1. sarvabhūtacintāśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతః సర్వభూతచింతాశారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

హేతులక్షణప్రతిపాదకాన్నిదానస్థానాదధిగతవ్యాధిహేతులక్షణస్య వైద్యస్య చికిత్సాయా అవసరః, చికిత్సా చాధిష్ఠానవిశేషజ్ఞానమంతరేణ న సంభవతీత్యధిష్ఠానజ్ఞాపనాయ శారీరస్థానమారభ్యతే| శారీరస్థానేఽపి ప్రతిపాద్యే ఆదౌ సర్వశరీరకారణానాం భూతానామేవ చింతా కర్తుం యుజ్యత ఇత్యాహ- అథాత ఇత్యాది| సర్వాణి భూతాని స్థావరజంగమాని, మహాభూతాని పృథివ్యాదీని వా; తేషాం చింతా హేతుస్వలక్షణకార్యైశ్చింతనం; కుత ఉత్పన్నాని? కాని చైషాం స్వలక్షణాని? కాని కార్యాణీతి చింతనం; సైవ యస్మిన్నధ్యాయేఽస్తీతి మత్వర్థే పూర్వవచ్ఛప్రత్యయముత్పాద్య తల్లోపే ప్రకృతిభావం చ ప్రతిపాద్య సర్వభూతచింతేతి నిష్పాద్యతే, సర్వభూతచింతా చ తచ్ఛారీరం చేతి పశ్చాత్ కర్మధారయః| గయీ తు ‘సర్వభూతచింతానామ శారీరం’ ఇతి పఠతి||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

సర్వభూతానాం కారణమకారణం సత్త్వరజస్తమోలక్షణమష్టరూపమఖిలస్య జగతః సంభవహేతురవ్యక్తం నామ | తదేకం బహూనాం క్షేత్రజ్ఞానామధిష్ఠానం సముద్ర ఇవౌదకానాం భావానాం ||3||

తత్రాదౌ హేతుచింతామాహ- సర్వభూతానామిత్యాది| ఏవంభూతమవ్యక్తం మూలప్రకృత్యపరపర్యాయం సర్వభూతానాం కారణమితి పిండార్థః| కింవిశిష్టం? అకారణం; న విద్యతే కారణం యస్య తదకారణం, అవికృతిరూపం న కస్యచిత్ కార్యమిత్యర్థః| స్వరూపవిశేషణమాహ- సత్త్వరజస్తమోలక్షణం; సత్త్వరజస్తమఃస్వరూపం| పునరపి కింభూతమిత్యాహ- అష్టరూపమితి| ప్రకృతిభావేనైవావ్యక్తం మహానహంకారః పంచతన్మాత్రాణీత్యష్టౌ రూపాణి యస్య తత్తథా; ప్రకృతిత్వం చాష్టానామవ్యక్తాదీనాం సాంఖ్యేఽపి ప్రతిపాదితమస్తి| శిలాపుత్రకన్యాయేన రూపత్వం రుపిత్వం చావ్యక్తస్య| అవ్యక్తం మహానహంకారః పంచభూతానీత్యష్టౌ రూపాణీత్యేకే; అన్యే తు ధర్మజ్ఞానవైరాగ్యైశ్వర్యాధర్మాజ్ఞానావైరాగ్యానైశ్వర్యాణ్యష్టౌ రూపాణ్యాహుః; అపరే తు మనోబుద్ధ్యహంకారమహాభూతాన్యాహుః| పునరపి కింభూతం? అఖిలస్య జగతః సంభవహేతుః అభివ్యక్తికారణం| తత్ర సర్వభూతానాం కారణమిత్యనేన కార్యకారణయోస్తాదాత్మ్యం దర్శితం, అఖిలస్య జగతః సంభవహేతురిత్యనేన చాభివ్యక్తిహేతుత్వమితి న పౌనరుక్త్యం| గయీ త్వన్యథా వ్యాఖ్యాతి, యథా- సర్వభూతానాం కారణమిత్యస్యైవ భాష్యం నిర్దిశన్నాహ- అఖిలస్య జగతః సంభవహేతురితి; అనేనోపాదానకారణత్వమవ్యక్తస్య జగదుత్పత్తౌ ప్రతిపాదితం| న వ్యజ్యతే స్మేత్యవ్యక్తం; ప్రకృతిః ప్రధానం మూలప్రకృతిరితి యావదవ్యక్తపర్యాయాః| తత్ అవ్యక్తం; ఏకం శిలాపట్టవదవివేచ్యావయవం, న పునస్త్రిదండవద్వివేచ్యావయవం| క్షేత్రజ్ఞానాం కర్మపురుషాణాం| అధిష్ఠానం శరీరభావాయ విషయః| అత్రోపమానమాహ- సముద్ర ఇవేత్యాది| ఉదకభవా ఔదకా నదీనదసరస్తడాగాదయః; అన్యే త్వౌదకా భావాశ్చరాచరా మత్స్యపద్మాదయ ఇత్యాహుః||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

తస్మాదవ్యక్తాన్మహానుత్పద్యతే తల్లింగ ఏవ | తల్లింగాచ్చ మహతస్తల్లక్షణ ఏవాహంకార ఉత్పద్యతే; స త్రివిధో వైకారికస్తైజసో భూతాదిరితి | తత్ర వైకారికాదహంకారాత్తైజససహాయాత్తల్లక్షణాన్యేవైకాదశేంద్రియాణ్యుత్పద్యంతే, తద్యథా- శ్రోత్రత్వక్చక్షుర్జిహ్వాఘ్రాణవాగ్ఘస్తోపస్థపాయుపాదమనాంసీతి; తత్ర పూర్వాణి పంచ బుద్ధీంద్రియాణి, ఇతరాణి పంచ కర్మేంద్రియాణి, ఉభయాత్మకం మనః; భూతాదేరపి తైజససహాయాత్తల్లక్షణాన్యేవ పంచతన్మాత్రాణ్యుత్పద్యంతే- శబ్దతన్మాత్రం, స్పర్శతన్మాత్రం, రూపతన్మాత్రం, రసతన్మాత్రం, గంధతన్మాత్రమితి; తేషాం విశేషాః- శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాః; తేభ్యో భూతాని- వ్యోమానిలానలజలోర్వ్యః; ఏవమేషా తత్త్వచతుర్వింశతిర్వ్యాఖ్యాతా ||4||

నను కథమేకమవ్యక్తమనేకధర్మణాం సర్వభూతానాం కారణమిత్యాశంక్యావ్యక్తాత్ సర్వభూతానాముత్పత్తిక్రమమాహ- తస్మాదిత్యాది| తస్మాదితి క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితాదవ్యక్తాత్| మహానితి బుద్ధితత్త్వం, తత్తు సత్త్వసముద్రేకాన్నిర్మలస్ఫటికోపలప్రఖ్యం చిచ్ఛాయాసంక్రాంతిప్రాప్తచైతన్యం పురుషవన్నానాత్మకమధ్యవసేయవిషయం నిశ్చితార్థకారణమిత్యర్థః| ఉత్పద్యతే వ్యక్తీభవతి| తల్లింగ ఏవేతి సత్త్వరజస్తమఃస్వభావ ఏవ| తల్లింగత్ సత్త్వరజస్తమఃస్వభావాత్| మహత ఇతి బుద్ధితత్త్వాత్| తల్లక్షణ ఏవేతి సత్త్వరజస్తమఃస్వభావ ఏవేత్యర్థః| అహంకారోఽభిమానవ్యాపారలక్షణః| తల్లింగాదితి విశేషణేన శుద్ధసత్త్వస్వరూపాన్మహత్తత్త్వాన్నాహంకారస్యోత్పత్తిరితి సూచ్యతే| తథా చ చరకేఽప్యభిహితం- “శుద్ధసత్త్వస్య యా శుద్ధా సత్యా బుద్ధిః ప్రవర్తతే| యయా భినత్త్యతిబలం మహామోహమయం తమః|| సర్వభావస్వభావజ్ఞో యయా భవతి నిస్పృహః| యయా నోపైత్యహంకారం నోపాస్తే కారణం యయా”- (చ. శా. 1) ఇత్యాది| వైకారికాదిసంజ్ఞాస్తు పూర్వాచార్యైః సంవ్యవహారాయ కృతాః| తత్ర వైకారికః సాత్త్వికః, తైజసో రాజసః, భూతాదిస్తామసః| తస్య త్రివిధస్యాపి కార్యమాహ- తత్రేత్యాది| తత్ర సాత్త్వికాదహంకారాద్రాజససహాయాత్తమోమాత్రయాఽనువిద్ధాదేకాదశేంద్రియాణి; తల్లక్షణాని ప్రకాశలక్షణాని, సత్త్వస్య ప్రకాశకత్వాత్| తాన్యహంకారాదుత్పన్నాన్యాహంకారకారికాణీతి సాంఖ్యే, వైద్యకే తు భౌతికాని| పూర్వాణి పంచ శ్రోత్రాదీని బుద్ధీంద్రియాణి, బుద్ధేరాశ్రయత్వాత్; ఇతరాణి వాక్ప్రభృతీని కర్మేంద్రియాణి, కర్మణ ఆశ్రయత్వాత్తేషాం; ఉభయాత్మకం బుద్ధ్యాత్మకం కర్మాత్మకం చ మనః, బుద్ధీంద్రియాణాం కర్మేంద్రియాణాం చ మనోఽధిష్ఠితానామేవ ప్రవృత్తేః| భూతాదేరితి తామసాదహంకారాద్రాజససహాయాత్ సత్త్వమాత్రయాఽనువిద్ధాత్| తల్లక్షణాన్యేవ మోహాదిలక్షణాన్యేవ| తత్రానుద్భూతస్వభావాని బాహ్యేంద్రియాగ్రాహ్యాణి శబ్దాదీన్యేవ తన్మాత్రాణి, తాని చ యోగిభిరేవ గ్రాహ్యాణి| సా మాత్రా యస్మిన్ తత్తన్మాత్రం| తేషామిత్యాది తేషాం తన్మాత్రాణాం| విశేషా ఇతి అనుభవయోగ్యైః సుఖదుఃఖమోహరూపైర్ధర్మైర్విశిష్యంత ఇతి విశేషాః శబ్దాదయః; తన్మాత్రాణి త్వవిశేషాణి, యతస్తాన్యనుభవయోగ్యైః సుఖదుఃఖాదిభిర్విశేష్టుం న శక్యంతే, సూక్ష్మత్వాత్| తేభ్యః పంచభ్యః శబ్దతన్మాత్రాదిభ్య ఏకోత్తరపరివృద్ధ్యా వ్యోమాదయ ఉత్పద్యంతే| తద్యథా- శబ్దతన్మాత్రాచ్ఛబ్దగుణం వ్యోమ, శబ్దతన్మాత్రసహితాత్ స్పర్శతన్మాత్రాచ్ఛబ్దస్పర్శగుణో వాయుః, శబ్దస్పర్శతన్మాత్రసహితాద్రూపతన్మాత్రాచ్ఛబ్దస్పర్శరూపగుణం తేజః, శబ్దస్పర్శరూపతన్మాత్రసహితాద్రసతన్మాత్రాచ్ఛబ్దస్పర్శరూపరసగుణా ఆపః, శబ్దస్పర్శరూపరసతన్మాత్రసహితాద్గంధతన్మాత్రాచ్ఛబ్దస్పర్శరూపరసగంధగుణా పృథివీ| పతంజలిమతానుసారిణశ్చ శబ్దాదిభ్య ఏవ వ్యోమాదీనాముత్పత్తిమిచ్ఛంతి| శబ్దాదీనాం వ్యోమాదిమహాభూతగుణానాం ధర్మిణోఽభిన్నత్వేన పృథక్త్వం నిరస్యన్నక్తస్యోపసంహారమాహ- ఏవమిత్యాది||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

తత్ర బుద్ధీంద్రియాణాం శబ్దాదయో విషయాః; కర్మేంద్రియాణాం యథాసంఖ్యం వచనాదానానందవిసర్గవిహరణాని ||5||

తత్రేత్యాది| విషయా గ్రాహ్యాః| వచనాదానానందవిసర్గవిహరణానీత్యత్ర విషయా ఇతి సంబధ్యతే; తేనోచ్యతే యత్తద్వచనం వక్తవ్యముచ్యతే, ఏవం కర్మప్రత్యయాంతత్వాదాదానమాదాతవ్యం, ఆనంద ఆనందనీయం, విసర్గో విసర్జితవ్యం, విహరణం విహర్తవ్యం స్థానం||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

అవ్యక్తం మహానహంకారః పంచతన్మాత్రాణి చేత్యష్టౌ ప్రకృతయః; శేషాః షోడశ వికారాః ||6||

ఉక్తాయాస్తత్త్వచతుర్వింశతేరుక్తమేవ ధర్మాంతరం క్వచిత్ కించిన్నిదర్శయన్నాహ- అవ్యక్తమిత్యాది| ప్రకృతయ ఇతి అపరేషాం కారణభూతా; అవ్యక్తమితి విచ్ఛిద్య పాఠః కేవలహేతుభావేనావ్యక్తం ప్రకృతిరేవేతి బోధనార్థం| తన్మాత్రాణి చేతి చకారః ప్రకృతయశ్చేత్యత్ర సంబంధనీయః| తేన మహదాదయః సప్త కార్యత్వేన వికృతయోఽపి| శేషా ఇతి ఏకాదశేంద్రియాణి పంచమహాభూతానీతి షోడశవికారాః కార్యాణీత్యర్థః ||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

స్వః స్వశ్చైషాం విషయోఽధిభూతం; స్వయమధ్యాత్మం; అధిదైవతం- అథ బుద్ధేర్బ్రహ్మా, అహంకారస్యేశ్వరః, మనసశ్చంద్రమాః, దిశః శ్రోత్రస్య, త్వచో వాయుః, సూర్యశ్చక్షుషః, రసనస్యాపః, పృథివీ ఘ్రాణస్య, వాచోఽగ్నిః, హస్తయోరింద్రః, పాదయోర్విష్ణుః, పాయోర్మిత్రః, ప్రజాపతిరుపస్థస్యేతి ||7||

అస్మింశ్చతుర్వింశతికే తత్త్వరాశౌ ప్రకాశకత్వేన బుద్ధ్యాదయః ప్రధానభూతాః, అతస్తే యత్రస్థం ప్రకాశ్యం యత్ర స్థితా యదనుగ్రహేణ చ ప్రకాశయంతి, తత్ప్రకారత్రయమధిభూతాదిభేదేనాహ- స్వః స్వ ఇత్యాది| ఏషాం బుద్ధ్యహంకారశ్రోత్రాదిబుద్ధీంద్రియాణాం వాగాదికర్మేంద్రియాణాం మనసశ్చ స్వః స్వ ఆత్మీయ ఆత్మీయో విషయోఽధ్యవసేయోఽభిమంతవ్యః స్వకల్పనీయాదిలక్షణోఽధిభూతం; అధిభూతం భూతేష్వధి; భూతాని మహాభూతాని ప్రాణినో వా| ఏతేన బుద్ధ్యాదేరధ్యవసాయాదివ్యాపారసాధ్యోఽధ్యవసేయాదివిషయో భూతేష్వితి ప్రతిపాదితం| కేచిత్ ‘స్వః స్వ ఏషాం విషయోఽధిభూతసంజ్ఞ’ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| స్వయమిత్యాది ఏతాని బుద్ధ్యాదీని త్రయోదశ స్వయమధ్యాత్మం| ఆత్మన్యధి అధ్యాత్మం; ఆత్మశబ్దోఽత్ర స్వశరీరవచనః, తేన స్వశరీరే బుద్ధ్యాదికమాత్మనః పరమాత్మపర్యాయస్య వా యోగ్యో విషయోఽధ్యాత్మం| అన్యే తు బుద్ధ్యాదికం స్వయమధ్యాత్మసంజ్ఞమితి వ్యాఖ్యానయంతి| అధిదైవతమితి దేవతానామధికృతత్వమధిదైవతం| తదేవ బుద్ధ్యాదిషు ప్రకటీకరోతి- అథ బుద్ధేర్బ్రహ్మేత్యాది| యా యా దేవతా విశ్వరూపస్య విష్ణోరవయవాదుత్పన్నా సా సా తస్యావయవస్యాధిదైవత్వమాపన్నా బోద్ధవ్యా| అయం చాధిభూతాదిభావో వేదాంతేఽపి వర్ణితః| యథా- బుద్ధిరధ్యాత్మం, బోద్ధవ్యమధిభూతం, బ్రహ్మాఽధిదైవతం; అహంకారోఽధ్యాత్మం, అహంకర్తవ్యమధిభూతం, రుద్రోఽధిదైవతం; మనోఽధ్యాత్మం, మంతవ్యమధిభూతం, చంద్రోఽధిదైవతం; శ్రోత్రమధ్యాత్మం, శ్రోతవ్యమధిభూతం, దిశోఽధిదైవతం; త్వగధ్యాత్మం, స్పర్శనీయమధిభూతం, వాయురధిదైవతం; చక్షురధ్యాత్మం, దృశ్యమధిభూతం, సూర్యోఽధిదైవతం; రసనాఽధ్యాత్మం, రసనీయమధిభూతం, వరుణోఽధిదైవతం; ఘ్రాణమధ్యాత్మం, ఘ్రాతవ్యమధిభూతం, భూమిరధిదైవతం; వాగధ్యాత్మం, వక్తవ్యమధిభూతం, అగ్నిరధిదైవతం; హస్తావధ్యాత్మం, ఆదాతవ్యమధిభూతం, ఇంద్రోఽధిదైవతం; పాదావధ్యాత్మం, గంతవ్యమధిభూతం, విష్ణురధిదైవతం; పాయురధ్యాత్మం, విసర్జనీయమధిభూతం, మిత్రోఽధిదైవతం; ఉపస్థోఽధ్యాత్మం, ఆనందనీయమధిభూతం, ప్రజాపతిరధిదైవతమిత్యాది||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

తత్ర సర్వ ఏవాచేతన ఏష వర్గః, పురుషః పంచవింశతితమః కార్యకారణసంయుక్తశ్చేతయితా భవతి | సత్యప్యచైతన్యే ప్రధానస్య పురుషకైవల్యార్థం ప్రవృత్తిముపదిశంతి, క్షీరాదీంశ్చాత్ర హేతూనుదాహరంతి ||8||

తత్ర సర్వ ఏవేత్యాది| సర్వ ఏవైష వర్గోఽవ్యక్తాదికోఽచేతనః, కారణస్యావ్యక్తస్యాచేతనత్వేన తత్కార్యస్య మహదాదేరప్యచేతనత్వాత్| పురుషః పంచవింశతితమః కార్యకారణసంయుక్త ఇతి కార్యేణ మహదాదివికారగణేన, కారణేన మూలప్రకృత్యా, సంయుక్తః సంయోగీ| తస్య కైవల్యార్థం(ర్థాం) మోక్షార్థం(ర్థాం), ప్రధానస్య మూలప్రకృతేః, ప్రవృత్తిముపదిశంత్యాచార్యాః| కథమచేతనః ప్రవర్తత ఇత్యాహ- క్షీరాదీనిత్యాది| యథా క్షీరమజ్ఞం వత్సవివృద్ధ్యర్థం ప్రవర్తతే| ఆదిశబ్దాచ్చ యథైకాంతే కమనీయకామినీసురతమహోత్సవే తత్సుఖాతిశయోత్పాదనార్థమజ్ఞం రేతః ప్రవర్తతే, తద్వదిత్యర్థః||8||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

అత ఊర్ధ్వం ప్రకృతిపురుషయోః సాధర్మ్యవైధర్మ్యే వ్యాఖ్యాస్యామః | తద్యథా- ఉభావప్యనాదీ, ఉభావప్యనంతౌ, ఉభావప్యలింగౌ, ఉభావపి నిత్యౌ, ఉభావప్యనపరౌ , ఉభౌ చ సర్వగతావితి; ఏకా తు ప్రకృతిరచేతనా త్రిగుణా బీజధర్మిణీ ప్రసవధర్మిణ్యమధ్యస్థధర్మిణీ చేతి, బహవస్తు పురుషాశ్చేతనావంతోఽగుణా అబీజధర్మాణోఽప్రసవధర్మాణో మధ్యస్థధర్మాణశ్చేతి ||9||

అత ఇత్యాది| ప్రకృతిరవ్యక్తం, పురుష ఆత్మా| సాధర్మ్యం సమానో ధర్మః, వైధర్మ్యం విసదృశో ధర్మః, తే వ్యాఖ్యాస్యామః కథయిష్యామః| ఉభావప్యలింగావితి న విద్యతే లింగం యయోస్తావలింగౌ| నిత్యావితి ఉభావపి లయం క్వచిదపి న గచ్ఛత ఇత్యర్థః| న విద్యతేఽపరో యాభ్యాం తావనపరౌ , యతస్తావేవ ప్రకృతిపురుషౌ మహదాదిభ్యః పరౌ| సర్వగతౌ సర్వం వ్యాప్య స్థితౌ| సాధర్మ్యముక్త్త్వా వైధర్మ్యమాహ- ఏకేత్యాది| తయోర్మధ్యే ఏకా ప్రకృతిరవ్యక్తాపరపర్యాయా| సా చ త్రిగుణా సత్త్వరజస్తమోగుణా| సత్త్వరజస్తమసాం గుణానాం సామ్యావస్థాయాం స్థితా సర్వేషాం మహదాదివికారాణాం బీజభావేనావస్థితా బీజధర్మిణీత్యుచ్యతే; గయీ తు సంహారే భూతేంద్రియతన్మాత్రాహంకారమహదాదీనామాధారభూతేతి బీజధర్మిణీ| సైవ సిసృక్షుణా విభునా పురుషేణ సార్ధం క్షోభమాగమ్య సామ్యావస్థాతః ప్రచ్యుతా మహదహంకారాదిక్రమేణ చరాచరస్య జగతః ప్రసవిత్రీతి ప్రసవధర్మిణీత్యుచ్యతే| అమధ్యస్థధర్మిణీతి సత్త్వాదిగుణరాశితయా సుఖాదిరూపత్వాత్, సుఖీ హి సుఖమభిలిప్సన్ దుఃఖీ దుఃఖం విద్విషన్ అమధ్యస్థో భవతి; ప్రకృతిశ్చ సత్త్వాదిరూపా, తతోఽమధ్యస్థా| బహవ ఇతి యుగపన్మరణాసంభవాదనేకే పురుషాః, ‘పుర్’శబ్దేన మహదాదికృతం సూక్ష్మం లింగశరీరముచ్యతే, తచ్చ యోగినామేవ దృశ్యం, తత్ర పురి శేతే ఇతి పురుషః| అగుణా ఇతి అవిద్యమానసత్త్వాదిగుణాః| అబీజధర్మాణ ఇతి మహదాదీనాం మహాప్రలయే ప్రకృతావివ తేష్వనవస్థానాత్| మధ్యస్థధర్మాణ ఇతి ప్రీత్యప్రీతివిషాదాయోగేనేచ్ఛాద్వేషశూన్యత్వాత్| తదుక్తం సాంఖ్యే- “తస్మాత్తు విపర్యాసాత్ సిద్ధం సాక్షిత్వమస్య పురుషస్య| కైవల్యం మాధ్యస్థ్యం ద్రష్టృత్వమకర్తృభావశ్చ”- (సాం. కా. 9) ఇతి||9||-

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

తత్ర కారణానురూపం కార్యమితి కృత్వా సర్వ ఏవైతే విశేషాః సత్త్వరజస్తమోమయా భవంతి; తదంజనత్వాత్తన్మయత్వాచ్చ తద్గుణా ఏవ పురుషా భవంతీత్యేకే భాషంతే ||10||

ఇదానీముక్తమేవ తదుపసంహరన్నాహ- తత్రేత్యాది| కారణస్య ప్రకృతేరనురూపం సదృశం కార్యం మహదాదికం| విశేషాః ప్రకారా మహదాదికాః| సంయుక్తస్య పంచవింశతితమస్య పురుషస్యాపి సత్త్వాదిగుణత్వం దర్శయన్నాహ- తదంజనత్వాదిత్యాది| తేషాం సత్త్వరజస్తమసామంజనం లక్షణం వ్యక్తిర్వా యేషు తే తదంజనాః పురుషాః; సత్త్వాదిలక్షణా ఇత్యర్థః, తేషాం భావస్తత్త్వం, తస్మాత్| తదేవ కుత ఇత్యాహ- తన్మయత్వాదితి|- సత్త్వాదిమయత్వాత్| సత్త్వాదిమయత్వం పునః పురుషాణాం సత్త్వాదిరూపే మహదాదౌ ప్రతిబింబనాత్; యథా- తడాగోదకే ప్రతిబింబితో విధుస్తడాగోదకప్రకంపనేన ప్రకంపాత్మకః కథ్యతే, ఏవం సత్త్వాదిరూపే మహదాదౌ ప్రతిబింబితాః పురుషాః సత్త్వాదిమయా ఇవ భవంతి, న తు వాస్తవం సత్త్వాదిమయత్వం; తాదృశాచ్చ తన్మయత్వాత్తల్లక్షణత్వేన తద్గుణాః సుఖినో దుఃఖినో మూఢాశ్చ పురుషా భవంతి| గయీ తు తైః సత్త్వాదిభిరంజనం వ్యక్తిర్యస్య మహదాదేస్తత్తదంజనం, తదస్యాస్తీతి మత్వర్థీయోఽకారప్రత్యయ ఇతి; తత్సంబంధాత్ పురుషస్య సత్త్వాదిభిరేవాంజనం మహదాదీనాం; కుత ఇత్యాహ- తన్మయత్వాత్; సత్త్వాదిప్రకృతికారణత్వాత్| తేషాం తదంజనత్వం చ నిర్వికారస్యాపి వికారివస్తుసంయోగాత్ ; యథా సంధ్యారాగిరవికరనికరసంయోగాదరుణగగనతలోపలంభ ఇతి| పూర్వోక్తస్య సర్వస్యాప్యేకీయమతత్వం దర్శయన్నాహ- ఇత్యేకే ఇత్యాది||10||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

వైద్యకే తు- స్వభావమీశ్వరం కాలం యదృచ్ఛాం నియతిం తథా | పరిణామం చ మన్యంతే ప్రకృతిం పృథుదర్శినః ||11||

స్వమతం దర్శయన్నాహ- వైద్యకే త్విత్యాది| అత్రైకే స్వభావవాదినః స్వభావం సర్వస్య ప్రకృతిం కారణమూచుః; తథాహి- “కః కంటకానాం ప్రకరోతి తైక్ష్ణ్యం, చిత్రం విచిత్రం మృగపక్షిణాం చ| మాధుర్యమిక్షౌ, కటుతాం మరీచే, స్వభావతః సర్వమిదం ప్రవృత్తం”- ఇతి| ఈశ్వర ఏవోర్వీ పర్వతతర్వాదేర్జంతూనాం స్వర్గనరకాదేశ్చ కారణమిత్యన్యే| ఉక్తం చ- “అజ్ఞో జంతురనీశోఽయమాత్మనః సుఖదుఃఖయోః| ఈశ్వరప్రేరితో గచ్ఛేత్ స్వర్గం నరకమేవ వా” ఇతి| కాల ఏవ జగతః సృష్టిస్థితిప్రలయనిమిత్తమితి కాలకారణికాః; ఉక్తం చ జ్యోతిఃశాస్త్రవిదా శ్రీపతినా- “ప్రభవవిరతిమధ్యజ్ఞానవంధ్యా నితాంతం విదితపరమతత్త్వా యత్ర తే యోగినోఽపి| తమహమిహ నిమిత్తం విశ్వజన్మాత్యయానామనుమితమభివందే భగ్రహైః కాలమీశం”- ఇతి| యో యతో భవతి తత్తన్నిమిత్తమితి యాదృచ్ఛికాః; యథా- తృణారణినిమిత్తో వహ్నిరితి| పూర్వజన్మార్జితౌ ధర్మాధర్మౌ నియతిః, సైవ సర్వస్య కారణమితి నియతివాదినః| ప్రధానమేవ మహదహంకారాదిరూపతయా పరిణతం సర్వస్య నిమిత్తమితి పరిణామవాదినః| ఏతత్ సర్వమత్రానుమతం, సర్వవేదపారిషదత్వాదాయుర్వేదస్య| సుశ్రుతాచార్యేణాపి స్వభావాదిభేదభిన్నాయాః షడ్విధాయా అపి ప్రకృతేరుదాహరణాన్యభిహితాని| తత్ర స్వభావస్య తావత్ కారణత్వమాహ- “అంగప్రత్యంగనిర్వృత్తిః స్వభావాదేవ జాయతే” (శా.3); పునశ్చ “సన్నివేశః శరీరాణాం దంతానాం పతనోద్భవౌ| తలేష్వసంభవో యశ్చ రోమ్ణామేతత్ స్వభావతః”- (శా.2) ఇతి; పునశ్చోక్తం- “ధాతుషు క్షీయమాణేషు వర్ధేతే ద్వావిమౌ సదా| స్వభావం ప్రకృతిం కృత్వా నఖకేశావితి స్థితిః” (శా.4) ఇతి; పునరప్యాహ- “నిద్రాహేతుస్తమః సత్త్వం బోధనే హేతురుచ్యతే| స్వభావ ఏవ వా హేతుర్గరీయానపి కీర్త్యతే”- (శా.4) ఇతి; అన్యత్రాప్యుక్తం- “స్వభావాల్లఘవో ముద్గాస్తథా లావకపింజలాః| స్వభావాద్గురవో మాషా వరాహమహిషాదయః”- (చ.సూ.27) ఇతి| ఈశ్వరోఽపి వహ్నిరూపో జీవితాదేః కారణత్వేనోదాహృతః; తథాహి- “జాఠరో భగవానగ్నిరీశ్వరోఽన్నస్య పాచకః| సౌక్ష్మ్యాద్రసానాదదానో వివేక్తుం నైవ శక్యతే”|| (సూ. 35); “అగ్నిమూలం బలం పుంసాం బలమూలం హి జీవితం”- ఇతి| కాలస్తు శీతోష్ణలక్షణః; ఉక్తం చ- “మహాభూతవిశేషాంస్తు శీతోష్ణద్వయభేదతః| కాల ఇత్యధ్యవస్యంతి న్యాయమార్గానుసారిణః- ” ఇతి; అయం చ ఋతుచర్యాధ్యాయే దోషాణాం సంచయప్రకోపోపశమద్వారేణ హేతురుక్తః| యదృచ్ఛా పునరలక్షిత ఆకస్మికపదార్థావిర్భావః, ఉక్తం చ “యదృచ్ఛయా చోపగతాని పాకం పాకక్రమేణోపచరేద్విధిజ్ఞః”- (చి.18) ఇత్యాది| నియతిరత్రాపి ధర్మాధర్మౌ, తద్ధేతుత్వమాహ- “బ్రహ్మస్త్రీసజ్జనవధపరస్వహరణాదిభిః| కర్మభిః పాపరోగస్య ప్రాహుః కుష్ఠస్య సంభవం” ||(ని.5); “కర్మజా వ్యాధయః కేచిత్”- (ఉ.40) ఇతి చోక్తం| పరిణామస్య హేతుత్వమాహ- “జాఠరాగ్నేస్తు సంయోగాద్యదుదేతి రసాంతరం| రసానాం పరిణామాంతే స విపాక ఇతి స్మృతః” ||(వా. సూ. 9) ఇతి; “తా ఏవౌషధ్యః కాలపరిణామాత్ పరిణతవీర్యా బలవత్యో హేమంతే భవంత్యాపశ్చ” (సూ.6); “సమ్యక్ పరిణతస్యాహారస్య సారో రసః” (సూ.14); “ఏవం బాలానామపి వయఃపరిణామాచ్ఛుక్రప్రాదుర్భావో భవతి”- (సూ.14) ఇతి| ఇత్థమేతాః షట్ప్రకృతయో వైద్యకానుగతా దర్శితాః| నను, స్వభావాదయః షట్ పదార్థాః ప్రకృతేరష్టరూపాయాః పర్యాయాః స్యురథవాఽన్యార్థాభిధాయిత్వేన భిన్నార్థాః? తత్ర భిన్నార్థత్వేఽపి వికల్పద్వయం; కిమేతైః స్వభావాదిభిర్భిన్నార్థైః కించిత్ స్వభావేన కించిదీశ్వరేణేత్యేవంప్రకారేణ మిలిత్వా జగదారభ్యతే? ఉతైత్తే స్వభావాదయః పృథక్ పృథగేవ విశ్వజననసమర్థాః? ఇత్యనేకధా వికల్పముత్పాద్య జేజ్ఝటాచార్యేణశ్వరం విహాయ స్వభావాదయః ప్రకృతేరష్టరూపాయాః పర్యాయత్వేనాభిహితాః| యత్తు వైద్యకే “స్వభావమీశ్వరం కాలం”- ఇత్యాదివాక్యేన విపులదర్శిభిః స్వభావాదీనాం భిన్నమేవ ప్రకృతిత్వం ప్రతిపాదితం, తత్తథాస్వరూపేణ తేషామవభాసనాత్| పరమార్థతస్తు గుణత్రయాత్మికా ప్రకృతిరేవ కారణం| యతః స్వభావాదయశ్చత్వారః ప్రకృతిపరిణామస్య ధర్మవిశేషతయా ప్రకృతావేవాంతర్భవంతి| తథాహి- స్వభావస్తావత్ సత్త్వరజస్తమసాం తద్వికారాణాం పృథివ్యాదిమహాభూతానాం చ పరిణామస్య తాదృశో విశేష ఇతి ప్రకృతిపరిణామాదన్యో న భవతి; నియతేరపి పూర్వకృతసదసత్కర్మరూపాయా రజోగుణపరిణామలక్షణత్వేన న ప్రకృతేరన్యత్వం; కాలోఽపి చంద్రార్కాదిగతిక్రియాలక్షణః, తత్ర చ మహాభూతానాం పరిణామవిశేషాచ్ఛీతోష్ణాదయో భవంతి, తదుక్తం- “మహాభూతవిశేషాంస్తు శీతోష్ణద్వయభేదతః| కాల ఇత్యధ్యవస్యంతి న్యాయమార్గానుసారిణః”- ఇతి, క్రియాత్వేన రజోగుణపరిణామత్వాన్మహాభూతపరిణామవిశేషత్వాచ్చ న కాలస్య ప్రకృతేరన్యత్వం; ఈశ్వరశ్చ పంచవింశతితమః పురుషః ప్రకృతేః క్షోభకతయా కారణత్వేనోదాహృత ఏవ; యదృచ్ఛా చ కాదాచిత్కత్వాద్భూతపరిణామవిశేషాన్నాన్యా| కించాస్మిఞ్ శాస్త్రే ప్రకృతిపరిణామాత్మకం విశ్వం పఠ్యతే| తథాహి- “సాత్త్వికం కాయలక్షణం, రాజసం కాయలక్షణం” (శా.4) తథా ‘సత్త్వబహులమాకాశం’ ఇత్యాది| గయీ త్వన్యథా వ్యాఖ్యాతి; యథావైద్యకే తు విపులదర్శినః స్వభావాదీనాం షణ్ణాం ప్రకృతిత్వం ప్రతిపాదయంతి, తే చ స్వభావాదయః సముచ్చయేన జగదుత్పత్తౌ కారణభూతాః; తత్రాపి ప్రకృతిపరిణామస్యోపాదానకారణత్వం, స్వభావాదీనాం చ పంచానాం నిమిత్తకారణత్వమితి||11||

Adhikarana 11 (12-14) · Śloka 14

తన్మయాన్యేవ భూతాని తద్గుణాన్యేవ చాదిశేత్ | తైశ్చ తల్లక్షణః కృత్స్నో భూతగ్రామో వ్యజన్యత ||12|| తస్యోపయోగోఽభిహితశ్చికిత్సాం ప్రతి సర్వదా | భూతేభ్యో హి పరం యస్మాన్నాస్తి చింతా చికిత్సితే ||13|| యతోఽభిహితం- “తత్సంభవద్రవ్యసమూహో భూతాదిరుక్తః” (సూ.1); భౌతికాని చేంద్రియాణ్యాయుర్వేదే వర్ణ్యంతే, తథేంద్రియార్థాః ||14||

ఏకీయమతేన కారణానురూపం కార్యమిత్యాదివాక్యాత్ కారణమయత్వం కార్యస్య ప్రతిపాద్య స్వమతేఽపి కారణమయత్వం ప్రతిపాదయన్నాహ- తన్మయానీత్యాది| తన్మయానీతి అవకాశచలోష్ణద్రవఖరస్వభావాదిధర్మవిశేషాక్రాంతప్రకృతిపరిణామమయాని; భూతాన్యాకాశాదీని; తద్గుణాన్యేవేతి సత్త్వరజస్తమోగుణాన్యేవేత్యర్థః, సత్త్వబహులమాకాశమిత్యాద్యుక్తత్వాత్| గయీ తు ‘తతో జాతాని భూతాని’ ఇతి పఠిత్వా వ్యాఖ్యాతి- తతః స్వభావాదేః, నిమిత్తకారణత్వాత్ ప్రకృతిపరిణామాచ్చోపాదానకారణాని భూతాన్యాకాశాదీని తద్గుణాని కారణగుణాని| తైశ్చేత్యాది| తైరాకాశాదిభిర్భూతైః, తల్లక్షణో భూతలక్షణః, కృత్స్నః సమస్తః, భూతగ్రామః స్థావరజంగమాత్మకః, వ్యజన్యత వివిధో జనితః| భూతానాం పృథివ్యాదీనాం పునర్లక్షణం స్థిరగురుకఠినత్వమిత్యాది, తల్లక్షణశ్చ స్థావరజంగమాత్మకో భూతగ్రామః| తస్య పంచమహాభూతారబ్ధస్య భూతగ్రామస్య పరస్పరోపకార్యోపకారకత్వేన వ్యవస్థితస్య, ఉపయోగః ప్రయోజనం, అభిహితః కథితః, చికిత్సాం ప్రతి రోగాపనయనం లక్షీకృత్య, సర్వదా నిత్యగే ఆవస్థికే చ కాలే| కుతః? యస్మాత్తేభ్యః పంచమహాభూతారబ్ధభూతగ్రామ్యేభ్యః పరం చికిత్సితే చింతా నాస్తి| తదుక్తమాద్యేఽధ్యాయే, “తత్రాస్మిన్ పంచమహాభూతశరీరిసమవాయః పురుష ఇత్యుచ్యతే; తస్మిన్ క్రియా, సోఽధిష్టానం, కస్మాత్? లోకద్వైవిధ్యాత్, లోకో హి ద్వివిధః- స్థావరో జంగమశ్చ, తస్మిన్ పురుషః ప్రధానం, తస్యోపకరణమన్యత్”- (సూ.1) ఇతి| తేన పంచమహాభూతారబ్ధస్యైవ భూతగ్రామస్య చికిత్సోపకరణత్వం| అతో భూతేభ్యః పరం యదవ్యక్తాది తత్ర చింతాఽపి నాస్తి| అయమేవార్థోఽన్యత్రాపినిర్దిష్ట ఇతి దర్శయన్నాహ- యత ఇత్యాది| ఏతత్సూత్రం బీజాధ్యాయే వ్యాఖ్యాతం, అత్రాపి కించిచ్ఛిష్యబోధార్థం వ్యాఖ్యాయతే- యతస్తస్య పురుషస్య సంభవద్రవ్యాణి శుక్రశోణితాదీని తేషాం సమూహః సంయోగవిశేషః, కథంభూతః? భూతాదిః భూతం పృథివ్యాదికమాదిర్మూలకారణం యస్య స తథా| న పరం పురుషసంభవద్రవ్యస్య భూతాదిత్వాభిధానాద్భూతేభ్యః పరం చింతా నాస్తి, కింత్వేతస్మాదపీత్యాశంక్యాహ- భౌతికాని చేత్యాది| ఇంద్రియాణి శ్రవణస్పర్శనరసనఘ్రాణాని భౌతికాని| తథా చోక్తం పంచభూతాత్మకత్వేఽపి- “ఖం శ్రోత్రే స్పర్శనే వాయుర్దర్శనే తేజ ఉత్కటం| సలిలం రసనే భూమిర్ఘ్రాణే తజ్జ్ఞైర్నిరూపితం”- ఇతి| ఇంద్రియాణామర్థాః శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాః, తే చాయుర్వేదశాస్త్రే తథా భౌతికా ఇత్యర్థః| ఉక్తం చ- “శబ్దో వైహాయసః, స్పర్శో వాయవీయః ప్రకీర్తితః| రూపమాగ్నేయమాప్యోఽత్ర రసో, గంధస్తు పార్థివః” ఇతి||12-14||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 15

భవతి చాత్ర- ఇంద్రియేణేంద్రియార్థం తు స్వం స్వం గృహ్ణాతి మానవః | నియతం తుల్యయోనిత్వాన్నాన్యేనాన్యమితి స్థితిః ||15||

ఇంద్రియాణామింద్రియార్థానాం చ పాంచభౌతికత్వేఽపి యస్య భూతస్య యత్ర యత్రేంద్రియే ఆధిక్యం తేన తేనేంద్రియేణ తస్య తస్యైవ గుణాః శబ్దాదయో గృహ్యంత ఇతి దర్శయితుమాహ- ఇంద్రియేణేత్యాది| ఇంద్రియేణ చక్షురాదినా రూపాదికమాత్మీయమాత్మీయం మానవ ఉపాదత్తే; తద్యథా- తైజసం చక్షుస్తైజసమేవ రూపమాదత్తే, పార్థివం ఘ్రాణేంద్రియం పార్థివమేవ గంధమాదత్తే, ఏవం శేషేష్వపి బోద్ధవ్యం| నియతమాత్మీయమేవ కుత ఇత్యాహ- తుల్యయోనిత్వాదితి; ఏకభూతహేతుత్వాత్, భూతం హి స్వయోనిమేవాభిధావతి జలమివ జలం| తమేవ స్పష్టీకుర్వన్నాహ- నాన్యేనాన్యమితి||15||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

న చాయుర్వేదశాస్త్రేషూపదిశ్యంతే సర్వగతాః క్షేత్రజ్ఞా నిత్యాశ్చ; అసర్వగతేషు చ క్షేత్రజ్ఞేషు నిత్యపురుషఖ్యాపకాన్ హేతూనుదాహరంతి; ఆయుర్వేదశాస్త్రేష్వసర్వగతాః క్షేత్రజ్ఞా నిత్యాశ్చ, తిర్యగ్యోనిమానుషదేవేషు సంచరంతి ధర్మాధర్మనిమిత్తం; త ఏతేఽనుమానగ్రాహ్యాః పరమసూక్ష్మాశ్చేతనావంతః శాశ్వతా లోహితరేతసోః సన్నిపాతేష్వభివ్యజ్యంతే, యతోఽభిహితం- ‘పంచమహాభూతశరీరిసమవాయః పురుషః’ (సూ.1) ఇతి; స ఏష కర్మపురుషశ్చికిత్సాధికృతః ||16||

అపరమపి సాంఖ్యాదిభ్యో భేదమాయుర్వేదస్యాత్మని దర్శయన్నాహ- న చేత్యాది| కిం తర్హ్యాయుర్వేదశాస్త్రేష్వసర్వగతాః పురుషా ఉపదిశ్యంతే సత్త్వోపాధివశాత్; సాంఖ్యాదిషు పునః సర్వగతా ఏవ క్షేత్రజ్ఞా ఉపదిశ్యంతే| ఏవమాయుర్వేదపురుషస్య ప్రదేశవర్తినోఽపి నిత్యత్వం స్యాదిత్యాహ- నిత్యాశ్చ; ‘ఉపదిశ్యంతే’ ఇతి శేషః| నిత్యత్వం చ కథమిత్యాహ- అసర్వగతేష్విత్యాది| హేతూనితి సదకారణవన్నిత్యమిత్యాదీన్| తథాహి- సన్నాత్మా, సుఖాదిలింగోపలంభాత్; అవిషయోఽకారణశ్చ, అతో నిత్యః| తథాహి భోజః- “శుభాశుభాభ్యాం కర్మభ్యాం ప్రేరణాన్మనసో గతేః| దేహాద్దేహాంతరం యాతి క్రిమివచ్ఛాశ్వతోఽవ్యయః|| నిత్య ఇత్యుచ్యతే సద్భిః సన్నకారణవాన్ యతః”- ఇతి| తదేవోపసంహరన్నాహ- ఆయుర్వేదేత్యాది| అసర్వగతత్వేఽపి సర్వయోనిగమనం నిర్దిశన్నాహ- తిర్యగిత్యాది| తత్ర బహుశః సంసరణే తిర్యగ్యోనీనాం ప్రకృష్టత్వం, అతస్తేషాం ప్రాగుపాదానం; తతో మనుష్యనిర్దేశః; దేవాస్తు కదాచిత్ క్వచిత్ సంభవంతీతి పశ్చాన్నిర్దిష్టాః| తత్ర ప్రాయేణాధర్మనిమిత్తం తిర్యగ్యోనయః, ధర్మాధర్మనిమిత్తం మనుష్యాః, ధర్మనిమిత్తం దేవాః| నను, కథమప్రత్యక్షా అప్యాత్మానోఽభ్యుపగమ్యంత ఇత్యాహ- త ఏతేఽనుమానగ్రాహ్యా ఇతి| సుఖదుఃఖాద్యుపలబ్ధిరూపేణ లింగేనావ్యభిచారిణైతే ఆత్మాన ఉపలబ్ధారోఽనుమాతవ్యాః | ప్రత్యక్షప్రమాణేనాపి క్షేత్రజ్ఞాః కథం న గృహ్యంతే? ఇత్యాహ- పరమసూక్ష్మా ఇతి|- పరమసూక్ష్మా హి పరమాణవ ఇవ సంతోఽపి తే ప్రత్యక్షేణ నైవోపలభ్యంతే| చేతనావంత ఇతి నిత్యం చేతనాయుక్తాః| శాశ్వతా ఇతి నిత్యాః| కథం తర్హి జాయంత ఇత్యుచ్యత ఇత్యాహ- లోహితరేతసోరిత్యాది| ఆత్మానః పరమసూక్ష్మాః పంచభూతాత్మకయోః శుక్రశోణితయోః సన్నిపాతేషు సంయోగేష్వభివ్యజ్యంతే| ఏష ఏవ చ సూక్ష్మపురుషాణాం పంచమహాభూతానాం చ సంయోగో వైద్యకే షడ్ధాతుకః పురుషః పరిభాషితః| కుతః పరిభాషిత ఇత్యాశంక్యాద్యాధ్యాయోక్తం వాక్యం దర్శయతి- యత ఇత్యాది| తస్య చికిత్సోపయోగితాం నిదర్శయన్నాహ- స ఇత్యాది| కర్మపురుష ఇతి కర్మఫలభాగిత్యర్థః | తేన చికిత్సితకర్మఫలమప్యవాప్నోతీత్యుక్తం భవతి||16||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

తస్య సుఖదుఃఖే ఇచ్ఛాద్వేషౌ ప్రయత్నః ప్రాణాపానావున్మేషనిమేషౌ బుద్ధిర్మనః సంకల్పో విచారణా స్మృతిర్విజ్ఞానమధ్యవసాయో విషయోపలబ్ధిశ్చ గుణాః ||17||

ఇదానీం తస్యైవ కర్మపురుషస్య శరీరాత్మనోః సంయోగకారకేణ మనసా సంయోగే యే గుణా ఉత్పద్యంతే తానాహ- తస్యేత్యాది| తత్ర సుఖం స్వభావతోఽనుకూలవేదనీయం; దుఃఖం స్వభావతః ప్రతికూలవేదనీయం; ఇచ్ఛా అభిలాషః; ద్వేషోఽప్రీతిలక్షణః; ప్రయత్నః కార్యారంభే ఉత్సాహః; ప్రాణో వాయుర్వక్త్రసంచారీ, అపానః పక్వాశయస్థితిరధోగమనశీలః; ఉన్మేషనిమేషౌ చక్షుషోరున్మీలననిమీలనే; బుద్ధిర్నిశ్చయాత్మికా; మనః సంశయాత్మకం, తస్య సంకల్పో మనసః కర్మ; విచారణా పునరూహాపోహాభ్యాం వస్తువిమర్శః; స్మృతిః పూర్వానుభూతస్యార్థస్య స్మరణం; విజ్ఞానం శిల్పశాస్త్రాదిబోధః; అధ్యవసాయో బుద్ధేర్వ్యాపారః; విషయాణాం శబ్దాదీనాముపలబ్ధిరవగతిర్విషయోపలబ్ధిః| గయీ తు సుఖం ప్రీతిః, దుఃఖమప్రీతిః, ఇచ్ఛా సుఖహేతురభిలాషః, ద్వేషో దుఃఖహేతుర్మనఃప్రతీఘాతః , ప్రయత్నో మనః ప్రవృత్తికర ఉత్సాహః, మనః సంకలపాత్మకలక్షణం, తస్య సంకల్పో విషయేషు దోషగుణకల్పనం; శేషం సమం| ఏతే కర్మపురుషస్య షోడశ గుణాః| అత ఏవ ‘కలా’ ఇత్యుచ్యంతే||17||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

సాత్త్వికాస్తు- ఆనృశంస్యం సంవిభాగరుచితా తితిక్షా సత్యం ధర్మ ఆస్తిక్యం జ్ఞానం బుద్ధిర్మేధా స్మృతిర్ధృతిరనభిషంగశ్చ; రాజసాస్తు- దుఃఖబహులతాఽటనశీలతాఽధృతిరహంకార ఆనృతికత్వమకారుణ్యం దంభో మానో హర్షః కామః క్రోధశ్చ; తామసాస్తు- విషాదిత్వం నాస్తిక్యమధర్మశీలతా బుద్ధేర్నిరోధోఽజ్ఞానం దుర్మేధస్త్వమకర్మశీలతా నిద్రాలుత్వం చేతి ||18||

పురుషగుణానభిధాయ శేషాన్ సత్త్వాదియుక్తస్య మనసో గుణాన్నిర్దిశన్నాహ- సాత్త్వికా ఇత్యాది| ఆనృశంస్యం అక్రూరకర్మకారిత్వం| సంవిభాగరుచితా సంవిభజ్య భోక్తుమభిలాషుకతా| తితిక్షా క్షమా| సత్యం భూతహితం తథ్యం వచో వా| ధర్మః కాయవాఙ్మనోభిః సుచరితం| అస్తి ధర్మమోక్షపరలోకాదికమితి బుద్ధ్యా చరతీత్యాస్తికః, తద్భావ ఆస్తిక్యం| జ్ఞానం ఆత్మజ్ఞానం| బుద్ధిః తత్కాలవిషయా| మేధా గ్రంథావధారణశక్తిః| ధృతిర్మనసో నియమాత్మికా బుద్ధిః| పూర్వానుభూతస్యార్థస్య స్మరణం స్మృతిః| ఫలనిరపేక్షయా బుద్ధ్యా శ్రేయఃకర్మకరణమనభిషంగః| రాజసాస్త్విత్యాది| అధృతిర్మనసోఽధీరతా| ఆనృతికత్వం మిథ్యావచనశీలతా; గయీ తు ‘ఆవృత్తికత్వం’ ఇతి పఠిత్వా మనసః శీలతేత్యాహ | అకారుణ్యం నిర్దయత్వం| దంభః కుహకవృత్తితా| మాన ఆత్మన్యుత్కర్షబుద్ధిః| అహంకారాదయః పూర్వం వ్యాఖ్యాతాః| గయీ తు ‘అటనశీలతా’ ఇత్యత్ర ‘తాడనశీలతా’ ఇతి పఠతి, ‘మాన’ ఇత్యత్ర ‘మద’ ఇతి పఠతి| తామసాస్త్విత్యాది| విషాదోఽస్యాస్తీతి విషాదీ, తద్భావో విషాదిత్వం మూఢతా| అధర్మే శీలం స్వభావో యస్య తద్భావోఽధర్మశీలత్వం| దుర్మేధస్త్వం దుష్టబుద్ధిత్వం| అకర్మశీలతా కర్మణ్యనుత్సాహః||18||

Adhikarana 16 (19) · Śloka 19

ఆంతరిక్షాః- శబ్దః శబ్దేంద్రియం సర్వచ్ఛిద్రసమూహో వివిక్తతా చ; వాయవ్యాస్తు- స్పర్శః స్పర్శేంద్రియం సర్వచేష్టాసమూహః సర్వశరీరస్పందనం లఘుతా చ; తైజసాస్తు- రూపం రూపేంద్రియం వర్ణః సంతాపో భ్రాజిష్ణుతా పక్తిరమర్షస్తైక్ష్ణ్యం శౌర్యం చ; ఆప్యాస్తు- రసో రసనేంద్రియం సర్వద్రవసమూహో గురుతా శైత్యం స్నేహో రేతశ్చ; పార్థివాస్తు- గంధో గంధేంద్రియం సర్వమూర్తసమూహో గురుతా చేతి ||19||

మహాభూతగుణాన్నిర్దిశన్నాహ- ఆంతరిక్షా ఇత్యాది| ఆంతరిక్షా ఆకాశభూతగుణాః| శబ్దేంద్రియం శ్రవణేంద్రియం| వివిక్తతా శారీరాణాం భావానాం సిరాస్నాయ్వస్థిపేశీప్రభృతీనాం జాతివ్యక్తిభ్యాం మిథః పృథక్త్వం; గయీ తు ‘వివిక్తతా’ ఇత్యస్య స్థానే ‘విరిక్తతా’ ఇతి పఠతి వ్యాఖ్యానయతి చ- విరిక్తతా శారీరాణాం భావానాం రిక్తతా| వాయవ్యా ఇత్యాది| స్పర్శేంద్రియం త్వక్| సర్వచేష్టాసమూహో నమనోన్నమనాదిసర్వక్రియాసమూహః, కాయవాఙ్మనః క్రియాసమూహ ఇత్యన్యే| స్పందనం చలనం| తైజసాస్త్విత్యాది| రూపం లావణ్యం| రూపేంద్రియం చక్షుః| వర్ణో గౌరాదిః| సంతాప ఔష్ణ్యం| భ్రాజిష్ణుతా దీప్తతా| పక్తిః అగ్నికృతాఽఽహారపరిణతిః| అమర్షః క్రోధః| తైక్ష్ణ్యం ఆశుక్రియా| శౌర్యం విక్రాంతతా| ఆప్యాస్త్విత్యాది| సర్వద్రవసమూహః దోషధాతుమలేషు ద్రుతిమద్ద్రవ్యనివహః | పార్థివాస్త్విత్యాది| సర్వమూర్తసమూహ దోషధాతుమలేషు యః కశ్చిత్ కాఠిన్యనివహః||19||

Adhikarana 17 (20) · Śloka 20

తత్ర సత్త్వబహులమాకాశం, రజోబహులో వాయుః, సత్త్వరజోబహులోఽగ్నిః, సత్త్వతమోబహులా ఆపః, తమోబహులా పృథివీతి ||20||

అథాకాశాదిభూతానాం సత్త్వాదిగుణమయత్వం దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| సత్త్వబహులమాకాశం ప్రకాశకత్వాత్, రజోబహులో వాయుశ్చలత్వాత్, సత్త్వరజోబహులోఽగ్నిః ప్రకాశకత్వాచ్చలత్వాచ్చ, సత్త్వతమోబహులా ఆపః స్వచ్ఛత్వాత్ ప్రకాశకత్వాద్గురుత్వాదావరణత్వాచ్చ, తమోబహులా పృథివీ అత్యంతావరకత్వాత్||20||

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

శ్లోకౌ చాత్ర భవతః- అన్యోఽన్యానుప్రవిష్టాని సర్వాణ్యేతాని నిర్దిశేత్ | స్వే స్వే ద్రవ్యే తు సర్వేషాం వ్యక్తం లక్షణమిష్యతే ||21||

అన్యోఽన్యేత్యాది| తత్ర శబ్దగుణమాకాశం మారుతే ప్రవిష్టం శబ్దస్పర్శగుణత్వాన్మారుతస్య; ఆకాశమారుతౌ తేజసి ప్రవిష్టౌ, శబ్దస్పర్శరూపగుణత్వాత్తేజసః; ఆకాశమరుత్తేజాంసి తోయద్రవ్యే ప్రవిష్టాని, శబ్దస్పర్శరూపరసగుణత్వాత్తోయస్య; ఆకాశమరుత్తేజస్తోయాని పృథివ్యామనుప్రవిష్టాని, శబ్దస్పర్శరూపరసగంధగుణత్వాత్ పృథివ్యాః| ఏవం వ్యోమానిలానలజలోర్వీణాం పరస్పరమనుప్రవేశకానుప్రవేశ్యత్వేనావస్థితానామన్యోన్యానుప్రవిష్టత్వముక్తం| అన్యే పునరన్యోఽన్యానుప్రవిష్టత్వమన్యథా వ్యాచక్షతే- తత్రాకాశేఽపి భూమిరణురూపేణావస్థితా, సూక్ష్మరూపతోయతేజోఽనుగతమారుతస్య సంచరణాదాకాశే పవనదహనతోయాన్యపి బోద్ధవ్యాని| తథా వాయావప్యాకాశం వ్యవస్థితం వ్యాపకత్వాత్, “అనుష్ణశీతస్పర్శోఽయం ద్రవ్యజ్ఞైర్వాయురిష్యతే| దాహకృత్తేజసా యుక్తః శీతకృత్ సోమసంశ్రయాత్”- ఇత్యుక్తత్వాద్వాయౌ తేజోఽంబునీ అపి తిష్ఠతః, భూరప్యణునా విశేషేణ మారుతే తిష్ఠతి| తథా తేజోద్రవ్యేఽప్యాకాశం వ్యవస్థితం వ్యాపకత్వాత్, పవనోఽపి ప్రేరణాత్మకత్వాత్; తేజోద్రవ్యే పానీయమప్యనుమీయతే కార్యకారణోరైక్యాత్, కారణం తోయం కార్యం చ తేజః, అద్భ్యోఽగ్నిరిత్యుక్తత్వాత్; భూమిరపి ధూమాదిరూపేణ తేజసి వ్యవస్థితా| అథ తోయద్రవ్యేఽప్యాకాశం వ్యవస్థితం, వ్యాపకత్వాత్; వాయురపి తోయే వ్యవస్థితః, తరంగబుద్బుదాదికారణత్వాత్; వహ్నిరపి తోయే వ్యవస్థితః, తత ఏవోత్పన్నత్వాత్, ఉక్తం చ- “అద్భ్యోఽగ్నిర్బ్రహ్మతః క్షత్రమశ్మనో లోహముత్థితం| ఏషాం సర్వత్రగం తేజః స్వాసు యోనిషు శామ్యతి” ఇతి; భూమిరపి తోయేఽణురూపేణావస్థితా| తథా పృథివ్యామప్యాకాశపవనదహనతోయాని స్థితాన్యేవ, భూమిప్రవిభాగీయే పంచవిధాయా భూమేః ప్రోక్తత్వాత్| ఇత్థమాకాశాదిభూతానామన్యోన్యానుప్రవిష్టత్వమాహుః| వ్యక్తేన తు లక్షణేన పార్థివాదివ్యపదేశం దర్శయన్నాహ- స్వే స్వే ఇత్యాది| స్వే స్వే స్వకీయే స్వకీయే ద్రవ్యే, సర్వేషామాకాశాదీనాం, వ్యక్తం లక్షణమితి ఆకాశద్రవ్యే తల్లక్షణం వ్యక్తమిత్యాది బోద్ధవ్యం||21||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

అష్టౌ ప్రకృతయః ప్రోక్తా వికారాః షోడశైవ తు | క్షేత్రజ్ఞశ్చ సమాసేన స్వతంత్రపరతంత్రయోః ||22||

అష్టావిత్యాది| అష్టౌ ప్రకృతయః- అవ్యక్తం మహానహంకారః పంచతన్మాత్రాణీత్యష్టౌ| వికారాః షోడశైవేతి శ్రోత్రత్వక్చక్షుర్జిహ్వాఘ్రాణవాగ్ఘస్తోపస్థపాయుపాదమనాంసీత్యేవమేకాదశేంద్రియాణి, ఆకాశపవనదహనతోయభూమయ ఇతి పంచభూతానీత్యేవం షోడశ వికారాః| క్షేత్రం స్థూలసూక్ష్మదేహం జానాతీతి క్షేత్రజ్ఞః పురుషః| సమాసేన సంక్షేపేణ| ఏవం పంచవింశతితత్త్వాన్యుక్తాని| స్వతంత్రే శల్యతంత్రే, పరతంత్రే శాలాక్యతంత్రే సాంఖ్యే చ||22||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం శారీరస్థానే సర్వభూతచింతాశారీరం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః ||1||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం శారీరస్థానే ప్రథమోఽధ్యాయః||1||