Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਸਿਰਾਵਰ੍ਣਵਿਭਕ੍ਤਿਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातः सिरावर्णविभक्तिशारीरं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
“ਮਰ੍ਮਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਧਮਨੀਃ ਪਰਿਹਰਨ੍” (ਸੂ.੫) ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਮਰ੍ਮਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸਿਰਾਣਾਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਰ੍ਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਸ਼ਾਰੀਰਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸਿਰਾਵਰ੍ਣਵਿਭਾਗਸ਼ਾਰੀਰਾਰਮ੍ਭੋ ਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਭਕ੍ਤਿਰ੍ਵਿਭਾਗਃ ਸਮੁਦਾਯਾਤ੍ ਪਥਕ੍ਕਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਿਰਾਣਾਂ ਵਾਤਾਦਿਵਹਾਨਾਂ ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਚਾਰੁਣਨੀਲਸ਼ੁਕ੍ਲਲੋਹਿਤਾਨਾਂ ਵਿਭਕ੍ਤਿਰ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਤਤ੍ਤਥਾਵਿਧਮ੍||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਸਪ੍ਤ ਸਿਰਾਸ਼ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਯਾਭਿਰਿਦਂ ਸ਼ਰੀਰਮਾਰਾਮ ਇਵ ਜਲਹਾਰਿਣੀਭਿਃ ਕੇਦਾਰ ਇਵ ਚ ਕੁਲ੍ਯਾਭਿਰੁਪਸ੍ਨਿਹ੍ਯਤੇਨੁਗਹ੍ਯਤੇ ਚਾਕੁਞ੍ਚਨਪ੍ਰਸਾਰਣਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੈਃ; ਦ੍ਰੁਮਪਤ੍ਰਸੇਵਨੀਨਾਮਿਵ ਤਾਸਾਂ ਪ੍ਰਤਾਨਾਃ; ਤਾਸਾਂ ਨਾਭਿਰ੍ਮੂਲਂ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਚ ||੩||
View original
सप्त सिराशतानि भवन्ति; याभिरिदं शरीरमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव च कुल्याभिरुपस्निह्यतेऽनुगृह्यते चाकुञ्चनप्रसारणादिभिर्विशेषैः; द्रुमपत्रसेवनीनामिव तासां प्रतानाः; तासां नाभिर्मूलं, ततश्च प्रसरन्त्यूर्ध्वमधस्तिर्यक् च ||३||
ਤਾਸਾਮਣੁਸ਼ੋਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਾਨਾਮਪਿ ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਾਂ ਸਮੁਦਾਯਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸਪ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਸਾਂ ਸਰ੍ਵਾਸਾਮਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਯਾਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾਭਿਃ ਸਿਰਾਭਿਃ| ਆਰਾਮੋ ਨਾਨਾਵਕ੍ਸਸਮੁਦਾਯਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਜਲਹਾਰਿਣੀਭਿਃ ਪ੍ਰਣਾਲੀਭਿਃ, ਕੁਲ੍ਯਾਭਿਃ ਕਤ੍ਰਿਮਾਲ੍ਪਸਰਿਦ੍ਭਿਃ; ਏਤਦ੍ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਦ੍ਵਯਂ ਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸਿਰਾਪ੍ਰਾਪਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਉਪਸ੍ਨਿਹ੍ਯਤੇ ਪੁਸ੍ਟਿਂ ਨੀਯਤੇ ਤਰੁਣਾਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਪਰਿਣਾਮਾਤ੍ਤੇਨੋਪਸ੍ਨੇਹੇਨ ਸ਼ਰੀਰਂ ਯਾਪ੍ਯਤੇ; ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਸ ਏਵਾਨ੍ਨਰਸੋ ਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਜਰਾਪਰਿਪਕ੍ਵਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਦਪ੍ਰੀਣਨੋ ਭਵਤਿ” (ਸੂ.੧੪) ਇਤਿ| ਅਨੁਗਹ੍ਯਤੇ ਪਰਿਪਾਲ੍ਯਤੇ| ਆਕੁਞ੍ਚਨਾਦਿਭਿਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਭਾਸਣਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵਬੋਧਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸਿਰਾਣਾਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਯ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਦ੍ਰੁਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਾਨਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਃ| ਤਤ ਇਤਿ ਨਾਭਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਭਵਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕੌ- ਯਾਵਤ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸਿਰਾਃ ਕਾਯੇ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍ |
ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾ ਨਿਬਦ੍ਧਾਸ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਤਨ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ||੪||
View original
भवतश्चात्र श्लोकौ- यावत्यस्तु सिराः काये सम्भवन्ति शरीरिणाम् |
नाभ्यां सर्वा निबद्धास्ताः प्रतन्वन्ति समन्ततः ||४||
ਪ੍ਰਤਨ੍ਵਨ੍ਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ ਚ ਕਾਯੇ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਨਾਭਿਸ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਨਾਭਿਰ੍ਵ੍ਯੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤਾ |
ਸਿਰਾਭਿਰਾਵਤਾ ਨਾਭਿਸ਼੍ਚਕ੍ਰਨਾਭਿਰਿਵਾਰਕੈਃ ||੫||
View original
नाभिस्थाः प्राणिनां प्राणाः प्राणान्नाभिर्व्युपाश्रिता |
सिराभिरावृता नाभिश्चक्रनाभिरिवारकैः ||५||
ਇਦਾਨੀਂ ਸਿਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਚਾਧਾਰਾਧੇਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਨਾਭਿਸ੍ਥਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਭਿਸ੍ਥਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਨਾਭ੍ਯਾਵਰਕਾਸੁ ਸਿਰਾਸ੍ਵਵਸ੍ਥਿਤਾਃ| ਪ੍ਰਾਣਾ ਇਤਿ ਸਿਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਧਾਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮ੍||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਤਾਸਾਂ ਮੂਲਸਿਰਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍; ਤਾਸਾਂ ਵਾਤਵਾਹਿਨ੍ਯੋ ਦਸ਼, ਪਿਤ੍ਤਵਾਹਿਨ੍ਯੋ ਦਸ਼, ਕਫਵਾਹਿਨ੍ਯੋ ਦਸ਼, ਦਸ਼ ਰਕ੍ਤਵਾਹਿਨ੍ਯਃ |
ਤਾਸਾਂ ਤੁ ਵਾਤਵਾਹਿਨੀਨਾਂ ਵਾਤਸ੍ਥਾਨਗਤਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤਿਸ਼ਤਂ ਭਵਤਿ, ਤਾਵਤ੍ਯ ਏਵ ਪਿਤ੍ਤਵਾਹਿਨ੍ਯਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨੇ, ਕਫਵਾਹਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਕਫਸ੍ਥਾਨੇ, ਰਕ੍ਤਵਾਹਿਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹ੍ਨੋਃ; ਏਵਮੇਤਾਨਿ ਸਪ੍ਤ ਸਿਰਾਸ਼ਤਾਨਿ ||੬||
View original
तासां मूलसिराश्चत्वारिंशत्; तासां वातवाहिन्यो दश, पित्तवाहिन्यो दश, कफवाहिन्यो दश, दश रक्तवाहिन्यः |
तासां तु वातवाहिनीनां वातस्थानगतानां पञ्चसप्ततिशतं भवति, तावत्य एव पित्तवाहिन्यः पित्तस्थाने, कफवाहिन्यश्च कफस्थाने, रक्तवाहिन्यश्च यकृत्प्लीह्नोः; एवमेतानि सप्त सिराशतानि ||६||
ਇਦਾਨੀਂ ਸਿਰਾਪਿਣ੍ਡਮਭਿਧਾਯ ਵਿਭਜਨ੍ਨਾਹ- ਤਾਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਵਾਹਿਨ੍ਯਃ ਸਿਰਾ ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਕ੍ਥ੍ਨਿ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ; ਏਤੇਨੇਤਰਸਕ੍ਥਿ ਬਾਹੂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ |
ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਕੋਸ੍ਠੇ ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍; ਤਾਸਾਂ ਗੁਦਮੇਢ੍ਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਮਸ੍ਟੌ, ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ, ਸਟ੍ ਪਸ੍ਠੇ, ਤਾਵਤ੍ਯ ਏਵੋਦਰੇ, ਦਸ਼ ਵਕ੍ਸਸਿ |
ਏਕਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਜ੍ਜਤ੍ਰੁਣ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ; ਤਾਸਾਂ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ, ਕਰ੍ਣਯੋਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਃ, ਨਵ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ, ਸਣ੍ ਨਾਸਿਕਾਯਾਂ, ਅਸ੍ਟੌ ਨੇਤ੍ਰਯੋਃ, ਏਵਮੇਤਤ੍ ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤਿਸ਼ਤਂ ਵਾਤਵਾਹਿਨੀਨਾਂ ਸਿਰਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਭਵਤਿ |
ਏਸ ਏਵ ਵਿਭਾਗਃ ਸ਼ੇਸਾਣਾਮਪਿ |
ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਵਾਹਿਨ੍ਯੋ ਨੇਤ੍ਰਯੋਰ੍ਦਸ਼, ਕਰ੍ਣਯੋਰ੍ਦ੍ਵੇ; ਏਵਂ ਰਕ੍ਤਵਹਾਃ ਕਫਵਹਾਸ਼੍ਚ |
ਏਵਮੇਤਾਨਿ ਸਪ੍ਤ ਸਿਰਾਸ਼ਤਾਨਿ ਸਵਿਭਾਗਾਨਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ||੭||
View original
तत्र वातवाहिन्यः सिरा एकस्मिन् सक्थ्नि पञ्चविंशतिः; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ |
विशेषतस्तु कोष्ठे चतुस्त्रिंशत्; तासां गुदमेढ्राश्रिताः श्रोण्यामष्टौ, द्वे द्वे पार्श्वयोः, षट् पृष्ठे, तावत्य एवोदरे, दश वक्षसि |
एकचत्वारिंशज्जत्रुण ऊर्ध्वं; तासां चतुर्दश ग्रीवायां, कर्णयोश्चतस्रः, नव जिह्वायां, षण् नासिकायां, अष्टौ नेत्रयोः, एवमेतत् पञ्चसप्ततिशतं वातवाहिनीनां सिराणां व्याख्यातं भवति |
एष एव विभागः शेषाणामपि |
विशेषतस्तु पित्तवाहिन्यो नेत्रयोर्दश, कर्णयोर्द्वे; एवं रक्तवहाः कफवहाश्च |
एवमेतानि सप्त सिराशतानि सविभागानि व्याख्यातानि ||७||
ਵਾਤਾਦਿਵਹਾਃ ਸਿਰਾਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾਭਿਧਾਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਵਿਭਾਗੇਨ ਤਾ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਵਾਹਿਨ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੋਸ੍ਠੇ ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਿਤਿ ਯਾਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਾਸ੍ਤਾਸਾਂ ਵਿਵਰਣਮਾਹ- ਤਾਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਜ੍ਜਤ੍ਰੁਣ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਵਿਵਰਣਮਾਹ- ਤਾਸਾਂ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤਿਸ਼ਤਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤ੍ਯਧਿਕਂ ਸ਼ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸ ਏਵ ਵਿਭਾਗਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੋ ਵਾਤਵਾਹਿਸਿਰਾਵਿਭਾਗ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੇਸਾਣਾਮਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤਵਹਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਵਾਹਿਨੀਨਾਮਪਿ ਸਿਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਤ੍ਯਧਿਕਂ ਸ਼ਤਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਉਪਸਂਹਾਰਮਾਹ- ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੭||
Adhikarana 7 (8-15) · Śloka 15
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਮਪ੍ਰਤੀਘਾਤਮਮੋਹਂ ਬੁਦ੍ਧਿਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ |
ਕਰੋਤ੍ਯਨ੍ਯਾਨ੍ ਗੁਣਾਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ੍ਵਾਃ ਸਿਰਾਃ ਪਵਨਸ਼੍ਚਰਨ੍ ||੮||
ਯਦਾ ਤੁ ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਵਾਃ ਸਿਰਾਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ |
ਤਦਾਸ੍ਯ ਵਿਵਿਧਾ ਰੋਗਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵਾਤਸਮ੍ਭਵਾਃ ||੯||
ਭ੍ਰਾਜਿਸ੍ਣੁਤਾਮਨ੍ਨਰੁਚਿਮਗ੍ਨਿਦੀਪ੍ਤਿਮਰੋਗਤਾਮ੍ |
ਸਂਸਰ੍ਪਤ੍ ਸ੍ਵਾਃ ਸਿਰਾਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚਾਨ੍ਯਾਨ੍ ਗੁਣਾਨਪਿ ||੧੦||
ਯਦਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸੇਵਤੇ ਸ੍ਵਵਹਾਃ ਸਿਰਾਃ |
ਤਦਾਸ੍ਯ ਵਿਵਿਧਾ ਰੋਗਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਭਵਾਃ ||੧੧||
ਸ੍ਨੇਹਮਙ੍ਗੇਸੁ ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਬਲਮੁਦੀਰ੍ਣਤਾਮ੍ |
ਕਰੋਤ੍ਯਨ੍ਯਾਨ੍ ਗੁਣਾਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਬਲਾਸਃ ਸ੍ਵਾਃ ਸਿਰਾਸ਼੍ਚਰਨ੍ ||੧੨||
ਯਦਾ ਤੁ ਕੁਪਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ੍ਵਾਃ ਸਿਰਾਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ |
ਤਦਾਸ੍ਯ ਵਿਵਿਧਾ ਰੋਗਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮ੍ਭਵਾਃ ||੧੩||
ਧਾਤੂਨਾਂ ਪੂਰਣਂ ਵਰ੍ਣਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਜ੍ਞਾਨਮਸਂਸ਼ਯਮ੍ |
ਸ੍ਵਾਃ ਸਿਰਾਃ ਸਞ੍ਚਰਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚਾਨ੍ਯਾਨ੍ ਗੁਣਾਨਪਿ ||੧੪||
ਯਦਾ ਤੁ ਕੁਪਿਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸੇਵਤੇ ਸ੍ਵਵਹਾਃ ਸਿਰਾਃ |
ਤਦਾਸ੍ਯ ਵਿਵਿਧਾ ਰੋਗਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਸਮ੍ਭਵਾਃ ||੧੫||
View original
भवन्ति चात्र- क्रियाणामप्रतीघातममोहं बुद्धिकर्मणाम् |
करोत्यन्यान् गुणांश्चापि स्वाः सिराः पवनश्चरन् ||८||
यदा तु कुपितो वायुः स्वाः सिराः प्रतिपद्यते |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते वातसम्भवाः ||९||
भ्राजिष्णुतामन्नरुचिमग्निदीप्तिमरोगताम् |
संसर्पत् स्वाः सिराः पित्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि ||१०||
यदा प्रकुपितं पित्तं सेवते स्ववहाः सिराः |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते पित्तसम्भवाः ||११||
स्नेहमङ्गेषु सन्धीनां स्थैर्यं बलमुदीर्णताम् |
करोत्यन्यान् गुणांश्चापि बलासः स्वाः सिराश्चरन् ||१२||
यदा तु कुपितः श्लेष्मा स्वाः सिराः प्रतिपद्यते |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते श्लेष्मसम्भवाः ||१३||
धातूनां पूरणं वर्णं स्पर्शज्ञानमसंशयम् |
स्वाः सिराः सञ्चरद्रक्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि ||१४||
यदा तु कुपितं रक्तं सेवते स्ववहाः सिराः |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते रक्तसम्भवाः ||१५||
ਇਦਾਨੀਂ ਵਾਤਾਦਿਵਹਸਿਰਾਸੁ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਕਰ੍ਮ ਵਿਕਤਿਭੂਤਾਨਾਂ ਵੈਕਤਂ ਚ ਕਰ੍ਮ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਕਾਯਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਸਾਰਣਾਕੁਞ੍ਚਨਾਦੀਨਾਂ, ਵਾਕ੍ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਭਾਸਿਤਾਦੀਨਾਮ੍| ਅਪ੍ਰਤੀਘਾਤਮ੍ ਅਪ੍ਰਤਿਹਨਨਮ੍| ਬੁਦ੍ਧਿਕਰ੍ਮਣਾਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ, ਮਨਸੋ ਬੁਦ੍ਧੇਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਵਿਸਯੇ ਪ੍ਰਾਕਤਾਯਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਮੋਹਸ੍ਯਾਭਾਵਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਨ੍ਯਾਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ “ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਨੋਦ੍ਵਹਨਪੂਰਣ” (ਸੂ.੧੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍| ਭ੍ਰਾਜਿਸ੍ਣੁਤਾਂ ਦੀਪ੍ਤਿਮਤ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਸਂਸਰ੍ਪਤ੍ ਗਚ੍ਛਤ੍| ਅਨ੍ਯਾਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ “ਰਾਗਪਕ੍ਤ੍ਯੋਜ” (ਸੂ.੧੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾਨ੍| ਯਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯਾਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ ਸਨ੍ਧਿਸ਼੍ਲੇਸਣਾਦਿਕਾਨ੍| ਯਦਾ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯਾਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ “ਰਕ੍ਤਂ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸਾਦਂ” (ਸੂ.੧੫) ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨ੍||੮-੧੫||
Adhikarana 8 (16) · Śloka 16
ਨ ਹਿ ਵਾਤਂ ਸਿਰਾਃ ਕਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੇਵਲਂ ਤਥਾ |
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਵਾ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯੇਤਾ ਅਤਃ ਸਰ੍ਵਵਹਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ ||੧੬||
View original
न हि वातं सिराः काश्चिन्न पित्तं केवलं तथा |
श्लेष्माणं वा वहन्त्येता अतः सर्ववहाः स्मृताः ||१६||
ਪ੍ਰਾਕਤਵਾਤਾਦਿਵਹਾਨਾਮਪਿ ਸਿਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯੋਪਲਮ੍ਭਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਵਹਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਨ ਹਿ ਵਾਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੬||
Adhikarana 9 (17) · Śloka 17
ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਹਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਧਾਵਤਾਮ੍ |
ਧ੍ਰੁਵਮੁਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਮਨਮਤਃ ਸਰ੍ਵਵਹਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ ||੧੭||
View original
प्रदुष्टानां हि दोषाणां मूर्च्छितानां प्रधावताम् |
ध्रुवमुन्मार्गगमनमतः सर्ववहाः स्मृताः ||१७||
ਇਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਵਾਤਾਦਿਵਹਾਨਾਮਪਿ ਸਿਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਵਹਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾਨਾਮਿਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੭||
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
ਤਤ੍ਰਾਰੁਣਾ ਵਾਤਵਹਾਃ ਪੂਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਯੁਨਾ ਸਿਰਾਃ |
ਪਿਤ੍ਤਾਦੁਸ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਨੀਲਾਸ਼੍ਚ, ਸ਼ੀਤਾ ਗੌਰ੍ਯਃ ਸ੍ਥਿਰਾਃ ਕਫਾਤ੍ ਅਸਗ੍ਵਹਾਸ੍ਤੁ ਰੋਹਿਣ੍ਯਃ ਸਿਰਾ ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਲਾਃ ||੧੮||
View original
तत्रारुणा वातवहाः पूर्यन्ते वायुना सिराः |
पित्तादुष्णाश्च नीलाश्च, शीता गौर्यः स्थिराः कफात् असृग्वहास्तु रोहिण्यः सिरा नात्युष्णशीतलाः ||१८||
ਸਿਰਾਵਿਭਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਵਿਭਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੮||
Adhikarana 11 (19-21) · Śloka 21
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਨ ਵਿਧ੍ਯੇਦ੍ਯਾਃ ਸਿਰਾ ਭਿਸਕ੍ |
ਵੈਕਲ੍ਯਂ ਮਰਣਂ ਚਾਪਿ ਵ੍ਯਧਾਤ੍ਤਾਸਾਂ ਧ੍ਰੁਵਂ ਭਵੇਤ੍ ||੧੯||
ਸਿਰਾਸ਼ਤਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛਾਖਾਸੁ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ |
ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਸ਼ਤਂ ਕੋਸ੍ਠੇ ਚਤੁਃਸਸ੍ਟਂ ਚ ਮੂਰ੍ਧਨਿ ||੨੦||
ਸ਼ਾਖਾਸੁ ਸੋਡਸ਼ ਸਿਰਾਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੇਵ ਤੁ |
ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਜ੍ਜਤ੍ਰੁਣਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਮਵ੍ਯਧ੍ਯਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ||੨੧||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि न विध्येद्याः सिरा भिषक् |
वैकल्यं मरणं चापि व्यधात्तासां ध्रुवं भवेत् ||१९||
सिराशतानि चत्वारि विद्याच्छाखासु बुद्धिमान् |
षट्त्रिंशच्च शतं कोष्ठे चतुःषष्टं च मूर्धनि ||२०||
शाखासु षोडश सिराः कोष्ठे द्वात्रिंशदेव तु |
पञ्चाशज्जत्रुणश्चोर्ध्वमव्यध्याः परिकीर्तिताः ||२१||
ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਧ੍ਯਾਵ੍ਯਧ੍ਯਵਿਭਾਗਜ੍ਞਾਨਾਯ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸਪ੍ਤਸਿਰਾਸ਼ਤਾਨਿ ਸਡਙ੍ਗੇਸ੍ਵਨੂਦ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਾ ਅਵ੍ਯਧ੍ਯਾਃ ਸਿਰਾਃ ਪ੍ਰਾਹ- ਸਿਰਾਸ਼ਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਿਰਾਸ਼ਤਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰੀਤਿ ਏਕੈਕਸ਼ਾਖਾਗਤਵਾਤਾਦਿਵਹਾਨਾਂ ਸਿਰਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਾ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸ਼ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਚਤੁਃਸਸ੍ਟਂ ਚੇਤਿ ਸ਼ਤਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਯੋਜਨੀਯਂ, ਤੇਨ ਚਤੁਃਸਸ੍ਟ੍ਯਧਿਕਂ ਸ਼ਤਂ ਮੂਰ੍ਧਨਿ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮ੍||੧੯-੨੧||
Adhikarana 12 (22) · Śloka 22
ਤਤ੍ਰ ਸਿਰਾਸ਼ਤਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਕ੍ਥ੍ਨਿ ਭਵਤਿ; ਤਾਸਾਂ ਜਾਲਧਰਾ ਤ੍ਵੇਕਾ, ਤਿਸ੍ਰਸ਼੍ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਃ- ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਵੀਸਞ੍ਜ੍ਞੇ ਦ੍ਵੇ, ਲੋਹਿਤਾਕ੍ਸਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਚੈਕਾ, ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਵ੍ਯਧ੍ਯਾਃ; ਏਤੇਨੇਤਰਸਕ੍ਥਿ ਬਾਹੂ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ; ਏਵਮਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਤ੍ਯਾਃ ਸੋਡਸ਼ ਸ਼ਾਖਾਸੁ |
ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਛ੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ, ਤਾਸਾਮਸ੍ਟਾਵਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਤ੍ਯਾਃ- ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਵਿਟਪਯੋਃ , ਕਟੀਕਤਰੁਣਯੋਸ਼੍ਚ; ਅਸ੍ਟਾਵਸ੍ਟਾਵੇਕੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ, ਤਾਸਾਮੇਕੈਕਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਾਂ ਪਰਿਹਰੇਤ੍, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਧਿਗਤੇ ਚ ਦ੍ਵੇ; ਚਤਸ੍ਰੋ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚ ਪਸ੍ਠੇ ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਮੁਭਯਤਃ, ਤਾਸਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਨ੍ਯੌ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਪਰਿਹਰੇਦ੍ਬਹਤੀਸਿਰੇ; ਤਾਵਤ੍ਯ ਏਵੋਦਰੇ, ਤਾਸਾਂ ਮੇਢ੍ਰੋਪਰਿ ਰੋਮਰਾਜੀਮੁਭਯਤੋ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਪਰਿਹਰੇਤ੍; ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦ੍ਵਕ੍ਸਸਿ, ਤਾਸਾਂ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਤ੍ਯਾਃ- ਹਦਯੇ ਦ੍ਵੇ, ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਸ੍ਤਨਮੂਲੇ, ਸ੍ਤਨਰੋਹਿਤਾਪਲਾਪਸ੍ਤਮ੍ਭੇਸੂਭਯਤੋਸ੍ਟੌ; ਏਵਂ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਤ੍ਯਾਃ ਪਸ੍ਠੋਦਰੋਰਃਸੁ ਭਵਨ੍ਤਿ |
ਚਤੁਃਸਸ੍ਟਂ ਸਿਰਾਸ਼ਤਂ ਜਤ੍ਰੁਣ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਭਵਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਚ੍ਛਿਰੋਧਰਾਯਾਂ , ਤਾਸਾਮਸ੍ਟੌ ਚਤਸ੍ਰਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਮਸਞ੍ਜ੍ਞਾਃ ਪਰਿਹਰੇਤ੍, ਦ੍ਵੇ ਕਕਾਟਿਕਯੋਃ, ਦ੍ਵੇ ਵਿਧੁਰਯੋਃ, ਏਵਂ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਸੋਡਸ਼ਾਵ੍ਯਧ੍ਯਾਃ; ਹਨ੍ਵੋਰੁਭਯਤੋਸ੍ਟਾਵਸ੍ਟੌ, ਤਾਸਾਂ ਤੁ ਸਨ੍ਧਿਧਮਨ੍ਯੌ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਪਰਿਹਰੇਤ੍; ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਜ੍ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ, ਤਾਸਾਮਧਃ ਸੋਡਸ਼ਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਤ੍ਯਾਃ, ਰਸਵਹੇ ਦ੍ਵੇ, ਵਾਗ੍ਵਹੇ ਚ ਦ੍ਵੇ; ਦ੍ਵਿਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਨਾਸਾਯਾਂ, ਤਾਸਾਮੌਪਨਾਸਿਕ੍ਯਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਃ ਪਰਿਹਰੇਤ੍, ਤਾਸਾਮੇਵ ਚ ਤਾਲੁਨ੍ਯੇਕਾਂ ਮਦਾਵੁਦ੍ਦੇਸ਼ੇ; ਅਸ੍ਟਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੁਭਯੋਰ੍ਨੇਤ੍ਰਯੋਃ , ਤਾਸਾਮੇਕੈਕਾਮਪਾਙ੍ਗਯੋਃ ਪਰਿਹਰੇਤ੍; ਕਰ੍ਣਯੋਰ੍ਦਸ਼, ਤਾਸਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਵਾਹਿਨੀਮੇਕੈਕਾਂ ਪਰਿਹਰੇਤ੍; ਨਾਸਾਨੇਤ੍ਰਗਤਾਸ੍ਤੁ ਲਲਾਟੇ ਸਸ੍ਟਿਃ, ਤਾਸਾਂ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤਾਨੁਗਤਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰ, ਆਵਰ੍ਤਯੋਰੇਕੈਕਾ, ਸ੍ਥਪਨ੍ਯਾਂ ਚੈਕਾ ਪਰਿਹਰ੍ਤਵ੍ਯਾ; ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਰ੍ਦਸ਼, ਤਾਸਾਂ ਸ਼ਙ੍ਖਸਨ੍ਧਿਗਤਾਮੇਕੈਕਾਂ ਪਰਿਹਰੇਤ੍; ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ, ਤਾਸਾਮੁਤ੍ਕ੍ਸੇਪਯੋਰ੍ਦ੍ਵੇ ਪਰਿਹਰੇਤ੍, ਸੀਮਨ੍ਤੇਸ੍ਵੇਕੈਕਾਮ੍, ਏਕਾਮਧਿਪਤਾਵਿਤਿ; ਏਵਮਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਤ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਜ੍ਜਤ੍ਰੁਣ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਿ ||੨੨||
View original
तत्र सिराशतमेकस्मिन् सक्थ्नि भवति; तासां जालधरा त्वेका, तिस्रश्चाभ्यन्तराः- तत्रोर्वीसञ्ज्ञे द्वे, लोहिताक्षसञ्ज्ञा चैका, तास्त्वव्यध्याः; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; एवमशस्त्रकृत्याः षोडश शाखासु |
द्वात्रिंशच्छ्रोण्यां, तासामष्टावशस्त्रकृत्याः- द्वे द्वे विटपयोः , कटीकतरुणयोश्च; अष्टावष्टावेकैकस्मिन् पार्श्वे, तासामेकैकामूर्ध्वगां परिहरेत्, पार्श्वसन्धिगते च द्वे; चतस्रो विंशतिश्च पृष्ठे पृष्ठवंशमुभयतः, तासामूर्ध्वगामिन्यौ द्वे द्वे परिहरेद्बृहतीसिरे; तावत्य एवोदरे, तासां मेढ्रोपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे परिहरेत्; चत्वारिंशद्वक्षसि, तासां चतुर्दशाशस्त्रकृत्याः- हृदये द्वे, द्वे द्वे स्तनमूले, स्तनरोहितापलापस्तम्भेषूभयतोऽष्टौ; एवं द्वात्रिंशदशस्त्रकृत्याः पृष्ठोदरोरःसु भवन्ति |
चतुःषष्टं सिराशतं जत्रुण ऊर्ध्वं भवति; तत्र षट्पञ्चाशच्छिरोधरायां , तासामष्टौ चतस्रश्च मर्मसञ्ज्ञाः परिहरेत्, द्वे कृकाटिकयोः, द्वे विधुरयोः, एवं ग्रीवायां षोडशाव्यध्याः; हन्वोरुभयतोऽष्टावष्टौ, तासां तु सन्धिधमन्यौ द्वे द्वे परिहरेत्; षट्त्रिंशज्जिह्वायां, तासामधः षोडशाशस्त्रकृत्याः, रसवहे द्वे, वाग्वहे च द्वे; द्विर्द्वादश नासायां, तासामौपनासिक्यश्चतस्रः परिहरेत्, तासामेव च तालुन्येकां मृदावुद्देशे; अष्टत्रिंशदुभयोर्नेत्रयोः , तासामेकैकामपाङ्गयोः परिहरेत्; कर्णयोर्दश, तासां शब्दवाहिनीमेकैकां परिहरेत्; नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः, तासां केशान्तानुगताश्चतस्र, आवर्तयोरेकैका, स्थपन्यां चैका परिहर्तव्या; शङ्खयोर्दश, तासां शङ्खसन्धिगतामेकैकां परिहरेत्; द्वादश मूर्ध्नि, तासामुत्क्षेपयोर्द्वे परिहरेत्, सीमन्तेष्वेकैकाम्, एकामधिपताविति; एवमशस्त्रकृत्याः पञ्चाशज्जत्रुण ऊर्ध्वमिति ||२२||
ਕਾਸ੍ਤਾ ਅਵ੍ਯਧ੍ਯਾਃ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਸਿਰਾਸ਼ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਾਲਧਰਾ ਇਤਿ ਜਾਲਾਨੀਵ ਜਾਲਾਨਿ ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਜਾਨਿ ਕੂਰ੍ਚਸ਼ਿਰੋਵ੍ਯਾਪੀਨਿ ਤਾਨਿ ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਯਾਸ੍ਤਾ ਜਾਲਧਰਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਾਸ੍ਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਵੀਸਞ੍ਜ੍ਞੇ ਦ੍ਵੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵੇ ਅਪਿ ਤੇ ਉਰ੍ਵੀਸਞ੍ਜ੍ਞੇ ਅਤਿਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮਰ੍ਮਵਿਭਾਗੀਯੇ ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਉਰ੍ਵੀਸਞ੍ਜ੍ਞੈਕਮਰ੍ਮਤਯਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇ| ਕਟੀਕਤਰੁਣਯੋਸ਼੍ਚੇਤਿ ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਧਿਗਤੇ ਦ੍ਵੇ ਇਤਿ ਜਘਨਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮਧ੍ਯਯੋਰ੍ਯੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਧਿਸਞ੍ਜ੍ਞਕੇ ਮਰ੍ਮਣੀ ਤਤ੍ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਦ੍ਵੇ| ਚਤਸ੍ਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਸ੍ਠਗਤਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਸਿਰਾਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਬਹਤੀਸਿਰੇ ਪਰਿਹਰੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾਵਤ੍ਯ ਇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਭਯਤੋਸ੍ਟਾਵਿਤਿ ਉਭਯਤ੍ਰੇਤ੍ਯਰ੍ਥੇ ਉਭਯਤ ਇਤਿ ਸ੍ਤਨਮੂਲਾਦਿਸੁ ਯੋਜਨੀਯਂ, ਤੇਨੋਭਯਤ੍ਰ ਸ੍ਤਨਮੂਲੇ ਵਾਮਦਕ੍ਸਿਣਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ ਇਤਿ ਚਤਸ੍ਰਃ| ਤਥੋਭਯਤ੍ਰ ਸ੍ਤਨਰੋਹਿਤਾਪਲਾਪਸ੍ਤਮ੍ਭੇਸ੍ਵਸ੍ਟੌ; ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਤਨਰੋਹਿਤਯੋਰ੍ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੇ, ਅਪਲਾਪਯੋਰੇਕੈਕਾ, ਅਪਸ੍ਤਮ੍ਭਯੋਰਪ੍ਯੇਕੈਕਾ, ਏਵਮਸ੍ਟਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਪਸਂਹਾਰਮਾਹ- ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਸ੍ਠੋਦਰੋਰਃਸ੍ਵਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪਸ੍ਠਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼੍ਰੋਣਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਨਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਂ; ਤੇਨ ਸ਼੍ਰੋਣਿਗਤਾ ਅਸ੍ਟੌ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਤਾ ਏਕੈਕਾ, ਚਤਸ੍ਰਃ ਪਸ੍ਠੇ, ਚਤਸ੍ਰ ਉਦਰੇ, ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਵਕ੍ਸਸਿ, ਏਵਂ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਵ੍ਯਧ੍ਯਾਃ| ਚਤੁਃਸਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਤੁਃਸਸ੍ਟਂ ਸਿਰਾਸ਼ਤਮਿਤਿ ਚਤੁਃਸਸ੍ਟ੍ਯਧਿਕਂ ਸਿਰਾਸ਼ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਚਤੁਃਸਸ੍ਟ੍ਯਧਿਕਸਿਰਾਸ਼ਤਮਧ੍ਯੇ| ਅਸ੍ਟੌ ਚਤਸ੍ਰਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਮਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਇਤਿ ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਟੌ ਮਾਤਕਾਃ, ਦ੍ਵੇ ਨੀਲੇ, ਦ੍ਵੇ ਚ ਮਨ੍ਯੇ, ਏਤਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਮਰ੍ਮਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤਥਾ ਦ੍ਵੇ ਕਕਾਟਿਕਯੋਃ, ਦ੍ਵੇ ਵਿਧੁਰਯੋਃ, ਏਵਂ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ ਸੋਡਸ਼ਾਵ੍ਯਧ੍ਯਾਃ| ਗਯੀ ਤੁ ਵਾਤਾਦਿਵਹਾਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਭਿਰਸ੍ਟਕੈਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਂ, ਤਤ੍ਰ ਸੋਡਸ਼ਾਵ੍ਯਧ੍ਯਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ| ਸਨ੍ਧਿਧਮਨ੍ਯਾਵਿਤਿ ਹਨੁਸਨ੍ਧਿਧਮਨ੍ਯਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹਨ੍ਵੋਃ ਸੋਡਸ਼ ਸਿਰਾ ਗ੍ਰੀਵਾਸਿਰਾਸ੍ਵੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਤੋ ਨ ਪਥਗ੍ਗਣਨੀਯਾਃ| ਗਯੀ ਤੁ “ਹਨੁਗਤਾਃ ਪਥਗੇਵ ਸੋਡਸ਼, ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵੇ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਨਕਰ੍ਮਣੀ ਪਰਿਹਰੇਤ੍” ਇਤ੍ਯਾਹ| ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਸਾਮਧਃ ਸੋਡਸ਼ੇਤਿ ਤਾਸਾਂ ਜਿਹ੍ਵਾਗਤਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਿਰਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇਧੋਜਿਹ੍ਵਾਯਾਃ ਸੋਡਸ਼ਸਿਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸ਼ੇਸਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਰਸਵਹੇ ਵਾਗ੍ਵਹੇ ਚੇਤਿ ਰਸਵਹੇ ਦ੍ਵੇ, ਵਾਗ੍ਵਹੇ ਚ ਦ੍ਵੇ| ਗਯੀ ਤੁ “ਅਸ੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ, ਤਾਸੁ ਰਸਵਾਹਿਨ੍ਯਃ ਸਡਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਤ੍ਯਾਃ” ਇਤਿ ਬ੍ਰੂਤੇ| ਦ੍ਵਿਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਔਪਨਾਸਿਕ੍ਯਃ ਨਾਸਾਸਮੀਪਵਰ੍ਤਿਨ੍ਯਃ| ਮਦਾਵੁਦ੍ਦੇਸ਼ੇ ਇਤਿ ਘਣ੍ਟਾਸਮੀਪੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਯੀ ਤੁ “ਸੋਡਸ਼ ਨਾਸਾਯਾਂ, ਤਾਸੁ ਪਞ੍ਚਾਵ੍ਯਧ੍ਯਾ” ਇਤ੍ਯਾਹ| ਅਸ੍ਟਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਿਤਿ ਗਯੀ ਤੁ “ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰੁਭਯੋਰ੍ਨੇਤ੍ਰਯੋਃ; ਤਾਸਾਮੇਕੈਕਾਮਪਾਙ੍ਗਯੋਃ ਪਰਿਹਰੇਤ੍” ਇਤ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ| ਕਰ੍ਣਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਗਯੀ ਤੁ “ਕਰ੍ਣਯੋਃ ਸੋਡਸ਼, ਤਾਸਾਮੇਕੈਕਾਂ ਸ਼ਬ੍ਦਵਹਾਂ ਪਰਿਹਰੇਤ੍” ਇਤਿ ਬ੍ਰੂਤੇ| ਨਾਸਾਨੇਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ ਯਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਨਾਸਾਗਤਾ ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਨੇਤ੍ਰਗਤਾਸ੍ਤਾ ਏਵ ਸਸ੍ਟਿਰ੍ਲਲਾਟੇ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾਃ, ਅਤੋ ਨ ਪਥਗ੍ਗਣਨੀਯਾਃ | ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤਾਨੁਗਤਾ ਇਤਿ ਆਵਰ੍ਤਮਰ੍ਮਸਮੀਪਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤਾਨੁਗਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਯੀ ਤੁ “ਲਲਾਟਸ੍ਥਿਤਾਭਿਃ ਸਿਰਾਭਿਃ ਸਹ ਨਾਸਾਨੇਤ੍ਰਗਤਾਃ ਸਿਰਾ ਲਲਾਟੇ ਸਸ੍ਟਿਃ, ਤਾਸੁ ਸਪ੍ਤਾਵ੍ਯਧ੍ਯਾਃ” ਇਤਿ ਬ੍ਰੂਤੇ| ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਰ੍ਦਸ਼ੇਤਿ ਏਤਾ ਅਪਿ ਨਾਸਾਨੇਤ੍ਰਗਤਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ, ਅਤੋ ਨ ਪਥਗ੍ਗਣਨੀਯਾਃ| ਗਯੀ ਤੁ ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਰਸ੍ਟੌ ਪਥਗੇਵ ਪਠਤਿ; ਤਾਸੁ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਙ੍ਖਸਨ੍ਧਿਗਤੇ ਅਵ੍ਯਧ੍ਯੇ, ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੀਮਨ੍ਤੇਸੁ ਪਞ੍ਚਸ੍ਵੇਕੈਕਾਂ ਪਰਿਹਰੇਤ੍, ਤਥਾਧਿਪਤਾਵੇਕਾਂ ਪਰਿਹਰੇਤ੍, ਏਤਾਸਾਮਪਿ ਨਾਸਾਨੇਤ੍ਰਗਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਥਗ੍ਗਣਨਾ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਗਯੀ ਤੁ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਪਥਗੇਵ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਤਾਸ੍ਵਸ੍ਟਾਵਵ੍ਯਧ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਹ||੨੨||
Adhikarana 13 (23) · Śloka 23
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤ੍ਯਭਿਤੋ ਦੇਹਂ ਨਾਭਿਤਃ ਪ੍ਰਸਤਾਃ ਸਿਰਾਃ |
ਪ੍ਰਤਾਨਾਃ ਪਦ੍ਮਿਨੀਕਨ੍ਦਾਦ੍ਬਿਸਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾ ਜਲਮ੍ ||੨੩||
View original
भवति चात्र- व्याप्नुवन्त्यभितो देहं नाभितः प्रसृताः सिराः |
प्रतानाः पद्मिनीकन्दाद्बिसादीनां यथा जलम् ||२३||
ਇਦਾਨੀਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਿਰਾਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰੋਸ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ ਬਿਸਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤਾਨਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾ ਪਦ੍ਮਿਨੀਕਨ੍ਦਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਤਾ ਜਲਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਨਾਭਿਤਃ ਪ੍ਰਸਤਾਃ ਸਿਰਾਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ||੨੩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸਿਰਾਵਰ੍ਣਵਿਭਕ੍ਤਿਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੭||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सिरावर्णविभक्तिशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸਪ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੭||