Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ സര്വഭൂതചിന്താശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातः सर्वभूतचिन्ताशारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
1. sarvabhūtacintāśārīram
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
സര്വഭൂതാനാം കാരണമകാരണം സത്ത്വരജസ്തമോലക്ഷണമഷ്ടരൂപമഖിലസ്യ ജഗതഃ സമ്ഭവഹേതുരവ്യക്തം നാമ | തദേകം ബഹൂനാം ക്ഷേത്രജ്ഞാനാമധിഷ്ഠാനം സമുദ്ര ഇവൌദകാനാം ഭാവാനാമ് ||൩||
View original
सर्वभूतानां कारणमकारणं सत्त्वरजस्तमोलक्षणमष्टरूपमखिलस्य जगतः सम्भवहेतुरव्यक्तं नाम | तदेकं बहूनां क्षेत्रज्ञानामधिष्ठानं समुद्र इवौदकानां भावानाम् ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തസ്മാദവ്യക്താന്മഹാനുത്പദ്യതേ തല്ലിങ്ഗ ഏവ | തല്ലിങ്ഗാച്ച മഹതസ്തല്ലക്ഷണ ഏവാഹങ്കാര ഉത്പദ്യതേ; സ ത്രിവിധോ വൈകാരികസ്തൈജസോ ഭൂതാദിരിതി | തത്ര വൈകാരികാദഹങ്കാരാത്തൈജസസഹായാത്തല്ലക്ഷണാന്യേവൈകാദശേന്ദ്രിയാണ്യുത്പദ്യന്തേ, തദ്യഥാ- ശ്രോത്രത്വക്ചക്ഷുര്ജിഹ്വാഘ്രാണവാഗ്ഘസ്തോപസ്ഥപായുപാദമനാംസീതി; തത്ര പൂര്വാണി പഞ്ച ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി, ഇതരാണി പഞ്ച കര്മേന്ദ്രിയാണി, ഉഭയാത്മകം മനഃ; ഭൂതാദേരപി തൈജസസഹായാത്തല്ലക്ഷണാന്യേവ പഞ്ചതന്മാത്രാണ്യുത്പദ്യന്തേ- ശബ്ദതന്മാത്രം, സ്പര്ശതന്മാത്രം, രൂപതന്മാത്രം, രസതന്മാത്രം, ഗന്ധതന്മാത്രമിതി; തേഷാം വിശേഷാഃ- ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാഃ; തേഭ്യോ ഭൂതാനി- വ്യോമാനിലാനലജലോര്വ്യഃ; ഏവമേഷാ തത്ത്വചതുര്വിംശതിര്വ്യാഖ്യാതാ ||൪||
View original
तस्मादव्यक्तान्महानुत्पद्यते तल्लिङ्ग एव | तल्लिङ्गाच्च महतस्तल्लक्षण एवाहङ्कार उत्पद्यते; स त्रिविधो वैकारिकस्तैजसो भूतादिरिति | तत्र वैकारिकादहङ्कारात्तैजससहायात्तल्लक्षणान्येवैकादशेन्द्रियाण्युत्पद्यन्ते, तद्यथा- श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणवाग्घस्तोपस्थपायुपादमनांसीति; तत्र पूर्वाणि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि, इतराणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, उभयात्मकं मनः; भूतादेरपि तैजससहायात्तल्लक्षणान्येव पञ्चतन्मात्राण्युत्पद्यन्ते- शब्दतन्मात्रं, स्पर्शतन्मात्रं, रूपतन्मात्रं, रसतन्मात्रं, गन्धतन्मात्रमिति; तेषां विशेषाः- शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः; तेभ्यो भूतानि- व्योमानिलानलजलोर्व्यः; एवमेषा तत्त्वचतुर्विंशतिर्व्याख्याता ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
തത്ര ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണാം ശബ്ദാദയോ വിഷയാഃ; കര്മേന്ദ്രിയാണാം യഥാസങ്ഖ്യം വചനാദാനാനന്ദവിസര്ഗവിഹരണാനി ||൫||
View original
तत्र बुद्धीन्द्रियाणां शब्दादयो विषयाः; कर्मेन्द्रियाणां यथासङ्ख्यं वचनादानानन्दविसर्गविहरणानि ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
അവ്യക്തം മഹാനഹങ്കാരഃ പഞ്ചതന്മാത്രാണി ചേത്യഷ്ടൌ പ്രകൃതയഃ; ശേഷാഃ ഷോഡശ വികാരാഃ ||൬||
View original
अव्यक्तं महानहङ्कारः पञ्चतन्मात्राणि चेत्यष्टौ प्रकृतयः; शेषाः षोडश विकाराः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
സ്വഃ സ്വശ്ചൈഷാം വിഷയോऽധിഭൂതം; സ്വയമധ്യാത്മമ്; അധിദൈവതമ്- അഥ ബുദ്ധേര്ബ്രഹ്മാ, അഹങ്കാരസ്യേശ്വരഃ, മനസശ്ചന്ദ്രമാഃ, ദിശഃ ശ്രോത്രസ്യ, ത്വചോ വായുഃ, സൂര്യശ്ചക്ഷുഷഃ, രസനസ്യാപഃ, പൃഥിവീ ഘ്രാണസ്യ, വാചോऽഗ്നിഃ, ഹസ്തയോരിന്ദ്രഃ, പാദയോര്വിഷ്ണുഃ, പായോര്മിത്രഃ, പ്രജാപതിരുപസ്ഥസ്യേതി ||൭||
View original
स्वः स्वश्चैषां विषयोऽधिभूतं; स्वयमध्यात्मम्; अधिदैवतम्- अथ बुद्धेर्ब्रह्मा, अहङ्कारस्येश्वरः, मनसश्चन्द्रमाः, दिशः श्रोत्रस्य, त्वचो वायुः, सूर्यश्चक्षुषः, रसनस्यापः, पृथिवी घ्राणस्य, वाचोऽग्निः, हस्तयोरिन्द्रः, पादयोर्विष्णुः, पायोर्मित्रः, प्रजापतिरुपस्थस्येति ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
തത്ര സര്വ ഏവാചേതന ഏഷ വര്ഗഃ, പുരുഷഃ പഞ്ചവിംശതിതമഃ കാര്യകാരണസംയുക്തശ്ചേതയിതാ ഭവതി | സത്യപ്യചൈതന്യേ പ്രധാനസ്യ പുരുഷകൈവല്യാര്ഥം പ്രവൃത്തിമുപദിശന്തി, ക്ഷീരാദീംശ്ചാത്ര ഹേതൂനുദാഹരന്തി ||൮||
View original
तत्र सर्व एवाचेतन एष वर्गः, पुरुषः पञ्चविंशतितमः कार्यकारणसंयुक्तश्चेतयिता भवति | सत्यप्यचैतन्ये प्रधानस्य पुरुषकैवल्यार्थं प्रवृत्तिमुपदिशन्ति, क्षीरादींश्चात्र हेतूनुदाहरन्ति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
അത ഊര്ധ്വം പ്രകൃതിപുരുഷയോഃ സാധര്മ്യവൈധര്മ്യേ വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ | തദ്യഥാ- ഉഭാവപ്യനാദീ, ഉഭാവപ്യനന്തൌ, ഉഭാവപ്യലിങ്ഗൌ, ഉഭാവപി നിത്യൌ, ഉഭാവപ്യനപരൌ , ഉഭൌ ച സര്വഗതാവിതി; ഏകാ തു പ്രകൃതിരചേതനാ ത്രിഗുണാ ബീജധര്മിണീ പ്രസവധര്മിണ്യമധ്യസ്ഥധര്മിണീ ചേതി, ബഹവസ്തു പുരുഷാശ്ചേതനാവന്തോऽഗുണാ അബീജധര്മാണോऽപ്രസവധര്മാണോ മധ്യസ്ഥധര്മാണശ്ചേതി ||൯||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रकृतिपुरुषयोः साधर्म्यवैधर्म्ये व्याख्यास्यामः | तद्यथा- उभावप्यनादी, उभावप्यनन्तौ, उभावप्यलिङ्गौ, उभावपि नित्यौ, उभावप्यनपरौ , उभौ च सर्वगताविति; एका तु प्रकृतिरचेतना त्रिगुणा बीजधर्मिणी प्रसवधर्मिण्यमध्यस्थधर्मिणी चेति, बहवस्तु पुरुषाश्चेतनावन्तोऽगुणा अबीजधर्माणोऽप्रसवधर्माणो मध्यस्थधर्माणश्चेति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
തത്ര കാരണാനുരൂപം കാര്യമിതി കൃത്വാ സര്വ ഏവൈതേ വിശേഷാഃ സത്ത്വരജസ്തമോമയാ ഭവന്തി; തദഞ്ജനത്വാത്തന്മയത്വാച്ച തദ്ഗുണാ ഏവ പുരുഷാ ഭവന്തീത്യേകേ ഭാഷന്തേ ||൧൦||
View original
तत्र कारणानुरूपं कार्यमिति कृत्वा सर्व एवैते विशेषाः सत्त्वरजस्तमोमया भवन्ति; तदञ्जनत्वात्तन्मयत्वाच्च तद्गुणा एव पुरुषा भवन्तीत्येके भाषन्ते ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
വൈദ്യകേ തു- സ്വഭാവമീശ്വരം കാലം യദൃച്ഛാം നിയതിം തഥാ | പരിണാമം ച മന്യന്തേ പ്രകൃതിം പൃഥുദര്ശിനഃ ||൧൧||
View original
वैद्यके तु- स्वभावमीश्वरं कालं यदृच्छां नियतिं तथा | परिणामं च मन्यन्ते प्रकृतिं पृथुदर्शिनः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12-14) · Śloka 14
തന്മയാന്യേവ ഭൂതാനി തദ്ഗുണാന്യേവ ചാദിശേത് | തൈശ്ച തല്ലക്ഷണഃ കൃത്സ്നോ ഭൂതഗ്രാമോ വ്യജന്യത ||൧൨|| തസ്യോപയോഗോऽഭിഹിതശ്ചികിത്സാം പ്രതി സര്വദാ | ഭൂതേഭ്യോ ഹി പരം യസ്മാന്നാസ്തി ചിന്താ ചികിത്സിതേ ||൧൩|| യതോऽഭിഹിതം- “തത്സമ്ഭവദ്രവ്യസമൂഹോ ഭൂതാദിരുക്തഃ” (സൂ.൧); ഭൌതികാനി ചേന്ദ്രിയാണ്യായുര്വേദേ വര്ണ്യന്തേ, തഥേന്ദ്രിയാര്ഥാഃ ||൧൪||
View original
तन्मयान्येव भूतानि तद्गुणान्येव चादिशेत् | तैश्च तल्लक्षणः कृत्स्नो भूतग्रामो व्यजन्यत ||१२|| तस्योपयोगोऽभिहितश्चिकित्सां प्रति सर्वदा | भूतेभ्यो हि परं यस्मान्नास्ति चिन्ता चिकित्सिते ||१३|| यतोऽभिहितं- “तत्सम्भवद्रव्यसमूहो भूतादिरुक्तः” (सू.१); भौतिकानि चेन्द्रियाण्यायुर्वेदे वर्ण्यन्ते, तथेन्द्रियार्थाः ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
ഭവതി ചാത്ര- ഇന്ദ്രിയേണേന്ദ്രിയാര്ഥം തു സ്വം സ്വം ഗൃഹ്ണാതി മാനവഃ | നിയതം തുല്യയോനിത്വാന്നാന്യേനാന്യമിതി സ്ഥിതിഃ ||൧൫||
View original
भवति चात्र- इन्द्रियेणेन्द्रियार्थं तु स्वं स्वं गृह्णाति मानवः | नियतं तुल्ययोनित्वान्नान्येनान्यमिति स्थितिः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
ന ചായുര്വേദശാസ്ത്രേഷൂപദിശ്യന്തേ സര്വഗതാഃ ക്ഷേത്രജ്ഞാ നിത്യാശ്ച; അസര്വഗതേഷു ച ക്ഷേത്രജ്ഞേഷു നിത്യപുരുഷഖ്യാപകാന് ഹേതൂനുദാഹരന്തി; ആയുര്വേദശാസ്ത്രേഷ്വസര്വഗതാഃ ക്ഷേത്രജ്ഞാ നിത്യാശ്ച, തിര്യഗ്യോനിമാനുഷദേവേഷു സഞ്ചരന്തി ധര്മാധര്മനിമിത്തം; ത ഏതേऽനുമാനഗ്രാഹ്യാഃ പരമസൂക്ഷ്മാശ്ചേതനാവന്തഃ ശാശ്വതാ ലോഹിതരേതസോഃ സന്നിപാതേഷ്വഭിവ്യജ്യന്തേ, യതോऽഭിഹിതം- ‘പഞ്ചമഹാഭൂതശരീരിസമവായഃ പുരുഷഃ’ (സൂ.൧) ഇതി; സ ഏഷ കര്മപുരുഷശ്ചികിത്സാധികൃതഃ ||൧൬||
View original
न चायुर्वेदशास्त्रेषूपदिश्यन्ते सर्वगताः क्षेत्रज्ञा नित्याश्च; असर्वगतेषु च क्षेत्रज्ञेषु नित्यपुरुषख्यापकान् हेतूनुदाहरन्ति; आयुर्वेदशास्त्रेष्वसर्वगताः क्षेत्रज्ञा नित्याश्च, तिर्यग्योनिमानुषदेवेषु सञ्चरन्ति धर्माधर्मनिमित्तं; त एतेऽनुमानग्राह्याः परमसूक्ष्माश्चेतनावन्तः शाश्वता लोहितरेतसोः सन्निपातेष्वभिव्यज्यन्ते, यतोऽभिहितं- ‘पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषः’ (सू.१) इति; स एष कर्मपुरुषश्चिकित्साधिकृतः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
തസ്യ സുഖദുഃഖേ ഇച്ഛാദ്വേഷൌ പ്രയത്നഃ പ്രാണാപാനാവുന്മേഷനിമേഷൌ ബുദ്ധിര്മനഃ സങ്കല്പോ വിചാരണാ സ്മൃതിര്വിജ്ഞാനമധ്യവസായോ വിഷയോപലബ്ധിശ്ച ഗുണാഃ ||൧൭||
View original
तस्य सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नः प्राणापानावुन्मेषनिमेषौ बुद्धिर्मनः सङ्कल्पो विचारणा स्मृतिर्विज्ञानमध्यवसायो विषयोपलब्धिश्च गुणाः ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
സാത്ത്വികാസ്തു- ആനൃശംസ്യം സംവിഭാഗരുചിതാ തിതിക്ഷാ സത്യം ധര്മ ആസ്തിക്യം ജ്ഞാനം ബുദ്ധിര്മേധാ സ്മൃതിര്ധൃതിരനഭിഷങ്ഗശ്ച; രാജസാസ്തു- ദുഃഖബഹുലതാऽടനശീലതാऽധൃതിരഹങ്കാര ആനൃതികത്വമകാരുണ്യം ദമ്ഭോ മാനോ ഹര്ഷഃ കാമഃ ക്രോധശ്ച; താമസാസ്തു- വിഷാദിത്വം നാസ്തിക്യമധര്മശീലതാ ബുദ്ധേര്നിരോധോऽജ്ഞാനം ദുര്മേധസ്ത്വമകര്മശീലതാ നിദ്രാലുത്വം ചേതി ||൧൮||
View original
सात्त्विकास्तु- आनृशंस्यं संविभागरुचिता तितिक्षा सत्यं धर्म आस्तिक्यं ज्ञानं बुद्धिर्मेधा स्मृतिर्धृतिरनभिषङ्गश्च; राजसास्तु- दुःखबहुलताऽटनशीलताऽधृतिरहङ्कार आनृतिकत्वमकारुण्यं दम्भो मानो हर्षः कामः क्रोधश्च; तामसास्तु- विषादित्वं नास्तिक्यमधर्मशीलता बुद्धेर्निरोधोऽज्ञानं दुर्मेधस्त्वमकर्मशीलता निद्रालुत्वं चेति ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
ആന്തരിക്ഷാഃ- ശബ്ദഃ ശബ്ദേന്ദ്രിയം സര്വച്ഛിദ്രസമൂഹോ വിവിക്തതാ ച; വായവ്യാസ്തു- സ്പര്ശഃ സ്പര്ശേന്ദ്രിയം സര്വചേഷ്ടാസമൂഹഃ സര്വശരീരസ്പന്ദനം ലഘുതാ ച; തൈജസാസ്തു- രൂപം രൂപേന്ദ്രിയം വര്ണഃ സന്താപോ ഭ്രാജിഷ്ണുതാ പക്തിരമര്ഷസ്തൈക്ഷ്ണ്യം ശൌര്യം ച; ആപ്യാസ്തു- രസോ രസനേന്ദ്രിയം സര്വദ്രവസമൂഹോ ഗുരുതാ ശൈത്യം സ്നേഹോ രേതശ്ച; പാര്ഥിവാസ്തു- ഗന്ധോ ഗന്ധേന്ദ്രിയം സര്വമൂര്തസമൂഹോ ഗുരുതാ ചേതി ||൧൯||
View original
आन्तरिक्षाः- शब्दः शब्देन्द्रियं सर्वच्छिद्रसमूहो विविक्तता च; वायव्यास्तु- स्पर्शः स्पर्शेन्द्रियं सर्वचेष्टासमूहः सर्वशरीरस्पन्दनं लघुता च; तैजसास्तु- रूपं रूपेन्द्रियं वर्णः सन्तापो भ्राजिष्णुता पक्तिरमर्षस्तैक्ष्ण्यं शौर्यं च; आप्यास्तु- रसो रसनेन्द्रियं सर्वद्रवसमूहो गुरुता शैत्यं स्नेहो रेतश्च; पार्थिवास्तु- गन्धो गन्धेन्द्रियं सर्वमूर्तसमूहो गुरुता चेति ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
തത്ര സത്ത്വബഹുലമാകാശം, രജോബഹുലോ വായുഃ, സത്ത്വരജോബഹുലോऽഗ്നിഃ, സത്ത്വതമോബഹുലാ ആപഃ, തമോബഹുലാ പൃഥിവീതി ||൨൦||
View original
तत्र सत्त्वबहुलमाकाशं, रजोबहुलो वायुः, सत्त्वरजोबहुलोऽग्निः, सत्त्वतमोबहुला आपः, तमोबहुला पृथिवीति ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
ശ്ലോകൌ ചാത്ര ഭവതഃ- അന്യോऽന്യാനുപ്രവിഷ്ടാനി സര്വാണ്യേതാനി നിര്ദിശേത് | സ്വേ സ്വേ ദ്രവ്യേ തു സര്വേഷാം വ്യക്തം ലക്ഷണമിഷ്യതേ ||൨൧||
View original
श्लोकौ चात्र भवतः- अन्योऽन्यानुप्रविष्टानि सर्वाण्येतानि निर्दिशेत् | स्वे स्वे द्रव्ये तु सर्वेषां व्यक्तं लक्षणमिष्यते ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
അഷ്ടൌ പ്രകൃതയഃ പ്രോക്താ വികാരാഃ ഷോഡശൈവ തു | ക്ഷേത്രജ്ഞശ്ച സമാസേന സ്വതന്ത്രപരതന്ത്രയോഃ ||൨൨||
View original
अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराः षोडशैव तु | क्षेत्रज्ञश्च समासेन स्वतन्त्रपरतन्त्रयोः ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ശാരീരസ്ഥാനേ സര്വഭൂതചിന്താശാരീരം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ ||൧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सर्वभूतचिन्ताशारीरं नाम प्रथमोऽध्यायः ||१||
🔊 Audio coming soon