1. sarvabhūtacintāśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതഃ സര്വഭൂതചിന്താശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

ഹേതുലക്ഷണപ്രതിപാദകാന്നിദാനസ്ഥാനാദധിഗതവ്യാധിഹേതുലക്ഷണസ്യ വൈദ്യസ്യ ചികിത്സായാ അവസരഃ, ചികിത്സാ ചാധിഷ്ഠാനവിശേഷജ്ഞാനമന്തരേണ ന സമ്ഭവതീത്യധിഷ്ഠാനജ്ഞാപനായ ശാരീരസ്ഥാനമാരഭ്യതേ| ശാരീരസ്ഥാനേऽപി പ്രതിപാദ്യേ ആദൌ സര്വശരീരകാരണാനാം ഭൂതാനാമേവ ചിന്താ കര്തും യുജ്യത ഇത്യാഹ- അഥാത ഇത്യാദി| സര്വാണി ഭൂതാനി സ്ഥാവരജങ്ഗമാനി, മഹാഭൂതാനി പൃഥിവ്യാദീനി വാ; തേഷാം ചിന്താ ഹേതുസ്വലക്ഷണകാര്യൈശ്ചിന്തനം; കുത ഉത്പന്നാനി? കാനി ചൈഷാം സ്വലക്ഷണാനി? കാനി കാര്യാണീതി ചിന്തനം; സൈവ യസ്മിന്നധ്യായേऽസ്തീതി മത്വര്ഥേ പൂര്വവച്ഛപ്രത്യയമുത്പാദ്യ തല്ലോപേ പ്രകൃതിഭാവം ച പ്രതിപാദ്യ സര്വഭൂതചിന്തേതി നിഷ്പാദ്യതേ, സര്വഭൂതചിന്താ ച തച്ഛാരീരം ചേതി പശ്ചാത് കര്മധാരയഃ| ഗയീ തു ‘സര്വഭൂതചിന്താനാമ ശാരീരം’ ഇതി പഠതി||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

സര്വഭൂതാനാം കാരണമകാരണം സത്ത്വരജസ്തമോലക്ഷണമഷ്ടരൂപമഖിലസ്യ ജഗതഃ സമ്ഭവഹേതുരവ്യക്തം നാമ | തദേകം ബഹൂനാം ക്ഷേത്രജ്ഞാനാമധിഷ്ഠാനം സമുദ്ര ഇവൌദകാനാം ഭാവാനാമ് ||൩||

തത്രാദൌ ഹേതുചിന്താമാഹ- സര്വഭൂതാനാമിത്യാദി| ഏവമ്ഭൂതമവ്യക്തം മൂലപ്രകൃത്യപരപര്യായം സര്വഭൂതാനാം കാരണമിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| കിംവിശിഷ്ടമ്? അകാരണം; ന വിദ്യതേ കാരണം യസ്യ തദകാരണമ്, അവികൃതിരൂപം ന കസ്യചിത് കാര്യമിത്യര്ഥഃ| സ്വരൂപവിശേഷണമാഹ- സത്ത്വരജസ്തമോലക്ഷണം; സത്ത്വരജസ്തമഃസ്വരൂപമ്| പുനരപി കിമ്ഭൂതമിത്യാഹ- അഷ്ടരൂപമിതി| പ്രകൃതിഭാവേനൈവാവ്യക്തം മഹാനഹങ്കാരഃ പഞ്ചതന്മാത്രാണീത്യഷ്ടൌ രൂപാണി യസ്യ തത്തഥാ; പ്രകൃതിത്വം ചാഷ്ടാനാമവ്യക്താദീനാം സാങ്ഖ്യേऽപി പ്രതിപാദിതമസ്തി| ശിലാപുത്രകന്യായേന രൂപത്വം രുപിത്വം ചാവ്യക്തസ്യ| അവ്യക്തം മഹാനഹങ്കാരഃ പഞ്ചഭൂതാനീത്യഷ്ടൌ രൂപാണീത്യേകേ; അന്യേ തു ധര്മജ്ഞാനവൈരാഗ്യൈശ്വര്യാധര്മാജ്ഞാനാവൈരാഗ്യാനൈശ്വര്യാണ്യഷ്ടൌ രൂപാണ്യാഹുഃ; അപരേ തു മനോബുദ്ധ്യഹങ്കാരമഹാഭൂതാന്യാഹുഃ| പുനരപി കിമ്ഭൂതമ്? അഖിലസ്യ ജഗതഃ സമ്ഭവഹേതുഃ അഭിവ്യക്തികാരണമ്| തത്ര സര്വഭൂതാനാം കാരണമിത്യനേന കാര്യകാരണയോസ്താദാത്മ്യം ദര്ശിതമ്, അഖിലസ്യ ജഗതഃ സമ്ഭവഹേതുരിത്യനേന ചാഭിവ്യക്തിഹേതുത്വമിതി ന പൌനരുക്ത്യമ്| ഗയീ ത്വന്യഥാ വ്യാഖ്യാതി, യഥാ- സര്വഭൂതാനാം കാരണമിത്യസ്യൈവ ഭാഷ്യം നിര്ദിശന്നാഹ- അഖിലസ്യ ജഗതഃ സമ്ഭവഹേതുരിതി; അനേനോപാദാനകാരണത്വമവ്യക്തസ്യ ജഗദുത്പത്തൌ പ്രതിപാദിതമ്| ന വ്യജ്യതേ സ്മേത്യവ്യക്തം; പ്രകൃതിഃ പ്രധാനം മൂലപ്രകൃതിരിതി യാവദവ്യക്തപര്യായാഃ| തത് അവ്യക്തമ്; ഏകം ശിലാപട്ടവദവിവേച്യാവയവം, ന പുനസ്ത്രിദണ്ഡവദ്വിവേച്യാവയവമ്| ക്ഷേത്രജ്ഞാനാം കര്മപുരുഷാണാമ്| അധിഷ്ഠാനം ശരീരഭാവായ വിഷയഃ| അത്രോപമാനമാഹ- സമുദ്ര ഇവേത്യാദി| ഉദകഭവാ ഔദകാ നദീനദസരസ്തഡാഗാദയഃ; അന്യേ ത്വൌദകാ ഭാവാശ്ചരാചരാ മത്സ്യപദ്മാദയ ഇത്യാഹുഃ||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

തസ്മാദവ്യക്താന്മഹാനുത്പദ്യതേ തല്ലിങ്ഗ ഏവ | തല്ലിങ്ഗാച്ച മഹതസ്തല്ലക്ഷണ ഏവാഹങ്കാര ഉത്പദ്യതേ; സ ത്രിവിധോ വൈകാരികസ്തൈജസോ ഭൂതാദിരിതി | തത്ര വൈകാരികാദഹങ്കാരാത്തൈജസസഹായാത്തല്ലക്ഷണാന്യേവൈകാദശേന്ദ്രിയാണ്യുത്പദ്യന്തേ, തദ്യഥാ- ശ്രോത്രത്വക്ചക്ഷുര്ജിഹ്വാഘ്രാണവാഗ്ഘസ്തോപസ്ഥപായുപാദമനാംസീതി; തത്ര പൂര്വാണി പഞ്ച ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി, ഇതരാണി പഞ്ച കര്മേന്ദ്രിയാണി, ഉഭയാത്മകം മനഃ; ഭൂതാദേരപി തൈജസസഹായാത്തല്ലക്ഷണാന്യേവ പഞ്ചതന്മാത്രാണ്യുത്പദ്യന്തേ- ശബ്ദതന്മാത്രം, സ്പര്ശതന്മാത്രം, രൂപതന്മാത്രം, രസതന്മാത്രം, ഗന്ധതന്മാത്രമിതി; തേഷാം വിശേഷാഃ- ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാഃ; തേഭ്യോ ഭൂതാനി- വ്യോമാനിലാനലജലോര്വ്യഃ; ഏവമേഷാ തത്ത്വചതുര്വിംശതിര്വ്യാഖ്യാതാ ||൪||

നനു കഥമേകമവ്യക്തമനേകധര്മണാം സര്വഭൂതാനാം കാരണമിത്യാശങ്ക്യാവ്യക്താത് സര്വഭൂതാനാമുത്പത്തിക്രമമാഹ- തസ്മാദിത്യാദി| തസ്മാദിതി ക്ഷേത്രജ്ഞാധിഷ്ഠിതാദവ്യക്താത്| മഹാനിതി ബുദ്ധിതത്ത്വം, തത്തു സത്ത്വസമുദ്രേകാന്നിര്മലസ്ഫടികോപലപ്രഖ്യം ചിച്ഛായാസങ്ക്രാന്തിപ്രാപ്തചൈതന്യം പുരുഷവന്നാനാത്മകമധ്യവസേയവിഷയം നിശ്ചിതാര്ഥകാരണമിത്യര്ഥഃ| ഉത്പദ്യതേ വ്യക്തീഭവതി| തല്ലിങ്ഗ ഏവേതി സത്ത്വരജസ്തമഃസ്വഭാവ ഏവ| തല്ലിങ്ഗത് സത്ത്വരജസ്തമഃസ്വഭാവാത്| മഹത ഇതി ബുദ്ധിതത്ത്വാത്| തല്ലക്ഷണ ഏവേതി സത്ത്വരജസ്തമഃസ്വഭാവ ഏവേത്യര്ഥഃ| അഹങ്കാരോऽഭിമാനവ്യാപാരലക്ഷണഃ| തല്ലിങ്ഗാദിതി വിശേഷണേന ശുദ്ധസത്ത്വസ്വരൂപാന്മഹത്തത്ത്വാന്നാഹങ്കാരസ്യോത്പത്തിരിതി സൂച്യതേ| തഥാ ച ചരകേऽപ്യഭിഹിതം- “ശുദ്ധസത്ത്വസ്യ യാ ശുദ്ധാ സത്യാ ബുദ്ധിഃ പ്രവര്തതേ| യയാ ഭിനത്ത്യതിബലം മഹാമോഹമയം തമഃ|| സര്വഭാവസ്വഭാവജ്ഞോ യയാ ഭവതി നിസ്പൃഹഃ| യയാ നോപൈത്യഹങ്കാരം നോപാസ്തേ കാരണം യയാ”- (ച. ശാ. ൧) ഇത്യാദി| വൈകാരികാദിസഞ്ജ്ഞാസ്തു പൂര്വാചാര്യൈഃ സംവ്യവഹാരായ കൃതാഃ| തത്ര വൈകാരികഃ സാത്ത്വികഃ, തൈജസോ രാജസഃ, ഭൂതാദിസ്താമസഃ| തസ്യ ത്രിവിധസ്യാപി കാര്യമാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്ര സാത്ത്വികാദഹങ്കാരാദ്രാജസസഹായാത്തമോമാത്രയാऽനുവിദ്ധാദേകാദശേന്ദ്രിയാണി; തല്ലക്ഷണാനി പ്രകാശലക്ഷണാനി, സത്ത്വസ്യ പ്രകാശകത്വാത്| താന്യഹങ്കാരാദുത്പന്നാന്യാഹങ്കാരകാരികാണീതി സാങ്ഖ്യേ, വൈദ്യകേ തു ഭൌതികാനി| പൂര്വാണി പഞ്ച ശ്രോത്രാദീനി ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി, ബുദ്ധേരാശ്രയത്വാത്; ഇതരാണി വാക്പ്രഭൃതീനി കര്മേന്ദ്രിയാണി, കര്മണ ആശ്രയത്വാത്തേഷാമ്; ഉഭയാത്മകം ബുദ്ധ്യാത്മകം കര്മാത്മകം ച മനഃ, ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണാം കര്മേന്ദ്രിയാണാം ച മനോऽധിഷ്ഠിതാനാമേവ പ്രവൃത്തേഃ| ഭൂതാദേരിതി താമസാദഹങ്കാരാദ്രാജസസഹായാത് സത്ത്വമാത്രയാऽനുവിദ്ധാത്| തല്ലക്ഷണാന്യേവ മോഹാദിലക്ഷണാന്യേവ| തത്രാനുദ്ഭൂതസ്വഭാവാനി ബാഹ്യേന്ദ്രിയാഗ്രാഹ്യാണി ശബ്ദാദീന്യേവ തന്മാത്രാണി, താനി ച യോഗിഭിരേവ ഗ്രാഹ്യാണി| സാ മാത്രാ യസ്മിന് തത്തന്മാത്രമ്| തേഷാമിത്യാദി തേഷാം തന്മാത്രാണാമ്| വിശേഷാ ഇതി അനുഭവയോഗ്യൈഃ സുഖദുഃഖമോഹരൂപൈര്ധര്മൈര്വിശിഷ്യന്ത ഇതി വിശേഷാഃ ശബ്ദാദയഃ; തന്മാത്രാണി ത്വവിശേഷാണി, യതസ്താന്യനുഭവയോഗ്യൈഃ സുഖദുഃഖാദിഭിര്വിശേഷ്ടും ന ശക്യന്തേ, സൂക്ഷ്മത്വാത്| തേഭ്യഃ പഞ്ചഭ്യഃ ശബ്ദതന്മാത്രാദിഭ്യ ഏകോത്തരപരിവൃദ്ധ്യാ വ്യോമാദയ ഉത്പദ്യന്തേ| തദ്യഥാ- ശബ്ദതന്മാത്രാച്ഛബ്ദഗുണം വ്യോമ, ശബ്ദതന്മാത്രസഹിതാത് സ്പര്ശതന്മാത്രാച്ഛബ്ദസ്പര്ശഗുണോ വായുഃ, ശബ്ദസ്പര്ശതന്മാത്രസഹിതാദ്രൂപതന്മാത്രാച്ഛബ്ദസ്പര്ശരൂപഗുണം തേജഃ, ശബ്ദസ്പര്ശരൂപതന്മാത്രസഹിതാദ്രസതന്മാത്രാച്ഛബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗുണാ ആപഃ, ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസതന്മാത്രസഹിതാദ്ഗന്ധതന്മാത്രാച്ഛബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധഗുണാ പൃഥിവീ| പതഞ്ജലിമതാനുസാരിണശ്ച ശബ്ദാദിഭ്യ ഏവ വ്യോമാദീനാമുത്പത്തിമിച്ഛന്തി| ശബ്ദാദീനാം വ്യോമാദിമഹാഭൂതഗുണാനാം ധര്മിണോऽഭിന്നത്വേന പൃഥക്ത്വം നിരസ്യന്നക്തസ്യോപസംഹാരമാഹ- ഏവമിത്യാദി||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

തത്ര ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണാം ശബ്ദാദയോ വിഷയാഃ; കര്മേന്ദ്രിയാണാം യഥാസങ്ഖ്യം വചനാദാനാനന്ദവിസര്ഗവിഹരണാനി ||൫||

തത്രേത്യാദി| വിഷയാ ഗ്രാഹ്യാഃ| വചനാദാനാനന്ദവിസര്ഗവിഹരണാനീത്യത്ര വിഷയാ ഇതി സമ്ബധ്യതേ; തേനോച്യതേ യത്തദ്വചനം വക്തവ്യമുച്യതേ, ഏവം കര്മപ്രത്യയാന്തത്വാദാദാനമാദാതവ്യമ്, ആനന്ദ ആനന്ദനീയം, വിസര്ഗോ വിസര്ജിതവ്യം, വിഹരണം വിഹര്തവ്യം സ്ഥാനമ്||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

അവ്യക്തം മഹാനഹങ്കാരഃ പഞ്ചതന്മാത്രാണി ചേത്യഷ്ടൌ പ്രകൃതയഃ; ശേഷാഃ ഷോഡശ വികാരാഃ ||൬||

ഉക്തായാസ്തത്ത്വചതുര്വിംശതേരുക്തമേവ ധര്മാന്തരം ക്വചിത് കിഞ്ചിന്നിദര്ശയന്നാഹ- അവ്യക്തമിത്യാദി| പ്രകൃതയ ഇതി അപരേഷാം കാരണഭൂതാ; അവ്യക്തമിതി വിച്ഛിദ്യ പാഠഃ കേവലഹേതുഭാവേനാവ്യക്തം പ്രകൃതിരേവേതി ബോധനാര്ഥമ്| തന്മാത്രാണി ചേതി ചകാരഃ പ്രകൃതയശ്ചേത്യത്ര സമ്ബന്ധനീയഃ| തേന മഹദാദയഃ സപ്ത കാര്യത്വേന വികൃതയോऽപി| ശേഷാ ഇതി ഏകാദശേന്ദ്രിയാണി പഞ്ചമഹാഭൂതാനീതി ഷോഡശവികാരാഃ കാര്യാണീത്യര്ഥഃ ||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

സ്വഃ സ്വശ്ചൈഷാം വിഷയോऽധിഭൂതം; സ്വയമധ്യാത്മമ്; അധിദൈവതമ്- അഥ ബുദ്ധേര്ബ്രഹ്മാ, അഹങ്കാരസ്യേശ്വരഃ, മനസശ്ചന്ദ്രമാഃ, ദിശഃ ശ്രോത്രസ്യ, ത്വചോ വായുഃ, സൂര്യശ്ചക്ഷുഷഃ, രസനസ്യാപഃ, പൃഥിവീ ഘ്രാണസ്യ, വാചോऽഗ്നിഃ, ഹസ്തയോരിന്ദ്രഃ, പാദയോര്വിഷ്ണുഃ, പായോര്മിത്രഃ, പ്രജാപതിരുപസ്ഥസ്യേതി ||൭||

അസ്മിംശ്ചതുര്വിംശതികേ തത്ത്വരാശൌ പ്രകാശകത്വേന ബുദ്ധ്യാദയഃ പ്രധാനഭൂതാഃ, അതസ്തേ യത്രസ്ഥം പ്രകാശ്യം യത്ര സ്ഥിതാ യദനുഗ്രഹേണ ച പ്രകാശയന്തി, തത്പ്രകാരത്രയമധിഭൂതാദിഭേദേനാഹ- സ്വഃ സ്വ ഇത്യാദി| ഏഷാം ബുദ്ധ്യഹങ്കാരശ്രോത്രാദിബുദ്ധീന്ദ്രിയാണാം വാഗാദികര്മേന്ദ്രിയാണാം മനസശ്ച സ്വഃ സ്വ ആത്മീയ ആത്മീയോ വിഷയോऽധ്യവസേയോऽഭിമന്തവ്യഃ സ്വകല്പനീയാദിലക്ഷണോऽധിഭൂതമ്; അധിഭൂതം ഭൂതേഷ്വധി; ഭൂതാനി മഹാഭൂതാനി പ്രാണിനോ വാ| ഏതേന ബുദ്ധ്യാദേരധ്യവസായാദിവ്യാപാരസാധ്യോऽധ്യവസേയാദിവിഷയോ ഭൂതേഷ്വിതി പ്രതിപാദിതമ്| കേചിത് ‘സ്വഃ സ്വ ഏഷാം വിഷയോऽധിഭൂതസഞ്ജ്ഞ’ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| സ്വയമിത്യാദി ഏതാനി ബുദ്ധ്യാദീനി ത്രയോദശ സ്വയമധ്യാത്മമ്| ആത്മന്യധി അധ്യാത്മമ്; ആത്മശബ്ദോऽത്ര സ്വശരീരവചനഃ, തേന സ്വശരീരേ ബുദ്ധ്യാദികമാത്മനഃ പരമാത്മപര്യായസ്യ വാ യോഗ്യോ വിഷയോऽധ്യാത്മമ്| അന്യേ തു ബുദ്ധ്യാദികം സ്വയമധ്യാത്മസഞ്ജ്ഞമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| അധിദൈവതമിതി ദേവതാനാമധികൃതത്വമധിദൈവതമ്| തദേവ ബുദ്ധ്യാദിഷു പ്രകടീകരോതി- അഥ ബുദ്ധേര്ബ്രഹ്മേത്യാദി| യാ യാ ദേവതാ വിശ്വരൂപസ്യ വിഷ്ണോരവയവാദുത്പന്നാ സാ സാ തസ്യാവയവസ്യാധിദൈവത്വമാപന്നാ ബോദ്ധവ്യാ| അയം ചാധിഭൂതാദിഭാവോ വേദാന്തേऽപി വര്ണിതഃ| യഥാ- ബുദ്ധിരധ്യാത്മം, ബോദ്ധവ്യമധിഭൂതം, ബ്രഹ്മാऽധിദൈവതമ്; അഹങ്കാരോऽധ്യാത്മമ്, അഹങ്കര്തവ്യമധിഭൂതം, രുദ്രോऽധിദൈവതം; മനോऽധ്യാത്മം, മന്തവ്യമധിഭൂതം, ചന്ദ്രോऽധിദൈവതം; ശ്രോത്രമധ്യാത്മം, ശ്രോതവ്യമധിഭൂതം, ദിശോऽധിദൈവതം; ത്വഗധ്യാത്മം, സ്പര്ശനീയമധിഭൂതം, വായുരധിദൈവതം; ചക്ഷുരധ്യാത്മം, ദൃശ്യമധിഭൂതം, സൂര്യോऽധിദൈവതം; രസനാऽധ്യാത്മം, രസനീയമധിഭൂതം, വരുണോऽധിദൈവതം; ഘ്രാണമധ്യാത്മം, ഘ്രാതവ്യമധിഭൂതം, ഭൂമിരധിദൈവതം; വാഗധ്യാത്മം, വക്തവ്യമധിഭൂതമ്, അഗ്നിരധിദൈവതം; ഹസ്താവധ്യാത്മമ്, ആദാതവ്യമധിഭൂതമ്, ഇന്ദ്രോऽധിദൈവതം; പാദാവധ്യാത്മം, ഗന്തവ്യമധിഭൂതം, വിഷ്ണുരധിദൈവതം; പായുരധ്യാത്മം, വിസര്ജനീയമധിഭൂതം, മിത്രോऽധിദൈവതം; ഉപസ്ഥോऽധ്യാത്മമ്, ആനന്ദനീയമധിഭൂതം, പ്രജാപതിരധിദൈവതമിത്യാദി||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

തത്ര സര്വ ഏവാചേതന ഏഷ വര്ഗഃ, പുരുഷഃ പഞ്ചവിംശതിതമഃ കാര്യകാരണസംയുക്തശ്ചേതയിതാ ഭവതി | സത്യപ്യചൈതന്യേ പ്രധാനസ്യ പുരുഷകൈവല്യാര്ഥം പ്രവൃത്തിമുപദിശന്തി, ക്ഷീരാദീംശ്ചാത്ര ഹേതൂനുദാഹരന്തി ||൮||

തത്ര സര്വ ഏവേത്യാദി| സര്വ ഏവൈഷ വര്ഗോऽവ്യക്താദികോऽചേതനഃ, കാരണസ്യാവ്യക്തസ്യാചേതനത്വേന തത്കാര്യസ്യ മഹദാദേരപ്യചേതനത്വാത്| പുരുഷഃ പഞ്ചവിംശതിതമഃ കാര്യകാരണസംയുക്ത ഇതി കാര്യേണ മഹദാദിവികാരഗണേന, കാരണേന മൂലപ്രകൃത്യാ, സംയുക്തഃ സംയോഗീ| തസ്യ കൈവല്യാര്ഥം(ര്ഥാം) മോക്ഷാര്ഥം(ര്ഥാം), പ്രധാനസ്യ മൂലപ്രകൃതേഃ, പ്രവൃത്തിമുപദിശന്ത്യാചാര്യാഃ| കഥമചേതനഃ പ്രവര്തത ഇത്യാഹ- ക്ഷീരാദീനിത്യാദി| യഥാ ക്ഷീരമജ്ഞം വത്സവിവൃദ്ധ്യര്ഥം പ്രവര്തതേ| ആദിശബ്ദാച്ച യഥൈകാന്തേ കമനീയകാമിനീസുരതമഹോത്സവേ തത്സുഖാതിശയോത്പാദനാര്ഥമജ്ഞം രേതഃ പ്രവര്തതേ, തദ്വദിത്യര്ഥഃ||൮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

അത ഊര്ധ്വം പ്രകൃതിപുരുഷയോഃ സാധര്മ്യവൈധര്മ്യേ വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ | തദ്യഥാ- ഉഭാവപ്യനാദീ, ഉഭാവപ്യനന്തൌ, ഉഭാവപ്യലിങ്ഗൌ, ഉഭാവപി നിത്യൌ, ഉഭാവപ്യനപരൌ , ഉഭൌ ച സര്വഗതാവിതി; ഏകാ തു പ്രകൃതിരചേതനാ ത്രിഗുണാ ബീജധര്മിണീ പ്രസവധര്മിണ്യമധ്യസ്ഥധര്മിണീ ചേതി, ബഹവസ്തു പുരുഷാശ്ചേതനാവന്തോऽഗുണാ അബീജധര്മാണോऽപ്രസവധര്മാണോ മധ്യസ്ഥധര്മാണശ്ചേതി ||൯||

അത ഇത്യാദി| പ്രകൃതിരവ്യക്തം, പുരുഷ ആത്മാ| സാധര്മ്യം സമാനോ ധര്മഃ, വൈധര്മ്യം വിസദൃശോ ധര്മഃ, തേ വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ കഥയിഷ്യാമഃ| ഉഭാവപ്യലിങ്ഗാവിതി ന വിദ്യതേ ലിങ്ഗം യയോസ്താവലിങ്ഗൌ| നിത്യാവിതി ഉഭാവപി ലയം ക്വചിദപി ന ഗച്ഛത ഇത്യര്ഥഃ| ന വിദ്യതേऽപരോ യാഭ്യാം താവനപരൌ , യതസ്താവേവ പ്രകൃതിപുരുഷൌ മഹദാദിഭ്യഃ പരൌ| സര്വഗതൌ സര്വം വ്യാപ്യ സ്ഥിതൌ| സാധര്മ്യമുക്ത്ത്വാ വൈധര്മ്യമാഹ- ഏകേത്യാദി| തയോര്മധ്യേ ഏകാ പ്രകൃതിരവ്യക്താപരപര്യായാ| സാ ച ത്രിഗുണാ സത്ത്വരജസ്തമോഗുണാ| സത്ത്വരജസ്തമസാം ഗുണാനാം സാമ്യാവസ്ഥായാം സ്ഥിതാ സര്വേഷാം മഹദാദിവികാരാണാം ബീജഭാവേനാവസ്ഥിതാ ബീജധര്മിണീത്യുച്യതേ; ഗയീ തു സംഹാരേ ഭൂതേന്ദ്രിയതന്മാത്രാഹങ്കാരമഹദാദീനാമാധാരഭൂതേതി ബീജധര്മിണീ| സൈവ സിസൃക്ഷുണാ വിഭുനാ പുരുഷേണ സാര്ധം ക്ഷോഭമാഗമ്യ സാമ്യാവസ്ഥാതഃ പ്രച്യുതാ മഹദഹങ്കാരാദിക്രമേണ ചരാചരസ്യ ജഗതഃ പ്രസവിത്രീതി പ്രസവധര്മിണീത്യുച്യതേ| അമധ്യസ്ഥധര്മിണീതി സത്ത്വാദിഗുണരാശിതയാ സുഖാദിരൂപത്വാത്, സുഖീ ഹി സുഖമഭിലിപ്സന് ദുഃഖീ ദുഃഖം വിദ്വിഷന് അമധ്യസ്ഥോ ഭവതി; പ്രകൃതിശ്ച സത്ത്വാദിരൂപാ, തതോऽമധ്യസ്ഥാ| ബഹവ ഇതി യുഗപന്മരണാസമ്ഭവാദനേകേ പുരുഷാഃ, ‘പുര്’ശബ്ദേന മഹദാദികൃതം സൂക്ഷ്മം ലിങ്ഗശരീരമുച്യതേ, തച്ച യോഗിനാമേവ ദൃശ്യം, തത്ര പുരി ശേതേ ഇതി പുരുഷഃ| അഗുണാ ഇതി അവിദ്യമാനസത്ത്വാദിഗുണാഃ| അബീജധര്മാണ ഇതി മഹദാദീനാം മഹാപ്രലയേ പ്രകൃതാവിവ തേഷ്വനവസ്ഥാനാത്| മധ്യസ്ഥധര്മാണ ഇതി പ്രീത്യപ്രീതിവിഷാദായോഗേനേച്ഛാദ്വേഷശൂന്യത്വാത്| തദുക്തം സാങ്ഖ്യേ- “തസ്മാത്തു വിപര്യാസാത് സിദ്ധം സാക്ഷിത്വമസ്യ പുരുഷസ്യ| കൈവല്യം മാധ്യസ്ഥ്യം ദ്രഷ്ടൃത്വമകര്തൃഭാവശ്ച”- (സാം. കാ. ൯) ഇതി||൯||-

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

തത്ര കാരണാനുരൂപം കാര്യമിതി കൃത്വാ സര്വ ഏവൈതേ വിശേഷാഃ സത്ത്വരജസ്തമോമയാ ഭവന്തി; തദഞ്ജനത്വാത്തന്മയത്വാച്ച തദ്ഗുണാ ഏവ പുരുഷാ ഭവന്തീത്യേകേ ഭാഷന്തേ ||൧൦||

ഇദാനീമുക്തമേവ തദുപസംഹരന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| കാരണസ്യ പ്രകൃതേരനുരൂപം സദൃശം കാര്യം മഹദാദികമ്| വിശേഷാഃ പ്രകാരാ മഹദാദികാഃ| സംയുക്തസ്യ പഞ്ചവിംശതിതമസ്യ പുരുഷസ്യാപി സത്ത്വാദിഗുണത്വം ദര്ശയന്നാഹ- തദഞ്ജനത്വാദിത്യാദി| തേഷാം സത്ത്വരജസ്തമസാമഞ്ജനം ലക്ഷണം വ്യക്തിര്വാ യേഷു തേ തദഞ്ജനാഃ പുരുഷാഃ; സത്ത്വാദിലക്ഷണാ ഇത്യര്ഥഃ, തേഷാം ഭാവസ്തത്ത്വം, തസ്മാത്| തദേവ കുത ഇത്യാഹ- തന്മയത്വാദിതി|- സത്ത്വാദിമയത്വാത്| സത്ത്വാദിമയത്വം പുനഃ പുരുഷാണാം സത്ത്വാദിരൂപേ മഹദാദൌ പ്രതിബിമ്ബനാത്; യഥാ- തഡാഗോദകേ പ്രതിബിമ്ബിതോ വിധുസ്തഡാഗോദകപ്രകമ്പനേന പ്രകമ്പാത്മകഃ കഥ്യതേ, ഏവം സത്ത്വാദിരൂപേ മഹദാദൌ പ്രതിബിമ്ബിതാഃ പുരുഷാഃ സത്ത്വാദിമയാ ഇവ ഭവന്തി, ന തു വാസ്തവം സത്ത്വാദിമയത്വം; താദൃശാച്ച തന്മയത്വാത്തല്ലക്ഷണത്വേന തദ്ഗുണാഃ സുഖിനോ ദുഃഖിനോ മൂഢാശ്ച പുരുഷാ ഭവന്തി| ഗയീ തു തൈഃ സത്ത്വാദിഭിരഞ്ജനം വ്യക്തിര്യസ്യ മഹദാദേസ്തത്തദഞ്ജനം, തദസ്യാസ്തീതി മത്വര്ഥീയോऽകാരപ്രത്യയ ഇതി; തത്സമ്ബന്ധാത് പുരുഷസ്യ സത്ത്വാദിഭിരേവാഞ്ജനം മഹദാദീനാം; കുത ഇത്യാഹ- തന്മയത്വാത്; സത്ത്വാദിപ്രകൃതികാരണത്വാത്| തേഷാം തദഞ്ജനത്വം ച നിര്വികാരസ്യാപി വികാരിവസ്തുസംയോഗാത് ; യഥാ സന്ധ്യാരാഗിരവികരനികരസംയോഗാദരുണഗഗനതലോപലമ്ഭ ഇതി| പൂര്വോക്തസ്യ സര്വസ്യാപ്യേകീയമതത്വം ദര്ശയന്നാഹ- ഇത്യേകേ ഇത്യാദി||൧൦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

വൈദ്യകേ തു- സ്വഭാവമീശ്വരം കാലം യദൃച്ഛാം നിയതിം തഥാ | പരിണാമം ച മന്യന്തേ പ്രകൃതിം പൃഥുദര്ശിനഃ ||൧൧||

സ്വമതം ദര്ശയന്നാഹ- വൈദ്യകേ ത്വിത്യാദി| അത്രൈകേ സ്വഭാവവാദിനഃ സ്വഭാവം സര്വസ്യ പ്രകൃതിം കാരണമൂചുഃ; തഥാഹി- “കഃ കണ്ടകാനാം പ്രകരോതി തൈക്ഷ്ണ്യം, ചിത്രം വിചിത്രം മൃഗപക്ഷിണാം ച| മാധുര്യമിക്ഷൌ, കടുതാം മരീചേ, സ്വഭാവതഃ സര്വമിദം പ്രവൃത്തമ്”- ഇതി| ഈശ്വര ഏവോര്വീ പര്വതതര്വാദേര്ജന്തൂനാം സ്വര്ഗനരകാദേശ്ച കാരണമിത്യന്യേ| ഉക്തം ച- “അജ്ഞോ ജന്തുരനീശോऽയമാത്മനഃ സുഖദുഃഖയോഃ| ഈശ്വരപ്രേരിതോ ഗച്ഛേത് സ്വര്ഗം നരകമേവ വാ” ഇതി| കാല ഏവ ജഗതഃ സൃഷ്ടിസ്ഥിതിപ്രലയനിമിത്തമിതി കാലകാരണികാഃ; ഉക്തം ച ജ്യോതിഃശാസ്ത്രവിദാ ശ്രീപതിനാ- “പ്രഭവവിരതിമധ്യജ്ഞാനവന്ധ്യാ നിതാന്തം വിദിതപരമതത്ത്വാ യത്ര തേ യോഗിനോऽപി| തമഹമിഹ നിമിത്തം വിശ്വജന്മാത്യയാനാമനുമിതമഭിവന്ദേ ഭഗ്രഹൈഃ കാലമീശമ്”- ഇതി| യോ യതോ ഭവതി തത്തന്നിമിത്തമിതി യാദൃച്ഛികാഃ; യഥാ- തൃണാരണിനിമിത്തോ വഹ്നിരിതി| പൂര്വജന്മാര്ജിതൌ ധര്മാധര്മൌ നിയതിഃ, സൈവ സര്വസ്യ കാരണമിതി നിയതിവാദിനഃ| പ്രധാനമേവ മഹദഹങ്കാരാദിരൂപതയാ പരിണതം സര്വസ്യ നിമിത്തമിതി പരിണാമവാദിനഃ| ഏതത് സര്വമത്രാനുമതം, സര്വവേദപാരിഷദത്വാദായുര്വേദസ്യ| സുശ്രുതാചാര്യേണാപി സ്വഭാവാദിഭേദഭിന്നായാഃ ഷഡ്വിധായാ അപി പ്രകൃതേരുദാഹരണാന്യഭിഹിതാനി| തത്ര സ്വഭാവസ്യ താവത് കാരണത്വമാഹ- “അങ്ഗപ്രത്യങ്ഗനിര്വൃത്തിഃ സ്വഭാവാദേവ ജായതേ” (ശാ.൩); പുനശ്ച “സന്നിവേശഃ ശരീരാണാം ദന്താനാം പതനോദ്ഭവൌ| തലേഷ്വസമ്ഭവോ യശ്ച രോമ്ണാമേതത് സ്വഭാവതഃ”- (ശാ.൨) ഇതി; പുനശ്ചോക്തം- “ധാതുഷു ക്ഷീയമാണേഷു വര്ധേതേ ദ്വാവിമൌ സദാ| സ്വഭാവം പ്രകൃതിം കൃത്വാ നഖകേശാവിതി സ്ഥിതിഃ” (ശാ.൪) ഇതി; പുനരപ്യാഹ- “നിദ്രാഹേതുസ്തമഃ സത്ത്വം ബോധനേ ഹേതുരുച്യതേ| സ്വഭാവ ഏവ വാ ഹേതുര്ഗരീയാനപി കീര്ത്യതേ”- (ശാ.൪) ഇതി; അന്യത്രാപ്യുക്തം- “സ്വഭാവാല്ലഘവോ മുദ്ഗാസ്തഥാ ലാവകപിഞ്ജലാഃ| സ്വഭാവാദ്ഗുരവോ മാഷാ വരാഹമഹിഷാദയഃ”- (ച.സൂ.൨൭) ഇതി| ഈശ്വരോऽപി വഹ്നിരൂപോ ജീവിതാദേഃ കാരണത്വേനോദാഹൃതഃ; തഥാഹി- “ജാഠരോ ഭഗവാനഗ്നിരീശ്വരോऽന്നസ്യ പാചകഃ| സൌക്ഷ്മ്യാദ്രസാനാദദാനോ വിവേക്തും നൈവ ശക്യതേ”|| (സൂ. ൩൫); “അഗ്നിമൂലം ബലം പുംസാം ബലമൂലം ഹി ജീവിതമ്”- ഇതി| കാലസ്തു ശീതോഷ്ണലക്ഷണഃ; ഉക്തം ച- “മഹാഭൂതവിശേഷാംസ്തു ശീതോഷ്ണദ്വയഭേദതഃ| കാല ഇത്യധ്യവസ്യന്തി ന്യായമാര്ഗാനുസാരിണഃ- ” ഇതി; അയം ച ഋതുചര്യാധ്യായേ ദോഷാണാം സഞ്ചയപ്രകോപോപശമദ്വാരേണ ഹേതുരുക്തഃ| യദൃച്ഛാ പുനരലക്ഷിത ആകസ്മികപദാര്ഥാവിര്ഭാവഃ, ഉക്തം ച “യദൃച്ഛയാ ചോപഗതാനി പാകം പാകക്രമേണോപചരേദ്വിധിജ്ഞഃ”- (ചി.൧൮) ഇത്യാദി| നിയതിരത്രാപി ധര്മാധര്മൌ, തദ്ധേതുത്വമാഹ- “ബ്രഹ്മസ്ത്രീസജ്ജനവധപരസ്വഹരണാദിഭിഃ| കര്മഭിഃ പാപരോഗസ്യ പ്രാഹുഃ കുഷ്ഠസ്യ സമ്ഭവമ്” ||(നി.൫); “കര്മജാ വ്യാധയഃ കേചിത്”- (ഉ.൪൦) ഇതി ചോക്തമ്| പരിണാമസ്യ ഹേതുത്വമാഹ- “ജാഠരാഗ്നേസ്തു സംയോഗാദ്യദുദേതി രസാന്തരമ്| രസാനാം പരിണാമാന്തേ സ വിപാക ഇതി സ്മൃതഃ” ||(വാ. സൂ. ൯) ഇതി; “താ ഏവൌഷധ്യഃ കാലപരിണാമാത് പരിണതവീര്യാ ബലവത്യോ ഹേമന്തേ ഭവന്ത്യാപശ്ച” (സൂ.൬); “സമ്യക് പരിണതസ്യാഹാരസ്യ സാരോ രസഃ” (സൂ.൧൪); “ഏവം ബാലാനാമപി വയഃപരിണാമാച്ഛുക്രപ്രാദുര്ഭാവോ ഭവതി”- (സൂ.൧൪) ഇതി| ഇത്ഥമേതാഃ ഷട്പ്രകൃതയോ വൈദ്യകാനുഗതാ ദര്ശിതാഃ| നനു, സ്വഭാവാദയഃ ഷട് പദാര്ഥാഃ പ്രകൃതേരഷ്ടരൂപായാഃ പര്യായാഃ സ്യുരഥവാऽന്യാര്ഥാഭിധായിത്വേന ഭിന്നാര്ഥാഃ? തത്ര ഭിന്നാര്ഥത്വേऽപി വികല്പദ്വയം; കിമേതൈഃ സ്വഭാവാദിഭിര്ഭിന്നാര്ഥൈഃ കിഞ്ചിത് സ്വഭാവേന കിഞ്ചിദീശ്വരേണേത്യേവമ്പ്രകാരേണ മിലിത്വാ ജഗദാരഭ്യതേ? ഉതൈത്തേ സ്വഭാവാദയഃ പൃഥക് പൃഥഗേവ വിശ്വജനനസമര്ഥാഃ? ഇത്യനേകധാ വികല്പമുത്പാദ്യ ജേജ്ഝടാചാര്യേണശ്വരം വിഹായ സ്വഭാവാദയഃ പ്രകൃതേരഷ്ടരൂപായാഃ പര്യായത്വേനാഭിഹിതാഃ| യത്തു വൈദ്യകേ “സ്വഭാവമീശ്വരം കാലമ്”- ഇത്യാദിവാക്യേന വിപുലദര്ശിഭിഃ സ്വഭാവാദീനാം ഭിന്നമേവ പ്രകൃതിത്വം പ്രതിപാദിതം, തത്തഥാസ്വരൂപേണ തേഷാമവഭാസനാത്| പരമാര്ഥതസ്തു ഗുണത്രയാത്മികാ പ്രകൃതിരേവ കാരണമ്| യതഃ സ്വഭാവാദയശ്ചത്വാരഃ പ്രകൃതിപരിണാമസ്യ ധര്മവിശേഷതയാ പ്രകൃതാവേവാന്തര്ഭവന്തി| തഥാഹി- സ്വഭാവസ്താവത് സത്ത്വരജസ്തമസാം തദ്വികാരാണാം പൃഥിവ്യാദിമഹാഭൂതാനാം ച പരിണാമസ്യ താദൃശോ വിശേഷ ഇതി പ്രകൃതിപരിണാമാദന്യോ ന ഭവതി; നിയതേരപി പൂര്വകൃതസദസത്കര്മരൂപായാ രജോഗുണപരിണാമലക്ഷണത്വേന ന പ്രകൃതേരന്യത്വം; കാലോऽപി ചന്ദ്രാര്കാദിഗതിക്രിയാലക്ഷണഃ, തത്ര ച മഹാഭൂതാനാം പരിണാമവിശേഷാച്ഛീതോഷ്ണാദയോ ഭവന്തി, തദുക്തം- “മഹാഭൂതവിശേഷാംസ്തു ശീതോഷ്ണദ്വയഭേദതഃ| കാല ഇത്യധ്യവസ്യന്തി ന്യായമാര്ഗാനുസാരിണഃ”- ഇതി, ക്രിയാത്വേന രജോഗുണപരിണാമത്വാന്മഹാഭൂതപരിണാമവിശേഷത്വാച്ച ന കാലസ്യ പ്രകൃതേരന്യത്വമ്; ഈശ്വരശ്ച പഞ്ചവിംശതിതമഃ പുരുഷഃ പ്രകൃതേഃ ക്ഷോഭകതയാ കാരണത്വേനോദാഹൃത ഏവ; യദൃച്ഛാ ച കാദാചിത്കത്വാദ്ഭൂതപരിണാമവിശേഷാന്നാന്യാ| കിഞ്ചാസ്മിഞ് ശാസ്ത്രേ പ്രകൃതിപരിണാമാത്മകം വിശ്വം പഠ്യതേ| തഥാഹി- “സാത്ത്വികം കായലക്ഷണം, രാജസം കായലക്ഷണം” (ശാ.൪) തഥാ ‘സത്ത്വബഹുലമാകാശം’ ഇത്യാദി| ഗയീ ത്വന്യഥാ വ്യാഖ്യാതി; യഥാവൈദ്യകേ തു വിപുലദര്ശിനഃ സ്വഭാവാദീനാം ഷണ്ണാം പ്രകൃതിത്വം പ്രതിപാദയന്തി, തേ ച സ്വഭാവാദയഃ സമുച്ചയേന ജഗദുത്പത്തൌ കാരണഭൂതാഃ; തത്രാപി പ്രകൃതിപരിണാമസ്യോപാദാനകാരണത്വം, സ്വഭാവാദീനാം ച പഞ്ചാനാം നിമിത്തകാരണത്വമിതി||൧൧||

Adhikarana 11 (12-14) · Śloka 14

തന്മയാന്യേവ ഭൂതാനി തദ്ഗുണാന്യേവ ചാദിശേത് | തൈശ്ച തല്ലക്ഷണഃ കൃത്സ്നോ ഭൂതഗ്രാമോ വ്യജന്യത ||൧൨|| തസ്യോപയോഗോऽഭിഹിതശ്ചികിത്സാം പ്രതി സര്വദാ | ഭൂതേഭ്യോ ഹി പരം യസ്മാന്നാസ്തി ചിന്താ ചികിത്സിതേ ||൧൩|| യതോऽഭിഹിതം- “തത്സമ്ഭവദ്രവ്യസമൂഹോ ഭൂതാദിരുക്തഃ” (സൂ.൧); ഭൌതികാനി ചേന്ദ്രിയാണ്യായുര്വേദേ വര്ണ്യന്തേ, തഥേന്ദ്രിയാര്ഥാഃ ||൧൪||

ഏകീയമതേന കാരണാനുരൂപം കാര്യമിത്യാദിവാക്യാത് കാരണമയത്വം കാര്യസ്യ പ്രതിപാദ്യ സ്വമതേऽപി കാരണമയത്വം പ്രതിപാദയന്നാഹ- തന്മയാനീത്യാദി| തന്മയാനീതി അവകാശചലോഷ്ണദ്രവഖരസ്വഭാവാദിധര്മവിശേഷാക്രാന്തപ്രകൃതിപരിണാമമയാനി; ഭൂതാന്യാകാശാദീനി; തദ്ഗുണാന്യേവേതി സത്ത്വരജസ്തമോഗുണാന്യേവേത്യര്ഥഃ, സത്ത്വബഹുലമാകാശമിത്യാദ്യുക്തത്വാത്| ഗയീ തു ‘തതോ ജാതാനി ഭൂതാനി’ ഇതി പഠിത്വാ വ്യാഖ്യാതി- തതഃ സ്വഭാവാദേഃ, നിമിത്തകാരണത്വാത് പ്രകൃതിപരിണാമാച്ചോപാദാനകാരണാനി ഭൂതാന്യാകാശാദീനി തദ്ഗുണാനി കാരണഗുണാനി| തൈശ്ചേത്യാദി| തൈരാകാശാദിഭിര്ഭൂതൈഃ, തല്ലക്ഷണോ ഭൂതലക്ഷണഃ, കൃത്സ്നഃ സമസ്തഃ, ഭൂതഗ്രാമഃ സ്ഥാവരജങ്ഗമാത്മകഃ, വ്യജന്യത വിവിധോ ജനിതഃ| ഭൂതാനാം പൃഥിവ്യാദീനാം പുനര്ലക്ഷണം സ്ഥിരഗുരുകഠിനത്വമിത്യാദി, തല്ലക്ഷണശ്ച സ്ഥാവരജങ്ഗമാത്മകോ ഭൂതഗ്രാമഃ| തസ്യ പഞ്ചമഹാഭൂതാരബ്ധസ്യ ഭൂതഗ്രാമസ്യ പരസ്പരോപകാര്യോപകാരകത്വേന വ്യവസ്ഥിതസ്യ, ഉപയോഗഃ പ്രയോജനമ്, അഭിഹിതഃ കഥിതഃ, ചികിത്സാം പ്രതി രോഗാപനയനം ലക്ഷീകൃത്യ, സര്വദാ നിത്യഗേ ആവസ്ഥികേ ച കാലേ| കുതഃ? യസ്മാത്തേഭ്യഃ പഞ്ചമഹാഭൂതാരബ്ധഭൂതഗ്രാമ്യേഭ്യഃ പരം ചികിത്സിതേ ചിന്താ നാസ്തി| തദുക്തമാദ്യേऽധ്യായേ, “തത്രാസ്മിന് പഞ്ചമഹാഭൂതശരീരിസമവായഃ പുരുഷ ഇത്യുച്യതേ; തസ്മിന് ക്രിയാ, സോऽധിഷ്ടാനം, കസ്മാത്? ലോകദ്വൈവിധ്യാത്, ലോകോ ഹി ദ്വിവിധഃ- സ്ഥാവരോ ജങ്ഗമശ്ച, തസ്മിന് പുരുഷഃ പ്രധാനം, തസ്യോപകരണമന്യത്”- (സൂ.൧) ഇതി| തേന പഞ്ചമഹാഭൂതാരബ്ധസ്യൈവ ഭൂതഗ്രാമസ്യ ചികിത്സോപകരണത്വമ്| അതോ ഭൂതേഭ്യഃ പരം യദവ്യക്താദി തത്ര ചിന്താऽപി നാസ്തി| അയമേവാര്ഥോऽന്യത്രാപിനിര്ദിഷ്ട ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- യത ഇത്യാദി| ഏതത്സൂത്രം ബീജാധ്യായേ വ്യാഖ്യാതമ്, അത്രാപി കിഞ്ചിച്ഛിഷ്യബോധാര്ഥം വ്യാഖ്യായതേ- യതസ്തസ്യ പുരുഷസ്യ സമ്ഭവദ്രവ്യാണി ശുക്രശോണിതാദീനി തേഷാം സമൂഹഃ സംയോഗവിശേഷഃ, കഥമ്ഭൂതഃ? ഭൂതാദിഃ ഭൂതം പൃഥിവ്യാദികമാദിര്മൂലകാരണം യസ്യ സ തഥാ| ന പരം പുരുഷസമ്ഭവദ്രവ്യസ്യ ഭൂതാദിത്വാഭിധാനാദ്ഭൂതേഭ്യഃ പരം ചിന്താ നാസ്തി, കിന്ത്വേതസ്മാദപീത്യാശങ്ക്യാഹ- ഭൌതികാനി ചേത്യാദി| ഇന്ദ്രിയാണി ശ്രവണസ്പര്ശനരസനഘ്രാണാനി ഭൌതികാനി| തഥാ ചോക്തം പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വേऽപി- “ഖം ശ്രോത്രേ സ്പര്ശനേ വായുര്ദര്ശനേ തേജ ഉത്കടമ്| സലിലം രസനേ ഭൂമിര്ഘ്രാണേ തജ്ജ്ഞൈര്നിരൂപിതമ്”- ഇതി| ഇന്ദ്രിയാണാമര്ഥാഃ ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാഃ, തേ ചായുര്വേദശാസ്ത്രേ തഥാ ഭൌതികാ ഇത്യര്ഥഃ| ഉക്തം ച- “ശബ്ദോ വൈഹായസഃ, സ്പര്ശോ വായവീയഃ പ്രകീര്തിതഃ| രൂപമാഗ്നേയമാപ്യോऽത്ര രസോ, ഗന്ധസ്തു പാര്ഥിവഃ” ഇതി||൧൨-൧൪||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 15

ഭവതി ചാത്ര- ഇന്ദ്രിയേണേന്ദ്രിയാര്ഥം തു സ്വം സ്വം ഗൃഹ്ണാതി മാനവഃ | നിയതം തുല്യയോനിത്വാന്നാന്യേനാന്യമിതി സ്ഥിതിഃ ||൧൫||

ഇന്ദ്രിയാണാമിന്ദ്രിയാര്ഥാനാം ച പാഞ്ചഭൌതികത്വേऽപി യസ്യ ഭൂതസ്യ യത്ര യത്രേന്ദ്രിയേ ആധിക്യം തേന തേനേന്ദ്രിയേണ തസ്യ തസ്യൈവ ഗുണാഃ ശബ്ദാദയോ ഗൃഹ്യന്ത ഇതി ദര്ശയിതുമാഹ- ഇന്ദ്രിയേണേത്യാദി| ഇന്ദ്രിയേണ ചക്ഷുരാദിനാ രൂപാദികമാത്മീയമാത്മീയം മാനവ ഉപാദത്തേ; തദ്യഥാ- തൈജസം ചക്ഷുസ്തൈജസമേവ രൂപമാദത്തേ, പാര്ഥിവം ഘ്രാണേന്ദ്രിയം പാര്ഥിവമേവ ഗന്ധമാദത്തേ, ഏവം ശേഷേഷ്വപി ബോദ്ധവ്യമ്| നിയതമാത്മീയമേവ കുത ഇത്യാഹ- തുല്യയോനിത്വാദിതി; ഏകഭൂതഹേതുത്വാത്, ഭൂതം ഹി സ്വയോനിമേവാഭിധാവതി ജലമിവ ജലമ്| തമേവ സ്പഷ്ടീകുര്വന്നാഹ- നാന്യേനാന്യമിതി||൧൫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

ന ചായുര്വേദശാസ്ത്രേഷൂപദിശ്യന്തേ സര്വഗതാഃ ക്ഷേത്രജ്ഞാ നിത്യാശ്ച; അസര്വഗതേഷു ച ക്ഷേത്രജ്ഞേഷു നിത്യപുരുഷഖ്യാപകാന് ഹേതൂനുദാഹരന്തി; ആയുര്വേദശാസ്ത്രേഷ്വസര്വഗതാഃ ക്ഷേത്രജ്ഞാ നിത്യാശ്ച, തിര്യഗ്യോനിമാനുഷദേവേഷു സഞ്ചരന്തി ധര്മാധര്മനിമിത്തം; ത ഏതേऽനുമാനഗ്രാഹ്യാഃ പരമസൂക്ഷ്മാശ്ചേതനാവന്തഃ ശാശ്വതാ ലോഹിതരേതസോഃ സന്നിപാതേഷ്വഭിവ്യജ്യന്തേ, യതോऽഭിഹിതം- ‘പഞ്ചമഹാഭൂതശരീരിസമവായഃ പുരുഷഃ’ (സൂ.൧) ഇതി; സ ഏഷ കര്മപുരുഷശ്ചികിത്സാധികൃതഃ ||൧൬||

അപരമപി സാങ്ഖ്യാദിഭ്യോ ഭേദമായുര്വേദസ്യാത്മനി ദര്ശയന്നാഹ- ന ചേത്യാദി| കിം തര്ഹ്യായുര്വേദശാസ്ത്രേഷ്വസര്വഗതാഃ പുരുഷാ ഉപദിശ്യന്തേ സത്ത്വോപാധിവശാത്; സാങ്ഖ്യാദിഷു പുനഃ സര്വഗതാ ഏവ ക്ഷേത്രജ്ഞാ ഉപദിശ്യന്തേ| ഏവമായുര്വേദപുരുഷസ്യ പ്രദേശവര്തിനോऽപി നിത്യത്വം സ്യാദിത്യാഹ- നിത്യാശ്ച; ‘ഉപദിശ്യന്തേ’ ഇതി ശേഷഃ| നിത്യത്വം ച കഥമിത്യാഹ- അസര്വഗതേഷ്വിത്യാദി| ഹേതൂനിതി സദകാരണവന്നിത്യമിത്യാദീന്| തഥാഹി- സന്നാത്മാ, സുഖാദിലിങ്ഗോപലമ്ഭാത്; അവിഷയോऽകാരണശ്ച, അതോ നിത്യഃ| തഥാഹി ഭോജഃ- “ശുഭാശുഭാഭ്യാം കര്മഭ്യാം പ്രേരണാന്മനസോ ഗതേഃ| ദേഹാദ്ദേഹാന്തരം യാതി ക്രിമിവച്ഛാശ്വതോऽവ്യയഃ|| നിത്യ ഇത്യുച്യതേ സദ്ഭിഃ സന്നകാരണവാന് യതഃ”- ഇതി| തദേവോപസംഹരന്നാഹ- ആയുര്വേദേത്യാദി| അസര്വഗതത്വേऽപി സര്വയോനിഗമനം നിര്ദിശന്നാഹ- തിര്യഗിത്യാദി| തത്ര ബഹുശഃ സംസരണേ തിര്യഗ്യോനീനാം പ്രകൃഷ്ടത്വമ്, അതസ്തേഷാം പ്രാഗുപാദാനം; തതോ മനുഷ്യനിര്ദേശഃ; ദേവാസ്തു കദാചിത് ക്വചിത് സമ്ഭവന്തീതി പശ്ചാന്നിര്ദിഷ്ടാഃ| തത്ര പ്രായേണാധര്മനിമിത്തം തിര്യഗ്യോനയഃ, ധര്മാധര്മനിമിത്തം മനുഷ്യാഃ, ധര്മനിമിത്തം ദേവാഃ| നനു, കഥമപ്രത്യക്ഷാ അപ്യാത്മാനോऽഭ്യുപഗമ്യന്ത ഇത്യാഹ- ത ഏതേऽനുമാനഗ്രാഹ്യാ ഇതി| സുഖദുഃഖാദ്യുപലബ്ധിരൂപേണ ലിങ്ഗേനാവ്യഭിചാരിണൈതേ ആത്മാന ഉപലബ്ധാരോऽനുമാതവ്യാഃ | പ്രത്യക്ഷപ്രമാണേനാപി ക്ഷേത്രജ്ഞാഃ കഥം ന ഗൃഹ്യന്തേ? ഇത്യാഹ- പരമസൂക്ഷ്മാ ഇതി|- പരമസൂക്ഷ്മാ ഹി പരമാണവ ഇവ സന്തോऽപി തേ പ്രത്യക്ഷേണ നൈവോപലഭ്യന്തേ| ചേതനാവന്ത ഇതി നിത്യം ചേതനായുക്താഃ| ശാശ്വതാ ഇതി നിത്യാഃ| കഥം തര്ഹി ജായന്ത ഇത്യുച്യത ഇത്യാഹ- ലോഹിതരേതസോരിത്യാദി| ആത്മാനഃ പരമസൂക്ഷ്മാഃ പഞ്ചഭൂതാത്മകയോഃ ശുക്രശോണിതയോഃ സന്നിപാതേഷു സംയോഗേഷ്വഭിവ്യജ്യന്തേ| ഏഷ ഏവ ച സൂക്ഷ്മപുരുഷാണാം പഞ്ചമഹാഭൂതാനാം ച സംയോഗോ വൈദ്യകേ ഷഡ്ധാതുകഃ പുരുഷഃ പരിഭാഷിതഃ| കുതഃ പരിഭാഷിത ഇത്യാശങ്ക്യാദ്യാധ്യായോക്തം വാക്യം ദര്ശയതി- യത ഇത്യാദി| തസ്യ ചികിത്സോപയോഗിതാം നിദര്ശയന്നാഹ- സ ഇത്യാദി| കര്മപുരുഷ ഇതി കര്മഫലഭാഗിത്യര്ഥഃ | തേന ചികിത്സിതകര്മഫലമപ്യവാപ്നോതീത്യുക്തം ഭവതി||൧൬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

തസ്യ സുഖദുഃഖേ ഇച്ഛാദ്വേഷൌ പ്രയത്നഃ പ്രാണാപാനാവുന്മേഷനിമേഷൌ ബുദ്ധിര്മനഃ സങ്കല്പോ വിചാരണാ സ്മൃതിര്വിജ്ഞാനമധ്യവസായോ വിഷയോപലബ്ധിശ്ച ഗുണാഃ ||൧൭||

ഇദാനീം തസ്യൈവ കര്മപുരുഷസ്യ ശരീരാത്മനോഃ സംയോഗകാരകേണ മനസാ സംയോഗേ യേ ഗുണാ ഉത്പദ്യന്തേ താനാഹ- തസ്യേത്യാദി| തത്ര സുഖം സ്വഭാവതോऽനുകൂലവേദനീയം; ദുഃഖം സ്വഭാവതഃ പ്രതികൂലവേദനീയമ്; ഇച്ഛാ അഭിലാഷഃ; ദ്വേഷോऽപ്രീതിലക്ഷണഃ; പ്രയത്നഃ കാര്യാരമ്ഭേ ഉത്സാഹഃ; പ്രാണോ വായുര്വക്ത്രസഞ്ചാരീ, അപാനഃ പക്വാശയസ്ഥിതിരധോഗമനശീലഃ; ഉന്മേഷനിമേഷൌ ചക്ഷുഷോരുന്മീലനനിമീലനേ; ബുദ്ധിര്നിശ്ചയാത്മികാ; മനഃ സംശയാത്മകം, തസ്യ സങ്കല്പോ മനസഃ കര്മ; വിചാരണാ പുനരൂഹാപോഹാഭ്യാം വസ്തുവിമര്ശഃ; സ്മൃതിഃ പൂര്വാനുഭൂതസ്യാര്ഥസ്യ സ്മരണം; വിജ്ഞാനം ശില്പശാസ്ത്രാദിബോധഃ; അധ്യവസായോ ബുദ്ധേര്വ്യാപാരഃ; വിഷയാണാം ശബ്ദാദീനാമുപലബ്ധിരവഗതിര്വിഷയോപലബ്ധിഃ| ഗയീ തു സുഖം പ്രീതിഃ, ദുഃഖമപ്രീതിഃ, ഇച്ഛാ സുഖഹേതുരഭിലാഷഃ, ദ്വേഷോ ദുഃഖഹേതുര്മനഃപ്രതീഘാതഃ , പ്രയത്നോ മനഃ പ്രവൃത്തികര ഉത്സാഹഃ, മനഃ സങ്കലപാത്മകലക്ഷണം, തസ്യ സങ്കല്പോ വിഷയേഷു ദോഷഗുണകല്പനം; ശേഷം സമമ്| ഏതേ കര്മപുരുഷസ്യ ഷോഡശ ഗുണാഃ| അത ഏവ ‘കലാ’ ഇത്യുച്യന്തേ||൧൭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

സാത്ത്വികാസ്തു- ആനൃശംസ്യം സംവിഭാഗരുചിതാ തിതിക്ഷാ സത്യം ധര്മ ആസ്തിക്യം ജ്ഞാനം ബുദ്ധിര്മേധാ സ്മൃതിര്ധൃതിരനഭിഷങ്ഗശ്ച; രാജസാസ്തു- ദുഃഖബഹുലതാऽടനശീലതാऽധൃതിരഹങ്കാര ആനൃതികത്വമകാരുണ്യം ദമ്ഭോ മാനോ ഹര്ഷഃ കാമഃ ക്രോധശ്ച; താമസാസ്തു- വിഷാദിത്വം നാസ്തിക്യമധര്മശീലതാ ബുദ്ധേര്നിരോധോऽജ്ഞാനം ദുര്മേധസ്ത്വമകര്മശീലതാ നിദ്രാലുത്വം ചേതി ||൧൮||

പുരുഷഗുണാനഭിധായ ശേഷാന് സത്ത്വാദിയുക്തസ്യ മനസോ ഗുണാന്നിര്ദിശന്നാഹ- സാത്ത്വികാ ഇത്യാദി| ആനൃശംസ്യമ് അക്രൂരകര്മകാരിത്വമ്| സംവിഭാഗരുചിതാ സംവിഭജ്യ ഭോക്തുമഭിലാഷുകതാ| തിതിക്ഷാ ക്ഷമാ| സത്യം ഭൂതഹിതം തഥ്യം വചോ വാ| ധര്മഃ കായവാങ്മനോഭിഃ സുചരിതമ്| അസ്തി ധര്മമോക്ഷപരലോകാദികമിതി ബുദ്ധ്യാ ചരതീത്യാസ്തികഃ, തദ്ഭാവ ആസ്തിക്യമ്| ജ്ഞാനമ് ആത്മജ്ഞാനമ്| ബുദ്ധിഃ തത്കാലവിഷയാ| മേധാ ഗ്രന്ഥാവധാരണശക്തിഃ| ധൃതിര്മനസോ നിയമാത്മികാ ബുദ്ധിഃ| പൂര്വാനുഭൂതസ്യാര്ഥസ്യ സ്മരണം സ്മൃതിഃ| ഫലനിരപേക്ഷയാ ബുദ്ധ്യാ ശ്രേയഃകര്മകരണമനഭിഷങ്ഗഃ| രാജസാസ്ത്വിത്യാദി| അധൃതിര്മനസോऽധീരതാ| ആനൃതികത്വം മിഥ്യാവചനശീലതാ; ഗയീ തു ‘ആവൃത്തികത്വം’ ഇതി പഠിത്വാ മനസഃ ശീലതേത്യാഹ | അകാരുണ്യം നിര്ദയത്വമ്| ദമ്ഭഃ കുഹകവൃത്തിതാ| മാന ആത്മന്യുത്കര്ഷബുദ്ധിഃ| അഹങ്കാരാദയഃ പൂര്വം വ്യാഖ്യാതാഃ| ഗയീ തു ‘അടനശീലതാ’ ഇത്യത്ര ‘താഡനശീലതാ’ ഇതി പഠതി, ‘മാന’ ഇത്യത്ര ‘മദ’ ഇതി പഠതി| താമസാസ്ത്വിത്യാദി| വിഷാദോऽസ്യാസ്തീതി വിഷാദീ, തദ്ഭാവോ വിഷാദിത്വം മൂഢതാ| അധര്മേ ശീലം സ്വഭാവോ യസ്യ തദ്ഭാവോऽധര്മശീലത്വമ്| ദുര്മേധസ്ത്വം ദുഷ്ടബുദ്ധിത്വമ്| അകര്മശീലതാ കര്മണ്യനുത്സാഹഃ||൧൮||

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

ആന്തരിക്ഷാഃ- ശബ്ദഃ ശബ്ദേന്ദ്രിയം സര്വച്ഛിദ്രസമൂഹോ വിവിക്തതാ ച; വായവ്യാസ്തു- സ്പര്ശഃ സ്പര്ശേന്ദ്രിയം സര്വചേഷ്ടാസമൂഹഃ സര്വശരീരസ്പന്ദനം ലഘുതാ ച; തൈജസാസ്തു- രൂപം രൂപേന്ദ്രിയം വര്ണഃ സന്താപോ ഭ്രാജിഷ്ണുതാ പക്തിരമര്ഷസ്തൈക്ഷ്ണ്യം ശൌര്യം ച; ആപ്യാസ്തു- രസോ രസനേന്ദ്രിയം സര്വദ്രവസമൂഹോ ഗുരുതാ ശൈത്യം സ്നേഹോ രേതശ്ച; പാര്ഥിവാസ്തു- ഗന്ധോ ഗന്ധേന്ദ്രിയം സര്വമൂര്തസമൂഹോ ഗുരുതാ ചേതി ||൧൯||

മഹാഭൂതഗുണാന്നിര്ദിശന്നാഹ- ആന്തരിക്ഷാ ഇത്യാദി| ആന്തരിക്ഷാ ആകാശഭൂതഗുണാഃ| ശബ്ദേന്ദ്രിയം ശ്രവണേന്ദ്രിയമ്| വിവിക്തതാ ശാരീരാണാം ഭാവാനാം സിരാസ്നായ്വസ്ഥിപേശീപ്രഭൃതീനാം ജാതിവ്യക്തിഭ്യാം മിഥഃ പൃഥക്ത്വം; ഗയീ തു ‘വിവിക്തതാ’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘വിരിക്തതാ’ ഇതി പഠതി വ്യാഖ്യാനയതി ച- വിരിക്തതാ ശാരീരാണാം ഭാവാനാം രിക്തതാ| വായവ്യാ ഇത്യാദി| സ്പര്ശേന്ദ്രിയം ത്വക്| സര്വചേഷ്ടാസമൂഹോ നമനോന്നമനാദിസര്വക്രിയാസമൂഹഃ, കായവാങ്മനഃ ക്രിയാസമൂഹ ഇത്യന്യേ| സ്പന്ദനം ചലനമ്| തൈജസാസ്ത്വിത്യാദി| രൂപം ലാവണ്യമ്| രൂപേന്ദ്രിയം ചക്ഷുഃ| വര്ണോ ഗൌരാദിഃ| സന്താപ ഔഷ്ണ്യമ്| ഭ്രാജിഷ്ണുതാ ദീപ്തതാ| പക്തിഃ അഗ്നികൃതാऽऽഹാരപരിണതിഃ| അമര്ഷഃ ക്രോധഃ| തൈക്ഷ്ണ്യമ് ആശുക്രിയാ| ശൌര്യം വിക്രാന്തതാ| ആപ്യാസ്ത്വിത്യാദി| സര്വദ്രവസമൂഹഃ ദോഷധാതുമലേഷു ദ്രുതിമദ്ദ്രവ്യനിവഹഃ | പാര്ഥിവാസ്ത്വിത്യാദി| സര്വമൂര്തസമൂഹ ദോഷധാതുമലേഷു യഃ കശ്ചിത് കാഠിന്യനിവഹഃ||൧൯||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

തത്ര സത്ത്വബഹുലമാകാശം, രജോബഹുലോ വായുഃ, സത്ത്വരജോബഹുലോऽഗ്നിഃ, സത്ത്വതമോബഹുലാ ആപഃ, തമോബഹുലാ പൃഥിവീതി ||൨൦||

അഥാകാശാദിഭൂതാനാം സത്ത്വാദിഗുണമയത്വം ദര്ശയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| സത്ത്വബഹുലമാകാശം പ്രകാശകത്വാത്, രജോബഹുലോ വായുശ്ചലത്വാത്, സത്ത്വരജോബഹുലോऽഗ്നിഃ പ്രകാശകത്വാച്ചലത്വാച്ച, സത്ത്വതമോബഹുലാ ആപഃ സ്വച്ഛത്വാത് പ്രകാശകത്വാദ്ഗുരുത്വാദാവരണത്വാച്ച, തമോബഹുലാ പൃഥിവീ അത്യന്താവരകത്വാത്||൨൦||

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

ശ്ലോകൌ ചാത്ര ഭവതഃ- അന്യോऽന്യാനുപ്രവിഷ്ടാനി സര്വാണ്യേതാനി നിര്ദിശേത് | സ്വേ സ്വേ ദ്രവ്യേ തു സര്വേഷാം വ്യക്തം ലക്ഷണമിഷ്യതേ ||൨൧||

അന്യോऽന്യേത്യാദി| തത്ര ശബ്ദഗുണമാകാശം മാരുതേ പ്രവിഷ്ടം ശബ്ദസ്പര്ശഗുണത്വാന്മാരുതസ്യ; ആകാശമാരുതൌ തേജസി പ്രവിഷ്ടൌ, ശബ്ദസ്പര്ശരൂപഗുണത്വാത്തേജസഃ; ആകാശമരുത്തേജാംസി തോയദ്രവ്യേ പ്രവിഷ്ടാനി, ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗുണത്വാത്തോയസ്യ; ആകാശമരുത്തേജസ്തോയാനി പൃഥിവ്യാമനുപ്രവിഷ്ടാനി, ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധഗുണത്വാത് പൃഥിവ്യാഃ| ഏവം വ്യോമാനിലാനലജലോര്വീണാം പരസ്പരമനുപ്രവേശകാനുപ്രവേശ്യത്വേനാവസ്ഥിതാനാമന്യോന്യാനുപ്രവിഷ്ടത്വമുക്തമ്| അന്യേ പുനരന്യോऽന്യാനുപ്രവിഷ്ടത്വമന്യഥാ വ്യാചക്ഷതേ- തത്രാകാശേऽപി ഭൂമിരണുരൂപേണാവസ്ഥിതാ, സൂക്ഷ്മരൂപതോയതേജോऽനുഗതമാരുതസ്യ സഞ്ചരണാദാകാശേ പവനദഹനതോയാന്യപി ബോദ്ധവ്യാനി| തഥാ വായാവപ്യാകാശം വ്യവസ്ഥിതം വ്യാപകത്വാത്, “അനുഷ്ണശീതസ്പര്ശോऽയം ദ്രവ്യജ്ഞൈര്വായുരിഷ്യതേ| ദാഹകൃത്തേജസാ യുക്തഃ ശീതകൃത് സോമസംശ്രയാത്”- ഇത്യുക്തത്വാദ്വായൌ തേജോऽമ്ബുനീ അപി തിഷ്ഠതഃ, ഭൂരപ്യണുനാ വിശേഷേണ മാരുതേ തിഷ്ഠതി| തഥാ തേജോദ്രവ്യേऽപ്യാകാശം വ്യവസ്ഥിതം വ്യാപകത്വാത്, പവനോऽപി പ്രേരണാത്മകത്വാത്; തേജോദ്രവ്യേ പാനീയമപ്യനുമീയതേ കാര്യകാരണോരൈക്യാത്, കാരണം തോയം കാര്യം ച തേജഃ, അദ്ഭ്യോऽഗ്നിരിത്യുക്തത്വാത്; ഭൂമിരപി ധൂമാദിരൂപേണ തേജസി വ്യവസ്ഥിതാ| അഥ തോയദ്രവ്യേऽപ്യാകാശം വ്യവസ്ഥിതം, വ്യാപകത്വാത്; വായുരപി തോയേ വ്യവസ്ഥിതഃ, തരങ്ഗബുദ്ബുദാദികാരണത്വാത്; വഹ്നിരപി തോയേ വ്യവസ്ഥിതഃ, തത ഏവോത്പന്നത്വാത്, ഉക്തം ച- “അദ്ഭ്യോऽഗ്നിര്ബ്രഹ്മതഃ ക്ഷത്രമശ്മനോ ലോഹമുത്ഥിതമ്| ഏഷാം സര്വത്രഗം തേജഃ സ്വാസു യോനിഷു ശാമ്യതി” ഇതി; ഭൂമിരപി തോയേऽണുരൂപേണാവസ്ഥിതാ| തഥാ പൃഥിവ്യാമപ്യാകാശപവനദഹനതോയാനി സ്ഥിതാന്യേവ, ഭൂമിപ്രവിഭാഗീയേ പഞ്ചവിധായാ ഭൂമേഃ പ്രോക്തത്വാത്| ഇത്ഥമാകാശാദിഭൂതാനാമന്യോന്യാനുപ്രവിഷ്ടത്വമാഹുഃ| വ്യക്തേന തു ലക്ഷണേന പാര്ഥിവാദിവ്യപദേശം ദര്ശയന്നാഹ- സ്വേ സ്വേ ഇത്യാദി| സ്വേ സ്വേ സ്വകീയേ സ്വകീയേ ദ്രവ്യേ, സര്വേഷാമാകാശാദീനാം, വ്യക്തം ലക്ഷണമിതി ആകാശദ്രവ്യേ തല്ലക്ഷണം വ്യക്തമിത്യാദി ബോദ്ധവ്യമ്||൨൧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

അഷ്ടൌ പ്രകൃതയഃ പ്രോക്താ വികാരാഃ ഷോഡശൈവ തു | ക്ഷേത്രജ്ഞശ്ച സമാസേന സ്വതന്ത്രപരതന്ത്രയോഃ ||൨൨||

അഷ്ടാവിത്യാദി| അഷ്ടൌ പ്രകൃതയഃ- അവ്യക്തം മഹാനഹങ്കാരഃ പഞ്ചതന്മാത്രാണീത്യഷ്ടൌ| വികാരാഃ ഷോഡശൈവേതി ശ്രോത്രത്വക്ചക്ഷുര്ജിഹ്വാഘ്രാണവാഗ്ഘസ്തോപസ്ഥപായുപാദമനാംസീത്യേവമേകാദശേന്ദ്രിയാണി, ആകാശപവനദഹനതോയഭൂമയ ഇതി പഞ്ചഭൂതാനീത്യേവം ഷോഡശ വികാരാഃ| ക്ഷേത്രം സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മദേഹം ജാനാതീതി ക്ഷേത്രജ്ഞഃ പുരുഷഃ| സമാസേന സങ്ക്ഷേപേണ| ഏവം പഞ്ചവിംശതിതത്ത്വാന്യുക്താനി| സ്വതന്ത്രേ ശല്യതന്ത്രേ, പരതന്ത്രേ ശാലാക്യതന്ത്രേ സാങ്ഖ്യേ ച||൨൨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ശാരീരസ്ഥാനേ സര്വഭൂതചിന്താശാരീരം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ ||൧||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ശാരീരസ്ഥാനേ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||