1. sarvabhūtacintāśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதஃ ஸர்வபூதசிந்தாஶாரீரஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

ஹேதுலக்ஷணப்ரதிபாதகாந்நிதாநஸ்தாநாததிகதவ்யாதிஹேதுலக்ஷணஸ்ய வைத்யஸ்ய சிகித்ஸாயா அவஸரஃ, சிகித்ஸா சாதிஷ்டாநவிஶேஷஜ்ஞாநமந்தரேண ந ஸம்பவதீத்யதிஷ்டாநஜ்ஞாபநாய ஶாரீரஸ்தாநமாரப்யதே| ஶாரீரஸ்தாநேऽபி ப்ரதிபாத்யே ஆதௌ ஸர்வஶரீரகாரணாநாஂ பூதாநாமேவ சிந்தா கர்துஂ யுஜ்யத இத்யாஹ- அதாத இத்யாதி| ஸர்வாணி பூதாநி ஸ்தாவரஜங்கமாநி, மஹாபூதாநி பதிவ்யாதீநி வா; தேஷாஂ சிந்தா ஹேதுஸ்வலக்ஷணகார்யைஶ்சிந்தநஂ; குத உத்பந்நாநி? காநி சைஷாஂ ஸ்வலக்ஷணாநி? காநி கார்யாணீதி சிந்தநஂ; ஸைவ யஸ்மிந்நத்யாயேऽஸ்தீதி மத்வர்தே பூர்வவச்சப்ரத்யயமுத்பாத்ய தல்லோபே ப்ரகதிபாவஂ ச ப்ரதிபாத்ய ஸர்வபூதசிந்தேதி நிஷ்பாத்யதே, ஸர்வபூதசிந்தா ச தச்சாரீரஂ சேதி பஶ்சாத் கர்மதாரயஃ| கயீ து ‘ஸர்வபூதசிந்தாநாம ஶாரீரஂ’ இதி படதி||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ஸர்வபூதாநாஂ காரணமகாரணஂ ஸத்த்வரஜஸ்தமோலக்ஷணமஷ்டரூபமகிலஸ்ய ஜகதஃ ஸம்பவஹேதுரவ்யக்தஂ நாம | ததேகஂ பஹூநாஂ க்ஷேத்ரஜ்ஞாநாமதிஷ்டாநஂ ஸமுத்ர இவௌதகாநாஂ பாவாநாம் ||௩||

தத்ராதௌ ஹேதுசிந்தாமாஹ- ஸர்வபூதாநாமித்யாதி| ஏவம்பூதமவ்யக்தஂ மூலப்ரகத்யபரபர்யாயஂ ஸர்வபூதாநாஂ காரணமிதி பிண்டார்தஃ| கிஂவிஶிஷ்டம்? அகாரணஂ; ந வித்யதே காரணஂ யஸ்ய ததகாரணம், அவிகதிரூபஂ ந கஸ்யசித் கார்யமித்யர்தஃ| ஸ்வரூபவிஶேஷணமாஹ- ஸத்த்வரஜஸ்தமோலக்ஷணஂ; ஸத்த்வரஜஸ்தமஃஸ்வரூபம்| புநரபி கிம்பூதமித்யாஹ- அஷ்டரூபமிதி| ப்ரகதிபாவேநைவாவ்யக்தஂ மஹாநஹங்காரஃ பஞ்சதந்மாத்ராணீத்யஷ்டௌ ரூபாணி யஸ்ய தத்ததா; ப்ரகதித்வஂ சாஷ்டாநாமவ்யக்தாதீநாஂ ஸாங்க்யேऽபி ப்ரதிபாதிதமஸ்தி| ஶிலாபுத்ரகந்யாயேந ரூபத்வஂ ருபித்வஂ சாவ்யக்தஸ்ய| அவ்யக்தஂ மஹாநஹங்காரஃ பஞ்சபூதாநீத்யஷ்டௌ ரூபாணீத்யேகே; அந்யே து தர்மஜ்ஞாநவைராக்யைஶ்வர்யாதர்மாஜ்ஞாநாவைராக்யாநைஶ்வர்யாண்யஷ்டௌ ரூபாண்யாஹுஃ; அபரே து மநோபுத்த்யஹங்காரமஹாபூதாந்யாஹுஃ| புநரபி கிம்பூதம்? அகிலஸ்ய ஜகதஃ ஸம்பவஹேதுஃ அபிவ்யக்திகாரணம்| தத்ர ஸர்வபூதாநாஂ காரணமித்யநேந கார்யகாரணயோஸ்தாதாத்ம்யஂ தர்ஶிதம், அகிலஸ்ய ஜகதஃ ஸம்பவஹேதுரித்யநேந சாபிவ்யக்திஹேதுத்வமிதி ந பௌநருக்த்யம்| கயீ த்வந்யதா வ்யாக்யாதி, யதா- ஸர்வபூதாநாஂ காரணமித்யஸ்யைவ பாஷ்யஂ நிர்திஶந்நாஹ- அகிலஸ்ய ஜகதஃ ஸம்பவஹேதுரிதி; அநேநோபாதாநகாரணத்வமவ்யக்தஸ்ய ஜகதுத்பத்தௌ ப்ரதிபாதிதம்| ந வ்யஜ்யதே ஸ்மேத்யவ்யக்தஂ; ப்ரகதிஃ ப்ரதாநஂ மூலப்ரகதிரிதி யாவதவ்யக்தபர்யாயாஃ| தத் அவ்யக்தம்; ஏகஂ ஶிலாபட்டவதவிவேச்யாவயவஂ, ந புநஸ்த்ரிதண்டவத்விவேச்யாவயவம்| க்ஷேத்ரஜ்ஞாநாஂ கர்மபுருஷாணாம்| அதிஷ்டாநஂ ஶரீரபாவாய விஷயஃ| அத்ரோபமாநமாஹ- ஸமுத்ர இவேத்யாதி| உதகபவா ஔதகா நதீநதஸரஸ்தடாகாதயஃ; அந்யே த்வௌதகா பாவாஶ்சராசரா மத்ஸ்யபத்மாதய இத்யாஹுஃ||௩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

தஸ்மாதவ்யக்தாந்மஹாநுத்பத்யதே தல்லிங்க ஏவ | தல்லிங்காச்ச மஹதஸ்தல்லக்ஷண ஏவாஹங்கார உத்பத்யதே; ஸ த்ரிவிதோ வைகாரிகஸ்தைஜஸோ பூதாதிரிதி | தத்ர வைகாரிகாதஹங்காராத்தைஜஸஸஹாயாத்தல்லக்ஷணாந்யேவைகாதஶேந்த்ரியாண்யுத்பத்யந்தே, தத்யதா- ஶ்ரோத்ரத்வக்சக்ஷுர்ஜிஹ்வாக்ராணவாக்கஸ்தோபஸ்தபாயுபாதமநாஂஸீதி; தத்ர பூர்வாணி பஞ்ச புத்தீந்த்ரியாணி, இதராணி பஞ்ச கர்மேந்த்ரியாணி, உபயாத்மகஂ மநஃ; பூதாதேரபி தைஜஸஸஹாயாத்தல்லக்ஷணாந்யேவ பஞ்சதந்மாத்ராண்யுத்பத்யந்தே- ஶப்ததந்மாத்ரஂ, ஸ்பர்ஶதந்மாத்ரஂ, ரூபதந்மாத்ரஂ, ரஸதந்மாத்ரஂ, கந்ததந்மாத்ரமிதி; தேஷாஂ விஶேஷாஃ- ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தாஃ; தேப்யோ பூதாநி- வ்யோமாநிலாநலஜலோர்வ்யஃ; ஏவமேஷா தத்த்வசதுர்விஂஶதிர்வ்யாக்யாதா ||௪||

நநு கதமேகமவ்யக்தமநேகதர்மணாஂ ஸர்வபூதாநாஂ காரணமித்யாஶங்க்யாவ்யக்தாத் ஸர்வபூதாநாமுத்பத்திக்ரமமாஹ- தஸ்மாதித்யாதி| தஸ்மாதிதி க்ஷேத்ரஜ்ஞாதிஷ்டிதாதவ்யக்தாத்| மஹாநிதி புத்திதத்த்வஂ, தத்து ஸத்த்வஸமுத்ரேகாந்நிர்மலஸ்படிகோபலப்ரக்யஂ சிச்சாயாஸங்க்ராந்திப்ராப்தசைதந்யஂ புருஷவந்நாநாத்மகமத்யவஸேயவிஷயஂ நிஶ்சிதார்தகாரணமித்யர்தஃ| உத்பத்யதே வ்யக்தீபவதி| தல்லிங்க ஏவேதி ஸத்த்வரஜஸ்தமஃஸ்வபாவ ஏவ| தல்லிங்கத் ஸத்த்வரஜஸ்தமஃஸ்வபாவாத்| மஹத இதி புத்திதத்த்வாத்| தல்லக்ஷண ஏவேதி ஸத்த்வரஜஸ்தமஃஸ்வபாவ ஏவேத்யர்தஃ| அஹங்காரோऽபிமாநவ்யாபாரலக்ஷணஃ| தல்லிங்காதிதி விஶேஷணேந ஶுத்தஸத்த்வஸ்வரூபாந்மஹத்தத்த்வாந்நாஹங்காரஸ்யோத்பத்திரிதி ஸூச்யதே| ததா ச சரகேऽப்யபிஹிதஂ- “ஶுத்தஸத்த்வஸ்ய யா ஶுத்தா ஸத்யா புத்திஃ ப்ரவர்ததே| யயா பிநத்த்யதிபலஂ மஹாமோஹமயஂ தமஃ|| ஸர்வபாவஸ்வபாவஜ்ஞோ யயா பவதி நிஸ்பஹஃ| யயா நோபைத்யஹங்காரஂ நோபாஸ்தே காரணஂ யயா”- (ச. ஶா. ௧) இத்யாதி| வைகாரிகாதிஸஞ்ஜ்ஞாஸ்து பூர்வாசார்யைஃ ஸஂவ்யவஹாராய கதாஃ| தத்ர வைகாரிகஃ ஸாத்த்விகஃ, தைஜஸோ ராஜஸஃ, பூதாதிஸ்தாமஸஃ| தஸ்ய த்ரிவிதஸ்யாபி கார்யமாஹ- தத்ரேத்யாதி| தத்ர ஸாத்த்விகாதஹங்காராத்ராஜஸஸஹாயாத்தமோமாத்ரயாऽநுவித்தாதேகாதஶேந்த்ரியாணி; தல்லக்ஷணாநி ப்ரகாஶலக்ஷணாநி, ஸத்த்வஸ்ய ப்ரகாஶகத்வாத்| தாந்யஹங்காராதுத்பந்நாந்யாஹங்காரகாரிகாணீதி ஸாங்க்யே, வைத்யகே து பௌதிகாநி| பூர்வாணி பஞ்ச ஶ்ரோத்ராதீநி புத்தீந்த்ரியாணி, புத்தேராஶ்ரயத்வாத்; இதராணி வாக்ப்ரபதீநி கர்மேந்த்ரியாணி, கர்மண ஆஶ்ரயத்வாத்தேஷாம்; உபயாத்மகஂ புத்த்யாத்மகஂ கர்மாத்மகஂ ச மநஃ, புத்தீந்த்ரியாணாஂ கர்மேந்த்ரியாணாஂ ச மநோऽதிஷ்டிதாநாமேவ ப்ரவத்தேஃ| பூதாதேரிதி தாமஸாதஹங்காராத்ராஜஸஸஹாயாத் ஸத்த்வமாத்ரயாऽநுவித்தாத்| தல்லக்ஷணாந்யேவ மோஹாதிலக்ஷணாந்யேவ| தத்ராநுத்பூதஸ்வபாவாநி பாஹ்யேந்த்ரியாக்ராஹ்யாணி ஶப்தாதீந்யேவ தந்மாத்ராணி, தாநி ச யோகிபிரேவ க்ராஹ்யாணி| ஸா மாத்ரா யஸ்மிந் தத்தந்மாத்ரம்| தேஷாமித்யாதி தேஷாஂ தந்மாத்ராணாம்| விஶேஷா இதி அநுபவயோக்யைஃ ஸுகதுஃகமோஹரூபைர்தர்மைர்விஶிஷ்யந்த இதி விஶேஷாஃ ஶப்தாதயஃ; தந்மாத்ராணி த்வவிஶேஷாணி, யதஸ்தாந்யநுபவயோக்யைஃ ஸுகதுஃகாதிபிர்விஶேஷ்டுஂ ந ஶக்யந்தே, ஸூக்ஷ்மத்வாத்| தேப்யஃ பஞ்சப்யஃ ஶப்ததந்மாத்ராதிப்ய ஏகோத்தரபரிவத்த்யா வ்யோமாதய உத்பத்யந்தே| தத்யதா- ஶப்ததந்மாத்ராச்சப்தகுணஂ வ்யோம, ஶப்ததந்மாத்ரஸஹிதாத் ஸ்பர்ஶதந்மாத்ராச்சப்தஸ்பர்ஶகுணோ வாயுஃ, ஶப்தஸ்பர்ஶதந்மாத்ரஸஹிதாத்ரூபதந்மாத்ராச்சப்தஸ்பர்ஶரூபகுணஂ தேஜஃ, ஶப்தஸ்பர்ஶரூபதந்மாத்ரஸஹிதாத்ரஸதந்மாத்ராச்சப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகுணா ஆபஃ, ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸதந்மாத்ரஸஹிதாத்கந்ததந்மாத்ராச்சப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தகுணா பதிவீ| பதஞ்ஜலிமதாநுஸாரிணஶ்ச ஶப்தாதிப்ய ஏவ வ்யோமாதீநாமுத்பத்திமிச்சந்தி| ஶப்தாதீநாஂ வ்யோமாதிமஹாபூதகுணாநாஂ தர்மிணோऽபிந்நத்வேந பதக்த்வஂ நிரஸ்யந்நக்தஸ்யோபஸஂஹாரமாஹ- ஏவமித்யாதி||௪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

தத்ர புத்தீந்த்ரியாணாஂ ஶப்தாதயோ விஷயாஃ; கர்மேந்த்ரியாணாஂ யதாஸங்க்யஂ வசநாதாநாநந்தவிஸர்கவிஹரணாநி ||௫||

தத்ரேத்யாதி| விஷயா க்ராஹ்யாஃ| வசநாதாநாநந்தவிஸர்கவிஹரணாநீத்யத்ர விஷயா இதி ஸம்பத்யதே; தேநோச்யதே யத்தத்வசநஂ வக்தவ்யமுச்யதே, ஏவஂ கர்மப்ரத்யயாந்தத்வாதாதாநமாதாதவ்யம், ஆநந்த ஆநந்தநீயஂ, விஸர்கோ விஸர்ஜிதவ்யஂ, விஹரணஂ விஹர்தவ்யஂ ஸ்தாநம்||௫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

அவ்யக்தஂ மஹாநஹங்காரஃ பஞ்சதந்மாத்ராணி சேத்யஷ்டௌ ப்ரகதயஃ; ஶேஷாஃ ஷோடஶ விகாராஃ ||௬||

உக்தாயாஸ்தத்த்வசதுர்விஂஶதேருக்தமேவ தர்மாந்தரஂ க்வசித் கிஞ்சிந்நிதர்ஶயந்நாஹ- அவ்யக்தமித்யாதி| ப்ரகதய இதி அபரேஷாஂ காரணபூதா; அவ்யக்தமிதி விச்சித்ய பாடஃ கேவலஹேதுபாவேநாவ்யக்தஂ ப்ரகதிரேவேதி போதநார்தம்| தந்மாத்ராணி சேதி சகாரஃ ப்ரகதயஶ்சேத்யத்ர ஸம்பந்தநீயஃ| தேந மஹதாதயஃ ஸப்த கார்யத்வேந விகதயோऽபி| ஶேஷா இதி ஏகாதஶேந்த்ரியாணி பஞ்சமஹாபூதாநீதி ஷோடஶவிகாராஃ கார்யாணீத்யர்தஃ ||௬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ஸ்வஃ ஸ்வஶ்சைஷாஂ விஷயோऽதிபூதஂ; ஸ்வயமத்யாத்மம்; அதிதைவதம்- அத புத்தேர்ப்ரஹ்மா, அஹங்காரஸ்யேஶ்வரஃ, மநஸஶ்சந்த்ரமாஃ, திஶஃ ஶ்ரோத்ரஸ்ய, த்வசோ வாயுஃ, ஸூர்யஶ்சக்ஷுஷஃ, ரஸநஸ்யாபஃ, பதிவீ க்ராணஸ்ய, வாசோऽக்நிஃ, ஹஸ்தயோரிந்த்ரஃ, பாதயோர்விஷ்ணுஃ, பாயோர்மித்ரஃ, ப்ரஜாபதிருபஸ்தஸ்யேதி ||௭||

அஸ்மிஂஶ்சதுர்விஂஶதிகே தத்த்வராஶௌ ப்ரகாஶகத்வேந புத்த்யாதயஃ ப்ரதாநபூதாஃ, அதஸ்தே யத்ரஸ்தஂ ப்ரகாஶ்யஂ யத்ர ஸ்திதா யதநுக்ரஹேண ச ப்ரகாஶயந்தி, தத்ப்ரகாரத்ரயமதிபூதாதிபேதேநாஹ- ஸ்வஃ ஸ்வ இத்யாதி| ஏஷாஂ புத்த்யஹங்காரஶ்ரோத்ராதிபுத்தீந்த்ரியாணாஂ வாகாதிகர்மேந்த்ரியாணாஂ மநஸஶ்ச ஸ்வஃ ஸ்வ ஆத்மீய ஆத்மீயோ விஷயோऽத்யவஸேயோऽபிமந்தவ்யஃ ஸ்வகல்பநீயாதிலக்ஷணோऽதிபூதம்; அதிபூதஂ பூதேஷ்வதி; பூதாநி மஹாபூதாநி ப்ராணிநோ வா| ஏதேந புத்த்யாதேரத்யவஸாயாதிவ்யாபாரஸாத்யோऽத்யவஸேயாதிவிஷயோ பூதேஷ்விதி ப்ரதிபாதிதம்| கேசித் ‘ஸ்வஃ ஸ்வ ஏஷாஂ விஷயோऽதிபூதஸஞ்ஜ்ஞ’ இதி வ்யாக்யாநயந்தி| ஸ்வயமித்யாதி ஏதாநி புத்த்யாதீநி த்ரயோதஶ ஸ்வயமத்யாத்மம்| ஆத்மந்யதி அத்யாத்மம்; ஆத்மஶப்தோऽத்ர ஸ்வஶரீரவசநஃ, தேந ஸ்வஶரீரே புத்த்யாதிகமாத்மநஃ பரமாத்மபர்யாயஸ்ய வா யோக்யோ விஷயோऽத்யாத்மம்| அந்யே து புத்த்யாதிகஂ ஸ்வயமத்யாத்மஸஞ்ஜ்ஞமிதி வ்யாக்யாநயந்தி| அதிதைவதமிதி தேவதாநாமதிகதத்வமதிதைவதம்| ததேவ புத்த்யாதிஷு ப்ரகடீகரோதி- அத புத்தேர்ப்ரஹ்மேத்யாதி| யா யா தேவதா விஶ்வரூபஸ்ய விஷ்ணோரவயவாதுத்பந்நா ஸா ஸா தஸ்யாவயவஸ்யாதிதைவத்வமாபந்நா போத்தவ்யா| அயஂ சாதிபூதாதிபாவோ வேதாந்தேऽபி வர்ணிதஃ| யதா- புத்திரத்யாத்மஂ, போத்தவ்யமதிபூதஂ, ப்ரஹ்மாऽதிதைவதம்; அஹங்காரோऽத்யாத்மம், அஹங்கர்தவ்யமதிபூதஂ, ருத்ரோऽதிதைவதஂ; மநோऽத்யாத்மஂ, மந்தவ்யமதிபூதஂ, சந்த்ரோऽதிதைவதஂ; ஶ்ரோத்ரமத்யாத்மஂ, ஶ்ரோதவ்யமதிபூதஂ, திஶோऽதிதைவதஂ; த்வகத்யாத்மஂ, ஸ்பர்ஶநீயமதிபூதஂ, வாயுரதிதைவதஂ; சக்ஷுரத்யாத்மஂ, தஶ்யமதிபூதஂ, ஸூர்யோऽதிதைவதஂ; ரஸநாऽத்யாத்மஂ, ரஸநீயமதிபூதஂ, வருணோऽதிதைவதஂ; க்ராணமத்யாத்மஂ, க்ராதவ்யமதிபூதஂ, பூமிரதிதைவதஂ; வாகத்யாத்மஂ, வக்தவ்யமதிபூதம், அக்நிரதிதைவதஂ; ஹஸ்தாவத்யாத்மம், ஆதாதவ்யமதிபூதம், இந்த்ரோऽதிதைவதஂ; பாதாவத்யாத்மஂ, கந்தவ்யமதிபூதஂ, விஷ்ணுரதிதைவதஂ; பாயுரத்யாத்மஂ, விஸர்ஜநீயமதிபூதஂ, மித்ரோऽதிதைவதஂ; உபஸ்தோऽத்யாத்மம், ஆநந்தநீயமதிபூதஂ, ப்ரஜாபதிரதிதைவதமித்யாதி||௭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

தத்ர ஸர்வ ஏவாசேதந ஏஷ வர்கஃ, புருஷஃ பஞ்சவிஂஶதிதமஃ கார்யகாரணஸஂயுக்தஶ்சேதயிதா பவதி | ஸத்யப்யசைதந்யே ப்ரதாநஸ்ய புருஷகைவல்யார்தஂ ப்ரவத்திமுபதிஶந்தி, க்ஷீராதீஂஶ்சாத்ர ஹேதூநுதாஹரந்தி ||௮||

தத்ர ஸர்வ ஏவேத்யாதி| ஸர்வ ஏவைஷ வர்கோऽவ்யக்தாதிகோऽசேதநஃ, காரணஸ்யாவ்யக்தஸ்யாசேதநத்வேந தத்கார்யஸ்ய மஹதாதேரப்யசேதநத்வாத்| புருஷஃ பஞ்சவிஂஶதிதமஃ கார்யகாரணஸஂயுக்த இதி கார்யேண மஹதாதிவிகாரகணேந, காரணேந மூலப்ரகத்யா, ஸஂயுக்தஃ ஸஂயோகீ| தஸ்ய கைவல்யார்தஂ(ர்தாஂ) மோக்ஷார்தஂ(ர்தாஂ), ப்ரதாநஸ்ய மூலப்ரகதேஃ, ப்ரவத்திமுபதிஶந்த்யாசார்யாஃ| கதமசேதநஃ ப்ரவர்தத இத்யாஹ- க்ஷீராதீநித்யாதி| யதா க்ஷீரமஜ்ஞஂ வத்ஸவிவத்த்யர்தஂ ப்ரவர்ததே| ஆதிஶப்தாச்ச யதைகாந்தே கமநீயகாமிநீஸுரதமஹோத்ஸவே தத்ஸுகாதிஶயோத்பாதநார்தமஜ்ஞஂ ரேதஃ ப்ரவர்ததே, தத்வதித்யர்தஃ||௮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

அத ஊர்த்வஂ ப்ரகதிபுருஷயோஃ ஸாதர்ம்யவைதர்ம்யே வ்யாக்யாஸ்யாமஃ | தத்யதா- உபாவப்யநாதீ, உபாவப்யநந்தௌ, உபாவப்யலிங்கௌ, உபாவபி நித்யௌ, உபாவப்யநபரௌ , உபௌ ச ஸர்வகதாவிதி; ஏகா து ப்ரகதிரசேதநா த்ரிகுணா பீஜதர்மிணீ ப்ரஸவதர்மிண்யமத்யஸ்ததர்மிணீ சேதி, பஹவஸ்து புருஷாஶ்சேதநாவந்தோऽகுணா அபீஜதர்மாணோऽப்ரஸவதர்மாணோ மத்யஸ்ததர்மாணஶ்சேதி ||௯||

அத இத்யாதி| ப்ரகதிரவ்யக்தஂ, புருஷ ஆத்மா| ஸாதர்ம்யஂ ஸமாநோ தர்மஃ, வைதர்ம்யஂ விஸதஶோ தர்மஃ, தே வ்யாக்யாஸ்யாமஃ கதயிஷ்யாமஃ| உபாவப்யலிங்காவிதி ந வித்யதே லிங்கஂ யயோஸ்தாவலிங்கௌ| நித்யாவிதி உபாவபி லயஂ க்வசிதபி ந கச்சத இத்யர்தஃ| ந வித்யதேऽபரோ யாப்யாஂ தாவநபரௌ , யதஸ்தாவேவ ப்ரகதிபுருஷௌ மஹதாதிப்யஃ பரௌ| ஸர்வகதௌ ஸர்வஂ வ்யாப்ய ஸ்திதௌ| ஸாதர்ம்யமுக்த்த்வா வைதர்ம்யமாஹ- ஏகேத்யாதி| தயோர்மத்யே ஏகா ப்ரகதிரவ்யக்தாபரபர்யாயா| ஸா ச த்ரிகுணா ஸத்த்வரஜஸ்தமோகுணா| ஸத்த்வரஜஸ்தமஸாஂ குணாநாஂ ஸாம்யாவஸ்தாயாஂ ஸ்திதா ஸர்வேஷாஂ மஹதாதிவிகாராணாஂ பீஜபாவேநாவஸ்திதா பீஜதர்மிணீத்யுச்யதே; கயீ து ஸஂஹாரே பூதேந்த்ரியதந்மாத்ராஹங்காரமஹதாதீநாமாதாரபூதேதி பீஜதர்மிணீ| ஸைவ ஸிஸக்ஷுணா விபுநா புருஷேண ஸார்தஂ க்ஷோபமாகம்ய ஸாம்யாவஸ்தாதஃ ப்ரச்யுதா மஹதஹங்காராதிக்ரமேண சராசரஸ்ய ஜகதஃ ப்ரஸவித்ரீதி ப்ரஸவதர்மிணீத்யுச்யதே| அமத்யஸ்ததர்மிணீதி ஸத்த்வாதிகுணராஶிதயா ஸுகாதிரூபத்வாத், ஸுகீ ஹி ஸுகமபிலிப்ஸந் துஃகீ துஃகஂ வித்விஷந் அமத்யஸ்தோ பவதி; ப்ரகதிஶ்ச ஸத்த்வாதிரூபா, ததோऽமத்யஸ்தா| பஹவ இதி யுகபந்மரணாஸம்பவாதநேகே புருஷாஃ, ‘புர்’ஶப்தேந மஹதாதிகதஂ ஸூக்ஷ்மஂ லிங்கஶரீரமுச்யதே, தச்ச யோகிநாமேவ தஶ்யஂ, தத்ர புரி ஶேதே இதி புருஷஃ| அகுணா இதி அவித்யமாநஸத்த்வாதிகுணாஃ| அபீஜதர்மாண இதி மஹதாதீநாஂ மஹாப்ரலயே ப்ரகதாவிவ தேஷ்வநவஸ்தாநாத்| மத்யஸ்ததர்மாண இதி ப்ரீத்யப்ரீதிவிஷாதாயோகேநேச்சாத்வேஷஶூந்யத்வாத்| ததுக்தஂ ஸாங்க்யே- “தஸ்மாத்து விபர்யாஸாத் ஸித்தஂ ஸாக்ஷித்வமஸ்ய புருஷஸ்ய| கைவல்யஂ மாத்யஸ்த்யஂ த்ரஷ்டத்வமகர்தபாவஶ்ச”- (ஸாஂ. கா. ௯) இதி||௯||-

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

தத்ர காரணாநுரூபஂ கார்யமிதி கத்வா ஸர்வ ஏவைதே விஶேஷாஃ ஸத்த்வரஜஸ்தமோமயா பவந்தி; ததஞ்ஜநத்வாத்தந்மயத்வாச்ச தத்குணா ஏவ புருஷா பவந்தீத்யேகே பாஷந்தே ||௧௦||

இதாநீமுக்தமேவ ததுபஸஂஹரந்நாஹ- தத்ரேத்யாதி| காரணஸ்ய ப்ரகதேரநுரூபஂ ஸதஶஂ கார்யஂ மஹதாதிகம்| விஶேஷாஃ ப்ரகாரா மஹதாதிகாஃ| ஸஂயுக்தஸ்ய பஞ்சவிஂஶதிதமஸ்ய புருஷஸ்யாபி ஸத்த்வாதிகுணத்வஂ தர்ஶயந்நாஹ- ததஞ்ஜநத்வாதித்யாதி| தேஷாஂ ஸத்த்வரஜஸ்தமஸாமஞ்ஜநஂ லக்ஷணஂ வ்யக்திர்வா யேஷு தே ததஞ்ஜநாஃ புருஷாஃ; ஸத்த்வாதிலக்ஷணா இத்யர்தஃ, தேஷாஂ பாவஸ்தத்த்வஂ, தஸ்மாத்| ததேவ குத இத்யாஹ- தந்மயத்வாதிதி|- ஸத்த்வாதிமயத்வாத்| ஸத்த்வாதிமயத்வஂ புநஃ புருஷாணாஂ ஸத்த்வாதிரூபே மஹதாதௌ ப்ரதிபிம்பநாத்; யதா- தடாகோதகே ப்ரதிபிம்பிதோ விதுஸ்தடாகோதகப்ரகம்பநேந ப்ரகம்பாத்மகஃ கத்யதே, ஏவஂ ஸத்த்வாதிரூபே மஹதாதௌ ப்ரதிபிம்பிதாஃ புருஷாஃ ஸத்த்வாதிமயா இவ பவந்தி, ந து வாஸ்தவஂ ஸத்த்வாதிமயத்வஂ; தாதஶாச்ச தந்மயத்வாத்தல்லக்ஷணத்வேந தத்குணாஃ ஸுகிநோ துஃகிநோ மூடாஶ்ச புருஷா பவந்தி| கயீ து தைஃ ஸத்த்வாதிபிரஞ்ஜநஂ வ்யக்திர்யஸ்ய மஹதாதேஸ்தத்ததஞ்ஜநஂ, ததஸ்யாஸ்தீதி மத்வர்தீயோऽகாரப்ரத்யய இதி; தத்ஸம்பந்தாத் புருஷஸ்ய ஸத்த்வாதிபிரேவாஞ்ஜநஂ மஹதாதீநாஂ; குத இத்யாஹ- தந்மயத்வாத்; ஸத்த்வாதிப்ரகதிகாரணத்வாத்| தேஷாஂ ததஞ்ஜநத்வஂ ச நிர்விகாரஸ்யாபி விகாரிவஸ்துஸஂயோகாத் ; யதா ஸந்த்யாராகிரவிகரநிகரஸஂயோகாதருணககநதலோபலம்ப இதி| பூர்வோக்தஸ்ய ஸர்வஸ்யாப்யேகீயமதத்வஂ தர்ஶயந்நாஹ- இத்யேகே இத்யாதி||௧௦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

வைத்யகே து- ஸ்வபாவமீஶ்வரஂ காலஂ யதச்சாஂ நியதிஂ ததா | பரிணாமஂ ச மந்யந்தே ப்ரகதிஂ பதுதர்ஶிநஃ ||௧௧||

ஸ்வமதஂ தர்ஶயந்நாஹ- வைத்யகே த்வித்யாதி| அத்ரைகே ஸ்வபாவவாதிநஃ ஸ்வபாவஂ ஸர்வஸ்ய ப்ரகதிஂ காரணமூசுஃ; ததாஹி- “கஃ கண்டகாநாஂ ப்ரகரோதி தைக்ஷ்ண்யஂ, சித்ரஂ விசித்ரஂ மகபக்ஷிணாஂ ச| மாதுர்யமிக்ஷௌ, கடுதாஂ மரீசே, ஸ்வபாவதஃ ஸர்வமிதஂ ப்ரவத்தம்”- இதி| ஈஶ்வர ஏவோர்வீ பர்வததர்வாதேர்ஜந்தூநாஂ ஸ்வர்கநரகாதேஶ்ச காரணமித்யந்யே| உக்தஂ ச- “அஜ்ஞோ ஜந்துரநீஶோऽயமாத்மநஃ ஸுகதுஃகயோஃ| ஈஶ்வரப்ரேரிதோ கச்சேத் ஸ்வர்கஂ நரகமேவ வா” இதி| கால ஏவ ஜகதஃ ஸஷ்டிஸ்திதிப்ரலயநிமித்தமிதி காலகாரணிகாஃ; உக்தஂ ச ஜ்யோதிஃஶாஸ்த்ரவிதா ஶ்ரீபதிநா- “ப்ரபவவிரதிமத்யஜ்ஞாநவந்த்யா நிதாந்தஂ விதிதபரமதத்த்வா யத்ர தே யோகிநோऽபி| தமஹமிஹ நிமித்தஂ விஶ்வஜந்மாத்யயாநாமநுமிதமபிவந்தே பக்ரஹைஃ காலமீஶம்”- இதி| யோ யதோ பவதி தத்தந்நிமித்தமிதி யாதச்சிகாஃ; யதா- தணாரணிநிமித்தோ வஹ்நிரிதி| பூர்வஜந்மார்ஜிதௌ தர்மாதர்மௌ நியதிஃ, ஸைவ ஸர்வஸ்ய காரணமிதி நியதிவாதிநஃ| ப்ரதாநமேவ மஹதஹங்காராதிரூபதயா பரிணதஂ ஸர்வஸ்ய நிமித்தமிதி பரிணாமவாதிநஃ| ஏதத் ஸர்வமத்ராநுமதஂ, ஸர்வவேதபாரிஷதத்வாதாயுர்வேதஸ்ய| ஸுஶ்ருதாசார்யேணாபி ஸ்வபாவாதிபேதபிந்நாயாஃ ஷட்விதாயா அபி ப்ரகதேருதாஹரணாந்யபிஹிதாநி| தத்ர ஸ்வபாவஸ்ய தாவத் காரணத்வமாஹ- “அங்கப்ரத்யங்கநிர்வத்திஃ ஸ்வபாவாதேவ ஜாயதே” (ஶா.௩); புநஶ்ச “ஸந்நிவேஶஃ ஶரீராணாஂ தந்தாநாஂ பதநோத்பவௌ| தலேஷ்வஸம்பவோ யஶ்ச ரோம்ணாமேதத் ஸ்வபாவதஃ”- (ஶா.௨) இதி; புநஶ்சோக்தஂ- “தாதுஷு க்ஷீயமாணேஷு வர்தேதே த்வாவிமௌ ஸதா| ஸ்வபாவஂ ப்ரகதிஂ கத்வா நககேஶாவிதி ஸ்திதிஃ” (ஶா.௪) இதி; புநரப்யாஹ- “நித்ராஹேதுஸ்தமஃ ஸத்த்வஂ போதநே ஹேதுருச்யதே| ஸ்வபாவ ஏவ வா ஹேதுர்கரீயாநபி கீர்த்யதே”- (ஶா.௪) இதி; அந்யத்ராப்யுக்தஂ- “ஸ்வபாவால்லகவோ முத்காஸ்ததா லாவகபிஞ்ஜலாஃ| ஸ்வபாவாத்குரவோ மாஷா வராஹமஹிஷாதயஃ”- (ச.ஸூ.௨௭) இதி| ஈஶ்வரோऽபி வஹ்நிரூபோ ஜீவிதாதேஃ காரணத்வேநோதாஹதஃ; ததாஹி- “ஜாடரோ பகவாநக்நிரீஶ்வரோऽந்நஸ்ய பாசகஃ| ஸௌக்ஷ்ம்யாத்ரஸாநாததாநோ விவேக்துஂ நைவ ஶக்யதே”|| (ஸூ. ௩௫); “அக்நிமூலஂ பலஂ புஂஸாஂ பலமூலஂ ஹி ஜீவிதம்”- இதி| காலஸ்து ஶீதோஷ்ணலக்ஷணஃ; உக்தஂ ச- “மஹாபூதவிஶேஷாஂஸ்து ஶீதோஷ்ணத்வயபேததஃ| கால இத்யத்யவஸ்யந்தி ந்யாயமார்காநுஸாரிணஃ- ” இதி; அயஂ ச துசர்யாத்யாயே தோஷாணாஂ ஸஞ்சயப்ரகோபோபஶமத்வாரேண ஹேதுருக்தஃ| யதச்சா புநரலக்ஷித ஆகஸ்மிகபதார்தாவிர்பாவஃ, உக்தஂ ச “யதச்சயா சோபகதாநி பாகஂ பாகக்ரமேணோபசரேத்விதிஜ்ஞஃ”- (சி.௧௮) இத்யாதி| நியதிரத்ராபி தர்மாதர்மௌ, தத்தேதுத்வமாஹ- “ப்ரஹ்மஸ்த்ரீஸஜ்ஜநவதபரஸ்வஹரணாதிபிஃ| கர்மபிஃ பாபரோகஸ்ய ப்ராஹுஃ குஷ்டஸ்ய ஸம்பவம்” ||(நி.௫); “கர்மஜா வ்யாதயஃ கேசித்”- (உ.௪௦) இதி சோக்தம்| பரிணாமஸ்ய ஹேதுத்வமாஹ- “ஜாடராக்நேஸ்து ஸஂயோகாத்யதுதேதி ரஸாந்தரம்| ரஸாநாஂ பரிணாமாந்தே ஸ விபாக இதி ஸ்மதஃ” ||(வா. ஸூ. ௯) இதி; “தா ஏவௌஷத்யஃ காலபரிணாமாத் பரிணதவீர்யா பலவத்யோ ஹேமந்தே பவந்த்யாபஶ்ச” (ஸூ.௬); “ஸம்யக் பரிணதஸ்யாஹாரஸ்ய ஸாரோ ரஸஃ” (ஸூ.௧௪); “ஏவஂ பாலாநாமபி வயஃபரிணாமாச்சுக்ரப்ராதுர்பாவோ பவதி”- (ஸூ.௧௪) இதி| இத்தமேதாஃ ஷட்ப்ரகதயோ வைத்யகாநுகதா தர்ஶிதாஃ| நநு, ஸ்வபாவாதயஃ ஷட் பதார்தாஃ ப்ரகதேரஷ்டரூபாயாஃ பர்யாயாஃ ஸ்யுரதவாऽந்யார்தாபிதாயித்வேந பிந்நார்தாஃ? தத்ர பிந்நார்தத்வேऽபி விகல்பத்வயஂ; கிமேதைஃ ஸ்வபாவாதிபிர்பிந்நார்தைஃ கிஞ்சித் ஸ்வபாவேந கிஞ்சிதீஶ்வரேணேத்யேவம்ப்ரகாரேண மிலித்வா ஜகதாரப்யதே? உதைத்தே ஸ்வபாவாதயஃ பதக் பதகேவ விஶ்வஜநநஸமர்தாஃ? இத்யநேகதா விகல்பமுத்பாத்ய ஜேஜ்ஜடாசார்யேணஶ்வரஂ விஹாய ஸ்வபாவாதயஃ ப்ரகதேரஷ்டரூபாயாஃ பர்யாயத்வேநாபிஹிதாஃ| யத்து வைத்யகே “ஸ்வபாவமீஶ்வரஂ காலம்”- இத்யாதிவாக்யேந விபுலதர்ஶிபிஃ ஸ்வபாவாதீநாஂ பிந்நமேவ ப்ரகதித்வஂ ப்ரதிபாதிதஂ, தத்ததாஸ்வரூபேண தேஷாமவபாஸநாத்| பரமார்ததஸ்து குணத்ரயாத்மிகா ப்ரகதிரேவ காரணம்| யதஃ ஸ்வபாவாதயஶ்சத்வாரஃ ப்ரகதிபரிணாமஸ்ய தர்மவிஶேஷதயா ப்ரகதாவேவாந்தர்பவந்தி| ததாஹி- ஸ்வபாவஸ்தாவத் ஸத்த்வரஜஸ்தமஸாஂ தத்விகாராணாஂ பதிவ்யாதிமஹாபூதாநாஂ ச பரிணாமஸ்ய தாதஶோ விஶேஷ இதி ப்ரகதிபரிணாமாதந்யோ ந பவதி; நியதேரபி பூர்வகதஸதஸத்கர்மரூபாயா ரஜோகுணபரிணாமலக்ஷணத்வேந ந ப்ரகதேரந்யத்வஂ; காலோऽபி சந்த்ரார்காதிகதிக்ரியாலக்ஷணஃ, தத்ர ச மஹாபூதாநாஂ பரிணாமவிஶேஷாச்சீதோஷ்ணாதயோ பவந்தி, ததுக்தஂ- “மஹாபூதவிஶேஷாஂஸ்து ஶீதோஷ்ணத்வயபேததஃ| கால இத்யத்யவஸ்யந்தி ந்யாயமார்காநுஸாரிணஃ”- இதி, க்ரியாத்வேந ரஜோகுணபரிணாமத்வாந்மஹாபூதபரிணாமவிஶேஷத்வாச்ச ந காலஸ்ய ப்ரகதேரந்யத்வம்; ஈஶ்வரஶ்ச பஞ்சவிஂஶதிதமஃ புருஷஃ ப்ரகதேஃ க்ஷோபகதயா காரணத்வேநோதாஹத ஏவ; யதச்சா ச காதாசித்கத்வாத்பூதபரிணாமவிஶேஷாந்நாந்யா| கிஞ்சாஸ்மிஞ் ஶாஸ்த்ரே ப்ரகதிபரிணாமாத்மகஂ விஶ்வஂ பட்யதே| ததாஹி- “ஸாத்த்விகஂ காயலக்ஷணஂ, ராஜஸஂ காயலக்ஷணஂ” (ஶா.௪) ததா ‘ஸத்த்வபஹுலமாகாஶஂ’ இத்யாதி| கயீ த்வந்யதா வ்யாக்யாதி; யதாவைத்யகே து விபுலதர்ஶிநஃ ஸ்வபாவாதீநாஂ ஷண்ணாஂ ப்ரகதித்வஂ ப்ரதிபாதயந்தி, தே ச ஸ்வபாவாதயஃ ஸமுச்சயேந ஜகதுத்பத்தௌ காரணபூதாஃ; தத்ராபி ப்ரகதிபரிணாமஸ்யோபாதாநகாரணத்வஂ, ஸ்வபாவாதீநாஂ ச பஞ்சாநாஂ நிமித்தகாரணத்வமிதி||௧௧||

Adhikarana 11 (12-14) · Śloka 14

தந்மயாந்யேவ பூதாநி தத்குணாந்யேவ சாதிஶேத் | தைஶ்ச தல்லக்ஷணஃ கத்ஸ்நோ பூதக்ராமோ வ்யஜந்யத ||௧௨|| தஸ்யோபயோகோऽபிஹிதஶ்சிகித்ஸாஂ ப்ரதி ஸர்வதா | பூதேப்யோ ஹி பரஂ யஸ்மாந்நாஸ்தி சிந்தா சிகித்ஸிதே ||௧௩|| யதோऽபிஹிதஂ- “தத்ஸம்பவத்ரவ்யஸமூஹோ பூதாதிருக்தஃ” (ஸூ.௧); பௌதிகாநி சேந்த்ரியாண்யாயுர்வேதே வர்ண்யந்தே, ததேந்த்ரியார்தாஃ ||௧௪||

ஏகீயமதேந காரணாநுரூபஂ கார்யமித்யாதிவாக்யாத் காரணமயத்வஂ கார்யஸ்ய ப்ரதிபாத்ய ஸ்வமதேऽபி காரணமயத்வஂ ப்ரதிபாதயந்நாஹ- தந்மயாநீத்யாதி| தந்மயாநீதி அவகாஶசலோஷ்ணத்ரவகரஸ்வபாவாதிதர்மவிஶேஷாக்ராந்தப்ரகதிபரிணாமமயாநி; பூதாந்யாகாஶாதீநி; தத்குணாந்யேவேதி ஸத்த்வரஜஸ்தமோகுணாந்யேவேத்யர்தஃ, ஸத்த்வபஹுலமாகாஶமித்யாத்யுக்தத்வாத்| கயீ து ‘ததோ ஜாதாநி பூதாநி’ இதி படித்வா வ்யாக்யாதி- ததஃ ஸ்வபாவாதேஃ, நிமித்தகாரணத்வாத் ப்ரகதிபரிணாமாச்சோபாதாநகாரணாநி பூதாந்யாகாஶாதீநி தத்குணாநி காரணகுணாநி| தைஶ்சேத்யாதி| தைராகாஶாதிபிர்பூதைஃ, தல்லக்ஷணோ பூதலக்ஷணஃ, கத்ஸ்நஃ ஸமஸ்தஃ, பூதக்ராமஃ ஸ்தாவரஜங்கமாத்மகஃ, வ்யஜந்யத விவிதோ ஜநிதஃ| பூதாநாஂ பதிவ்யாதீநாஂ புநர்லக்ஷணஂ ஸ்திரகுருகடிநத்வமித்யாதி, தல்லக்ஷணஶ்ச ஸ்தாவரஜங்கமாத்மகோ பூதக்ராமஃ| தஸ்ய பஞ்சமஹாபூதாரப்தஸ்ய பூதக்ராமஸ்ய பரஸ்பரோபகார்யோபகாரகத்வேந வ்யவஸ்திதஸ்ய, உபயோகஃ ப்ரயோஜநம், அபிஹிதஃ கதிதஃ, சிகித்ஸாஂ ப்ரதி ரோகாபநயநஂ லக்ஷீகத்ய, ஸர்வதா நித்யகே ஆவஸ்திகே ச காலே| குதஃ? யஸ்மாத்தேப்யஃ பஞ்சமஹாபூதாரப்தபூதக்ராம்யேப்யஃ பரஂ சிகித்ஸிதே சிந்தா நாஸ்தி| ததுக்தமாத்யேऽத்யாயே, “தத்ராஸ்மிந் பஞ்சமஹாபூதஶரீரிஸமவாயஃ புருஷ இத்யுச்யதே; தஸ்மிந் க்ரியா, ஸோऽதிஷ்டாநஂ, கஸ்மாத்? லோகத்வைவித்யாத், லோகோ ஹி த்விவிதஃ- ஸ்தாவரோ ஜங்கமஶ்ச, தஸ்மிந் புருஷஃ ப்ரதாநஂ, தஸ்யோபகரணமந்யத்”- (ஸூ.௧) இதி| தேந பஞ்சமஹாபூதாரப்தஸ்யைவ பூதக்ராமஸ்ய சிகித்ஸோபகரணத்வம்| அதோ பூதேப்யஃ பரஂ யதவ்யக்தாதி தத்ர சிந்தாऽபி நாஸ்தி| அயமேவார்தோऽந்யத்ராபிநிர்திஷ்ட இதி தர்ஶயந்நாஹ- யத இத்யாதி| ஏதத்ஸூத்ரஂ பீஜாத்யாயே வ்யாக்யாதம், அத்ராபி கிஞ்சிச்சிஷ்யபோதார்தஂ வ்யாக்யாயதே- யதஸ்தஸ்ய புருஷஸ்ய ஸம்பவத்ரவ்யாணி ஶுக்ரஶோணிதாதீநி தேஷாஂ ஸமூஹஃ ஸஂயோகவிஶேஷஃ, கதம்பூதஃ? பூதாதிஃ பூதஂ பதிவ்யாதிகமாதிர்மூலகாரணஂ யஸ்ய ஸ ததா| ந பரஂ புருஷஸம்பவத்ரவ்யஸ்ய பூதாதித்வாபிதாநாத்பூதேப்யஃ பரஂ சிந்தா நாஸ்தி, கிந்த்வேதஸ்மாதபீத்யாஶங்க்யாஹ- பௌதிகாநி சேத்யாதி| இந்த்ரியாணி ஶ்ரவணஸ்பர்ஶநரஸநக்ராணாநி பௌதிகாநி| ததா சோக்தஂ பஞ்சபூதாத்மகத்வேऽபி- “கஂ ஶ்ரோத்ரே ஸ்பர்ஶநே வாயுர்தர்ஶநே தேஜ உத்கடம்| ஸலிலஂ ரஸநே பூமிர்க்ராணே தஜ்ஜ்ஞைர்நிரூபிதம்”- இதி| இந்த்ரியாணாமர்தாஃ ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தாஃ, தே சாயுர்வேதஶாஸ்த்ரே ததா பௌதிகா இத்யர்தஃ| உக்தஂ ச- “ஶப்தோ வைஹாயஸஃ, ஸ்பர்ஶோ வாயவீயஃ ப்ரகீர்திதஃ| ரூபமாக்நேயமாப்யோऽத்ர ரஸோ, கந்தஸ்து பார்திவஃ” இதி||௧௨-௧௪||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 15

பவதி சாத்ர- இந்த்ரியேணேந்த்ரியார்தஂ து ஸ்வஂ ஸ்வஂ கஹ்ணாதி மாநவஃ | நியதஂ துல்யயோநித்வாந்நாந்யேநாந்யமிதி ஸ்திதிஃ ||௧௫||

இந்த்ரியாணாமிந்த்ரியார்தாநாஂ ச பாஞ்சபௌதிகத்வேऽபி யஸ்ய பூதஸ்ய யத்ர யத்ரேந்த்ரியே ஆதிக்யஂ தேந தேநேந்த்ரியேண தஸ்ய தஸ்யைவ குணாஃ ஶப்தாதயோ கஹ்யந்த இதி தர்ஶயிதுமாஹ- இந்த்ரியேணேத்யாதி| இந்த்ரியேண சக்ஷுராதிநா ரூபாதிகமாத்மீயமாத்மீயஂ மாநவ உபாதத்தே; தத்யதா- தைஜஸஂ சக்ஷுஸ்தைஜஸமேவ ரூபமாதத்தே, பார்திவஂ க்ராணேந்த்ரியஂ பார்திவமேவ கந்தமாதத்தே, ஏவஂ ஶேஷேஷ்வபி போத்தவ்யம்| நியதமாத்மீயமேவ குத இத்யாஹ- துல்யயோநித்வாதிதி; ஏகபூதஹேதுத்வாத், பூதஂ ஹி ஸ்வயோநிமேவாபிதாவதி ஜலமிவ ஜலம்| தமேவ ஸ்பஷ்டீகுர்வந்நாஹ- நாந்யேநாந்யமிதி||௧௫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

ந சாயுர்வேதஶாஸ்த்ரேஷூபதிஶ்யந்தே ஸர்வகதாஃ க்ஷேத்ரஜ்ஞா நித்யாஶ்ச; அஸர்வகதேஷு ச க்ஷேத்ரஜ்ஞேஷு நித்யபுருஷக்யாபகாந் ஹேதூநுதாஹரந்தி; ஆயுர்வேதஶாஸ்த்ரேஷ்வஸர்வகதாஃ க்ஷேத்ரஜ்ஞா நித்யாஶ்ச, திர்யக்யோநிமாநுஷதேவேஷு ஸஞ்சரந்தி தர்மாதர்மநிமித்தஂ; த ஏதேऽநுமாநக்ராஹ்யாஃ பரமஸூக்ஷ்மாஶ்சேதநாவந்தஃ ஶாஶ்வதா லோஹிதரேதஸோஃ ஸந்நிபாதேஷ்வபிவ்யஜ்யந்தே, யதோऽபிஹிதஂ- ‘பஞ்சமஹாபூதஶரீரிஸமவாயஃ புருஷஃ’ (ஸூ.௧) இதி; ஸ ஏஷ கர்மபுருஷஶ்சிகித்ஸாதிகதஃ ||௧௬||

அபரமபி ஸாங்க்யாதிப்யோ பேதமாயுர்வேதஸ்யாத்மநி தர்ஶயந்நாஹ- ந சேத்யாதி| கிஂ தர்ஹ்யாயுர்வேதஶாஸ்த்ரேஷ்வஸர்வகதாஃ புருஷா உபதிஶ்யந்தே ஸத்த்வோபாதிவஶாத்; ஸாங்க்யாதிஷு புநஃ ஸர்வகதா ஏவ க்ஷேத்ரஜ்ஞா உபதிஶ்யந்தே| ஏவமாயுர்வேதபுருஷஸ்ய ப்ரதேஶவர்திநோऽபி நித்யத்வஂ ஸ்யாதித்யாஹ- நித்யாஶ்ச; ‘உபதிஶ்யந்தே’ இதி ஶேஷஃ| நித்யத்வஂ ச கதமித்யாஹ- அஸர்வகதேஷ்வித்யாதி| ஹேதூநிதி ஸதகாரணவந்நித்யமித்யாதீந்| ததாஹி- ஸந்நாத்மா, ஸுகாதிலிங்கோபலம்பாத்; அவிஷயோऽகாரணஶ்ச, அதோ நித்யஃ| ததாஹி போஜஃ- “ஶுபாஶுபாப்யாஂ கர்மப்யாஂ ப்ரேரணாந்மநஸோ கதேஃ| தேஹாத்தேஹாந்தரஂ யாதி க்ரிமிவச்சாஶ்வதோऽவ்யயஃ|| நித்ய இத்யுச்யதே ஸத்பிஃ ஸந்நகாரணவாந் யதஃ”- இதி| ததேவோபஸஂஹரந்நாஹ- ஆயுர்வேதேத்யாதி| அஸர்வகதத்வேऽபி ஸர்வயோநிகமநஂ நிர்திஶந்நாஹ- திர்யகித்யாதி| தத்ர பஹுஶஃ ஸஂஸரணே திர்யக்யோநீநாஂ ப்ரகஷ்டத்வம், அதஸ்தேஷாஂ ப்ராகுபாதாநஂ; ததோ மநுஷ்யநிர்தேஶஃ; தேவாஸ்து கதாசித் க்வசித் ஸம்பவந்தீதி பஶ்சாந்நிர்திஷ்டாஃ| தத்ர ப்ராயேணாதர்மநிமித்தஂ திர்யக்யோநயஃ, தர்மாதர்மநிமித்தஂ மநுஷ்யாஃ, தர்மநிமித்தஂ தேவாஃ| நநு, கதமப்ரத்யக்ஷா அப்யாத்மாநோऽப்யுபகம்யந்த இத்யாஹ- த ஏதேऽநுமாநக்ராஹ்யா இதி| ஸுகதுஃகாத்யுபலப்திரூபேண லிங்கேநாவ்யபிசாரிணைதே ஆத்மாந உபலப்தாரோऽநுமாதவ்யாஃ | ப்ரத்யக்ஷப்ரமாணேநாபி க்ஷேத்ரஜ்ஞாஃ கதஂ ந கஹ்யந்தே? இத்யாஹ- பரமஸூக்ஷ்மா இதி|- பரமஸூக்ஷ்மா ஹி பரமாணவ இவ ஸந்தோऽபி தே ப்ரத்யக்ஷேண நைவோபலப்யந்தே| சேதநாவந்த இதி நித்யஂ சேதநாயுக்தாஃ| ஶாஶ்வதா இதி நித்யாஃ| கதஂ தர்ஹி ஜாயந்த இத்யுச்யத இத்யாஹ- லோஹிதரேதஸோரித்யாதி| ஆத்மாநஃ பரமஸூக்ஷ்மாஃ பஞ்சபூதாத்மகயோஃ ஶுக்ரஶோணிதயோஃ ஸந்நிபாதேஷு ஸஂயோகேஷ்வபிவ்யஜ்யந்தே| ஏஷ ஏவ ச ஸூக்ஷ்மபுருஷாணாஂ பஞ்சமஹாபூதாநாஂ ச ஸஂயோகோ வைத்யகே ஷட்தாதுகஃ புருஷஃ பரிபாஷிதஃ| குதஃ பரிபாஷித இத்யாஶங்க்யாத்யாத்யாயோக்தஂ வாக்யஂ தர்ஶயதி- யத இத்யாதி| தஸ்ய சிகித்ஸோபயோகிதாஂ நிதர்ஶயந்நாஹ- ஸ இத்யாதி| கர்மபுருஷ இதி கர்மபலபாகித்யர்தஃ | தேந சிகித்ஸிதகர்மபலமப்யவாப்நோதீத்யுக்தஂ பவதி||௧௬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

தஸ்ய ஸுகதுஃகே இச்சாத்வேஷௌ ப்ரயத்நஃ ப்ராணாபாநாவுந்மேஷநிமேஷௌ புத்திர்மநஃ ஸங்கல்போ விசாரணா ஸ்மதிர்விஜ்ஞாநமத்யவஸாயோ விஷயோபலப்திஶ்ச குணாஃ ||௧௭||

இதாநீஂ தஸ்யைவ கர்மபுருஷஸ்ய ஶரீராத்மநோஃ ஸஂயோககாரகேண மநஸா ஸஂயோகே யே குணா உத்பத்யந்தே தாநாஹ- தஸ்யேத்யாதி| தத்ர ஸுகஂ ஸ்வபாவதோऽநுகூலவேதநீயஂ; துஃகஂ ஸ்வபாவதஃ ப்ரதிகூலவேதநீயம்; இச்சா அபிலாஷஃ; த்வேஷோऽப்ரீதிலக்ஷணஃ; ப்ரயத்நஃ கார்யாரம்பே உத்ஸாஹஃ; ப்ராணோ வாயுர்வக்த்ரஸஞ்சாரீ, அபாநஃ பக்வாஶயஸ்திதிரதோகமநஶீலஃ; உந்மேஷநிமேஷௌ சக்ஷுஷோருந்மீலநநிமீலநே; புத்திர்நிஶ்சயாத்மிகா; மநஃ ஸஂஶயாத்மகஂ, தஸ்ய ஸங்கல்போ மநஸஃ கர்ம; விசாரணா புநரூஹாபோஹாப்யாஂ வஸ்துவிமர்ஶஃ; ஸ்மதிஃ பூர்வாநுபூதஸ்யார்தஸ்ய ஸ்மரணஂ; விஜ்ஞாநஂ ஶில்பஶாஸ்த்ராதிபோதஃ; அத்யவஸாயோ புத்தேர்வ்யாபாரஃ; விஷயாணாஂ ஶப்தாதீநாமுபலப்திரவகதிர்விஷயோபலப்திஃ| கயீ து ஸுகஂ ப்ரீதிஃ, துஃகமப்ரீதிஃ, இச்சா ஸுகஹேதுரபிலாஷஃ, த்வேஷோ துஃகஹேதுர்மநஃப்ரதீகாதஃ , ப்ரயத்நோ மநஃ ப்ரவத்திகர உத்ஸாஹஃ, மநஃ ஸங்கலபாத்மகலக்ஷணஂ, தஸ்ய ஸங்கல்போ விஷயேஷு தோஷகுணகல்பநஂ; ஶேஷஂ ஸமம்| ஏதே கர்மபுருஷஸ்ய ஷோடஶ குணாஃ| அத ஏவ ‘கலா’ இத்யுச்யந்தே||௧௭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

ஸாத்த்விகாஸ்து- ஆநஶஂஸ்யஂ ஸஂவிபாகருசிதா திதிக்ஷா ஸத்யஂ தர்ம ஆஸ்திக்யஂ ஜ்ஞாநஂ புத்திர்மேதா ஸ்மதிர்ததிரநபிஷங்கஶ்ச; ராஜஸாஸ்து- துஃகபஹுலதாऽடநஶீலதாऽததிரஹங்கார ஆநதிகத்வமகாருண்யஂ தம்போ மாநோ ஹர்ஷஃ காமஃ க்ரோதஶ்ச; தாமஸாஸ்து- விஷாதித்வஂ நாஸ்திக்யமதர்மஶீலதா புத்தேர்நிரோதோऽஜ்ஞாநஂ துர்மேதஸ்த்வமகர்மஶீலதா நித்ராலுத்வஂ சேதி ||௧௮||

புருஷகுணாநபிதாய ஶேஷாந் ஸத்த்வாதியுக்தஸ்ய மநஸோ குணாந்நிர்திஶந்நாஹ- ஸாத்த்விகா இத்யாதி| ஆநஶஂஸ்யம் அக்ரூரகர்மகாரித்வம்| ஸஂவிபாகருசிதா ஸஂவிபஜ்ய போக்துமபிலாஷுகதா| திதிக்ஷா க்ஷமா| ஸத்யஂ பூதஹிதஂ தத்யஂ வசோ வா| தர்மஃ காயவாங்மநோபிஃ ஸுசரிதம்| அஸ்தி தர்மமோக்ஷபரலோகாதிகமிதி புத்த்யா சரதீத்யாஸ்திகஃ, தத்பாவ ஆஸ்திக்யம்| ஜ்ஞாநம் ஆத்மஜ்ஞாநம்| புத்திஃ தத்காலவிஷயா| மேதா க்ரந்தாவதாரணஶக்திஃ| ததிர்மநஸோ நியமாத்மிகா புத்திஃ| பூர்வாநுபூதஸ்யார்தஸ்ய ஸ்மரணஂ ஸ்மதிஃ| பலநிரபேக்ஷயா புத்த்யா ஶ்ரேயஃகர்மகரணமநபிஷங்கஃ| ராஜஸாஸ்த்வித்யாதி| அததிர்மநஸோऽதீரதா| ஆநதிகத்வஂ மித்யாவசநஶீலதா; கயீ து ‘ஆவத்திகத்வஂ’ இதி படித்வா மநஸஃ ஶீலதேத்யாஹ | அகாருண்யஂ நிர்தயத்வம்| தம்பஃ குஹகவத்திதா| மாந ஆத்மந்யுத்கர்ஷபுத்திஃ| அஹங்காராதயஃ பூர்வஂ வ்யாக்யாதாஃ| கயீ து ‘அடநஶீலதா’ இத்யத்ர ‘தாடநஶீலதா’ இதி படதி, ‘மாந’ இத்யத்ர ‘மத’ இதி படதி| தாமஸாஸ்த்வித்யாதி| விஷாதோऽஸ்யாஸ்தீதி விஷாதீ, தத்பாவோ விஷாதித்வஂ மூடதா| அதர்மே ஶீலஂ ஸ்வபாவோ யஸ்ய தத்பாவோऽதர்மஶீலத்வம்| துர்மேதஸ்த்வஂ துஷ்டபுத்தித்வம்| அகர்மஶீலதா கர்மண்யநுத்ஸாஹஃ||௧௮||

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

ஆந்தரிக்ஷாஃ- ஶப்தஃ ஶப்தேந்த்ரியஂ ஸர்வச்சித்ரஸமூஹோ விவிக்ததா ச; வாயவ்யாஸ்து- ஸ்பர்ஶஃ ஸ்பர்ஶேந்த்ரியஂ ஸர்வசேஷ்டாஸமூஹஃ ஸர்வஶரீரஸ்பந்தநஂ லகுதா ச; தைஜஸாஸ்து- ரூபஂ ரூபேந்த்ரியஂ வர்ணஃ ஸந்தாபோ ப்ராஜிஷ்ணுதா பக்திரமர்ஷஸ்தைக்ஷ்ண்யஂ ஶௌர்யஂ ச; ஆப்யாஸ்து- ரஸோ ரஸநேந்த்ரியஂ ஸர்வத்ரவஸமூஹோ குருதா ஶைத்யஂ ஸ்நேஹோ ரேதஶ்ச; பார்திவாஸ்து- கந்தோ கந்தேந்த்ரியஂ ஸர்வமூர்தஸமூஹோ குருதா சேதி ||௧௯||

மஹாபூதகுணாந்நிர்திஶந்நாஹ- ஆந்தரிக்ஷா இத்யாதி| ஆந்தரிக்ஷா ஆகாஶபூதகுணாஃ| ஶப்தேந்த்ரியஂ ஶ்ரவணேந்த்ரியம்| விவிக்ததா ஶாரீராணாஂ பாவாநாஂ ஸிராஸ்நாய்வஸ்திபேஶீப்ரபதீநாஂ ஜாதிவ்யக்திப்யாஂ மிதஃ பதக்த்வஂ; கயீ து ‘விவிக்ததா’ இத்யஸ்ய ஸ்தாநே ‘விரிக்ததா’ இதி படதி வ்யாக்யாநயதி ச- விரிக்ததா ஶாரீராணாஂ பாவாநாஂ ரிக்ததா| வாயவ்யா இத்யாதி| ஸ்பர்ஶேந்த்ரியஂ த்வக்| ஸர்வசேஷ்டாஸமூஹோ நமநோந்நமநாதிஸர்வக்ரியாஸமூஹஃ, காயவாங்மநஃ க்ரியாஸமூஹ இத்யந்யே| ஸ்பந்தநஂ சலநம்| தைஜஸாஸ்த்வித்யாதி| ரூபஂ லாவண்யம்| ரூபேந்த்ரியஂ சக்ஷுஃ| வர்ணோ கௌராதிஃ| ஸந்தாப ஔஷ்ண்யம்| ப்ராஜிஷ்ணுதா தீப்ததா| பக்திஃ அக்நிகதாऽऽஹாரபரிணதிஃ| அமர்ஷஃ க்ரோதஃ| தைக்ஷ்ண்யம் ஆஶுக்ரியா| ஶௌர்யஂ விக்ராந்ததா| ஆப்யாஸ்த்வித்யாதி| ஸர்வத்ரவஸமூஹஃ தோஷதாதுமலேஷு த்ருதிமத்த்ரவ்யநிவஹஃ | பார்திவாஸ்த்வித்யாதி| ஸர்வமூர்தஸமூஹ தோஷதாதுமலேஷு யஃ கஶ்சித் காடிந்யநிவஹஃ||௧௯||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

தத்ர ஸத்த்வபஹுலமாகாஶஂ, ரஜோபஹுலோ வாயுஃ, ஸத்த்வரஜோபஹுலோऽக்நிஃ, ஸத்த்வதமோபஹுலா ஆபஃ, தமோபஹுலா பதிவீதி ||௨௦||

அதாகாஶாதிபூதாநாஂ ஸத்த்வாதிகுணமயத்வஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ரேத்யாதி| ஸத்த்வபஹுலமாகாஶஂ ப்ரகாஶகத்வாத், ரஜோபஹுலோ வாயுஶ்சலத்வாத், ஸத்த்வரஜோபஹுலோऽக்நிஃ ப்ரகாஶகத்வாச்சலத்வாச்ச, ஸத்த்வதமோபஹுலா ஆபஃ ஸ்வச்சத்வாத் ப்ரகாஶகத்வாத்குருத்வாதாவரணத்வாச்ச, தமோபஹுலா பதிவீ அத்யந்தாவரகத்வாத்||௨௦||

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

ஶ்லோகௌ சாத்ர பவதஃ- அந்யோऽந்யாநுப்ரவிஷ்டாநி ஸர்வாண்யேதாநி நிர்திஶேத் | ஸ்வே ஸ்வே த்ரவ்யே து ஸர்வேஷாஂ வ்யக்தஂ லக்ஷணமிஷ்யதே ||௨௧||

அந்யோऽந்யேத்யாதி| தத்ர ஶப்தகுணமாகாஶஂ மாருதே ப்ரவிஷ்டஂ ஶப்தஸ்பர்ஶகுணத்வாந்மாருதஸ்ய; ஆகாஶமாருதௌ தேஜஸி ப்ரவிஷ்டௌ, ஶப்தஸ்பர்ஶரூபகுணத்வாத்தேஜஸஃ; ஆகாஶமருத்தேஜாஂஸி தோயத்ரவ்யே ப்ரவிஷ்டாநி, ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகுணத்வாத்தோயஸ்ய; ஆகாஶமருத்தேஜஸ்தோயாநி பதிவ்யாமநுப்ரவிஷ்டாநி, ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தகுணத்வாத் பதிவ்யாஃ| ஏவஂ வ்யோமாநிலாநலஜலோர்வீணாஂ பரஸ்பரமநுப்ரவேஶகாநுப்ரவேஶ்யத்வேநாவஸ்திதாநாமந்யோந்யாநுப்ரவிஷ்டத்வமுக்தம்| அந்யே புநரந்யோऽந்யாநுப்ரவிஷ்டத்வமந்யதா வ்யாசக்ஷதே- தத்ராகாஶேऽபி பூமிரணுரூபேணாவஸ்திதா, ஸூக்ஷ்மரூபதோயதேஜோऽநுகதமாருதஸ்ய ஸஞ்சரணாதாகாஶே பவநதஹநதோயாந்யபி போத்தவ்யாநி| ததா வாயாவப்யாகாஶஂ வ்யவஸ்திதஂ வ்யாபகத்வாத், “அநுஷ்ணஶீதஸ்பர்ஶோऽயஂ த்ரவ்யஜ்ஞைர்வாயுரிஷ்யதே| தாஹகத்தேஜஸா யுக்தஃ ஶீதகத் ஸோமஸஂஶ்ரயாத்”- இத்யுக்தத்வாத்வாயௌ தேஜோऽம்புநீ அபி திஷ்டதஃ, பூரப்யணுநா விஶேஷேண மாருதே திஷ்டதி| ததா தேஜோத்ரவ்யேऽப்யாகாஶஂ வ்யவஸ்திதஂ வ்யாபகத்வாத், பவநோऽபி ப்ரேரணாத்மகத்வாத்; தேஜோத்ரவ்யே பாநீயமப்யநுமீயதே கார்யகாரணோரைக்யாத், காரணஂ தோயஂ கார்யஂ ச தேஜஃ, அத்ப்யோऽக்நிரித்யுக்தத்வாத்; பூமிரபி தூமாதிரூபேண தேஜஸி வ்யவஸ்திதா| அத தோயத்ரவ்யேऽப்யாகாஶஂ வ்யவஸ்திதஂ, வ்யாபகத்வாத்; வாயுரபி தோயே வ்யவஸ்திதஃ, தரங்கபுத்புதாதிகாரணத்வாத்; வஹ்நிரபி தோயே வ்யவஸ்திதஃ, தத ஏவோத்பந்நத்வாத், உக்தஂ ச- “அத்ப்யோऽக்நிர்ப்ரஹ்மதஃ க்ஷத்ரமஶ்மநோ லோஹமுத்திதம்| ஏஷாஂ ஸர்வத்ரகஂ தேஜஃ ஸ்வாஸு யோநிஷு ஶாம்யதி” இதி; பூமிரபி தோயேऽணுரூபேணாவஸ்திதா| ததா பதிவ்யாமப்யாகாஶபவநதஹநதோயாநி ஸ்திதாந்யேவ, பூமிப்ரவிபாகீயே பஞ்சவிதாயா பூமேஃ ப்ரோக்தத்வாத்| இத்தமாகாஶாதிபூதாநாமந்யோந்யாநுப்ரவிஷ்டத்வமாஹுஃ| வ்யக்தேந து லக்ஷணேந பார்திவாதிவ்யபதேஶஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸ்வே ஸ்வே இத்யாதி| ஸ்வே ஸ்வே ஸ்வகீயே ஸ்வகீயே த்ரவ்யே, ஸர்வேஷாமாகாஶாதீநாஂ, வ்யக்தஂ லக்ஷணமிதி ஆகாஶத்ரவ்யே தல்லக்ஷணஂ வ்யக்தமித்யாதி போத்தவ்யம்||௨௧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

அஷ்டௌ ப்ரகதயஃ ப்ரோக்தா விகாராஃ ஷோடஶைவ து | க்ஷேத்ரஜ்ஞஶ்ச ஸமாஸேந ஸ்வதந்த்ரபரதந்த்ரயோஃ ||௨௨||

அஷ்டாவித்யாதி| அஷ்டௌ ப்ரகதயஃ- அவ்யக்தஂ மஹாநஹங்காரஃ பஞ்சதந்மாத்ராணீத்யஷ்டௌ| விகாராஃ ஷோடஶைவேதி ஶ்ரோத்ரத்வக்சக்ஷுர்ஜிஹ்வாக்ராணவாக்கஸ்தோபஸ்தபாயுபாதமநாஂஸீத்யேவமேகாதஶேந்த்ரியாணி, ஆகாஶபவநதஹநதோயபூமய இதி பஞ்சபூதாநீத்யேவஂ ஷோடஶ விகாராஃ| க்ஷேத்ரஂ ஸ்தூலஸூக்ஷ்மதேஹஂ ஜாநாதீதி க்ஷேத்ரஜ்ஞஃ புருஷஃ| ஸமாஸேந ஸங்க்ஷேபேண| ஏவஂ பஞ்சவிஂஶதிதத்த்வாந்யுக்தாநி| ஸ்வதந்த்ரே ஶல்யதந்த்ரே, பரதந்த்ரே ஶாலாக்யதந்த்ரே ஸாங்க்யே ச||௨௨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ ஶாரீரஸ்தாநே ஸர்வபூதசிந்தாஶாரீரஂ நாம ப்ரதமோऽத்யாயஃ ||௧||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ ஶாரீரஸ்தாநே ப்ரதமோऽத்யாயஃ||௧||