Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ સિરાવર્ણવિભક્તિશારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧||
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातः सिरावर्णविभक्तिशारीरं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
“મર્મસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિધમનીઃ પરિહરન્” (સૂ.૫) ઇત્યાદૌ મર્માનન્તરં સિરાણાં નિર્દેશાત્ પ્રત્યેકમર્મનિર્દેશશારીરાનન્તરં સિરાવર્ણવિભાગશારીરારમ્ભો યુજ્યત ઇત્યાહ- અથેત્યાદિ| વિભક્તિર્વિભાગઃ સમુદાયાત્ પૃથક્કરણમિત્યર્થઃ| સિરાણાં વાતાદિવહાનાં તદ્વર્ણાનાં ચારુણનીલશુક્લલોહિતાનાં વિભક્તિર્યસ્મિન્ શારીરે તત્તથાવિધમ્||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
સપ્ત સિરાશતાનિ ભવન્તિ; યાભિરિદં શરીરમારામ ઇવ જલહારિણીભિઃ કેદાર ઇવ ચ કુલ્યાભિરુપસ્નિહ્યતેઽનુગૃહ્યતે ચાકુઞ્ચનપ્રસારણાદિભિર્વિશેષૈઃ; દ્રુમપત્રસેવનીનામિવ તાસાં પ્રતાનાઃ; તાસાં નાભિર્મૂલં, તતશ્ચ પ્રસરન્ત્યૂર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ ચ ||૩||
View original
सप्त सिराशतानि भवन्ति; याभिरिदं शरीरमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव च कुल्याभिरुपस्निह्यतेऽनुगृह्यते चाकुञ्चनप्रसारणादिभिर्विशेषैः; द्रुमपत्रसेवनीनामिव तासां प्रतानाः; तासां नाभिर्मूलं, ततश्च प्रसरन्त्यूर्ध्वमधस्तिर्यक् च ||३||
તાસામણુશોઽપરિસઙ્ખ્યાતાનામપિ ભૂયસ્ત્વાશ્રયાં સમુદાયસઙ્ખ્યાં નિર્દિશન્નાહ- સપ્તેત્યાદિ| તાસાં સર્વાસામપિ સામાન્યં કર્મ નિર્દિશન્નાહ- યાભિરિત્યાદિ| યાભિઃ સિરાભિઃ| આરામો નાનાવૃક્ષસમુદાયવિશેષઃ| જલહારિણીભિઃ પ્રણાલીભિઃ, કુલ્યાભિઃ કૃત્રિમાલ્પસરિદ્ભિઃ; એતદ્દૃષ્ટાન્તદ્વયં સ્થૂલસૂક્ષ્મસિરાપ્રાપણાર્થમ્| ઉપસ્નિહ્યતે પુષ્ટિં નીયતે તરુણાનાં શરીરં, વૃદ્ધાનાં શરીરપરિણામાત્તેનોપસ્નેહેન શરીરં યાપ્યતે; ઉક્તં ચ- “સ એવાન્નરસો વૃદ્ધાનાં જરાપરિપક્વશરીરત્વાદપ્રીણનો ભવતિ” (સૂ.૧૪) ઇતિ| અનુગૃહ્યતે પરિપાલ્યતે| આકુઞ્ચનાદિભિરિત્યત્રાદિશબ્દાદ્ભાષણસ્વપ્નાવબોધાદયો ગૃહ્યન્તે| સિરાણાં સૂક્ષ્મવિશેષપ્રદર્શનાય દૃષ્ટાન્તમાહ- દ્રુમેત્યાદિ| પ્રતાના વિસ્તારાઃ| તત ઇતિ નાભિત ઇત્યર્થઃ||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ભવતશ્ચાત્ર શ્લોકૌ- યાવત્યસ્તુ સિરાઃ કાયે સમ્ભવન્તિ શરીરિણામ્ |
નાભ્યાં સર્વા નિબદ્ધાસ્તાઃ પ્રતન્વન્તિ સમન્તતઃ ||૪||
View original
भवतश्चात्र श्लोकौ- यावत्यस्तु सिराः काये सम्भवन्ति शरीरिणाम् |
नाभ्यां सर्वा निबद्धास्ताः प्रतन्वन्ति समन्ततः ||४||
પ્રતન્વન્તિ ઊર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ ચ કાયે ઇતિ સમ્બધ્યતે||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
નાભિસ્થાઃ પ્રાણિનાં પ્રાણાઃ પ્રાણાન્નાભિર્વ્યુપાશ્રિતા |
સિરાભિરાવૃતા નાભિશ્ચક્રનાભિરિવારકૈઃ ||૫||
View original
नाभिस्थाः प्राणिनां प्राणाः प्राणान्नाभिर्व्युपाश्रिता |
सिराभिरावृता नाभिश्चक्रनाभिरिवारकैः ||५||
ઇદાનીં સિરાણાં પ્રાણાનાં ચાધારાધેયત્વં પ્રતિપાદયન્નાહ- નાભિસ્થા ઇત્યાદિ| નાભિસ્થા ઇત્યનેન નાભ્યાવરકાસુ સિરાસ્વવસ્થિતાઃ| પ્રાણા ઇતિ સિરાણાં પ્રાણાધારત્વં પ્રતિપાદિતમ્||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
તાસાં મૂલસિરાશ્ચત્વારિંશત્; તાસાં વાતવાહિન્યો દશ, પિત્તવાહિન્યો દશ, કફવાહિન્યો દશ, દશ રક્તવાહિન્યઃ |
તાસાં તુ વાતવાહિનીનાં વાતસ્થાનગતાનાં પઞ્ચસપ્તતિશતં ભવતિ, તાવત્ય એવ પિત્તવાહિન્યઃ પિત્તસ્થાને, કફવાહિન્યશ્ચ કફસ્થાને, રક્તવાહિન્યશ્ચ યકૃત્પ્લીહ્નોઃ; એવમેતાનિ સપ્ત સિરાશતાનિ ||૬||
View original
तासां मूलसिराश्चत्वारिंशत्; तासां वातवाहिन्यो दश, पित्तवाहिन्यो दश, कफवाहिन्यो दश, दश रक्तवाहिन्यः |
तासां तु वातवाहिनीनां वातस्थानगतानां पञ्चसप्ततिशतं भवति, तावत्य एव पित्तवाहिन्यः पित्तस्थाने, कफवाहिन्यश्च कफस्थाने, रक्तवाहिन्यश्च यकृत्प्लीह्नोः; एवमेतानि सप्त सिराशतानि ||६||
ઇદાનીં સિરાપિણ્ડમભિધાય વિભજન્નાહ- તાસામિત્યાદિ||૬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
તત્ર વાતવાહિન્યઃ સિરા એકસ્મિન્ સક્થ્નિ પઞ્ચવિંશતિઃ; એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ |
વિશેષતસ્તુ કોષ્ઠે ચતુસ્ત્રિંશત્; તાસાં ગુદમેઢ્રાશ્રિતાઃ શ્રોણ્યામષ્ટૌ, દ્વે દ્વે પાર્શ્વયોઃ, ષટ્ પૃષ્ઠે, તાવત્ય એવોદરે, દશ વક્ષસિ |
એકચત્વારિંશજ્જત્રુણ ઊર્ધ્વં; તાસાં ચતુર્દશ ગ્રીવાયાં, કર્ણયોશ્ચતસ્રઃ, નવ જિહ્વાયાં, ષણ્ નાસિકાયાં, અષ્ટૌ નેત્રયોઃ, એવમેતત્ પઞ્ચસપ્તતિશતં વાતવાહિનીનાં સિરાણાં વ્યાખ્યાતં ભવતિ |
એષ એવ વિભાગઃ શેષાણામપિ |
વિશેષતસ્તુ પિત્તવાહિન્યો નેત્રયોર્દશ, કર્ણયોર્દ્વે; એવં રક્તવહાઃ કફવહાશ્ચ |
એવમેતાનિ સપ્ત સિરાશતાનિ સવિભાગાનિ વ્યાખ્યાતાનિ ||૭||
View original
तत्र वातवाहिन्यः सिरा एकस्मिन् सक्थ्नि पञ्चविंशतिः; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ |
विशेषतस्तु कोष्ठे चतुस्त्रिंशत्; तासां गुदमेढ्राश्रिताः श्रोण्यामष्टौ, द्वे द्वे पार्श्वयोः, षट् पृष्ठे, तावत्य एवोदरे, दश वक्षसि |
एकचत्वारिंशज्जत्रुण ऊर्ध्वं; तासां चतुर्दश ग्रीवायां, कर्णयोश्चतस्रः, नव जिह्वायां, षण् नासिकायां, अष्टौ नेत्रयोः, एवमेतत् पञ्चसप्ततिशतं वातवाहिनीनां सिराणां व्याख्यातं भवति |
एष एव विभागः शेषाणामपि |
विशेषतस्तु पित्तवाहिन्यो नेत्रयोर्दश, कर्णयोर्द्वे; एवं रक्तवहाः कफवहाश्च |
एवमेतानि सप्त सिराशतानि सविभागानि व्याख्यातानि ||७||
વાતાદિવહાઃ સિરાઃ સામાન્યતઃ સઙ્ખ્યયાઽભિધાય પ્રત્યઙ્ગવિભાગેન તા એવ પ્રતિપાદયિતુમાહ- તત્ર વાતવાહિન્ય ઇત્યાદિ| કોષ્ઠે ચતુસ્ત્રિંશદિતિ યાઃ પ્રતિપાદિતાસ્તાસાં વિવરણમાહ- તાસામિત્યાદિ| એકચત્વારિંશજ્જત્રુણ ઊર્ધ્વમિત્યુદ્દિષ્ટાનાં વિવરણમાહ- તાસાં ચતુર્દશેત્યાદિ| પઞ્ચસપ્તતિશતમિતિ પઞ્ચસપ્તત્યધિકં શતમિત્યર્થઃ| એષ ઇત્યાદિ| એષ એવ વિભાગઃ પૂર્વોક્તો વાતવાહિસિરાવિભાગ ઇત્યર્થઃ| શેષાણામિતિ પિત્તશ્લેષ્મરક્તવહાનામિત્યર્થઃ| એતેન પિત્તાદિવાહિનીનામપિ સિરાણાં પ્રત્યેકં પઞ્ચસપ્તત્યધિકં શતં ભવતીત્યુક્તમ્| ઉપસંહારમાહ- એવમિત્યાદિ||૭||
Adhikarana 7 (8-15) · Śloka 15
ભવન્તિ ચાત્ર- ક્રિયાણામપ્રતીઘાતમમોહં બુદ્ધિકર્મણામ્ |
કરોત્યન્યાન્ ગુણાંશ્ચાપિ સ્વાઃ સિરાઃ પવનશ્ચરન્ ||૮||
યદા તુ કુપિતો વાયુઃ સ્વાઃ સિરાઃ પ્રતિપદ્યતે |
તદાઽસ્ય વિવિધા રોગા જાયન્તે વાતસમ્ભવાઃ ||૯||
ભ્રાજિષ્ણુતામન્નરુચિમગ્નિદીપ્તિમરોગતામ્ |
સંસર્પત્ સ્વાઃ સિરાઃ પિત્તં કુર્યાચ્ચાન્યાન્ ગુણાનપિ ||૧૦||
યદા પ્રકુપિતં પિત્તં સેવતે સ્વવહાઃ સિરાઃ |
તદાઽસ્ય વિવિધા રોગા જાયન્તે પિત્તસમ્ભવાઃ ||૧૧||
સ્નેહમઙ્ગેષુ સન્ધીનાં સ્થૈર્યં બલમુદીર્ણતામ્ |
કરોત્યન્યાન્ ગુણાંશ્ચાપિ બલાસઃ સ્વાઃ સિરાશ્ચરન્ ||૧૨||
યદા તુ કુપિતઃ શ્લેષ્મા સ્વાઃ સિરાઃ પ્રતિપદ્યતે |
તદાઽસ્ય વિવિધા રોગા જાયન્તે શ્લેષ્મસમ્ભવાઃ ||૧૩||
ધાતૂનાં પૂરણં વર્ણં સ્પર્શજ્ઞાનમસંશયમ્ |
સ્વાઃ સિરાઃ સઞ્ચરદ્રક્તં કુર્યાચ્ચાન્યાન્ ગુણાનપિ ||૧૪||
યદા તુ કુપિતં રક્તં સેવતે સ્વવહાઃ સિરાઃ |
તદાઽસ્ય વિવિધા રોગા જાયન્તે રક્તસમ્ભવાઃ ||૧૫||
View original
भवन्ति चात्र- क्रियाणामप्रतीघातममोहं बुद्धिकर्मणाम् |
करोत्यन्यान् गुणांश्चापि स्वाः सिराः पवनश्चरन् ||८||
यदा तु कुपितो वायुः स्वाः सिराः प्रतिपद्यते |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते वातसम्भवाः ||९||
भ्राजिष्णुतामन्नरुचिमग्निदीप्तिमरोगताम् |
संसर्पत् स्वाः सिराः पित्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि ||१०||
यदा प्रकुपितं पित्तं सेवते स्ववहाः सिराः |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते पित्तसम्भवाः ||११||
स्नेहमङ्गेषु सन्धीनां स्थैर्यं बलमुदीर्णताम् |
करोत्यन्यान् गुणांश्चापि बलासः स्वाः सिराश्चरन् ||१२||
यदा तु कुपितः श्लेष्मा स्वाः सिराः प्रतिपद्यते |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते श्लेष्मसम्भवाः ||१३||
धातूनां पूरणं वर्णं स्पर्शज्ञानमसंशयम् |
स्वाः सिराः सञ्चरद्रक्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि ||१४||
यदा तु कुपितं रक्तं सेवते स्ववहाः सिराः |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते रक्तसम्भवाः ||१५||
ઇદાનીં વાતાદિવહસિરાસુ વાતાદીનાં પ્રકૃતિભૂતાનાં પ્રાકૃતં કર્મ વિકૃતિભૂતાનાં વૈકૃતં ચ કર્મ નિર્દિશન્નાહ- ક્રિયાણામિત્યાદિ| ક્રિયાણાં કાયક્રિયાણાં પ્રસારણાકુઞ્ચનાદીનાં, વાક્ક્રિયાણાં ભાષિતાદીનામ્| અપ્રતીઘાતમ્ અપ્રતિહનનમ્| બુદ્ધિકર્મણામિતિ પઞ્ચાનાં બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં, મનસો બુદ્ધેશ્ચ સ્વે સ્વે વિષયે પ્રાકૃતાયાં પ્રવૃત્તૌ મોહસ્યાભાવં કરોતિ| અન્યાન્ ગુણાન્ “તત્ર પ્રસ્પન્દનોદ્વહનપૂરણ” (સૂ.૧૫) ઇત્યાદિકાન્| ભ્રાજિષ્ણુતાં દીપ્તિમત્ત્વમ્| સંસર્પત્ ગચ્છત્| અન્યાન્ ગુણાન્ “રાગપક્ત્યોજ” (સૂ.૧૫) ઇત્યાદિકાન્| યદેત્યાદિ| અન્યાન્ ગુણાન્ સન્ધિશ્લેષણાદિકાન્| યદા ત્વિત્યાદિ| અન્યાન્ ગુણાન્ “રક્તં વર્ણપ્રસાદં” (સૂ.૧૫) ઇત્યાદ્યુક્તાન્||૮-૧૫||
Adhikarana 8 (16) · Śloka 16
ન હિ વાતં સિરાઃ કાશ્ચિન્ન પિત્તં કેવલં તથા |
શ્લેષ્માણં વા વહન્ત્યેતા અતઃ સર્વવહાઃ સ્મૃતાઃ ||૧૬||
View original
न हि वातं सिराः काश्चिन्न पित्तं केवलं तथा |
श्लेष्माणं वा वहन्त्येता अतः सर्ववहाः स्मृताः ||१६||
પ્રાકૃતવાતાદિવહાનામપિ સિરાણાં સર્વત્ર સર્વકાર્યોપલમ્ભાત્ સર્વવહત્વં દર્શયન્નાહ- ન હિ વાતમિત્યાદિ||૧૬||
Adhikarana 9 (17) · Śloka 17
પ્રદુષ્ટાનાં હિ દોષાણાં મૂર્ચ્છિતાનાં પ્રધાવતામ્ |
ધ્રુવમુન્માર્ગગમનમતઃ સર્વવહાઃ સ્મૃતાઃ ||૧૭||
View original
प्रदुष्टानां हि दोषाणां मूर्च्छितानां प्रधावताम् |
ध्रुवमुन्मार्गगमनमतः सर्ववहाः स्मृताः ||१७||
ઇદાનીં પ્રકુપિતવાતાદિવહાનામપિ સિરાણાં સર્વવહત્વં દર્શયન્નાહ- પ્રદુષ્ટાનામિત્યાદિ| મૂર્ચ્છિતાનામિતિ પરસ્પરં મિશ્રિતાનામિત્યર્થઃ||૧૭||
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
તત્રારુણા વાતવહાઃ પૂર્યન્તે વાયુના સિરાઃ |
પિત્તાદુષ્ણાશ્ચ નીલાશ્ચ, શીતા ગૌર્યઃ સ્થિરાઃ કફાત્ અસૃગ્વહાસ્તુ રોહિણ્યઃ સિરા નાત્યુષ્ણશીતલાઃ ||૧૮||
View original
तत्रारुणा वातवहाः पूर्यन्ते वायुना सिराः |
पित्तादुष्णाश्च नीलाश्च, शीता गौर्यः स्थिराः कफात् असृग्वहास्तु रोहिण्यः सिरा नात्युष्णशीतलाः ||१८||
સિરાવિભક્તિં પ્રતિપાદ્ય તદ્વર્ણવિભક્તિં પ્રતિપાદયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ||૧૮||
Adhikarana 11 (19-21) · Śloka 21
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ન વિધ્યેદ્યાઃ સિરા ભિષક્ |
વૈકલ્યં મરણં ચાપિ વ્યધાત્તાસાં ધ્રુવં ભવેત્ ||૧૯||
સિરાશતાનિ ચત્વારિ વિદ્યાચ્છાખાસુ બુદ્ધિમાન્ |
ષટ્ત્રિંશચ્ચ શતં કોષ્ઠે ચતુઃષષ્ટં ચ મૂર્ધનિ ||૨૦||
શાખાસુ ષોડશ સિરાઃ કોષ્ઠે દ્વાત્રિંશદેવ તુ |
પઞ્ચાશજ્જત્રુણશ્ચોર્ધ્વમવ્યધ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ ||૨૧||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि न विध्येद्याः सिरा भिषक् |
वैकल्यं मरणं चापि व्यधात्तासां ध्रुवं भवेत् ||१९||
सिराशतानि चत्वारि विद्याच्छाखासु बुद्धिमान् |
षट्त्रिंशच्च शतं कोष्ठे चतुःषष्टं च मूर्धनि ||२०||
शाखासु षोडश सिराः कोष्ठे द्वात्रिंशदेव तु |
पञ्चाशज्जत्रुणश्चोर्ध्वमव्यध्याः परिकीर्तिताः ||२१||
તત્ર વ્યધ્યાવ્યધ્યવિભાગજ્ઞાનાય પૂર્વોક્તાનિ સપ્તસિરાશતાનિ ષડઙ્ગેષ્વનૂદ્ય પ્રતિજ્ઞાતા અવ્યધ્યાઃ સિરાઃ પ્રાહ- સિરાશતાનીત્યાદિ| સિરાશતાનિ ચત્વારીતિ એકૈકશાખાગતવાતાદિવહાનાં સિરાણાં પઞ્ચવિંશત્યા ચત્વારિ શતાનિ ભવન્તિ| ચતુઃષષ્ટં ચેતિ શતમિત્યત્રાપિ યોજનીયં, તેન ચતુઃષષ્ટ્યધિકં શતં મૂર્ધનિ જ્ઞાતવ્યમ્||૧૯-૨૧||
Adhikarana 12 (22) · Śloka 22
તત્ર સિરાશતમેકસ્મિન્ સક્થ્નિ ભવતિ; તાસાં જાલધરા ત્વેકા, તિસ્રશ્ચાભ્યન્તરાઃ- તત્રોર્વીસઞ્જ્ઞે દ્વે, લોહિતાક્ષસઞ્જ્ઞા ચૈકા, તાસ્ત્વવ્યધ્યાઃ; એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ; એવમશસ્ત્રકૃત્યાઃ ષોડશ શાખાસુ |
દ્વાત્રિંશચ્છ્રોણ્યાં, તાસામષ્ટાવશસ્ત્રકૃત્યાઃ- દ્વે દ્વે વિટપયોઃ , કટીકતરુણયોશ્ચ; અષ્ટાવષ્ટાવેકૈકસ્મિન્ પાર્શ્વે, તાસામેકૈકામૂર્ધ્વગાં પરિહરેત્, પાર્શ્વસન્ધિગતે ચ દ્વે; ચતસ્રો વિંશતિશ્ચ પૃષ્ઠે પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ, તાસામૂર્ધ્વગામિન્યૌ દ્વે દ્વે પરિહરેદ્બૃહતીસિરે; તાવત્ય એવોદરે, તાસાં મેઢ્રોપરિ રોમરાજીમુભયતો દ્વે દ્વે પરિહરેત્; ચત્વારિંશદ્વક્ષસિ, તાસાં ચતુર્દશાશસ્ત્રકૃત્યાઃ- હૃદયે દ્વે, દ્વે દ્વે સ્તનમૂલે, સ્તનરોહિતાપલાપસ્તમ્ભેષૂભયતોઽષ્ટૌ; એવં દ્વાત્રિંશદશસ્ત્રકૃત્યાઃ પૃષ્ઠોદરોરઃસુ ભવન્તિ |
ચતુઃષષ્ટં સિરાશતં જત્રુણ ઊર્ધ્વં ભવતિ; તત્ર ષટ્પઞ્ચાશચ્છિરોધરાયાં , તાસામષ્ટૌ ચતસ્રશ્ચ મર્મસઞ્જ્ઞાઃ પરિહરેત્, દ્વે કૃકાટિકયોઃ, દ્વે વિધુરયોઃ, એવં ગ્રીવાયાં ષોડશાવ્યધ્યાઃ; હન્વોરુભયતોઽષ્ટાવષ્ટૌ, તાસાં તુ સન્ધિધમન્યૌ દ્વે દ્વે પરિહરેત્; ષટ્ત્રિંશજ્જિહ્વાયાં, તાસામધઃ ષોડશાશસ્ત્રકૃત્યાઃ, રસવહે દ્વે, વાગ્વહે ચ દ્વે; દ્વિર્દ્વાદશ નાસાયાં, તાસામૌપનાસિક્યશ્ચતસ્રઃ પરિહરેત્, તાસામેવ ચ તાલુન્યેકાં મૃદાવુદ્દેશે; અષ્ટત્રિંશદુભયોર્નેત્રયોઃ , તાસામેકૈકામપાઙ્ગયોઃ પરિહરેત્; કર્ણયોર્દશ, તાસાં શબ્દવાહિનીમેકૈકાં પરિહરેત્; નાસાનેત્રગતાસ્તુ લલાટે ષષ્ટિઃ, તાસાં કેશાન્તાનુગતાશ્ચતસ્ર, આવર્તયોરેકૈકા, સ્થપન્યાં ચૈકા પરિહર્તવ્યા; શઙ્ખયોર્દશ, તાસાં શઙ્ખસન્ધિગતામેકૈકાં પરિહરેત્; દ્વાદશ મૂર્ધ્નિ, તાસામુત્ક્ષેપયોર્દ્વે પરિહરેત્, સીમન્તેષ્વેકૈકામ્, એકામધિપતાવિતિ; એવમશસ્ત્રકૃત્યાઃ પઞ્ચાશજ્જત્રુણ ઊર્ધ્વમિતિ ||૨૨||
View original
तत्र सिराशतमेकस्मिन् सक्थ्नि भवति; तासां जालधरा त्वेका, तिस्रश्चाभ्यन्तराः- तत्रोर्वीसञ्ज्ञे द्वे, लोहिताक्षसञ्ज्ञा चैका, तास्त्वव्यध्याः; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; एवमशस्त्रकृत्याः षोडश शाखासु |
द्वात्रिंशच्छ्रोण्यां, तासामष्टावशस्त्रकृत्याः- द्वे द्वे विटपयोः , कटीकतरुणयोश्च; अष्टावष्टावेकैकस्मिन् पार्श्वे, तासामेकैकामूर्ध्वगां परिहरेत्, पार्श्वसन्धिगते च द्वे; चतस्रो विंशतिश्च पृष्ठे पृष्ठवंशमुभयतः, तासामूर्ध्वगामिन्यौ द्वे द्वे परिहरेद्बृहतीसिरे; तावत्य एवोदरे, तासां मेढ्रोपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे परिहरेत्; चत्वारिंशद्वक्षसि, तासां चतुर्दशाशस्त्रकृत्याः- हृदये द्वे, द्वे द्वे स्तनमूले, स्तनरोहितापलापस्तम्भेषूभयतोऽष्टौ; एवं द्वात्रिंशदशस्त्रकृत्याः पृष्ठोदरोरःसु भवन्ति |
चतुःषष्टं सिराशतं जत्रुण ऊर्ध्वं भवति; तत्र षट्पञ्चाशच्छिरोधरायां , तासामष्टौ चतस्रश्च मर्मसञ्ज्ञाः परिहरेत्, द्वे कृकाटिकयोः, द्वे विधुरयोः, एवं ग्रीवायां षोडशाव्यध्याः; हन्वोरुभयतोऽष्टावष्टौ, तासां तु सन्धिधमन्यौ द्वे द्वे परिहरेत्; षट्त्रिंशज्जिह्वायां, तासामधः षोडशाशस्त्रकृत्याः, रसवहे द्वे, वाग्वहे च द्वे; द्विर्द्वादश नासायां, तासामौपनासिक्यश्चतस्रः परिहरेत्, तासामेव च तालुन्येकां मृदावुद्देशे; अष्टत्रिंशदुभयोर्नेत्रयोः , तासामेकैकामपाङ्गयोः परिहरेत्; कर्णयोर्दश, तासां शब्दवाहिनीमेकैकां परिहरेत्; नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः, तासां केशान्तानुगताश्चतस्र, आवर्तयोरेकैका, स्थपन्यां चैका परिहर्तव्या; शङ्खयोर्दश, तासां शङ्खसन्धिगतामेकैकां परिहरेत्; द्वादश मूर्ध्नि, तासामुत्क्षेपयोर्द्वे परिहरेत्, सीमन्तेष्वेकैकाम्, एकामधिपताविति; एवमशस्त्रकृत्याः पञ्चाशज्जत्रुण ऊर्ध्वमिति ||२२||
કાસ્તા અવ્યધ્યાઃ? ઇત્યાહ- તત્ર સિરાશતમિત્યાદિ| જાલધરા ઇતિ જાલાનીવ જાલાનિ માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિજાનિ કૂર્ચશિરોવ્યાપીનિ તાનિ ધારયન્તિ યાસ્તા જાલધરા ઇત્યર્થઃ| કાસ્તાસ્તિસ્રોઽભ્યન્તરા ઇત્યાહ- તત્રોર્વીસઞ્જ્ઞે દ્વે ઇત્યાદિ| દ્વે અપિ તે ઉર્વીસઞ્જ્ઞે અતિસાન્નિધ્યાત્ પ્રાઙ્મર્મવિભાગીયે શારીરે ઉર્વીસઞ્જ્ઞૈકમર્મતયા નિર્દિષ્ટે| કટીકતરુણયોશ્ચેતિ અત્રાપિ દ્વે દ્વે ઇતિ સમ્બન્ધઃ| પાર્શ્વસન્ધિગતે દ્વે ઇતિ જઘનપાર્શ્વમધ્યયોર્યે પાર્શ્વસન્ધિસઞ્જ્ઞકે મર્મણી તત્સઞ્જ્ઞાં પ્રાપ્તે દ્વે| ચતસ્ર ઇત્યાદિ| પૃષ્ઠગતચતુર્વિંશતિસિરાસુ મધ્યે દ્વે દ્વે બૃહતીસિરે પરિહરેદિત્યર્થઃ| તાવત્ય ઇતિ ચતુર્વિંશતિરિત્યર્થઃ| ચત્વારિંશદિત્યાદિ| ઉભયતોઽષ્ટાવિતિ ઉભયત્રેત્યર્થે ઉભયત ઇતિ સ્તનમૂલાદિષુ યોજનીયં, તેનોભયત્ર સ્તનમૂલે વામદક્ષિણાશ્રિતે દ્વે દ્વે ઇતિ ચતસ્રઃ| તથોભયત્ર સ્તનરોહિતાપલાપસ્તમ્ભેષ્વષ્ટૌ; તત્ર સ્તનરોહિતયોર્દ્વે દ્વે, અપલાપયોરેકૈકા, અપસ્તમ્ભયોરપ્યેકૈકા, એવમષ્ટાવિત્યર્થઃ| ઉપસંહારમાહ- એવમિત્યાદિ| પૃષ્ઠોદરોરઃસ્વિત્યત્ર પૃષ્ઠશબ્દેન શ્રોણિપાર્શ્વાનામપિ ગ્રહણં; તેન શ્રોણિગતા અષ્ટૌ, પાર્શ્વગતા એકૈકા, ચતસ્રઃ પૃષ્ઠે, ચતસ્ર ઉદરે, ચતુર્દશ વક્ષસિ, એવં દ્વાત્રિંશદવ્યધ્યાઃ| ચતુઃષષ્ટમિત્યાદિ| ચતુઃષષ્ટં સિરાશતમિતિ ચતુઃષષ્ટ્યધિકં સિરાશતમિત્યર્થઃ| તત્રેતિ ચતુઃષષ્ટ્યધિકસિરાશતમધ્યે| અષ્ટૌ ચતસ્રશ્ચ મર્મસઞ્જ્ઞા ઇતિ તત્રાષ્ટૌ માતૃકાઃ, દ્વે નીલે, દ્વે ચ મન્યે, એતા દ્વાદશ મર્મસઞ્જ્ઞા ઇત્યર્થઃ; તથા દ્વે કૃકાટિકયોઃ, દ્વે વિધુરયોઃ, એવં ગ્રીવાયાં ષોડશાવ્યધ્યાઃ| ગયી તુ વાતાદિવહાનાં ચતુર્ભિરષ્ટકૈદ્વાત્રિંશદ્ગ્રીવાયાં, તત્ર ષોડશાવ્યધ્યા ઇતિ પ્રતિપાદયતિ| સન્ધિધમન્યાવિતિ હનુસન્ધિધમન્યાવિત્યર્થઃ| હન્વોઃ ષોડશ સિરા ગ્રીવાસિરાસ્વેવાન્તર્ભવન્તીત્યતો ન પૃથગ્ગણનીયાઃ| ગયી તુ “હનુગતાઃ પૃથગેવ ષોડશ, તત્ર દ્વે સન્ધિબન્ધનકર્મણી પરિહરેત્” ઇત્યાહ| ષટ્ત્રિંશદિત્યાદિ| તાસામધઃ ષોડશેતિ તાસાં જિહ્વાગતષટ્ત્રિંશત્સિરાણાં મધ્યેઽધોજિહ્વાયાઃ ષોડશસિરા ભવન્તિ, શેષા વિંશતિશ્ચ જિહ્વાયા ઊર્ધ્વં ભવન્તિ| અશસ્ત્રકૃત્યા રસવહે વાગ્વહે ચેતિ રસવહે દ્વે, વાગ્વહે ચ દ્વે| ગયી તુ “અષ્ટાવિંશતિર્જિહ્વાયાં, તાસુ રસવાહિન્યઃ ષડશસ્ત્રકૃત્યાઃ” ઇતિ બ્રૂતે| દ્વિર્દ્વાદશેતિ ચતુર્વિંશતિરિત્યર્થઃ| ઔપનાસિક્યઃ નાસાસમીપવર્તિન્યઃ| મૃદાવુદ્દેશે ઇતિ ઘણ્ટાસમીપે ઇત્યર્થઃ| ગયી તુ “ષોડશ નાસાયાં, તાસુ પઞ્ચાવ્યધ્યા” ઇત્યાહ| અષ્ટત્રિંશદિતિ ગયી તુ “ચતુર્વિંશતિરુભયોર્નેત્રયોઃ; તાસામેકૈકામપાઙ્ગયોઃ પરિહરેત્” ઇત્યાચષ્ટે| કર્ણયોરિત્યાદિ ગયી તુ “કર્ણયોઃ ષોડશ, તાસામેકૈકાં શબ્દવહાં પરિહરેત્” ઇતિ બ્રૂતે| નાસાનેત્રેત્યાદિ યાશ્ચતુર્વિંશતિર્નાસાગતા યાશ્ચ ષટ્ત્રિંશન્નેત્રગતાસ્તા એવ ષષ્ટિર્લલાટે જ્ઞાતવ્યાઃ, અતો ન પૃથગ્ગણનીયાઃ | કેશાન્તાનુગતા ઇતિ આવર્તમર્મસમીપકેશાન્તાનુગતા ઇત્યર્થઃ| ગયી તુ “લલાટસ્થિતાભિઃ સિરાભિઃ સહ નાસાનેત્રગતાઃ સિરા લલાટે ષષ્ટિઃ, તાસુ સપ્તાવ્યધ્યાઃ” ઇતિ બ્રૂતે| શઙ્ખયોરિત્યાદિ| શઙ્ખયોર્દશેતિ એતા અપિ નાસાનેત્રગતા બોદ્ધવ્યાઃ, અતો ન પૃથગ્ગણનીયાઃ| ગયી તુ શઙ્ખયોરષ્ટૌ પૃથગેવ પઠતિ; તાસુ દ્વે શઙ્ખસન્ધિગતે અવ્યધ્યે, ઇતિ પ્રતિપાદયતિ| દ્વાદશ મૂર્ધ્નીત્યાદિ| સીમન્તેષુ પઞ્ચસ્વેકૈકાં પરિહરેત્, તથાઽધિપતાવેકાં પરિહરેત્, એતાસામપિ નાસાનેત્રગતત્વાત્ પૃથગ્ગણના ન કર્તવ્યા| ગયી તુ મૂર્ધ્નિ પૃથગેવ દ્વાદશ પઠિત્વા તાસ્વષ્ટાવવ્યધ્યા ઇત્યાહ||૨૨||
Adhikarana 13 (23) · Śloka 23
ભવતિ ચાત્ર- વ્યાપ્નુવન્ત્યભિતો દેહં નાભિતઃ પ્રસૃતાઃ સિરાઃ |
પ્રતાનાઃ પદ્મિનીકન્દાદ્બિસાદીનાં યથા જલમ્ ||૨૩||
View original
भवति चात्र- व्याप्नुवन्त्यभितो देहं नाभितः प्रसृताः सिराः |
प्रतानाः पद्मिनीकन्दाद्बिसादीनां यथा जलम् ||२३||
ઇદાનીં સર્વત્ર સિરાસમ્ભવત્વેન વ્યાખ્યાતસઙ્ખ્યાવ્યભિચારોઽસ્તીતિ દર્શયન્નાહ- વ્યાપ્નુવન્તીત્યાદિ| યથા બિસાદીનાં પ્રતાના વિસ્તારા પદ્મિનીકન્દાત્ પ્રસૃતા જલં વ્યાપ્નુવન્તિ, તથા નાભિતઃ પ્રસૃતાઃ સિરાઃ સર્વતઃ શરીરં વ્યાપ્નુવન્તિ||૨૩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં શારીરસ્થાને સિરાવર્ણવિભક્તિશારીરં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ ||૭||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सिरावर्णविभक्तिशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં શારીરસ્થાને સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||