Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః సర్వభూతచింతాశారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातः सर्वभूतचिन्ताशारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
1. sarvabhūtacintāśārīram
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
సర్వభూతానాం కారణమకారణం సత్త్వరజస్తమోలక్షణమష్టరూపమఖిలస్య జగతః సంభవహేతురవ్యక్తం నామ | తదేకం బహూనాం క్షేత్రజ్ఞానామధిష్ఠానం సముద్ర ఇవౌదకానాం భావానాం ||3||
View original
सर्वभूतानां कारणमकारणं सत्त्वरजस्तमोलक्षणमष्टरूपमखिलस्य जगतः सम्भवहेतुरव्यक्तं नाम | तदेकं बहूनां क्षेत्रज्ञानामधिष्ठानं समुद्र इवौदकानां भावानाम् ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తస్మాదవ్యక్తాన్మహానుత్పద్యతే తల్లింగ ఏవ | తల్లింగాచ్చ మహతస్తల్లక్షణ ఏవాహంకార ఉత్పద్యతే; స త్రివిధో వైకారికస్తైజసో భూతాదిరితి | తత్ర వైకారికాదహంకారాత్తైజససహాయాత్తల్లక్షణాన్యేవైకాదశేంద్రియాణ్యుత్పద్యంతే, తద్యథా- శ్రోత్రత్వక్చక్షుర్జిహ్వాఘ్రాణవాగ్ఘస్తోపస్థపాయుపాదమనాంసీతి; తత్ర పూర్వాణి పంచ బుద్ధీంద్రియాణి, ఇతరాణి పంచ కర్మేంద్రియాణి, ఉభయాత్మకం మనః; భూతాదేరపి తైజససహాయాత్తల్లక్షణాన్యేవ పంచతన్మాత్రాణ్యుత్పద్యంతే- శబ్దతన్మాత్రం, స్పర్శతన్మాత్రం, రూపతన్మాత్రం, రసతన్మాత్రం, గంధతన్మాత్రమితి; తేషాం విశేషాః- శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాః; తేభ్యో భూతాని- వ్యోమానిలానలజలోర్వ్యః; ఏవమేషా తత్త్వచతుర్వింశతిర్వ్యాఖ్యాతా ||4||
View original
तस्मादव्यक्तान्महानुत्पद्यते तल्लिङ्ग एव | तल्लिङ्गाच्च महतस्तल्लक्षण एवाहङ्कार उत्पद्यते; स त्रिविधो वैकारिकस्तैजसो भूतादिरिति | तत्र वैकारिकादहङ्कारात्तैजससहायात्तल्लक्षणान्येवैकादशेन्द्रियाण्युत्पद्यन्ते, तद्यथा- श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणवाग्घस्तोपस्थपायुपादमनांसीति; तत्र पूर्वाणि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि, इतराणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, उभयात्मकं मनः; भूतादेरपि तैजससहायात्तल्लक्षणान्येव पञ्चतन्मात्राण्युत्पद्यन्ते- शब्दतन्मात्रं, स्पर्शतन्मात्रं, रूपतन्मात्रं, रसतन्मात्रं, गन्धतन्मात्रमिति; तेषां विशेषाः- शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः; तेभ्यो भूतानि- व्योमानिलानलजलोर्व्यः; एवमेषा तत्त्वचतुर्विंशतिर्व्याख्याता ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తత్ర బుద్ధీంద్రియాణాం శబ్దాదయో విషయాః; కర్మేంద్రియాణాం యథాసంఖ్యం వచనాదానానందవిసర్గవిహరణాని ||5||
View original
तत्र बुद्धीन्द्रियाणां शब्दादयो विषयाः; कर्मेन्द्रियाणां यथासङ्ख्यं वचनादानानन्दविसर्गविहरणानि ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
అవ్యక్తం మహానహంకారః పంచతన్మాత్రాణి చేత్యష్టౌ ప్రకృతయః; శేషాః షోడశ వికారాః ||6||
View original
अव्यक्तं महानहङ्कारः पञ्चतन्मात्राणि चेत्यष्टौ प्रकृतयः; शेषाः षोडश विकाराः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
స్వః స్వశ్చైషాం విషయోఽధిభూతం; స్వయమధ్యాత్మం; అధిదైవతం- అథ బుద్ధేర్బ్రహ్మా, అహంకారస్యేశ్వరః, మనసశ్చంద్రమాః, దిశః శ్రోత్రస్య, త్వచో వాయుః, సూర్యశ్చక్షుషః, రసనస్యాపః, పృథివీ ఘ్రాణస్య, వాచోఽగ్నిః, హస్తయోరింద్రః, పాదయోర్విష్ణుః, పాయోర్మిత్రః, ప్రజాపతిరుపస్థస్యేతి ||7||
View original
स्वः स्वश्चैषां विषयोऽधिभूतं; स्वयमध्यात्मम्; अधिदैवतम्- अथ बुद्धेर्ब्रह्मा, अहङ्कारस्येश्वरः, मनसश्चन्द्रमाः, दिशः श्रोत्रस्य, त्वचो वायुः, सूर्यश्चक्षुषः, रसनस्यापः, पृथिवी घ्राणस्य, वाचोऽग्निः, हस्तयोरिन्द्रः, पादयोर्विष्णुः, पायोर्मित्रः, प्रजापतिरुपस्थस्येति ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
తత్ర సర్వ ఏవాచేతన ఏష వర్గః, పురుషః పంచవింశతితమః కార్యకారణసంయుక్తశ్చేతయితా భవతి | సత్యప్యచైతన్యే ప్రధానస్య పురుషకైవల్యార్థం ప్రవృత్తిముపదిశంతి, క్షీరాదీంశ్చాత్ర హేతూనుదాహరంతి ||8||
View original
तत्र सर्व एवाचेतन एष वर्गः, पुरुषः पञ्चविंशतितमः कार्यकारणसंयुक्तश्चेतयिता भवति | सत्यप्यचैतन्ये प्रधानस्य पुरुषकैवल्यार्थं प्रवृत्तिमुपदिशन्ति, क्षीरादींश्चात्र हेतूनुदाहरन्ति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
అత ఊర్ధ్వం ప్రకృతిపురుషయోః సాధర్మ్యవైధర్మ్యే వ్యాఖ్యాస్యామః | తద్యథా- ఉభావప్యనాదీ, ఉభావప్యనంతౌ, ఉభావప్యలింగౌ, ఉభావపి నిత్యౌ, ఉభావప్యనపరౌ , ఉభౌ చ సర్వగతావితి; ఏకా తు ప్రకృతిరచేతనా త్రిగుణా బీజధర్మిణీ ప్రసవధర్మిణ్యమధ్యస్థధర్మిణీ చేతి, బహవస్తు పురుషాశ్చేతనావంతోఽగుణా అబీజధర్మాణోఽప్రసవధర్మాణో మధ్యస్థధర్మాణశ్చేతి ||9||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रकृतिपुरुषयोः साधर्म्यवैधर्म्ये व्याख्यास्यामः | तद्यथा- उभावप्यनादी, उभावप्यनन्तौ, उभावप्यलिङ्गौ, उभावपि नित्यौ, उभावप्यनपरौ , उभौ च सर्वगताविति; एका तु प्रकृतिरचेतना त्रिगुणा बीजधर्मिणी प्रसवधर्मिण्यमध्यस्थधर्मिणी चेति, बहवस्तु पुरुषाश्चेतनावन्तोऽगुणा अबीजधर्माणोऽप्रसवधर्माणो मध्यस्थधर्माणश्चेति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
తత్ర కారణానురూపం కార్యమితి కృత్వా సర్వ ఏవైతే విశేషాః సత్త్వరజస్తమోమయా భవంతి; తదంజనత్వాత్తన్మయత్వాచ్చ తద్గుణా ఏవ పురుషా భవంతీత్యేకే భాషంతే ||10||
View original
तत्र कारणानुरूपं कार्यमिति कृत्वा सर्व एवैते विशेषाः सत्त्वरजस्तमोमया भवन्ति; तदञ्जनत्वात्तन्मयत्वाच्च तद्गुणा एव पुरुषा भवन्तीत्येके भाषन्ते ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
వైద్యకే తు- స్వభావమీశ్వరం కాలం యదృచ్ఛాం నియతిం తథా | పరిణామం చ మన్యంతే ప్రకృతిం పృథుదర్శినః ||11||
View original
वैद्यके तु- स्वभावमीश्वरं कालं यदृच्छां नियतिं तथा | परिणामं च मन्यन्ते प्रकृतिं पृथुदर्शिनः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12-14) · Śloka 14
తన్మయాన్యేవ భూతాని తద్గుణాన్యేవ చాదిశేత్ | తైశ్చ తల్లక్షణః కృత్స్నో భూతగ్రామో వ్యజన్యత ||12|| తస్యోపయోగోఽభిహితశ్చికిత్సాం ప్రతి సర్వదా | భూతేభ్యో హి పరం యస్మాన్నాస్తి చింతా చికిత్సితే ||13|| యతోఽభిహితం- “తత్సంభవద్రవ్యసమూహో భూతాదిరుక్తః” (సూ.1); భౌతికాని చేంద్రియాణ్యాయుర్వేదే వర్ణ్యంతే, తథేంద్రియార్థాః ||14||
View original
तन्मयान्येव भूतानि तद्गुणान्येव चादिशेत् | तैश्च तल्लक्षणः कृत्स्नो भूतग्रामो व्यजन्यत ||१२|| तस्योपयोगोऽभिहितश्चिकित्सां प्रति सर्वदा | भूतेभ्यो हि परं यस्मान्नास्ति चिन्ता चिकित्सिते ||१३|| यतोऽभिहितं- “तत्सम्भवद्रव्यसमूहो भूतादिरुक्तः” (सू.१); भौतिकानि चेन्द्रियाण्यायुर्वेदे वर्ण्यन्ते, तथेन्द्रियार्थाः ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
భవతి చాత్ర- ఇంద్రియేణేంద్రియార్థం తు స్వం స్వం గృహ్ణాతి మానవః | నియతం తుల్యయోనిత్వాన్నాన్యేనాన్యమితి స్థితిః ||15||
View original
भवति चात्र- इन्द्रियेणेन्द्रियार्थं तु स्वं स्वं गृह्णाति मानवः | नियतं तुल्ययोनित्वान्नान्येनान्यमिति स्थितिः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
న చాయుర్వేదశాస్త్రేషూపదిశ్యంతే సర్వగతాః క్షేత్రజ్ఞా నిత్యాశ్చ; అసర్వగతేషు చ క్షేత్రజ్ఞేషు నిత్యపురుషఖ్యాపకాన్ హేతూనుదాహరంతి; ఆయుర్వేదశాస్త్రేష్వసర్వగతాః క్షేత్రజ్ఞా నిత్యాశ్చ, తిర్యగ్యోనిమానుషదేవేషు సంచరంతి ధర్మాధర్మనిమిత్తం; త ఏతేఽనుమానగ్రాహ్యాః పరమసూక్ష్మాశ్చేతనావంతః శాశ్వతా లోహితరేతసోః సన్నిపాతేష్వభివ్యజ్యంతే, యతోఽభిహితం- ‘పంచమహాభూతశరీరిసమవాయః పురుషః’ (సూ.1) ఇతి; స ఏష కర్మపురుషశ్చికిత్సాధికృతః ||16||
View original
न चायुर्वेदशास्त्रेषूपदिश्यन्ते सर्वगताः क्षेत्रज्ञा नित्याश्च; असर्वगतेषु च क्षेत्रज्ञेषु नित्यपुरुषख्यापकान् हेतूनुदाहरन्ति; आयुर्वेदशास्त्रेष्वसर्वगताः क्षेत्रज्ञा नित्याश्च, तिर्यग्योनिमानुषदेवेषु सञ्चरन्ति धर्माधर्मनिमित्तं; त एतेऽनुमानग्राह्याः परमसूक्ष्माश्चेतनावन्तः शाश्वता लोहितरेतसोः सन्निपातेष्वभिव्यज्यन्ते, यतोऽभिहितं- ‘पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषः’ (सू.१) इति; स एष कर्मपुरुषश्चिकित्साधिकृतः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
తస్య సుఖదుఃఖే ఇచ్ఛాద్వేషౌ ప్రయత్నః ప్రాణాపానావున్మేషనిమేషౌ బుద్ధిర్మనః సంకల్పో విచారణా స్మృతిర్విజ్ఞానమధ్యవసాయో విషయోపలబ్ధిశ్చ గుణాః ||17||
View original
तस्य सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ प्रयत्नः प्राणापानावुन्मेषनिमेषौ बुद्धिर्मनः सङ्कल्पो विचारणा स्मृतिर्विज्ञानमध्यवसायो विषयोपलब्धिश्च गुणाः ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
సాత్త్వికాస్తు- ఆనృశంస్యం సంవిభాగరుచితా తితిక్షా సత్యం ధర్మ ఆస్తిక్యం జ్ఞానం బుద్ధిర్మేధా స్మృతిర్ధృతిరనభిషంగశ్చ; రాజసాస్తు- దుఃఖబహులతాఽటనశీలతాఽధృతిరహంకార ఆనృతికత్వమకారుణ్యం దంభో మానో హర్షః కామః క్రోధశ్చ; తామసాస్తు- విషాదిత్వం నాస్తిక్యమధర్మశీలతా బుద్ధేర్నిరోధోఽజ్ఞానం దుర్మేధస్త్వమకర్మశీలతా నిద్రాలుత్వం చేతి ||18||
View original
सात्त्विकास्तु- आनृशंस्यं संविभागरुचिता तितिक्षा सत्यं धर्म आस्तिक्यं ज्ञानं बुद्धिर्मेधा स्मृतिर्धृतिरनभिषङ्गश्च; राजसास्तु- दुःखबहुलताऽटनशीलताऽधृतिरहङ्कार आनृतिकत्वमकारुण्यं दम्भो मानो हर्षः कामः क्रोधश्च; तामसास्तु- विषादित्वं नास्तिक्यमधर्मशीलता बुद्धेर्निरोधोऽज्ञानं दुर्मेधस्त्वमकर्मशीलता निद्रालुत्वं चेति ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
ఆంతరిక్షాః- శబ్దః శబ్దేంద్రియం సర్వచ్ఛిద్రసమూహో వివిక్తతా చ; వాయవ్యాస్తు- స్పర్శః స్పర్శేంద్రియం సర్వచేష్టాసమూహః సర్వశరీరస్పందనం లఘుతా చ; తైజసాస్తు- రూపం రూపేంద్రియం వర్ణః సంతాపో భ్రాజిష్ణుతా పక్తిరమర్షస్తైక్ష్ణ్యం శౌర్యం చ; ఆప్యాస్తు- రసో రసనేంద్రియం సర్వద్రవసమూహో గురుతా శైత్యం స్నేహో రేతశ్చ; పార్థివాస్తు- గంధో గంధేంద్రియం సర్వమూర్తసమూహో గురుతా చేతి ||19||
View original
आन्तरिक्षाः- शब्दः शब्देन्द्रियं सर्वच्छिद्रसमूहो विविक्तता च; वायव्यास्तु- स्पर्शः स्पर्शेन्द्रियं सर्वचेष्टासमूहः सर्वशरीरस्पन्दनं लघुता च; तैजसास्तु- रूपं रूपेन्द्रियं वर्णः सन्तापो भ्राजिष्णुता पक्तिरमर्षस्तैक्ष्ण्यं शौर्यं च; आप्यास्तु- रसो रसनेन्द्रियं सर्वद्रवसमूहो गुरुता शैत्यं स्नेहो रेतश्च; पार्थिवास्तु- गन्धो गन्धेन्द्रियं सर्वमूर्तसमूहो गुरुता चेति ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
తత్ర సత్త్వబహులమాకాశం, రజోబహులో వాయుః, సత్త్వరజోబహులోఽగ్నిః, సత్త్వతమోబహులా ఆపః, తమోబహులా పృథివీతి ||20||
View original
तत्र सत्त्वबहुलमाकाशं, रजोबहुलो वायुः, सत्त्वरजोबहुलोऽग्निः, सत्त्वतमोबहुला आपः, तमोबहुला पृथिवीति ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
శ్లోకౌ చాత్ర భవతః- అన్యోఽన్యానుప్రవిష్టాని సర్వాణ్యేతాని నిర్దిశేత్ | స్వే స్వే ద్రవ్యే తు సర్వేషాం వ్యక్తం లక్షణమిష్యతే ||21||
View original
श्लोकौ चात्र भवतः- अन्योऽन्यानुप्रविष्टानि सर्वाण्येतानि निर्दिशेत् | स्वे स्वे द्रव्ये तु सर्वेषां व्यक्तं लक्षणमिष्यते ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
అష్టౌ ప్రకృతయః ప్రోక్తా వికారాః షోడశైవ తు | క్షేత్రజ్ఞశ్చ సమాసేన స్వతంత్రపరతంత్రయోః ||22||
View original
अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराः षोडशैव तु | क्षेत्रज्ञश्च समासेन स्वतन्त्रपरतन्त्रयोः ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం శారీరస్థానే సర్వభూతచింతాశారీరం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః ||1||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सर्वभूतचिन्ताशारीरं नाम प्रथमोऽध्यायः ||१||
🔊 Audio coming soon