಪರಿಣಾಮಾತ್ ಪರಿಣತವೀರ್ಯಾ ಬಲವತ್ಯೋ ಹೇಮನ್ತೇ ಭವನ್ತ್ಯಾಪಶ್ಚ” (ಸೂ.೬); “ಸಮ್ಯಕ್ ಪರಿಣತಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯ ಸಾರೋ ರಸಃ” (ಸೂ.೧೪); “ಏವಂ ಬಾಲಾನಾಮಪಿ ವಯಃಪರಿಣಾಮಾಚ್ಛುಕ್ರಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೋ ಭವತಿ”- (ಸೂ.೧೪) ಇತಿ| ಇತ್ಥಮೇತಾಃ ಷಟ್ಪ್ರಕೃತಯೋ ವೈದ್ಯಕಾನುಗತಾ ದರ್ಶಿತಾಃ| ನನು, ಸ್ವಭಾವಾದಯಃ ಷಟ್ ಪದಾರ್ಥಾಃ ಪ್ರಕೃತೇರಷ್ಟರೂಪಾಯಾಃ ಪರ್ಯಾಯಾಃ ಸ್ಯುರಥವಾಽನ್ಯಾರ್ಥಾಭಿಧಾಯಿತ್ವೇನ ಭಿನ್ನಾರ್ಥಾಃ? ತತ್ರ ಭಿನ್ನಾರ್ಥತ್ವೇಽಪಿ ವಿಕಲ್ಪದ್ವಯಂ; ಕಿಮೇತೈಃ ಸ್ವಭಾವಾದಿಭಿರ್ಭಿನ್ನಾರ್ಥೈಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸ್ವಭಾವೇನ ಕಿಞ್ಚಿದೀಶ್ವರೇಣೇತ್ಯೇವಮ್ಪ್ರಕಾರೇಣ ಮಿಲಿತ್ವಾ ಜಗದಾರಭ್ಯತೇ? ಉತೈತ್ತೇ ಸ್ವಭಾವಾದಯಃ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಗೇವ ವಿಶ್ವಜನನಸಮರ್ಥಾಃ? ಇತ್ಯನೇಕಧಾ ವಿಕಲ್ಪಮುತ್ಪಾದ್ಯ ಜೇಜ್ಝಟಾಚಾರ್ಯೇಣಶ್ವರಂ ವಿಹಾಯ ಸ್ವಭಾವಾದಯಃ ಪ್ರಕೃತೇರಷ್ಟರೂಪಾಯಾಃ ಪರ್ಯಾಯತ್ವೇನಾಭಿಹಿತಾಃ| ಯತ್ತು ವೈದ್ಯಕೇ “ಸ್ವಭಾವಮೀಶ್ವರಂ ಕಾಲಮ್”- ಇತ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯೇನ ವಿಪುಲದರ್ಶಿಭಿಃ ಸ್ವಭಾವಾದೀನಾಂ ಭಿನ್ನಮೇವ ಪ್ರಕೃತಿತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ, ತತ್ತಥಾಸ್ವರೂಪೇಣ ತೇಷಾಮವಭಾಸನಾತ್| ಪರಮಾರ್ಥತಸ್ತು ಗುಣತ್ರಯಾತ್ಮಿಕಾ ಪ್ರಕೃತಿರೇವ ಕಾರಣಮ್| ಯತಃ ಸ್ವಭಾವಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಪ್ರಕೃತಿಪರಿಣಾಮಸ್ಯ ಧರ್ಮವಿಶೇಷತಯಾ ಪ್ರಕೃತಾವೇವಾನ್ತರ್ಭವನ್ತಿ| ತಥಾಹಿ- ಸ್ವಭಾವಸ್ತಾವತ್ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮಸಾಂ ತದ್ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಮಹಾಭೂತಾನಾಂ ಚ ಪರಿಣಾಮಸ್ಯ ತಾದೃಶೋ ವಿಶೇಷ ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಿಪರಿಣಾಮಾದನ್ಯೋ ನ ಭವತಿ; ನಿಯತೇರಪಿ ಪೂರ್ವಕೃತಸದಸತ್ಕರ್ಮರೂಪಾಯಾ ರಜೋಗುಣಪರಿಣಾಮಲಕ್ಷಣತ್ವೇನ ನ ಪ್ರಕೃತೇರನ್ಯತ್ವಂ; ಕಾಲೋಽಪಿ ಚನ್ದ್ರಾರ್ಕಾದಿಗತಿಕ್ರಿಯಾಲಕ್ಷಣಃ, ತತ್ರ ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಾಂ ಪರಿಣಾಮವಿಶೇಷಾಚ್ಛೀತೋಷ್ಣಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ, ತದುಕ್ತಂ- “ಮಹಾಭೂತವಿಶೇಷಾಂಸ್ತು ಶೀತೋಷ್ಣದ್ವಯಭೇದತಃ| ಕಾಲ ಇತ್ಯಧ್ಯವಸ್ಯನ್ತಿ ನ್ಯಾಯಮಾರ್ಗಾನುಸಾರಿಣಃ”- ಇತಿ, ಕ್ರಿಯಾತ್ವೇನ ರಜೋಗುಣಪರಿಣಾಮತ್ವಾನ್ಮಹಾಭೂತಪರಿಣಾಮವಿಶೇಷತ್ವಾಚ್ಚ ನ ಕಾಲಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತೇರನ್ಯತ್ವಮ್; ಈಶ್ವರಶ್ಚ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿತಮಃ ಪುರುಷಃ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಕ್ಷೋಭಕತಯಾ ಕಾರಣತ್ವೇನೋದಾಹೃತ ಏವ; ಯದೃಚ್ಛಾ ಚ ಕಾದಾಚಿತ್ಕತ್ವಾದ್ಭೂತಪರಿಣಾಮವಿಶೇಷಾನ್ನಾನ್ಯಾ| ಕಿಞ್ಚಾಸ್ಮಿಞ್ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಪ್ರಕೃತಿಪರಿಣಾಮಾತ್ಮಕಂ ವಿಶ್ವಂ ಪಠ್ಯತೇ| ತಥಾಹಿ- “ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ಕಾಯಲಕ್ಷಣಂ, ರಾಜಸಂ ಕಾಯಲಕ್ಷಣಂ” (ಶಾ.೪) ತಥಾ ‘ಸತ್ತ್ವಬಹುಲಮಾಕಾಶಂ’ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗಯೀ ತ್ವನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ; ಯಥಾವೈದ್ಯಕೇ ತು ವಿಪುಲದರ್ಶಿನಃ ಸ್ವಭಾವಾದೀನಾಂ ಷಣ್ಣಾಂ ಪ್ರಕೃತಿತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ತಿ, ತೇ ಚ ಸ್ವಭಾವಾದಯಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇನ ಜಗದುತ್ಪತ್ತೌ ಕಾರಣಭೂತಾಃ; ತತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಕೃತಿಪರಿಣಾಮಸ್ಯೋಪಾದಾನಕಾರಣತ್ವಂ, ಸ್ವಭಾವಾದೀನಾಂ ಚ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣತ್ವಮಿತಿ||೧೧||

Adhikarana 11 (12-14) · Śloka 14

ತನ್ಮಯಾನ್ಯೇವ ಭೂತಾನಿ ತದ್ಗುಣಾನ್ಯೇವ ಚಾದಿಶೇತ್ | ತೈಶ್ಚ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಃ ಕೃತ್ಸ್ನೋ ಭೂತಗ್ರಾಮೋ ವ್ಯಜನ್ಯತ ||೧೨|| ತಸ್ಯೋಪಯೋಗೋಽಭಿಹಿತಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಪ್ರತಿ ಸರ್ವದಾ | ಭೂತೇಭ್ಯೋ ಹಿ ಪರಂ ಯಸ್ಮಾನ್ನಾಸ್ತಿ ಚಿನ್ತಾ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ||೧೩|| ಯತೋಽಭಿಹಿತಂ- “ತತ್ಸಮ್ಭವದ್ರವ್ಯಸಮೂಹೋ ಭೂತಾದಿರುಕ್ತಃ” (ಸೂ.೧); ಭೌತಿಕಾನಿ ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಾಯುರ್ವೇದೇ ವರ್ಣ್ಯನ್ತೇ, ತಥೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಃ ||೧೪||

ಏಕೀಯಮತೇನ ಕಾರಣಾನುರೂಪಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯಾತ್ ಕಾರಣಮಯತ್ವಂ ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಸ್ವಮತೇಽಪಿ ಕಾರಣಮಯತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ತನ್ಮಯಾನೀತ್ಯಾದಿ| ತನ್ಮಯಾನೀತಿ ಅವಕಾಶಚಲೋಷ್ಣದ್ರವಖರಸ್ವಭಾವಾದಿಧರ್ಮವಿಶೇಷಾಕ್ರಾನ್ತಪ್ರಕೃತಿಪರಿಣಾಮಮಯಾನಿ; ಭೂತಾನ್ಯಾಕಾಶಾದೀನಿ; ತದ್ಗುಣಾನ್ಯೇವೇತಿ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಗುಣಾನ್ಯೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ, ಸತ್ತ್ವಬಹುಲಮಾಕಾಶಮಿತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ಗಯೀ ತು ‘ತತೋ ಜಾತಾನಿ ಭೂತಾನಿ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ- ತತಃ ಸ್ವಭಾವಾದೇಃ, ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣತ್ವಾತ್ ಪ್ರಕೃತಿಪರಿಣಾಮಾಚ್ಚೋಪಾದಾನಕಾರಣಾನಿ ಭೂತಾನ್ಯಾಕಾಶಾದೀನಿ ತದ್ಗುಣಾನಿ ಕಾರಣಗುಣಾನಿ| ತೈಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ತೈರಾಕಾಶಾದಿಭಿರ್ಭೂತೈಃ, ತಲ್ಲಕ್ಷಣೋ ಭೂತಲಕ್ಷಣಃ, ಕೃತ್ಸ್ನಃ ಸಮಸ್ತಃ, ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಾತ್ಮಕಃ, ವ್ಯಜನ್ಯತ ವಿವಿಧೋ ಜನಿತಃ| ಭೂತಾನಾಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಾಂ ಪುನರ್ಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ಥಿರಗುರುಕಠಿನತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ, ತಲ್ಲಕ್ಷಣಶ್ಚ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಾತ್ಮಕೋ ಭೂತಗ್ರಾಮಃ| ತಸ್ಯ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾರಬ್ಧಸ್ಯ ಭೂತಗ್ರಾಮಸ್ಯ ಪರಸ್ಪರೋಪಕಾರ್ಯೋಪಕಾರಕತ್ವೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಸ್ಯ, ಉಪಯೋಗಃ ಪ್ರಯೋಜನಮ್, ಅಭಿಹಿತಃ ಕಥಿತಃ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಪ್ರತಿ ರೋಗಾಪನಯನಂ ಲಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ, ಸರ್ವದಾ ನಿತ್ಯಗೇ ಆವಸ್ಥಿಕೇ ಚ ಕಾಲೇ| ಕುತಃ? ಯಸ್ಮಾತ್ತೇಭ್ಯಃ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾರಬ್ಧಭೂತಗ್ರಾಮ್ಯೇಭ್ಯಃ ಪರಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಚಿನ್ತಾ ನಾಸ್ತಿ| ತದುಕ್ತಮಾದ್ಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ, “ತತ್ರಾಸ್ಮಿನ್ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಶರೀರಿಸಮವಾಯಃ ಪುರುಷ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ತಸ್ಮಿನ್ ಕ್ರಿಯಾ, ಸೋಽಧಿಷ್ಟಾನಂ, ಕಸ್ಮಾತ್? ಲೋಕದ್ವೈವಿಧ್ಯಾತ್, ಲೋಕೋ ಹಿ ದ್ವಿವಿಧಃ- ಸ್ಥಾವರೋ ಜಙ್ಗಮಶ್ಚ, ತಸ್ಮಿನ್ ಪುರುಷಃ ಪ್ರಧಾನಂ, ತಸ್ಯೋಪಕರಣಮನ್ಯತ್”- (ಸೂ.೧) ಇತಿ| ತೇನ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾರಬ್ಧಸ್ಯೈವ ಭೂತಗ್ರಾಮಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಕರಣತ್ವಮ್| ಅತೋ ಭೂತೇಭ್ಯಃ ಪರಂ ಯದವ್ಯಕ್ತಾದಿ ತತ್ರ ಚಿನ್ತಾಽಪಿ ನಾಸ್ತಿ| ಅಯಮೇವಾರ್ಥೋಽನ್ಯತ್ರಾಪಿನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತತ್ಸೂತ್ರಂ ಬೀಜಾಧ್ಯಾಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್, ಅತ್ರಾಪಿ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಿಷ್ಯಬೋಧಾರ್ಥಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ- ಯತಸ್ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಸಮ್ಭವದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಾದೀನಿ ತೇಷಾಂ ಸಮೂಹಃ ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷಃ, ಕಥಮ್ಭೂತಃ? ಭೂತಾದಿಃ ಭೂತಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಕಮಾದಿರ್ಮೂಲಕಾರಣಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ನ ಪರಂ ಪುರುಷಸಮ್ಭವದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಭೂತಾದಿತ್ವಾಭಿಧಾನಾದ್ಭೂತೇಭ್ಯಃ ಪರಂ ಚಿನ್ತಾ ನಾಸ್ತಿ, ಕಿನ್ತ್ವೇತಸ್ಮಾದಪೀತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ- ಭೌತಿಕಾನಿ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಶ್ರವಣಸ್ಪರ್ಶನರಸನಘ್ರಾಣಾನಿ ಭೌತಿಕಾನಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವೇಽಪಿ- “ಖಂ ಶ್ರೋತ್ರೇ ಸ್ಪರ್ಶನೇ ವಾಯುರ್ದರ್ಶನೇ ತೇಜ ಉತ್ಕಟಮ್| ಸಲಿಲಂ ರಸನೇ ಭೂಮಿರ್ಘ್ರಾಣೇ ತಜ್ಜ್ಞೈರ್ನಿರೂಪಿತಮ್”- ಇತಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮರ್ಥಾಃ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾಃ, ತೇ ಚಾಯುರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರೇ ತಥಾ ಭೌತಿಕಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಶಬ್ದೋ ವೈಹಾಯಸಃ, ಸ್ಪರ್ಶೋ ವಾಯವೀಯಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ| ರೂಪಮಾಗ್ನೇಯಮಾಪ್ಯೋಽತ್ರ ರಸೋ, ಗನ್ಧಸ್ತು ಪಾರ್ಥಿವಃ” ಇತಿ||೧೨-೧೪||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 15

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಇನ್ದ್ರಿಯೇಣೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಂ ತು ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಮಾನವಃ | ನಿಯತಂ ತುಲ್ಯಯೋನಿತ್ವಾನ್ನಾನ್ಯೇನಾನ್ಯಮಿತಿ ಸ್ಥಿತಿಃ ||೧೫||

ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನಾಂ ಚ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕತ್ವೇಽಪಿ ಯಸ್ಯ ಭೂತಸ್ಯ ಯತ್ರ ಯತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯೇ ಆಧಿಕ್ಯಂ ತೇನ ತೇನೇನ್ದ್ರಿಯೇಣ ತಸ್ಯ ತಸ್ಯೈವ ಗುಣಾಃ ಶಬ್ದಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತ ಇತಿ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ಇನ್ದ್ರಿಯೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯೇಣ ಚಕ್ಷುರಾದಿನಾ ರೂಪಾದಿಕಮಾತ್ಮೀಯಮಾತ್ಮೀಯಂ ಮಾನವ ಉಪಾದತ್ತೇ; ತದ್ಯಥಾ- ತೈಜಸಂ ಚಕ್ಷುಸ್ತೈಜಸಮೇವ ರೂಪಮಾದತ್ತೇ, ಪಾರ್ಥಿವಂ ಘ್ರಾಣೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಾರ್ಥಿವಮೇವ ಗನ್ಧಮಾದತ್ತೇ, ಏವಂ ಶೇಷೇಷ್ವಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ನಿಯತಮಾತ್ಮೀಯಮೇವ ಕುತ ಇತ್ಯಾಹ- ತುಲ್ಯಯೋನಿತ್ವಾದಿತಿ; ಏಕಭೂತಹೇತುತ್ವಾತ್, ಭೂತಂ ಹಿ ಸ್ವಯೋನಿಮೇವಾಭಿಧಾವತಿ ಜಲಮಿವ ಜಲಮ್| ತಮೇವ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ನಾನ್ಯೇನಾನ್ಯಮಿತಿ||೧೫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

ನ ಚಾಯುರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರೇಷೂಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ ಸರ್ವಗತಾಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾ ನಿತ್ಯಾಶ್ಚ; ಅಸರ್ವಗತೇಷು ಚ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೇಷು ನಿತ್ಯಪುರುಷಖ್ಯಾಪಕಾನ್ ಹೇತೂನುದಾಹರನ್ತಿ; ಆಯುರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರೇಷ್ವಸರ್ವಗತಾಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾ ನಿತ್ಯಾಶ್ಚ, ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಮಾನುಷದೇವೇಷು ಸಞ್ಚರನ್ತಿ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ; ತ ಏತೇಽನುಮಾನಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ ಪರಮಸೂಕ್ಷ್ಮಾಶ್ಚೇತನಾವನ್ತಃ ಶಾಶ್ವತಾ ಲೋಹಿತರೇತಸೋಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇಷ್ವಭಿವ್ಯಜ್ಯನ್ತೇ, ಯತೋಽಭಿಹಿತಂ- ‘ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಶರೀರಿಸಮವಾಯಃ ಪುರುಷಃ’ (ಸೂ.೧) ಇತಿ; ಸ ಏಷ ಕರ್ಮಪುರುಷಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಧಿಕೃತಃ ||೧೬||

ಅಪರಮಪಿ ಸಾಙ್ಖ್ಯಾದಿಭ್ಯೋ ಭೇದಮಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯಾತ್ಮನಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಕಿಂ ತರ್ಹ್ಯಾಯುರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರೇಷ್ವಸರ್ವಗತಾಃ ಪುರುಷಾ ಉಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ ಸತ್ತ್ವೋಪಾಧಿವಶಾತ್; ಸಾಙ್ಖ್ಯಾದಿಷು ಪುನಃ ಸರ್ವಗತಾ ಏವ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾ ಉಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ| ಏವಮಾಯುರ್ವೇದಪುರುಷಸ್ಯ ಪ್ರದೇಶವರ್ತಿನೋಽಪಿ ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ನಿತ್ಯಾಶ್ಚ; ‘ಉಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಚ ಕಥಮಿತ್ಯಾಹ- ಅಸರ್ವಗತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಹೇತೂನಿತಿ ಸದಕಾರಣವನ್ನಿತ್ಯಮಿತ್ಯಾದೀನ್| ತಥಾಹಿ- ಸನ್ನಾತ್ಮಾ, ಸುಖಾದಿಲಿಙ್ಗೋಪಲಮ್ಭಾತ್; ಅವಿಷಯೋಽಕಾರಣಶ್ಚ, ಅತೋ ನಿತ್ಯಃ| ತಥಾಹಿ ಭೋಜಃ- “ಶುಭಾಶುಭಾಭ್ಯಾಂ ಕರ್ಮಭ್ಯಾಂ ಪ್ರೇರಣಾನ್ಮನಸೋ ಗತೇಃ| ದೇಹಾದ್ದೇಹಾನ್ತರಂ ಯಾತಿ ಕ್ರಿಮಿವಚ್ಛಾಶ್ವತೋಽವ್ಯಯಃ|| ನಿತ್ಯ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಸದ್ಭಿಃ ಸನ್ನಕಾರಣವಾನ್ ಯತಃ”- ಇತಿ| ತದೇವೋಪಸಂಹರನ್ನಾಹ- ಆಯುರ್ವೇದೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸರ್ವಗತತ್ವೇಽಪಿ ಸರ್ವಯೋನಿಗಮನಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತಿರ್ಯಗಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಬಹುಶಃ ಸಂಸರಣೇ ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನೀನಾಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟತ್ವಮ್, ಅತಸ್ತೇಷಾಂ ಪ್ರಾಗುಪಾದಾನಂ; ತತೋ ಮನುಷ್ಯನಿರ್ದೇಶಃ; ದೇವಾಸ್ತು ಕದಾಚಿತ್ ಕ್ವಚಿತ್ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಪಶ್ಚಾನ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ| ತತ್ರ ಪ್ರಾಯೇಣಾಧರ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಯಃ, ಧರ್ಮಾಧರ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ಮನುಷ್ಯಾಃ, ಧರ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ದೇವಾಃ| ನನು, ಕಥಮಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾ ಅಪ್ಯಾತ್ಮಾನೋಽಭ್ಯುಪಗಮ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಾಹ- ತ ಏತೇಽನುಮಾನಗ್ರಾಹ್ಯಾ ಇತಿ| ಸುಖದುಃಖಾದ್ಯುಪಲಬ್ಧಿರೂಪೇಣ ಲಿಙ್ಗೇನಾವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೈತೇ ಆತ್ಮಾನ ಉಪಲಬ್ಧಾರೋಽನುಮಾತವ್ಯಾಃ | ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪ್ರಮಾಣೇನಾಪಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಃ ಕಥಂ ನ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ? ಇತ್ಯಾಹ- ಪರಮಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಇತಿ|- ಪರಮಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಹಿ ಪರಮಾಣವ ಇವ ಸನ್ತೋಽಪಿ ತೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣ ನೈವೋಪಲಭ್ಯನ್ತೇ| ಚೇತನಾವನ್ತ ಇತಿ ನಿತ್ಯಂ ಚೇತನಾಯುಕ್ತಾಃ| ಶಾಶ್ವತಾ ಇತಿ ನಿತ್ಯಾಃ| ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ಜಾಯನ್ತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಲೋಹಿತರೇತಸೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಮಾನಃ ಪರಮಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕಯೋಃ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಯೋಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇಷು ಸಂಯೋಗೇಷ್ವಭಿವ್ಯಜ್ಯನ್ತೇ| ಏಷ ಏವ ಚ ಸೂಕ್ಷ್ಮಪುರುಷಾಣಾಂ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾನಾಂ ಚ ಸಂಯೋಗೋ ವೈದ್ಯಕೇ ಷಡ್ಧಾತುಕಃ ಪುರುಷಃ ಪರಿಭಾಷಿತಃ| ಕುತಃ ಪರಿಭಾಷಿತ ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾದ್ಯಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಂ ವಾಕ್ಯಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿತಾಂ ನಿದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಮಪುರುಷ ಇತಿ ಕರ್ಮಫಲಭಾಗಿತ್ಯರ್ಥಃ | ತೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಕರ್ಮಫಲಮಪ್ಯವಾಪ್ನೋತೀತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ||೧೬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

ತಸ್ಯ ಸುಖದುಃಖೇ ಇಚ್ಛಾದ್ವೇಷೌ ಪ್ರಯತ್ನಃ ಪ್ರಾಣಾಪಾನಾವುನ್ಮೇಷನಿಮೇಷೌ ಬುದ್ಧಿರ್ಮನಃ ಸಙ್ಕಲ್ಪೋ ವಿಚಾರಣಾ ಸ್ಮೃತಿರ್ವಿಜ್ಞಾನಮಧ್ಯವಸಾಯೋ ವಿಷಯೋಪಲಬ್ಧಿಶ್ಚ ಗುಣಾಃ ||೧೭||

ಇದಾನೀಂ ತಸ್ಯೈವ ಕರ್ಮಪುರುಷಸ್ಯ ಶರೀರಾತ್ಮನೋಃ ಸಂಯೋಗಕಾರಕೇಣ ಮನಸಾ ಸಂಯೋಗೇ ಯೇ ಗುಣಾ ಉತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ತಾನಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಸುಖಂ ಸ್ವಭಾವತೋಽನುಕೂಲವೇದನೀಯಂ; ದುಃಖಂ ಸ್ವಭಾವತಃ ಪ್ರತಿಕೂಲವೇದನೀಯಮ್; ಇಚ್ಛಾ ಅಭಿಲಾಷಃ; ದ್ವೇಷೋಽಪ್ರೀತಿಲಕ್ಷಣಃ; ಪ್ರಯತ್ನಃ ಕಾರ್ಯಾರಮ್ಭೇ ಉತ್ಸಾಹಃ; ಪ್ರಾಣೋ ವಾಯುರ್ವಕ್ತ್ರಸಞ್ಚಾರೀ, ಅಪಾನಃ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಿತಿರಧೋಗಮನಶೀಲಃ; ಉನ್ಮೇಷನಿಮೇಷೌ ಚಕ್ಷುಷೋರುನ್ಮೀಲನನಿಮೀಲನೇ; ಬುದ್ಧಿರ್ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ; ಮನಃ ಸಂಶಯಾತ್ಮಕಂ, ತಸ್ಯ ಸಙ್ಕಲ್ಪೋ ಮನಸಃ ಕರ್ಮ; ವಿಚಾರಣಾ ಪುನರೂಹಾಪೋಹಾಭ್ಯಾಂ ವಸ್ತುವಿಮರ್ಶಃ; ಸ್ಮೃತಿಃ ಪೂರ್ವಾನುಭೂತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಸ್ಮರಣಂ; ವಿಜ್ಞಾನಂ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರಾದಿಬೋಧಃ; ಅಧ್ಯವಸಾಯೋ ಬುದ್ಧೇರ್ವ್ಯಾಪಾರಃ; ವಿಷಯಾಣಾಂ ಶಬ್ದಾದೀನಾಮುಪಲಬ್ಧಿರವಗತಿರ್ವಿಷಯೋಪಲಬ್ಧಿಃ| ಗಯೀ ತು ಸುಖಂ ಪ್ರೀತಿಃ, ದುಃಖಮಪ್ರೀತಿಃ, ಇಚ್ಛಾ ಸುಖಹೇತುರಭಿಲಾಷಃ, ದ್ವೇಷೋ ದುಃಖಹೇತುರ್ಮನಃಪ್ರತೀಘಾತಃ , ಪ್ರಯತ್ನೋ ಮನಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಕರ ಉತ್ಸಾಹಃ, ಮನಃ ಸಙ್ಕಲಪಾತ್ಮಕಲಕ್ಷಣಂ, ತಸ್ಯ ಸಙ್ಕಲ್ಪೋ ವಿಷಯೇಷು ದೋಷಗುಣಕಲ್ಪನಂ; ಶೇಷಂ ಸಮಮ್| ಏತೇ ಕರ್ಮಪುರುಷಸ್ಯ ಷೋಡಶ ಗುಣಾಃ| ಅತ ಏವ ‘ಕಲಾ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ||೧೭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾಸ್ತು- ಆನೃಶಂಸ್ಯಂ ಸಂವಿಭಾಗರುಚಿತಾ ತಿತಿಕ್ಷಾ ಸತ್ಯಂ ಧರ್ಮ ಆಸ್ತಿಕ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಂ ಬುದ್ಧಿರ್ಮೇಧಾ ಸ್ಮೃತಿರ್ಧೃತಿರನಭಿಷಙ್ಗಶ್ಚ; ರಾಜಸಾಸ್ತು- ದುಃಖಬಹುಲತಾಽಟನಶೀಲತಾಽಧೃತಿರಹಙ್ಕಾರ ಆನೃತಿಕತ್ವಮಕಾರುಣ್ಯಂ ದಮ್ಭೋ ಮಾನೋ ಹರ್ಷಃ ಕಾಮಃ ಕ್ರೋಧಶ್ಚ; ತಾಮಸಾಸ್ತು- ವಿಷಾದಿತ್ವಂ ನಾಸ್ತಿಕ್ಯಮಧರ್ಮಶೀಲತಾ ಬುದ್ಧೇರ್ನಿರೋಧೋಽಜ್ಞಾನಂ ದುರ್ಮೇಧಸ್ತ್ವಮಕರ್ಮಶೀಲತಾ ನಿದ್ರಾಲುತ್ವಂ ಚೇತಿ ||೧೮||

ಪುರುಷಗುಣಾನಭಿಧಾಯ ಶೇಷಾನ್ ಸತ್ತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಮನಸೋ ಗುಣಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆನೃಶಂಸ್ಯಮ್ ಅಕ್ರೂರಕರ್ಮಕಾರಿತ್ವಮ್| ಸಂವಿಭಾಗರುಚಿತಾ ಸಂವಿಭಜ್ಯ ಭೋಕ್ತುಮಭಿಲಾಷುಕತಾ| ತಿತಿಕ್ಷಾ ಕ್ಷಮಾ| ಸತ್ಯಂ ಭೂತಹಿತಂ ತಥ್ಯಂ ವಚೋ ವಾ| ಧರ್ಮಃ ಕಾಯವಾಙ್ಮನೋಭಿಃ ಸುಚರಿತಮ್| ಅಸ್ತಿ ಧರ್ಮಮೋಕ್ಷಪರಲೋಕಾದಿಕಮಿತಿ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಚರತೀತ್ಯಾಸ್ತಿಕಃ, ತದ್ಭಾವ ಆಸ್ತಿಕ್ಯಮ್| ಜ್ಞಾನಮ್ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಮ್| ಬುದ್ಧಿಃ ತತ್ಕಾಲವಿಷಯಾ| ಮೇಧಾ ಗ್ರನ್ಥಾವಧಾರಣಶಕ್ತಿಃ| ಧೃತಿರ್ಮನಸೋ ನಿಯಮಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಃ| ಪೂರ್ವಾನುಭೂತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಸ್ಮರಣಂ ಸ್ಮೃತಿಃ| ಫಲನಿರಪೇಕ್ಷಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಶ್ರೇಯಃಕರ್ಮಕರಣಮನಭಿಷಙ್ಗಃ| ರಾಜಸಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಧೃತಿರ್ಮನಸೋಽಧೀರತಾ| ಆನೃತಿಕತ್ವಂ ಮಿಥ್ಯಾವಚನಶೀಲತಾ; ಗಯೀ ತು ‘ಆವೃತ್ತಿಕತ್ವಂ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಮನಸಃ ಶೀಲತೇತ್ಯಾಹ | ಅಕಾರುಣ್ಯಂ ನಿರ್ದಯತ್ವಮ್| ದಮ್ಭಃ ಕುಹಕವೃತ್ತಿತಾ| ಮಾನ ಆತ್ಮನ್ಯುತ್ಕರ್ಷಬುದ್ಧಿಃ| ಅಹಙ್ಕಾರಾದಯಃ ಪೂರ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ| ಗಯೀ ತು ‘ಅಟನಶೀಲತಾ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ತಾಡನಶೀಲತಾ’ ಇತಿ ಪಠತಿ, ‘ಮಾನ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಮದ’ ಇತಿ ಪಠತಿ| ತಾಮಸಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಾದೋಽಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ವಿಷಾದೀ, ತದ್ಭಾವೋ ವಿಷಾದಿತ್ವಂ ಮೂಢತಾ| ಅಧರ್ಮೇ ಶೀಲಂ ಸ್ವಭಾವೋ ಯಸ್ಯ ತದ್ಭಾವೋಽಧರ್ಮಶೀಲತ್ವಮ್| ದುರ್ಮೇಧಸ್ತ್ವಂ ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿತ್ವಮ್| ಅಕರ್ಮಶೀಲತಾ ಕರ್ಮಣ್ಯನುತ್ಸಾಹಃ||೧೮||

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

ಆನ್ತರಿಕ್ಷಾಃ- ಶಬ್ದಃ ಶಬ್ದೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸರ್ವಚ್ಛಿದ್ರಸಮೂಹೋ ವಿವಿಕ್ತತಾ ಚ; ವಾಯವ್ಯಾಸ್ತು- ಸ್ಪರ್ಶಃ ಸ್ಪರ್ಶೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸರ್ವಚೇಷ್ಟಾಸಮೂಹಃ ಸರ್ವಶರೀರಸ್ಪನ್ದನಂ ಲಘುತಾ ಚ; ತೈಜಸಾಸ್ತು- ರೂಪಂ ರೂಪೇನ್ದ್ರಿಯಂ ವರ್ಣಃ ಸನ್ತಾಪೋ ಭ್ರಾಜಿಷ್ಣುತಾ ಪಕ್ತಿರಮರ್ಷಸ್ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಶೌರ್ಯಂ ಚ; ಆಪ್ಯಾಸ್ತು- ರಸೋ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸರ್ವದ್ರವಸಮೂಹೋ ಗುರುತಾ ಶೈತ್ಯಂ ಸ್ನೇಹೋ ರೇತಶ್ಚ; ಪಾರ್ಥಿವಾಸ್ತು- ಗನ್ಧೋ ಗನ್ಧೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸರ್ವಮೂರ್ತಸಮೂಹೋ ಗುರುತಾ ಚೇತಿ ||೧೯||

ಮಹಾಭೂತಗುಣಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಆನ್ತರಿಕ್ಷಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆನ್ತರಿಕ್ಷಾ ಆಕಾಶಭೂತಗುಣಾಃ| ಶಬ್ದೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಶ್ರವಣೇನ್ದ್ರಿಯಮ್| ವಿವಿಕ್ತತಾ ಶಾರೀರಾಣಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ಸಿರಾಸ್ನಾಯ್ವಸ್ಥಿಪೇಶೀಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಜಾತಿವ್ಯಕ್ತಿಭ್ಯಾಂ ಮಿಥಃ ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ; ಗಯೀ ತು ‘ವಿವಿಕ್ತತಾ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ವಿರಿಕ್ತತಾ’ ಇತಿ ಪಠತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ ಚ- ವಿರಿಕ್ತತಾ ಶಾರೀರಾಣಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ರಿಕ್ತತಾ| ವಾಯವ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಪರ್ಶೇನ್ದ್ರಿಯಂ ತ್ವಕ್| ಸರ್ವಚೇಷ್ಟಾಸಮೂಹೋ ನಮನೋನ್ನಮನಾದಿಸರ್ವಕ್ರಿಯಾಸಮೂಹಃ, ಕಾಯವಾಙ್ಮನಃ ಕ್ರಿಯಾಸಮೂಹ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಸ್ಪನ್ದನಂ ಚಲನಮ್| ತೈಜಸಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ರೂಪಂ ಲಾವಣ್ಯಮ್| ರೂಪೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಚಕ್ಷುಃ| ವರ್ಣೋ ಗೌರಾದಿಃ| ಸನ್ತಾಪ ಔಷ್ಣ್ಯಮ್| ಭ್ರಾಜಿಷ್ಣುತಾ ದೀಪ್ತತಾ| ಪಕ್ತಿಃ ಅಗ್ನಿಕೃತಾಽಽಹಾರಪರಿಣತಿಃ| ಅಮರ್ಷಃ ಕ್ರೋಧಃ| ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಮ್ ಆಶುಕ್ರಿಯಾ| ಶೌರ್ಯಂ ವಿಕ್ರಾನ್ತತಾ| ಆಪ್ಯಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವದ್ರವಸಮೂಹಃ ದೋಷಧಾತುಮಲೇಷು ದ್ರುತಿಮದ್ದ್ರವ್ಯನಿವಹಃ | ಪಾರ್ಥಿವಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಮೂರ್ತಸಮೂಹ ದೋಷಧಾತುಮಲೇಷು ಯಃ ಕಶ್ಚಿತ್ ಕಾಠಿನ್ಯನಿವಹಃ||೧೯||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

ತತ್ರ ಸತ್ತ್ವಬಹುಲಮಾಕಾಶಂ, ರಜೋಬಹುಲೋ ವಾಯುಃ, ಸತ್ತ್ವರಜೋಬಹುಲೋಽಗ್ನಿಃ, ಸತ್ತ್ವತಮೋಬಹುಲಾ ಆಪಃ, ತಮೋಬಹುಲಾ ಪೃಥಿವೀತಿ ||೨೦||

ಅಥಾಕಾಶಾದಿಭೂತಾನಾಂ ಸತ್ತ್ವಾದಿಗುಣಮಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸತ್ತ್ವಬಹುಲಮಾಕಾಶಂ ಪ್ರಕಾಶಕತ್ವಾತ್, ರಜೋಬಹುಲೋ ವಾಯುಶ್ಚಲತ್ವಾತ್, ಸತ್ತ್ವರಜೋಬಹುಲೋಽಗ್ನಿಃ ಪ್ರಕಾಶಕತ್ವಾಚ್ಚಲತ್ವಾಚ್ಚ, ಸತ್ತ್ವತಮೋಬಹುಲಾ ಆಪಃ ಸ್ವಚ್ಛತ್ವಾತ್ ಪ್ರಕಾಶಕತ್ವಾದ್ಗುರುತ್ವಾದಾವರಣತ್ವಾಚ್ಚ, ತಮೋಬಹುಲಾ ಪೃಥಿವೀ ಅತ್ಯನ್ತಾವರಕತ್ವಾತ್||೨೦||

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

ಶ್ಲೋಕೌ ಚಾತ್ರ ಭವತಃ- ಅನ್ಯೋಽನ್ಯಾನುಪ್ರವಿಷ್ಟಾನಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇತಾನಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ | ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ದ್ರವ್ಯೇ ತು ಸರ್ವೇಷಾಂ ವ್ಯಕ್ತಂ ಲಕ್ಷಣಮಿಷ್ಯತೇ ||೨೧||

ಅನ್ಯೋಽನ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಶಬ್ದಗುಣಮಾಕಾಶಂ ಮಾರುತೇ ಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶಗುಣತ್ವಾನ್ಮಾರುತಸ್ಯ; ಆಕಾಶಮಾರುತೌ ತೇಜಸಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟೌ, ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪಗುಣತ್ವಾತ್ತೇಜಸಃ; ಆಕಾಶಮರುತ್ತೇಜಾಂಸಿ ತೋಯದ್ರವ್ಯೇ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾನಿ, ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗುಣತ್ವಾತ್ತೋಯಸ್ಯ; ಆಕಾಶಮರುತ್ತೇಜಸ್ತೋಯಾನಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾಮನುಪ್ರವಿಷ್ಟಾನಿ, ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಗುಣತ್ವಾತ್ ಪೃಥಿವ್ಯಾಃ| ಏವಂ ವ್ಯೋಮಾನಿಲಾನಲಜಲೋರ್ವೀಣಾಂ ಪರಸ್ಪರಮನುಪ್ರವೇಶಕಾನುಪ್ರವೇಶ್ಯತ್ವೇನಾವಸ್ಥಿತಾನಾಮನ್ಯೋನ್ಯಾನುಪ್ರವಿಷ್ಟತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಅನ್ಯೇ ಪುನರನ್ಯೋಽನ್ಯಾನುಪ್ರವಿಷ್ಟತ್ವಮನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ- ತತ್ರಾಕಾಶೇಽಪಿ ಭೂಮಿರಣುರೂಪೇಣಾವಸ್ಥಿತಾ, ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪತೋಯತೇಜೋಽನುಗತಮಾರುತಸ್ಯ ಸಞ್ಚರಣಾದಾಕಾಶೇ ಪವನದಹನತೋಯಾನ್ಯಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ| ತಥಾ ವಾಯಾವಪ್ಯಾಕಾಶಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ ವ್ಯಾಪಕತ್ವಾತ್, “ಅನುಷ್ಣಶೀತಸ್ಪರ್ಶೋಽಯಂ ದ್ರವ್ಯಜ್ಞೈರ್ವಾಯುರಿಷ್ಯತೇ| ದಾಹಕೃತ್ತೇಜಸಾ ಯುಕ್ತಃ ಶೀತಕೃತ್ ಸೋಮಸಂಶ್ರಯಾತ್”- ಇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾದ್ವಾಯೌ ತೇಜೋಽಮ್ಬುನೀ ಅಪಿ ತಿಷ್ಠತಃ, ಭೂರಪ್ಯಣುನಾ ವಿಶೇಷೇಣ ಮಾರುತೇ ತಿಷ್ಠತಿ| ತಥಾ ತೇಜೋದ್ರವ್ಯೇಽಪ್ಯಾಕಾಶಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ ವ್ಯಾಪಕತ್ವಾತ್, ಪವನೋಽಪಿ ಪ್ರೇರಣಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್; ತೇಜೋದ್ರವ್ಯೇ ಪಾನೀಯಮಪ್ಯನುಮೀಯತೇ ಕಾರ್ಯಕಾರಣೋರೈಕ್ಯಾತ್, ಕಾರಣಂ ತೋಯಂ ಕಾರ್ಯಂ ಚ ತೇಜಃ, ಅದ್ಭ್ಯೋಽಗ್ನಿರಿತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್; ಭೂಮಿರಪಿ ಧೂಮಾದಿರೂಪೇಣ ತೇಜಸಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ| ಅಥ ತೋಯದ್ರವ್ಯೇಽಪ್ಯಾಕಾಶಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ, ವ್ಯಾಪಕತ್ವಾತ್; ವಾಯುರಪಿ ತೋಯೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ, ತರಙ್ಗಬುದ್ಬುದಾದಿಕಾರಣತ್ವಾತ್; ವಹ್ನಿರಪಿ ತೋಯೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ, ತತ ಏವೋತ್ಪನ್ನತ್ವಾತ್, ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಅದ್ಭ್ಯೋಽಗ್ನಿರ್ಬ್ರಹ್ಮತಃ ಕ್ಷತ್ರಮಶ್ಮನೋ ಲೋಹಮುತ್ಥಿತಮ್| ಏಷಾಂ ಸರ್ವತ್ರಗಂ ತೇಜಃ ಸ್ವಾಸು ಯೋನಿಷು ಶಾಮ್ಯತಿ” ಇತಿ; ಭೂಮಿರಪಿ ತೋಯೇಽಣುರೂಪೇಣಾವಸ್ಥಿತಾ| ತಥಾ ಪೃಥಿವ್ಯಾಮಪ್ಯಾಕಾಶಪವನದಹನತೋಯಾನಿ ಸ್ಥಿತಾನ್ಯೇವ, ಭೂಮಿಪ್ರವಿಭಾಗೀಯೇ ಪಞ್ಚವಿಧಾಯಾ ಭೂಮೇಃ ಪ್ರೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಇತ್ಥಮಾಕಾಶಾದಿಭೂತಾನಾಮನ್ಯೋನ್ಯಾನುಪ್ರವಿಷ್ಟತ್ವಮಾಹುಃ| ವ್ಯಕ್ತೇನ ತು ಲಕ್ಷಣೇನ ಪಾರ್ಥಿವಾದಿವ್ಯಪದೇಶಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಸ್ವಕೀಯೇ ಸ್ವಕೀಯೇ ದ್ರವ್ಯೇ, ಸರ್ವೇಷಾಮಾಕಾಶಾದೀನಾಂ, ವ್ಯಕ್ತಂ ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಆಕಾಶದ್ರವ್ಯೇ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ವ್ಯಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೨೧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ಅಷ್ಟೌ ಪ್ರಕೃತಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ವಿಕಾರಾಃ ಷೋಡಶೈವ ತು | ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಶ್ಚ ಸಮಾಸೇನ ಸ್ವತನ್ತ್ರಪರತನ್ತ್ರಯೋಃ ||೨೨||

ಅಷ್ಟಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಟೌ ಪ್ರಕೃತಯಃ- ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಮಹಾನಹಙ್ಕಾರಃ ಪಞ್ಚತನ್ಮಾತ್ರಾಣೀತ್ಯಷ್ಟೌ| ವಿಕಾರಾಃ ಷೋಡಶೈವೇತಿ ಶ್ರೋತ್ರತ್ವಕ್ಚಕ್ಷುರ್ಜಿಹ್ವಾಘ್ರಾಣವಾಗ್ಘಸ್ತೋಪಸ್ಥಪಾಯುಪಾದಮನಾಂಸೀತ್ಯೇವಮೇಕಾದಶೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಆಕಾಶಪವನದಹನತೋಯಭೂಮಯ ಇತಿ ಪಞ್ಚಭೂತಾನೀತ್ಯೇವಂ ಷೋಡಶ ವಿಕಾರಾಃ| ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಪುರುಷಃ| ಸಮಾಸೇನ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ| ಏವಂ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿತತ್ತ್ವಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ| ಸ್ವತನ್ತ್ರೇ ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರೇ, ಪರತನ್ತ್ರೇ ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರೇ ಸಾಙ್ಖ್ಯೇ ಚ||೨೨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಸರ್ವಭೂತಚಿನ್ತಾಶಾರೀರಂ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||