Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತಃ ಸಿರಾವರ್ಣವಿಭಕ್ತಿಶಾರೀರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧||
ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
View original
अथातः सिरावर्णविभक्तिशारीरं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
“ಮರ್ಮಸಿರಾಸ್ನಾಯುಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಧಮನೀಃ ಪರಿಹರನ್” (ಸೂ.೫) ಇತ್ಯಾದೌ ಮರ್ಮಾನನ್ತರಂ ಸಿರಾಣಾಂ ನಿರ್ದೇಶಾತ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮರ್ಮನಿರ್ದೇಶಶಾರೀರಾನನ್ತರಂ ಸಿರಾವರ್ಣವಿಭಾಗಶಾರೀರಾರಮ್ಭೋ ಯುಜ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಭಕ್ತಿರ್ವಿಭಾಗಃ ಸಮುದಾಯಾತ್ ಪೃಥಕ್ಕರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಿರಾಣಾಂ ವಾತಾದಿವಹಾನಾಂ ತದ್ವರ್ಣಾನಾಂ ಚಾರುಣನೀಲಶುಕ್ಲಲೋಹಿತಾನಾಂ ವಿಭಕ್ತಿರ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಶಾರೀರೇ ತತ್ತಥಾವಿಧಮ್||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಸಪ್ತ ಸಿರಾಶತಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ಯಾಭಿರಿದಂ ಶರೀರಮಾರಾಮ ಇವ ಜಲಹಾರಿಣೀಭಿಃ ಕೇದಾರ ಇವ ಚ ಕುಲ್ಯಾಭಿರುಪಸ್ನಿಹ್ಯತೇಽನುಗೃಹ್ಯತೇ ಚಾಕುಞ್ಚನಪ್ರಸಾರಣಾದಿಭಿರ್ವಿಶೇಷೈಃ; ದ್ರುಮಪತ್ರಸೇವನೀನಾಮಿವ ತಾಸಾಂ ಪ್ರತಾನಾಃ; ತಾಸಾಂ ನಾಭಿರ್ಮೂಲಂ, ತತಶ್ಚ ಪ್ರಸರನ್ತ್ಯೂರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಿರ್ಯಕ್ ಚ ||೩||
View original
सप्त सिराशतानि भवन्ति; याभिरिदं शरीरमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव च कुल्याभिरुपस्निह्यतेऽनुगृह्यते चाकुञ्चनप्रसारणादिभिर्विशेषैः; द्रुमपत्रसेवनीनामिव तासां प्रतानाः; तासां नाभिर्मूलं, ततश्च प्रसरन्त्यूर्ध्वमधस्तिर्यक् च ||३||
ತಾಸಾಮಣುಶೋಽಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನಾಮಪಿ ಭೂಯಸ್ತ್ವಾಶ್ರಯಾಂ ಸಮುದಾಯಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸಪ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ತಾಸಾಂ ಸರ್ವಾಸಾಮಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಯಾಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಯಾಭಿಃ ಸಿರಾಭಿಃ| ಆರಾಮೋ ನಾನಾವೃಕ್ಷಸಮುದಾಯವಿಶೇಷಃ| ಜಲಹಾರಿಣೀಭಿಃ ಪ್ರಣಾಲೀಭಿಃ, ಕುಲ್ಯಾಭಿಃ ಕೃತ್ರಿಮಾಲ್ಪಸರಿದ್ಭಿಃ; ಏತದ್ದೃಷ್ಟಾನ್ತದ್ವಯಂ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಸಿರಾಪ್ರಾಪಣಾರ್ಥಮ್| ಉಪಸ್ನಿಹ್ಯತೇ ಪುಷ್ಟಿಂ ನೀಯತೇ ತರುಣಾನಾಂ ಶರೀರಂ, ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಶರೀರಪರಿಣಾಮಾತ್ತೇನೋಪಸ್ನೇಹೇನ ಶರೀರಂ ಯಾಪ್ಯತೇ; ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಸ ಏವಾನ್ನರಸೋ ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಜರಾಪರಿಪಕ್ವಶರೀರತ್ವಾದಪ್ರೀಣನೋ ಭವತಿ” (ಸೂ.೧೪) ಇತಿ| ಅನುಗೃಹ್ಯತೇ ಪರಿಪಾಲ್ಯತೇ| ಆಕುಞ್ಚನಾದಿಭಿರಿತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದಾದ್ಭಾಷಣಸ್ವಪ್ನಾವಬೋಧಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಸಿರಾಣಾಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಶೇಷಪ್ರದರ್ಶನಾಯ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ದ್ರುಮೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಾನಾ ವಿಸ್ತಾರಾಃ| ತತ ಇತಿ ನಾಭಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ಭವತಶ್ಚಾತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ಯಾವತ್ಯಸ್ತು ಸಿರಾಃ ಕಾಯೇ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಶರೀರಿಣಾಮ್ |
ನಾಭ್ಯಾಂ ಸರ್ವಾ ನಿಬದ್ಧಾಸ್ತಾಃ ಪ್ರತನ್ವನ್ತಿ ಸಮನ್ತತಃ ||೪||
View original
भवतश्चात्र श्लोकौ- यावत्यस्तु सिराः काये सम्भवन्ति शरीरिणाम् |
नाभ्यां सर्वा निबद्धास्ताः प्रतन्वन्ति समन्ततः ||४||
ಪ್ರತನ್ವನ್ತಿ ಊರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಿರ್ಯಕ್ ಚ ಕಾಯೇ ಇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ನಾಭಿಸ್ಥಾಃ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪ್ರಾಣಾಃ ಪ್ರಾಣಾನ್ನಾಭಿರ್ವ್ಯುಪಾಶ್ರಿತಾ |
ಸಿರಾಭಿರಾವೃತಾ ನಾಭಿಶ್ಚಕ್ರನಾಭಿರಿವಾರಕೈಃ ||೫||
View original
नाभिस्थाः प्राणिनां प्राणाः प्राणान्नाभिर्व्युपाश्रिता |
सिराभिरावृता नाभिश्चक्रनाभिरिवारकैः ||५||
ಇದಾನೀಂ ಸಿರಾಣಾಂ ಪ್ರಾಣಾನಾಂ ಚಾಧಾರಾಧೇಯತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ನಾಭಿಸ್ಥಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಾಭಿಸ್ಥಾ ಇತ್ಯನೇನ ನಾಭ್ಯಾವರಕಾಸು ಸಿರಾಸ್ವವಸ್ಥಿತಾಃ| ಪ್ರಾಣಾ ಇತಿ ಸಿರಾಣಾಂ ಪ್ರಾಣಾಧಾರತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್||೫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ತಾಸಾಂ ಮೂಲಸಿರಾಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್; ತಾಸಾಂ ವಾತವಾಹಿನ್ಯೋ ದಶ, ಪಿತ್ತವಾಹಿನ್ಯೋ ದಶ, ಕಫವಾಹಿನ್ಯೋ ದಶ, ದಶ ರಕ್ತವಾಹಿನ್ಯಃ |
ತಾಸಾಂ ತು ವಾತವಾಹಿನೀನಾಂ ವಾತಸ್ಥಾನಗತಾನಾಂ ಪಞ್ಚಸಪ್ತತಿಶತಂ ಭವತಿ, ತಾವತ್ಯ ಏವ ಪಿತ್ತವಾಹಿನ್ಯಃ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನೇ, ಕಫವಾಹಿನ್ಯಶ್ಚ ಕಫಸ್ಥಾನೇ, ರಕ್ತವಾಹಿನ್ಯಶ್ಚ ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹ್ನೋಃ; ಏವಮೇತಾನಿ ಸಪ್ತ ಸಿರಾಶತಾನಿ ||೬||
View original
तासां मूलसिराश्चत्वारिंशत्; तासां वातवाहिन्यो दश, पित्तवाहिन्यो दश, कफवाहिन्यो दश, दश रक्तवाहिन्यः |
तासां तु वातवाहिनीनां वातस्थानगतानां पञ्चसप्ततिशतं भवति, तावत्य एव पित्तवाहिन्यः पित्तस्थाने, कफवाहिन्यश्च कफस्थाने, रक्तवाहिन्यश्च यकृत्प्लीह्नोः; एवमेतानि सप्त सिराशतानि ||६||
ಇದಾನೀಂ ಸಿರಾಪಿಣ್ಡಮಭಿಧಾಯ ವಿಭಜನ್ನಾಹ- ತಾಸಾಮಿತ್ಯಾದಿ||೬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ತತ್ರ ವಾತವಾಹಿನ್ಯಃ ಸಿರಾ ಏಕಸ್ಮಿನ್ ಸಕ್ಥ್ನಿ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ; ಏತೇನೇತರಸಕ್ಥಿ ಬಾಹೂ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೌ |
ವಿಶೇಷತಸ್ತು ಕೋಷ್ಠೇ ಚತುಸ್ತ್ರಿಂಶತ್; ತಾಸಾಂ ಗುದಮೇಢ್ರಾಶ್ರಿತಾಃ ಶ್ರೋಣ್ಯಾಮಷ್ಟೌ, ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ, ಷಟ್ ಪೃಷ್ಠೇ, ತಾವತ್ಯ ಏವೋದರೇ, ದಶ ವಕ್ಷಸಿ |
ಏಕಚತ್ವಾರಿಂಶಜ್ಜತ್ರುಣ ಊರ್ಧ್ವಂ; ತಾಸಾಂ ಚತುರ್ದಶ ಗ್ರೀವಾಯಾಂ, ಕರ್ಣಯೋಶ್ಚತಸ್ರಃ, ನವ ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ, ಷಣ್ ನಾಸಿಕಾಯಾಂ, ಅಷ್ಟೌ ನೇತ್ರಯೋಃ, ಏವಮೇತತ್ ಪಞ್ಚಸಪ್ತತಿಶತಂ ವಾತವಾಹಿನೀನಾಂ ಸಿರಾಣಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ಭವತಿ |
ಏಷ ಏವ ವಿಭಾಗಃ ಶೇಷಾಣಾಮಪಿ |
ವಿಶೇಷತಸ್ತು ಪಿತ್ತವಾಹಿನ್ಯೋ ನೇತ್ರಯೋರ್ದಶ, ಕರ್ಣಯೋರ್ದ್ವೇ; ಏವಂ ರಕ್ತವಹಾಃ ಕಫವಹಾಶ್ಚ |
ಏವಮೇತಾನಿ ಸಪ್ತ ಸಿರಾಶತಾನಿ ಸವಿಭಾಗಾನಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾನಿ ||೭||
View original
तत्र वातवाहिन्यः सिरा एकस्मिन् सक्थ्नि पञ्चविंशतिः; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ |
विशेषतस्तु कोष्ठे चतुस्त्रिंशत्; तासां गुदमेढ्राश्रिताः श्रोण्यामष्टौ, द्वे द्वे पार्श्वयोः, षट् पृष्ठे, तावत्य एवोदरे, दश वक्षसि |
एकचत्वारिंशज्जत्रुण ऊर्ध्वं; तासां चतुर्दश ग्रीवायां, कर्णयोश्चतस्रः, नव जिह्वायां, षण् नासिकायां, अष्टौ नेत्रयोः, एवमेतत् पञ्चसप्ततिशतं वातवाहिनीनां सिराणां व्याख्यातं भवति |
एष एव विभागः शेषाणामपि |
विशेषतस्तु पित्तवाहिन्यो नेत्रयोर्दश, कर्णयोर्द्वे; एवं रक्तवहाः कफवहाश्च |
एवमेतानि सप्त सिराशतानि सविभागानि व्याख्यातानि ||७||
ವಾತಾದಿವಹಾಃ ಸಿರಾಃ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಸಙ್ಖ್ಯಯಾಽಭಿಧಾಯ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗವಿಭಾಗೇನ ತಾ ಏವ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ- ತತ್ರ ವಾತವಾಹಿನ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕೋಷ್ಠೇ ಚತುಸ್ತ್ರಿಂಶದಿತಿ ಯಾಃ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾಸ್ತಾಸಾಂ ವಿವರಣಮಾಹ- ತಾಸಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕಚತ್ವಾರಿಂಶಜ್ಜತ್ರುಣ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯುದ್ದಿಷ್ಟಾನಾಂ ವಿವರಣಮಾಹ- ತಾಸಾಂ ಚತುರ್ದಶೇತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚಸಪ್ತತಿಶತಮಿತಿ ಪಞ್ಚಸಪ್ತತ್ಯಧಿಕಂ ಶತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಷ ಏವ ವಿಭಾಗಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೋ ವಾತವಾಹಿಸಿರಾವಿಭಾಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೇಷಾಣಾಮಿತಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತವಹಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ಪಿತ್ತಾದಿವಾಹಿನೀನಾಮಪಿ ಸಿರಾಣಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪಞ್ಚಸಪ್ತತ್ಯಧಿಕಂ ಶತಂ ಭವತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಉಪಸಂಹಾರಮಾಹ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ||೭||
Adhikarana 7 (8-15) · Śloka 15
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಕ್ರಿಯಾಣಾಮಪ್ರತೀಘಾತಮಮೋಹಂ ಬುದ್ಧಿಕರ್ಮಣಾಮ್ |
ಕರೋತ್ಯನ್ಯಾನ್ ಗುಣಾಂಶ್ಚಾಪಿ ಸ್ವಾಃ ಸಿರಾಃ ಪವನಶ್ಚರನ್ ||೮||
ಯದಾ ತು ಕುಪಿತೋ ವಾಯುಃ ಸ್ವಾಃ ಸಿರಾಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ |
ತದಾಽಸ್ಯ ವಿವಿಧಾ ರೋಗಾ ಜಾಯನ್ತೇ ವಾತಸಮ್ಭವಾಃ ||೯||
ಭ್ರಾಜಿಷ್ಣುತಾಮನ್ನರುಚಿಮಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಮರೋಗತಾಮ್ |
ಸಂಸರ್ಪತ್ ಸ್ವಾಃ ಸಿರಾಃ ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚಾನ್ಯಾನ್ ಗುಣಾನಪಿ ||೧೦||
ಯದಾ ಪ್ರಕುಪಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ಸೇವತೇ ಸ್ವವಹಾಃ ಸಿರಾಃ |
ತದಾಽಸ್ಯ ವಿವಿಧಾ ರೋಗಾ ಜಾಯನ್ತೇ ಪಿತ್ತಸಮ್ಭವಾಃ ||೧೧||
ಸ್ನೇಹಮಙ್ಗೇಷು ಸನ್ಧೀನಾಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಬಲಮುದೀರ್ಣತಾಮ್ |
ಕರೋತ್ಯನ್ಯಾನ್ ಗುಣಾಂಶ್ಚಾಪಿ ಬಲಾಸಃ ಸ್ವಾಃ ಸಿರಾಶ್ಚರನ್ ||೧೨||
ಯದಾ ತು ಕುಪಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸ್ವಾಃ ಸಿರಾಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ |
ತದಾಽಸ್ಯ ವಿವಿಧಾ ರೋಗಾ ಜಾಯನ್ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಮ್ಭವಾಃ ||೧೩||
ಧಾತೂನಾಂ ಪೂರಣಂ ವರ್ಣಂ ಸ್ಪರ್ಶಜ್ಞಾನಮಸಂಶಯಮ್ |
ಸ್ವಾಃ ಸಿರಾಃ ಸಞ್ಚರದ್ರಕ್ತಂ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚಾನ್ಯಾನ್ ಗುಣಾನಪಿ ||೧೪||
ಯದಾ ತು ಕುಪಿತಂ ರಕ್ತಂ ಸೇವತೇ ಸ್ವವಹಾಃ ಸಿರಾಃ |
ತದಾಽಸ್ಯ ವಿವಿಧಾ ರೋಗಾ ಜಾಯನ್ತೇ ರಕ್ತಸಮ್ಭವಾಃ ||೧೫||
View original
भवन्ति चात्र- क्रियाणामप्रतीघातममोहं बुद्धिकर्मणाम् |
करोत्यन्यान् गुणांश्चापि स्वाः सिराः पवनश्चरन् ||८||
यदा तु कुपितो वायुः स्वाः सिराः प्रतिपद्यते |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते वातसम्भवाः ||९||
भ्राजिष्णुतामन्नरुचिमग्निदीप्तिमरोगताम् |
संसर्पत् स्वाः सिराः पित्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि ||१०||
यदा प्रकुपितं पित्तं सेवते स्ववहाः सिराः |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते पित्तसम्भवाः ||११||
स्नेहमङ्गेषु सन्धीनां स्थैर्यं बलमुदीर्णताम् |
करोत्यन्यान् गुणांश्चापि बलासः स्वाः सिराश्चरन् ||१२||
यदा तु कुपितः श्लेष्मा स्वाः सिराः प्रतिपद्यते |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते श्लेष्मसम्भवाः ||१३||
धातूनां पूरणं वर्णं स्पर्शज्ञानमसंशयम् |
स्वाः सिराः सञ्चरद्रक्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि ||१४||
यदा तु कुपितं रक्तं सेवते स्ववहाः सिराः |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते रक्तसम्भवाः ||१५||
ಇದಾನೀಂ ವಾತಾದಿವಹಸಿರಾಸು ವಾತಾದೀನಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಾನಾಂ ಪ್ರಾಕೃತಂ ಕರ್ಮ ವಿಕೃತಿಭೂತಾನಾಂ ವೈಕೃತಂ ಚ ಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕ್ರಿಯಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಕಾಯಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಪ್ರಸಾರಣಾಕುಞ್ಚನಾದೀನಾಂ, ವಾಕ್ಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಭಾಷಿತಾದೀನಾಮ್| ಅಪ್ರತೀಘಾತಮ್ ಅಪ್ರತಿಹನನಮ್| ಬುದ್ಧಿಕರ್ಮಣಾಮಿತಿ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ, ಮನಸೋ ಬುದ್ಧೇಶ್ಚ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ವಿಷಯೇ ಪ್ರಾಕೃತಾಯಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತೌ ಮೋಹಸ್ಯಾಭಾವಂ ಕರೋತಿ| ಅನ್ಯಾನ್ ಗುಣಾನ್ “ತತ್ರ ಪ್ರಸ್ಪನ್ದನೋದ್ವಹನಪೂರಣ” (ಸೂ.೧೫) ಇತ್ಯಾದಿಕಾನ್| ಭ್ರಾಜಿಷ್ಣುತಾಂ ದೀಪ್ತಿಮತ್ತ್ವಮ್| ಸಂಸರ್ಪತ್ ಗಚ್ಛತ್| ಅನ್ಯಾನ್ ಗುಣಾನ್ “ರಾಗಪಕ್ತ್ಯೋಜ” (ಸೂ.೧೫) ಇತ್ಯಾದಿಕಾನ್| ಯದೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯಾನ್ ಗುಣಾನ್ ಸನ್ಧಿಶ್ಲೇಷಣಾದಿಕಾನ್| ಯದಾ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯಾನ್ ಗುಣಾನ್ “ರಕ್ತಂ ವರ್ಣಪ್ರಸಾದಂ” (ಸೂ.೧೫) ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಾನ್||೮-೧೫||
Adhikarana 8 (16) · Śloka 16
ನ ಹಿ ವಾತಂ ಸಿರಾಃ ಕಾಶ್ಚಿನ್ನ ಪಿತ್ತಂ ಕೇವಲಂ ತಥಾ |
ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ವಾ ವಹನ್ತ್ಯೇತಾ ಅತಃ ಸರ್ವವಹಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೧೬||
View original
न हि वातं सिराः काश्चिन्न पित्तं केवलं तथा |
श्लेष्माणं वा वहन्त्येता अतः सर्ववहाः स्मृताः ||१६||
ಪ್ರಾಕೃತವಾತಾದಿವಹಾನಾಮಪಿ ಸಿರಾಣಾಂ ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವಕಾರ್ಯೋಪಲಮ್ಭಾತ್ ಸರ್ವವಹತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನ ಹಿ ವಾತಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೬||
Adhikarana 9 (17) · Śloka 17
ಪ್ರದುಷ್ಟಾನಾಂ ಹಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾನಾಂ ಪ್ರಧಾವತಾಮ್ |
ಧ್ರುವಮುನ್ಮಾರ್ಗಗಮನಮತಃ ಸರ್ವವಹಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೧೭||
View original
प्रदुष्टानां हि दोषाणां मूर्च्छितानां प्रधावताम् |
ध्रुवमुन्मार्गगमनमतः सर्ववहाः स्मृताः ||१७||
ಇದಾನೀಂ ಪ್ರಕುಪಿತವಾತಾದಿವಹಾನಾಮಪಿ ಸಿರಾಣಾಂ ಸರ್ವವಹತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪ್ರದುಷ್ಟಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾನಾಮಿತಿ ಪರಸ್ಪರಂ ಮಿಶ್ರಿತಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೭||
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
ತತ್ರಾರುಣಾ ವಾತವಹಾಃ ಪೂರ್ಯನ್ತೇ ವಾಯುನಾ ಸಿರಾಃ |
ಪಿತ್ತಾದುಷ್ಣಾಶ್ಚ ನೀಲಾಶ್ಚ, ಶೀತಾ ಗೌರ್ಯಃ ಸ್ಥಿರಾಃ ಕಫಾತ್ ಅಸೃಗ್ವಹಾಸ್ತು ರೋಹಿಣ್ಯಃ ಸಿರಾ ನಾತ್ಯುಷ್ಣಶೀತಲಾಃ ||೧೮||
View original
तत्रारुणा वातवहाः पूर्यन्ते वायुना सिराः |
पित्तादुष्णाश्च नीलाश्च, शीता गौर्यः स्थिराः कफात् असृग्वहास्तु रोहिण्यः सिरा नात्युष्णशीतलाः ||१८||
ಸಿರಾವಿಭಕ್ತಿಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತದ್ವರ್ಣವಿಭಕ್ತಿಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ||೧೮||
Adhikarana 11 (19-21) · Śloka 21
ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ನ ವಿಧ್ಯೇದ್ಯಾಃ ಸಿರಾ ಭಿಷಕ್ |
ವೈಕಲ್ಯಂ ಮರಣಂ ಚಾಪಿ ವ್ಯಧಾತ್ತಾಸಾಂ ಧ್ರುವಂ ಭವೇತ್ ||೧೯||
ಸಿರಾಶತಾನಿ ಚತ್ವಾರಿ ವಿದ್ಯಾಚ್ಛಾಖಾಸು ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ |
ಷಟ್ತ್ರಿಂಶಚ್ಚ ಶತಂ ಕೋಷ್ಠೇ ಚತುಃಷಷ್ಟಂ ಚ ಮೂರ್ಧನಿ ||೨೦||
ಶಾಖಾಸು ಷೋಡಶ ಸಿರಾಃ ಕೋಷ್ಠೇ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದೇವ ತು |
ಪಞ್ಚಾಶಜ್ಜತ್ರುಣಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಮವ್ಯಧ್ಯಾಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ ||೨೧||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि न विध्येद्याः सिरा भिषक् |
वैकल्यं मरणं चापि व्यधात्तासां ध्रुवं भवेत् ||१९||
सिराशतानि चत्वारि विद्याच्छाखासु बुद्धिमान् |
षट्त्रिंशच्च शतं कोष्ठे चतुःषष्टं च मूर्धनि ||२०||
शाखासु षोडश सिराः कोष्ठे द्वात्रिंशदेव तु |
पञ्चाशज्जत्रुणश्चोर्ध्वमव्यध्याः परिकीर्तिताः ||२१||
ತತ್ರ ವ್ಯಧ್ಯಾವ್ಯಧ್ಯವಿಭಾಗಜ್ಞಾನಾಯ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಿ ಸಪ್ತಸಿರಾಶತಾನಿ ಷಡಙ್ಗೇಷ್ವನೂದ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಾ ಅವ್ಯಧ್ಯಾಃ ಸಿರಾಃ ಪ್ರಾಹ- ಸಿರಾಶತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಸಿರಾಶತಾನಿ ಚತ್ವಾರೀತಿ ಏಕೈಕಶಾಖಾಗತವಾತಾದಿವಹಾನಾಂ ಸಿರಾಣಾಂ ಪಞ್ಚವಿಂಶತ್ಯಾ ಚತ್ವಾರಿ ಶತಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ಚತುಃಷಷ್ಟಂ ಚೇತಿ ಶತಮಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯೋಜನೀಯಂ, ತೇನ ಚತುಃಷಷ್ಟ್ಯಧಿಕಂ ಶತಂ ಮೂರ್ಧನಿ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್||೧೯-೨೧||
Adhikarana 12 (22) · Śloka 22
ತತ್ರ ಸಿರಾಶತಮೇಕಸ್ಮಿನ್ ಸಕ್ಥ್ನಿ ಭವತಿ; ತಾಸಾಂ ಜಾಲಧರಾ ತ್ವೇಕಾ, ತಿಸ್ರಶ್ಚಾಭ್ಯನ್ತರಾಃ- ತತ್ರೋರ್ವೀಸಞ್ಜ್ಞೇ ದ್ವೇ, ಲೋಹಿತಾಕ್ಷಸಞ್ಜ್ಞಾ ಚೈಕಾ, ತಾಸ್ತ್ವವ್ಯಧ್ಯಾಃ; ಏತೇನೇತರಸಕ್ಥಿ ಬಾಹೂ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೌ; ಏವಮಶಸ್ತ್ರಕೃತ್ಯಾಃ ಷೋಡಶ ಶಾಖಾಸು |
ದ್ವಾತ್ರಿಂಶಚ್ಛ್ರೋಣ್ಯಾಂ, ತಾಸಾಮಷ್ಟಾವಶಸ್ತ್ರಕೃತ್ಯಾಃ- ದ್ವೇ ದ್ವೇ ವಿಟಪಯೋಃ , ಕಟೀಕತರುಣಯೋಶ್ಚ; ಅಷ್ಟಾವಷ್ಟಾವೇಕೈಕಸ್ಮಿನ್ ಪಾರ್ಶ್ವೇ, ತಾಸಾಮೇಕೈಕಾಮೂರ್ಧ್ವಗಾಂ ಪರಿಹರೇತ್, ಪಾರ್ಶ್ವಸನ್ಧಿಗತೇ ಚ ದ್ವೇ; ಚತಸ್ರೋ ವಿಂಶತಿಶ್ಚ ಪೃಷ್ಠೇ ಪೃಷ್ಠವಂಶಮುಭಯತಃ, ತಾಸಾಮೂರ್ಧ್ವಗಾಮಿನ್ಯೌ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಪರಿಹರೇದ್ಬೃಹತೀಸಿರೇ; ತಾವತ್ಯ ಏವೋದರೇ, ತಾಸಾಂ ಮೇಢ್ರೋಪರಿ ರೋಮರಾಜೀಮುಭಯತೋ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಪರಿಹರೇತ್; ಚತ್ವಾರಿಂಶದ್ವಕ್ಷಸಿ, ತಾಸಾಂ ಚತುರ್ದಶಾಶಸ್ತ್ರಕೃತ್ಯಾಃ- ಹೃದಯೇ ದ್ವೇ, ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಸ್ತನಮೂಲೇ, ಸ್ತನರೋಹಿತಾಪಲಾಪಸ್ತಮ್ಭೇಷೂಭಯತೋಽಷ್ಟೌ; ಏವಂ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದಶಸ್ತ್ರಕೃತ್ಯಾಃ ಪೃಷ್ಠೋದರೋರಃಸು ಭವನ್ತಿ |
ಚತುಃಷಷ್ಟಂ ಸಿರಾಶತಂ ಜತ್ರುಣ ಊರ್ಧ್ವಂ ಭವತಿ; ತತ್ರ ಷಟ್ಪಞ್ಚಾಶಚ್ಛಿರೋಧರಾಯಾಂ , ತಾಸಾಮಷ್ಟೌ ಚತಸ್ರಶ್ಚ ಮರ್ಮಸಞ್ಜ್ಞಾಃ ಪರಿಹರೇತ್, ದ್ವೇ ಕೃಕಾಟಿಕಯೋಃ, ದ್ವೇ ವಿಧುರಯೋಃ, ಏವಂ ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ಷೋಡಶಾವ್ಯಧ್ಯಾಃ; ಹನ್ವೋರುಭಯತೋಽಷ್ಟಾವಷ್ಟೌ, ತಾಸಾಂ ತು ಸನ್ಧಿಧಮನ್ಯೌ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಪರಿಹರೇತ್; ಷಟ್ತ್ರಿಂಶಜ್ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ, ತಾಸಾಮಧಃ ಷೋಡಶಾಶಸ್ತ್ರಕೃತ್ಯಾಃ, ರಸವಹೇ ದ್ವೇ, ವಾಗ್ವಹೇ ಚ ದ್ವೇ; ದ್ವಿರ್ದ್ವಾದಶ ನಾಸಾಯಾಂ, ತಾಸಾಮೌಪನಾಸಿಕ್ಯಶ್ಚತಸ್ರಃ ಪರಿಹರೇತ್, ತಾಸಾಮೇವ ಚ ತಾಲುನ್ಯೇಕಾಂ ಮೃದಾವುದ್ದೇಶೇ; ಅಷ್ಟತ್ರಿಂಶದುಭಯೋರ್ನೇತ್ರಯೋಃ , ತಾಸಾಮೇಕೈಕಾಮಪಾಙ್ಗಯೋಃ ಪರಿಹರೇತ್; ಕರ್ಣಯೋರ್ದಶ, ತಾಸಾಂ ಶಬ್ದವಾಹಿನೀಮೇಕೈಕಾಂ ಪರಿಹರೇತ್; ನಾಸಾನೇತ್ರಗತಾಸ್ತು ಲಲಾಟೇ ಷಷ್ಟಿಃ, ತಾಸಾಂ ಕೇಶಾನ್ತಾನುಗತಾಶ್ಚತಸ್ರ, ಆವರ್ತಯೋರೇಕೈಕಾ, ಸ್ಥಪನ್ಯಾಂ ಚೈಕಾ ಪರಿಹರ್ತವ್ಯಾ; ಶಙ್ಖಯೋರ್ದಶ, ತಾಸಾಂ ಶಙ್ಖಸನ್ಧಿಗತಾಮೇಕೈಕಾಂ ಪರಿಹರೇತ್; ದ್ವಾದಶ ಮೂರ್ಧ್ನಿ, ತಾಸಾಮುತ್ಕ್ಷೇಪಯೋರ್ದ್ವೇ ಪರಿಹರೇತ್, ಸೀಮನ್ತೇಷ್ವೇಕೈಕಾಮ್, ಏಕಾಮಧಿಪತಾವಿತಿ; ಏವಮಶಸ್ತ್ರಕೃತ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚಾಶಜ್ಜತ್ರುಣ ಊರ್ಧ್ವಮಿತಿ ||೨೨||
View original
तत्र सिराशतमेकस्मिन् सक्थ्नि भवति; तासां जालधरा त्वेका, तिस्रश्चाभ्यन्तराः- तत्रोर्वीसञ्ज्ञे द्वे, लोहिताक्षसञ्ज्ञा चैका, तास्त्वव्यध्याः; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; एवमशस्त्रकृत्याः षोडश शाखासु |
द्वात्रिंशच्छ्रोण्यां, तासामष्टावशस्त्रकृत्याः- द्वे द्वे विटपयोः , कटीकतरुणयोश्च; अष्टावष्टावेकैकस्मिन् पार्श्वे, तासामेकैकामूर्ध्वगां परिहरेत्, पार्श्वसन्धिगते च द्वे; चतस्रो विंशतिश्च पृष्ठे पृष्ठवंशमुभयतः, तासामूर्ध्वगामिन्यौ द्वे द्वे परिहरेद्बृहतीसिरे; तावत्य एवोदरे, तासां मेढ्रोपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे परिहरेत्; चत्वारिंशद्वक्षसि, तासां चतुर्दशाशस्त्रकृत्याः- हृदये द्वे, द्वे द्वे स्तनमूले, स्तनरोहितापलापस्तम्भेषूभयतोऽष्टौ; एवं द्वात्रिंशदशस्त्रकृत्याः पृष्ठोदरोरःसु भवन्ति |
चतुःषष्टं सिराशतं जत्रुण ऊर्ध्वं भवति; तत्र षट्पञ्चाशच्छिरोधरायां , तासामष्टौ चतस्रश्च मर्मसञ्ज्ञाः परिहरेत्, द्वे कृकाटिकयोः, द्वे विधुरयोः, एवं ग्रीवायां षोडशाव्यध्याः; हन्वोरुभयतोऽष्टावष्टौ, तासां तु सन्धिधमन्यौ द्वे द्वे परिहरेत्; षट्त्रिंशज्जिह्वायां, तासामधः षोडशाशस्त्रकृत्याः, रसवहे द्वे, वाग्वहे च द्वे; द्विर्द्वादश नासायां, तासामौपनासिक्यश्चतस्रः परिहरेत्, तासामेव च तालुन्येकां मृदावुद्देशे; अष्टत्रिंशदुभयोर्नेत्रयोः , तासामेकैकामपाङ्गयोः परिहरेत्; कर्णयोर्दश, तासां शब्दवाहिनीमेकैकां परिहरेत्; नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः, तासां केशान्तानुगताश्चतस्र, आवर्तयोरेकैका, स्थपन्यां चैका परिहर्तव्या; शङ्खयोर्दश, तासां शङ्खसन्धिगतामेकैकां परिहरेत्; द्वादश मूर्ध्नि, तासामुत्क्षेपयोर्द्वे परिहरेत्, सीमन्तेष्वेकैकाम्, एकामधिपताविति; एवमशस्त्रकृत्याः पञ्चाशज्जत्रुण ऊर्ध्वमिति ||२२||
ಕಾಸ್ತಾ ಅವ್ಯಧ್ಯಾಃ? ಇತ್ಯಾಹ- ತತ್ರ ಸಿರಾಶತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜಾಲಧರಾ ಇತಿ ಜಾಲಾನೀವ ಜಾಲಾನಿ ಮಾಂಸಸಿರಾಸ್ನಾಯ್ವಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಜಾನಿ ಕೂರ್ಚಶಿರೋವ್ಯಾಪೀನಿ ತಾನಿ ಧಾರಯನ್ತಿ ಯಾಸ್ತಾ ಜಾಲಧರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾಸ್ತಾಸ್ತಿಸ್ರೋಽಭ್ಯನ್ತರಾ ಇತ್ಯಾಹ- ತತ್ರೋರ್ವೀಸಞ್ಜ್ಞೇ ದ್ವೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ದ್ವೇ ಅಪಿ ತೇ ಉರ್ವೀಸಞ್ಜ್ಞೇ ಅತಿಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾಙ್ಮರ್ಮವಿಭಾಗೀಯೇ ಶಾರೀರೇ ಉರ್ವೀಸಞ್ಜ್ಞೈಕಮರ್ಮತಯಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೇ| ಕಟೀಕತರುಣಯೋಶ್ಚೇತಿ ಅತ್ರಾಪಿ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪಾರ್ಶ್ವಸನ್ಧಿಗತೇ ದ್ವೇ ಇತಿ ಜಘನಪಾರ್ಶ್ವಮಧ್ಯಯೋರ್ಯೇ ಪಾರ್ಶ್ವಸನ್ಧಿಸಞ್ಜ್ಞಕೇ ಮರ್ಮಣೀ ತತ್ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ದ್ವೇ| ಚತಸ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೃಷ್ಠಗತಚತುರ್ವಿಂಶತಿಸಿರಾಸು ಮಧ್ಯೇ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಬೃಹತೀಸಿರೇ ಪರಿಹರೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾವತ್ಯ ಇತಿ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಚತ್ವಾರಿಂಶದಿತ್ಯಾದಿ| ಉಭಯತೋಽಷ್ಟಾವಿತಿ ಉಭಯತ್ರೇತ್ಯರ್ಥೇ ಉಭಯತ ಇತಿ ಸ್ತನಮೂಲಾದಿಷು ಯೋಜನೀಯಂ, ತೇನೋಭಯತ್ರ ಸ್ತನಮೂಲೇ ವಾಮದಕ್ಷಿಣಾಶ್ರಿತೇ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಇತಿ ಚತಸ್ರಃ| ತಥೋಭಯತ್ರ ಸ್ತನರೋಹಿತಾಪಲಾಪಸ್ತಮ್ಭೇಷ್ವಷ್ಟೌ; ತತ್ರ ಸ್ತನರೋಹಿತಯೋರ್ದ್ವೇ ದ್ವೇ, ಅಪಲಾಪಯೋರೇಕೈಕಾ, ಅಪಸ್ತಮ್ಭಯೋರಪ್ಯೇಕೈಕಾ, ಏವಮಷ್ಟಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪಸಂಹಾರಮಾಹ- ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪೃಷ್ಠೋದರೋರಃಸ್ವಿತ್ಯತ್ರ ಪೃಷ್ಠಶಬ್ದೇನ ಶ್ರೋಣಿಪಾರ್ಶ್ವಾನಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಂ; ತೇನ ಶ್ರೋಣಿಗತಾ ಅಷ್ಟೌ, ಪಾರ್ಶ್ವಗತಾ ಏಕೈಕಾ, ಚತಸ್ರಃ ಪೃಷ್ಠೇ, ಚತಸ್ರ ಉದರೇ, ಚತುರ್ದಶ ವಕ್ಷಸಿ, ಏವಂ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದವ್ಯಧ್ಯಾಃ| ಚತುಃಷಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚತುಃಷಷ್ಟಂ ಸಿರಾಶತಮಿತಿ ಚತುಃಷಷ್ಟ್ಯಧಿಕಂ ಸಿರಾಶತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರೇತಿ ಚತುಃಷಷ್ಟ್ಯಧಿಕಸಿರಾಶತಮಧ್ಯೇ| ಅಷ್ಟೌ ಚತಸ್ರಶ್ಚ ಮರ್ಮಸಞ್ಜ್ಞಾ ಇತಿ ತತ್ರಾಷ್ಟೌ ಮಾತೃಕಾಃ, ದ್ವೇ ನೀಲೇ, ದ್ವೇ ಚ ಮನ್ಯೇ, ಏತಾ ದ್ವಾದಶ ಮರ್ಮಸಞ್ಜ್ಞಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ತಥಾ ದ್ವೇ ಕೃಕಾಟಿಕಯೋಃ, ದ್ವೇ ವಿಧುರಯೋಃ, ಏವಂ ಗ್ರೀವಾಯಾಂ ಷೋಡಶಾವ್ಯಧ್ಯಾಃ| ಗಯೀ ತು ವಾತಾದಿವಹಾನಾಂ ಚತುರ್ಭಿರಷ್ಟಕೈದ್ವಾತ್ರಿಂಶದ್ಗ್ರೀವಾಯಾಂ, ತತ್ರ ಷೋಡಶಾವ್ಯಧ್ಯಾ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ಸನ್ಧಿಧಮನ್ಯಾವಿತಿ ಹನುಸನ್ಧಿಧಮನ್ಯಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಹನ್ವೋಃ ಷೋಡಶ ಸಿರಾ ಗ್ರೀವಾಸಿರಾಸ್ವೇವಾನ್ತರ್ಭವನ್ತೀತ್ಯತೋ ನ ಪೃಥಗ್ಗಣನೀಯಾಃ| ಗಯೀ ತು “ಹನುಗತಾಃ ಪೃಥಗೇವ ಷೋಡಶ, ತತ್ರ ದ್ವೇ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಕರ್ಮಣೀ ಪರಿಹರೇತ್” ಇತ್ಯಾಹ| ಷಟ್ತ್ರಿಂಶದಿತ್ಯಾದಿ| ತಾಸಾಮಧಃ ಷೋಡಶೇತಿ ತಾಸಾಂ ಜಿಹ್ವಾಗತಷಟ್ತ್ರಿಂಶತ್ಸಿರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇಽಧೋಜಿಹ್ವಾಯಾಃ ಷೋಡಶಸಿರಾ ಭವನ್ತಿ, ಶೇಷಾ ವಿಂಶತಿಶ್ಚ ಜಿಹ್ವಾಯಾ ಊರ್ಧ್ವಂ ಭವನ್ತಿ| ಅಶಸ್ತ್ರಕೃತ್ಯಾ ರಸವಹೇ ವಾಗ್ವಹೇ ಚೇತಿ ರಸವಹೇ ದ್ವೇ, ವಾಗ್ವಹೇ ಚ ದ್ವೇ| ಗಯೀ ತು “ಅಷ್ಟಾವಿಂಶತಿರ್ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ, ತಾಸು ರಸವಾಹಿನ್ಯಃ ಷಡಶಸ್ತ್ರಕೃತ್ಯಾಃ” ಇತಿ ಬ್ರೂತೇ| ದ್ವಿರ್ದ್ವಾದಶೇತಿ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಔಪನಾಸಿಕ್ಯಃ ನಾಸಾಸಮೀಪವರ್ತಿನ್ಯಃ| ಮೃದಾವುದ್ದೇಶೇ ಇತಿ ಘಣ್ಟಾಸಮೀಪೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗಯೀ ತು “ಷೋಡಶ ನಾಸಾಯಾಂ, ತಾಸು ಪಞ್ಚಾವ್ಯಧ್ಯಾ” ಇತ್ಯಾಹ| ಅಷ್ಟತ್ರಿಂಶದಿತಿ ಗಯೀ ತು “ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರುಭಯೋರ್ನೇತ್ರಯೋಃ; ತಾಸಾಮೇಕೈಕಾಮಪಾಙ್ಗಯೋಃ ಪರಿಹರೇತ್” ಇತ್ಯಾಚಷ್ಟೇ| ಕರ್ಣಯೋರಿತ್ಯಾದಿ ಗಯೀ ತು “ಕರ್ಣಯೋಃ ಷೋಡಶ, ತಾಸಾಮೇಕೈಕಾಂ ಶಬ್ದವಹಾಂ ಪರಿಹರೇತ್” ಇತಿ ಬ್ರೂತೇ| ನಾಸಾನೇತ್ರೇತ್ಯಾದಿ ಯಾಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರ್ನಾಸಾಗತಾ ಯಾಶ್ಚ ಷಟ್ತ್ರಿಂಶನ್ನೇತ್ರಗತಾಸ್ತಾ ಏವ ಷಷ್ಟಿರ್ಲಲಾಟೇ ಜ್ಞಾತವ್ಯಾಃ, ಅತೋ ನ ಪೃಥಗ್ಗಣನೀಯಾಃ | ಕೇಶಾನ್ತಾನುಗತಾ ಇತಿ ಆವರ್ತಮರ್ಮಸಮೀಪಕೇಶಾನ್ತಾನುಗತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗಯೀ ತು “ಲಲಾಟಸ್ಥಿತಾಭಿಃ ಸಿರಾಭಿಃ ಸಹ ನಾಸಾನೇತ್ರಗತಾಃ ಸಿರಾ ಲಲಾಟೇ ಷಷ್ಟಿಃ, ತಾಸು ಸಪ್ತಾವ್ಯಧ್ಯಾಃ” ಇತಿ ಬ್ರೂತೇ| ಶಙ್ಖಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಶಙ್ಖಯೋರ್ದಶೇತಿ ಏತಾ ಅಪಿ ನಾಸಾನೇತ್ರಗತಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ, ಅತೋ ನ ಪೃಥಗ್ಗಣನೀಯಾಃ| ಗಯೀ ತು ಶಙ್ಖಯೋರಷ್ಟೌ ಪೃಥಗೇವ ಪಠತಿ; ತಾಸು ದ್ವೇ ಶಙ್ಖಸನ್ಧಿಗತೇ ಅವ್ಯಧ್ಯೇ, ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ದ್ವಾದಶ ಮೂರ್ಧ್ನೀತ್ಯಾದಿ| ಸೀಮನ್ತೇಷು ಪಞ್ಚಸ್ವೇಕೈಕಾಂ ಪರಿಹರೇತ್, ತಥಾಽಧಿಪತಾವೇಕಾಂ ಪರಿಹರೇತ್, ಏತಾಸಾಮಪಿ ನಾಸಾನೇತ್ರಗತತ್ವಾತ್ ಪೃಥಗ್ಗಣನಾ ನ ಕರ್ತವ್ಯಾ| ಗಯೀ ತು ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಪೃಥಗೇವ ದ್ವಾದಶ ಪಠಿತ್ವಾ ತಾಸ್ವಷ್ಟಾವವ್ಯಧ್ಯಾ ಇತ್ಯಾಹ||೨೨||
Adhikarana 13 (23) · Śloka 23
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ವ್ಯಾಪ್ನುವನ್ತ್ಯಭಿತೋ ದೇಹಂ ನಾಭಿತಃ ಪ್ರಸೃತಾಃ ಸಿರಾಃ |
ಪ್ರತಾನಾಃ ಪದ್ಮಿನೀಕನ್ದಾದ್ಬಿಸಾದೀನಾಂ ಯಥಾ ಜಲಮ್ ||೨೩||
View original
भवति चात्र- व्याप्नुवन्त्यभितो देहं नाभितः प्रसृताः सिराः |
प्रतानाः पद्मिनीकन्दाद्बिसादीनां यथा जलम् ||२३||
ಇದಾನೀಂ ಸರ್ವತ್ರ ಸಿರಾಸಮ್ಭವತ್ವೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಸಙ್ಖ್ಯಾವ್ಯಭಿಚಾರೋಽಸ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವ್ಯಾಪ್ನುವನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ ಬಿಸಾದೀನಾಂ ಪ್ರತಾನಾ ವಿಸ್ತಾರಾ ಪದ್ಮಿನೀಕನ್ದಾತ್ ಪ್ರಸೃತಾ ಜಲಂ ವ್ಯಾಪ್ನುವನ್ತಿ, ತಥಾ ನಾಭಿತಃ ಪ್ರಸೃತಾಃ ಸಿರಾಃ ಸರ್ವತಃ ಶರೀರಂ ವ್ಯಾಪ್ನುವನ್ತಿ||೨೩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಸಿರಾವರ್ಣವಿಭಕ್ತಿಶಾರೀರಂ ನಾಮ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೭||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सिरावर्णविभक्तिशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||
ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೭||