7. sirāvarṇavibhaktiśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સિરાવર્ણવિભક્તિશારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સપ્ત સિરાશતાનિ ભવન્તિ; યાભિરિદં શરીરમારામ ઇવ જલહારિણીભિઃ કેદાર ઇવ ચ કુલ્યાભિરુપસ્નિહ્યતેઽનુગૃહ્યતે ચાકુઞ્ચનપ્રસારણાદિભિર્વિશેષૈઃ; દ્રુમપત્રસેવનીનામિવ તાસાં પ્રતાનાઃ; તાસાં નાભિર્મૂલં, તતશ્ચ પ્રસરન્ત્યૂર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ ચ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ભવતશ્ચાત્ર શ્લોકૌ- યાવત્યસ્તુ સિરાઃ કાયે સમ્ભવન્તિ શરીરિણામ્ | નાભ્યાં સર્વા નિબદ્ધાસ્તાઃ પ્રતન્વન્તિ સમન્તતઃ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

નાભિસ્થાઃ પ્રાણિનાં પ્રાણાઃ પ્રાણાન્નાભિર્વ્યુપાશ્રિતા | સિરાભિરાવૃતા નાભિશ્ચક્રનાભિરિવારકૈઃ ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તાસાં મૂલસિરાશ્ચત્વારિંશત્; તાસાં વાતવાહિન્યો દશ, પિત્તવાહિન્યો દશ, કફવાહિન્યો દશ, દશ રક્તવાહિન્યઃ | તાસાં તુ વાતવાહિનીનાં વાતસ્થાનગતાનાં પઞ્ચસપ્તતિશતં ભવતિ, તાવત્ય એવ પિત્તવાહિન્યઃ પિત્તસ્થાને, કફવાહિન્યશ્ચ કફસ્થાને, રક્તવાહિન્યશ્ચ યકૃત્પ્લીહ્નોઃ; એવમેતાનિ સપ્ત સિરાશતાનિ ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તત્ર વાતવાહિન્યઃ સિરા એકસ્મિન્ સક્થ્નિ પઞ્ચવિંશતિઃ; એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ | વિશેષતસ્તુ કોષ્ઠે ચતુસ્ત્રિંશત્; તાસાં ગુદમેઢ્રાશ્રિતાઃ શ્રોણ્યામષ્ટૌ, દ્વે દ્વે પાર્શ્વયોઃ, ષટ્ પૃષ્ઠે, તાવત્ય એવોદરે, દશ વક્ષસિ | એકચત્વારિંશજ્જત્રુણ ઊર્ધ્વં; તાસાં ચતુર્દશ ગ્રીવાયાં, કર્ણયોશ્ચતસ્રઃ, નવ જિહ્વાયાં, ષણ્ નાસિકાયાં, અષ્ટૌ નેત્રયોઃ, એવમેતત્ પઞ્ચસપ્તતિશતં વાતવાહિનીનાં સિરાણાં વ્યાખ્યાતં ભવતિ | એષ એવ વિભાગઃ શેષાણામપિ | વિશેષતસ્તુ પિત્તવાહિન્યો નેત્રયોર્દશ, કર્ણયોર્દ્વે; એવં રક્તવહાઃ કફવહાશ્ચ | એવમેતાનિ સપ્ત સિરાશતાનિ સવિભાગાનિ વ્યાખ્યાતાનિ ||૭||

Adhikarana 7 (8-15) · Śloka 15

ભવન્તિ ચાત્ર- ક્રિયાણામપ્રતીઘાતમમોહં બુદ્ધિકર્મણામ્ | કરોત્યન્યાન્ ગુણાંશ્ચાપિ સ્વાઃ સિરાઃ પવનશ્ચરન્ ||૮|| યદા તુ કુપિતો વાયુઃ સ્વાઃ સિરાઃ પ્રતિપદ્યતે | તદાઽસ્ય વિવિધા રોગા જાયન્તે વાતસમ્ભવાઃ ||૯|| ભ્રાજિષ્ણુતામન્નરુચિમગ્નિદીપ્તિમરોગતામ્ | સંસર્પત્ સ્વાઃ સિરાઃ પિત્તં કુર્યાચ્ચાન્યાન્ ગુણાનપિ ||૧૦|| યદા પ્રકુપિતં પિત્તં સેવતે સ્વવહાઃ સિરાઃ | તદાઽસ્ય વિવિધા રોગા જાયન્તે પિત્તસમ્ભવાઃ ||૧૧|| સ્નેહમઙ્ગેષુ સન્ધીનાં સ્થૈર્યં બલમુદીર્ણતામ્ | કરોત્યન્યાન્ ગુણાંશ્ચાપિ બલાસઃ સ્વાઃ સિરાશ્ચરન્ ||૧૨|| યદા તુ કુપિતઃ શ્લેષ્મા સ્વાઃ સિરાઃ પ્રતિપદ્યતે | તદાઽસ્ય વિવિધા રોગા જાયન્તે શ્લેષ્મસમ્ભવાઃ ||૧૩|| ધાતૂનાં પૂરણં વર્ણં સ્પર્શજ્ઞાનમસંશયમ્ | સ્વાઃ સિરાઃ સઞ્ચરદ્રક્તં કુર્યાચ્ચાન્યાન્ ગુણાનપિ ||૧૪|| યદા તુ કુપિતં રક્તં સેવતે સ્વવહાઃ સિરાઃ | તદાઽસ્ય વિવિધા રોગા જાયન્તે રક્તસમ્ભવાઃ ||૧૫||

Adhikarana 8 (16) · Śloka 16

ન હિ વાતં સિરાઃ કાશ્ચિન્ન પિત્તં કેવલં તથા | શ્લેષ્માણં વા વહન્ત્યેતા અતઃ સર્વવહાઃ સ્મૃતાઃ ||૧૬||

Adhikarana 9 (17) · Śloka 17

પ્રદુષ્ટાનાં હિ દોષાણાં મૂર્ચ્છિતાનાં પ્રધાવતામ્ | ધ્રુવમુન્માર્ગગમનમતઃ સર્વવહાઃ સ્મૃતાઃ ||૧૭||

Adhikarana 10 (18) · Śloka 18

તત્રારુણા વાતવહાઃ પૂર્યન્તે વાયુના સિરાઃ | પિત્તાદુષ્ણાશ્ચ નીલાશ્ચ, શીતા ગૌર્યઃ સ્થિરાઃ કફાત્ અસૃગ્વહાસ્તુ રોહિણ્યઃ સિરા નાત્યુષ્ણશીતલાઃ ||૧૮||

Adhikarana 11 (19-21) · Śloka 21

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ન વિધ્યેદ્યાઃ સિરા ભિષક્ | વૈકલ્યં મરણં ચાપિ વ્યધાત્તાસાં ધ્રુવં ભવેત્ ||૧૯|| સિરાશતાનિ ચત્વારિ વિદ્યાચ્છાખાસુ બુદ્ધિમાન્ | ષટ્ત્રિંશચ્ચ શતં કોષ્ઠે ચતુઃષષ્ટં ચ મૂર્ધનિ ||૨૦|| શાખાસુ ષોડશ સિરાઃ કોષ્ઠે દ્વાત્રિંશદેવ તુ | પઞ્ચાશજ્જત્રુણશ્ચોર્ધ્વમવ્યધ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ ||૨૧||

Adhikarana 12 (22) · Śloka 22

તત્ર સિરાશતમેકસ્મિન્ સક્થ્નિ ભવતિ; તાસાં જાલધરા ત્વેકા, તિસ્રશ્ચાભ્યન્તરાઃ- તત્રોર્વીસઞ્જ્ઞે દ્વે, લોહિતાક્ષસઞ્જ્ઞા ચૈકા, તાસ્ત્વવ્યધ્યાઃ; એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ; એવમશસ્ત્રકૃત્યાઃ ષોડશ શાખાસુ | દ્વાત્રિંશચ્છ્રોણ્યાં, તાસામષ્ટાવશસ્ત્રકૃત્યાઃ- દ્વે દ્વે વિટપયોઃ , કટીકતરુણયોશ્ચ; અષ્ટાવષ્ટાવેકૈકસ્મિન્ પાર્શ્વે, તાસામેકૈકામૂર્ધ્વગાં પરિહરેત્, પાર્શ્વસન્ધિગતે ચ દ્વે; ચતસ્રો વિંશતિશ્ચ પૃષ્ઠે પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ, તાસામૂર્ધ્વગામિન્યૌ દ્વે દ્વે પરિહરેદ્બૃહતીસિરે; તાવત્ય એવોદરે, તાસાં મેઢ્રોપરિ રોમરાજીમુભયતો દ્વે દ્વે પરિહરેત્; ચત્વારિંશદ્વક્ષસિ, તાસાં ચતુર્દશાશસ્ત્રકૃત્યાઃ- હૃદયે દ્વે, દ્વે દ્વે સ્તનમૂલે, સ્તનરોહિતાપલાપસ્તમ્ભેષૂભયતોઽષ્ટૌ; એવં દ્વાત્રિંશદશસ્ત્રકૃત્યાઃ પૃષ્ઠોદરોરઃસુ ભવન્તિ | ચતુઃષષ્ટં સિરાશતં જત્રુણ ઊર્ધ્વં ભવતિ; તત્ર ષટ્પઞ્ચાશચ્છિરોધરાયાં , તાસામષ્ટૌ ચતસ્રશ્ચ મર્મસઞ્જ્ઞાઃ પરિહરેત્, દ્વે કૃકાટિકયોઃ, દ્વે વિધુરયોઃ, એવં ગ્રીવાયાં ષોડશાવ્યધ્યાઃ; હન્વોરુભયતોઽષ્ટાવષ્ટૌ, તાસાં તુ સન્ધિધમન્યૌ દ્વે દ્વે પરિહરેત્; ષટ્ત્રિંશજ્જિહ્વાયાં, તાસામધઃ ષોડશાશસ્ત્રકૃત્યાઃ, રસવહે દ્વે, વાગ્વહે ચ દ્વે; દ્વિર્દ્વાદશ નાસાયાં, તાસામૌપનાસિક્યશ્ચતસ્રઃ પરિહરેત્, તાસામેવ ચ તાલુન્યેકાં મૃદાવુદ્દેશે; અષ્ટત્રિંશદુભયોર્નેત્રયોઃ , તાસામેકૈકામપાઙ્ગયોઃ પરિહરેત્; કર્ણયોર્દશ, તાસાં શબ્દવાહિનીમેકૈકાં પરિહરેત્; નાસાનેત્રગતાસ્તુ લલાટે ષષ્ટિઃ, તાસાં કેશાન્તાનુગતાશ્ચતસ્ર, આવર્તયોરેકૈકા, સ્થપન્યાં ચૈકા પરિહર્તવ્યા; શઙ્ખયોર્દશ, તાસાં શઙ્ખસન્ધિગતામેકૈકાં પરિહરેત્; દ્વાદશ મૂર્ધ્નિ, તાસામુત્ક્ષેપયોર્દ્વે પરિહરેત્, સીમન્તેષ્વેકૈકામ્, એકામધિપતાવિતિ; એવમશસ્ત્રકૃત્યાઃ પઞ્ચાશજ્જત્રુણ ઊર્ધ્વમિતિ ||૨૨||

Adhikarana 13 (23) · Śloka 23

ભવતિ ચાત્ર- વ્યાપ્નુવન્ત્યભિતો દેહં નાભિતઃ પ્રસૃતાઃ સિરાઃ | પ્રતાનાઃ પદ્મિનીકન્દાદ્બિસાદીનાં યથા જલમ્ ||૨૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં શારીરસ્થાને સિરાવર્ણવિભક્તિશારીરં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ ||૭||