Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ സിരാവര്ണവിഭക്തിശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातः सिरावर्णविभक्तिशारीरं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
“മര്മസിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിധമനീഃ പരിഹരന്” (സൂ.൫) ഇത്യാദൌ മര്മാനന്തരം സിരാണാം നിര്ദേശാത് പ്രത്യേകമര്മനിര്ദേശശാരീരാനന്തരം സിരാവര്ണവിഭാഗശാരീരാരമ്ഭോ യുജ്യത ഇത്യാഹ- അഥേത്യാദി| വിഭക്തിര്വിഭാഗഃ സമുദായാത് പൃഥക്കരണമിത്യര്ഥഃ| സിരാണാം വാതാദിവഹാനാം തദ്വര്ണാനാം ചാരുണനീലശുക്ലലോഹിതാനാം വിഭക്തിര്യസ്മിന് ശാരീരേ തത്തഥാവിധമ്||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
സപ്ത സിരാശതാനി ഭവന്തി; യാഭിരിദം ശരീരമാരാമ ഇവ ജലഹാരിണീഭിഃ കേദാര ഇവ ച കുല്യാഭിരുപസ്നിഹ്യതേऽനുഗൃഹ്യതേ ചാകുഞ്ചനപ്രസാരണാദിഭിര്വിശേഷൈഃ; ദ്രുമപത്രസേവനീനാമിവ താസാം പ്രതാനാഃ; താസാം നാഭിര്മൂലം, തതശ്ച പ്രസരന്ത്യൂര്ധ്വമധസ്തിര്യക് ച ||൩||
View original
सप्त सिराशतानि भवन्ति; याभिरिदं शरीरमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव च कुल्याभिरुपस्निह्यतेऽनुगृह्यते चाकुञ्चनप्रसारणादिभिर्विशेषैः; द्रुमपत्रसेवनीनामिव तासां प्रतानाः; तासां नाभिर्मूलं, ततश्च प्रसरन्त्यूर्ध्वमधस्तिर्यक् च ||३||
താസാമണുശോऽപരിസങ്ഖ്യാതാനാമപി ഭൂയസ്ത്വാശ്രയാം സമുദായസങ്ഖ്യാം നിര്ദിശന്നാഹ- സപ്തേത്യാദി| താസാം സര്വാസാമപി സാമാന്യം കര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- യാഭിരിത്യാദി| യാഭിഃ സിരാഭിഃ| ആരാമോ നാനാവൃക്ഷസമുദായവിശേഷഃ| ജലഹാരിണീഭിഃ പ്രണാലീഭിഃ, കുല്യാഭിഃ കൃത്രിമാല്പസരിദ്ഭിഃ; ഏതദ്ദൃഷ്ടാന്തദ്വയം സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മസിരാപ്രാപണാര്ഥമ്| ഉപസ്നിഹ്യതേ പുഷ്ടിം നീയതേ തരുണാനാം ശരീരം, വൃദ്ധാനാം ശരീരപരിണാമാത്തേനോപസ്നേഹേന ശരീരം യാപ്യതേ; ഉക്തം ച- “സ ഏവാന്നരസോ വൃദ്ധാനാം ജരാപരിപക്വശരീരത്വാദപ്രീണനോ ഭവതി” (സൂ.൧൪) ഇതി| അനുഗൃഹ്യതേ പരിപാല്യതേ| ആകുഞ്ചനാദിഭിരിത്യത്രാദിശബ്ദാദ്ഭാഷണസ്വപ്നാവബോധാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| സിരാണാം സൂക്ഷ്മവിശേഷപ്രദര്ശനായ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- ദ്രുമേത്യാദി| പ്രതാനാ വിസ്താരാഃ| തത ഇതി നാഭിത ഇത്യര്ഥഃ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ഭവതശ്ചാത്ര ശ്ലോകൌ- യാവത്യസ്തു സിരാഃ കായേ സമ്ഭവന്തി ശരീരിണാമ് |
നാഭ്യാം സര്വാ നിബദ്ധാസ്താഃ പ്രതന്വന്തി സമന്തതഃ ||൪||
View original
भवतश्चात्र श्लोकौ- यावत्यस्तु सिराः काये सम्भवन्ति शरीरिणाम् |
नाभ्यां सर्वा निबद्धास्ताः प्रतन्वन्ति समन्ततः ||४||
പ്രതന്വന്തി ഊര്ധ്വമധസ്തിര്യക് ച കായേ ഇതി സമ്ബധ്യതേ||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
നാഭിസ്ഥാഃ പ്രാണിനാം പ്രാണാഃ പ്രാണാന്നാഭിര്വ്യുപാശ്രിതാ |
സിരാഭിരാവൃതാ നാഭിശ്ചക്രനാഭിരിവാരകൈഃ ||൫||
View original
नाभिस्थाः प्राणिनां प्राणाः प्राणान्नाभिर्व्युपाश्रिता |
सिराभिरावृता नाभिश्चक्रनाभिरिवारकैः ||५||
ഇദാനീം സിരാണാം പ്രാണാനാം ചാധാരാധേയത്വം പ്രതിപാദയന്നാഹ- നാഭിസ്ഥാ ഇത്യാദി| നാഭിസ്ഥാ ഇത്യനേന നാഭ്യാവരകാസു സിരാസ്വവസ്ഥിതാഃ| പ്രാണാ ഇതി സിരാണാം പ്രാണാധാരത്വം പ്രതിപാദിതമ്||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
താസാം മൂലസിരാശ്ചത്വാരിംശത്; താസാം വാതവാഹിന്യോ ദശ, പിത്തവാഹിന്യോ ദശ, കഫവാഹിന്യോ ദശ, ദശ രക്തവാഹിന്യഃ |
താസാം തു വാതവാഹിനീനാം വാതസ്ഥാനഗതാനാം പഞ്ചസപ്തതിശതം ഭവതി, താവത്യ ഏവ പിത്തവാഹിന്യഃ പിത്തസ്ഥാനേ, കഫവാഹിന്യശ്ച കഫസ്ഥാനേ, രക്തവാഹിന്യശ്ച യകൃത്പ്ലീഹ്നോഃ; ഏവമേതാനി സപ്ത സിരാശതാനി ||൬||
View original
तासां मूलसिराश्चत्वारिंशत्; तासां वातवाहिन्यो दश, पित्तवाहिन्यो दश, कफवाहिन्यो दश, दश रक्तवाहिन्यः |
तासां तु वातवाहिनीनां वातस्थानगतानां पञ्चसप्ततिशतं भवति, तावत्य एव पित्तवाहिन्यः पित्तस्थाने, कफवाहिन्यश्च कफस्थाने, रक्तवाहिन्यश्च यकृत्प्लीह्नोः; एवमेतानि सप्त सिराशतानि ||६||
ഇദാനീം സിരാപിണ്ഡമഭിധായ വിഭജന്നാഹ- താസാമിത്യാദി||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
തത്ര വാതവാഹിന്യഃ സിരാ ഏകസ്മിന് സക്ഥ്നി പഞ്ചവിംശതിഃ; ഏതേനേതരസക്ഥി ബാഹൂ ച വ്യാഖ്യാതൌ |
വിശേഷതസ്തു കോഷ്ഠേ ചതുസ്ത്രിംശത്; താസാം ഗുദമേഢ്രാശ്രിതാഃ ശ്രോണ്യാമഷ്ടൌ, ദ്വേ ദ്വേ പാര്ശ്വയോഃ, ഷട് പൃഷ്ഠേ, താവത്യ ഏവോദരേ, ദശ വക്ഷസി |
ഏകചത്വാരിംശജ്ജത്രുണ ഊര്ധ്വം; താസാം ചതുര്ദശ ഗ്രീവായാം, കര്ണയോശ്ചതസ്രഃ, നവ ജിഹ്വായാം, ഷണ് നാസികായാം, അഷ്ടൌ നേത്രയോഃ, ഏവമേതത് പഞ്ചസപ്തതിശതം വാതവാഹിനീനാം സിരാണാം വ്യാഖ്യാതം ഭവതി |
ഏഷ ഏവ വിഭാഗഃ ശേഷാണാമപി |
വിശേഷതസ്തു പിത്തവാഹിന്യോ നേത്രയോര്ദശ, കര്ണയോര്ദ്വേ; ഏവം രക്തവഹാഃ കഫവഹാശ്ച |
ഏവമേതാനി സപ്ത സിരാശതാനി സവിഭാഗാനി വ്യാഖ്യാതാനി ||൭||
View original
तत्र वातवाहिन्यः सिरा एकस्मिन् सक्थ्नि पञ्चविंशतिः; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ |
विशेषतस्तु कोष्ठे चतुस्त्रिंशत्; तासां गुदमेढ्राश्रिताः श्रोण्यामष्टौ, द्वे द्वे पार्श्वयोः, षट् पृष्ठे, तावत्य एवोदरे, दश वक्षसि |
एकचत्वारिंशज्जत्रुण ऊर्ध्वं; तासां चतुर्दश ग्रीवायां, कर्णयोश्चतस्रः, नव जिह्वायां, षण् नासिकायां, अष्टौ नेत्रयोः, एवमेतत् पञ्चसप्ततिशतं वातवाहिनीनां सिराणां व्याख्यातं भवति |
एष एव विभागः शेषाणामपि |
विशेषतस्तु पित्तवाहिन्यो नेत्रयोर्दश, कर्णयोर्द्वे; एवं रक्तवहाः कफवहाश्च |
एवमेतानि सप्त सिराशतानि सविभागानि व्याख्यातानि ||७||
വാതാദിവഹാഃ സിരാഃ സാമാന്യതഃ സങ്ഖ്യയാऽഭിധായ പ്രത്യങ്ഗവിഭാഗേന താ ഏവ പ്രതിപാദയിതുമാഹ- തത്ര വാതവാഹിന്യ ഇത്യാദി| കോഷ്ഠേ ചതുസ്ത്രിംശദിതി യാഃ പ്രതിപാദിതാസ്താസാം വിവരണമാഹ- താസാമിത്യാദി| ഏകചത്വാരിംശജ്ജത്രുണ ഊര്ധ്വമിത്യുദ്ദിഷ്ടാനാം വിവരണമാഹ- താസാം ചതുര്ദശേത്യാദി| പഞ്ചസപ്തതിശതമിതി പഞ്ചസപ്തത്യധികം ശതമിത്യര്ഥഃ| ഏഷ ഇത്യാദി| ഏഷ ഏവ വിഭാഗഃ പൂര്വോക്തോ വാതവാഹിസിരാവിഭാഗ ഇത്യര്ഥഃ| ശേഷാണാമിതി പിത്തശ്ലേഷ്മരക്തവഹാനാമിത്യര്ഥഃ| ഏതേന പിത്താദിവാഹിനീനാമപി സിരാണാം പ്രത്യേകം പഞ്ചസപ്തത്യധികം ശതം ഭവതീത്യുക്തമ്| ഉപസംഹാരമാഹ- ഏവമിത്യാദി||൭||
Adhikarana 7 (8-15) · Śloka 15
ഭവന്തി ചാത്ര- ക്രിയാണാമപ്രതീഘാതമമോഹം ബുദ്ധികര്മണാമ് |
കരോത്യന്യാന് ഗുണാംശ്ചാപി സ്വാഃ സിരാഃ പവനശ്ചരന് ||൮||
യദാ തു കുപിതോ വായുഃ സ്വാഃ സിരാഃ പ്രതിപദ്യതേ |
തദാऽസ്യ വിവിധാ രോഗാ ജായന്തേ വാതസമ്ഭവാഃ ||൯||
ഭ്രാജിഷ്ണുതാമന്നരുചിമഗ്നിദീപ്തിമരോഗതാമ് |
സംസര്പത് സ്വാഃ സിരാഃ പിത്തം കുര്യാച്ചാന്യാന് ഗുണാനപി ||൧൦||
യദാ പ്രകുപിതം പിത്തം സേവതേ സ്വവഹാഃ സിരാഃ |
തദാऽസ്യ വിവിധാ രോഗാ ജായന്തേ പിത്തസമ്ഭവാഃ ||൧൧||
സ്നേഹമങ്ഗേഷു സന്ധീനാം സ്ഥൈര്യം ബലമുദീര്ണതാമ് |
കരോത്യന്യാന് ഗുണാംശ്ചാപി ബലാസഃ സ്വാഃ സിരാശ്ചരന് ||൧൨||
യദാ തു കുപിതഃ ശ്ലേഷ്മാ സ്വാഃ സിരാഃ പ്രതിപദ്യതേ |
തദാऽസ്യ വിവിധാ രോഗാ ജായന്തേ ശ്ലേഷ്മസമ്ഭവാഃ ||൧൩||
ധാതൂനാം പൂരണം വര്ണം സ്പര്ശജ്ഞാനമസംശയമ് |
സ്വാഃ സിരാഃ സഞ്ചരദ്രക്തം കുര്യാച്ചാന്യാന് ഗുണാനപി ||൧൪||
യദാ തു കുപിതം രക്തം സേവതേ സ്വവഹാഃ സിരാഃ |
തദാऽസ്യ വിവിധാ രോഗാ ജായന്തേ രക്തസമ്ഭവാഃ ||൧൫||
View original
भवन्ति चात्र- क्रियाणामप्रतीघातममोहं बुद्धिकर्मणाम् |
करोत्यन्यान् गुणांश्चापि स्वाः सिराः पवनश्चरन् ||८||
यदा तु कुपितो वायुः स्वाः सिराः प्रतिपद्यते |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते वातसम्भवाः ||९||
भ्राजिष्णुतामन्नरुचिमग्निदीप्तिमरोगताम् |
संसर्पत् स्वाः सिराः पित्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि ||१०||
यदा प्रकुपितं पित्तं सेवते स्ववहाः सिराः |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते पित्तसम्भवाः ||११||
स्नेहमङ्गेषु सन्धीनां स्थैर्यं बलमुदीर्णताम् |
करोत्यन्यान् गुणांश्चापि बलासः स्वाः सिराश्चरन् ||१२||
यदा तु कुपितः श्लेष्मा स्वाः सिराः प्रतिपद्यते |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते श्लेष्मसम्भवाः ||१३||
धातूनां पूरणं वर्णं स्पर्शज्ञानमसंशयम् |
स्वाः सिराः सञ्चरद्रक्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि ||१४||
यदा तु कुपितं रक्तं सेवते स्ववहाः सिराः |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते रक्तसम्भवाः ||१५||
ഇദാനീം വാതാദിവഹസിരാസു വാതാദീനാം പ്രകൃതിഭൂതാനാം പ്രാകൃതം കര്മ വികൃതിഭൂതാനാം വൈകൃതം ച കര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- ക്രിയാണാമിത്യാദി| ക്രിയാണാം കായക്രിയാണാം പ്രസാരണാകുഞ്ചനാദീനാം, വാക്ക്രിയാണാം ഭാഷിതാദീനാമ്| അപ്രതീഘാതമ് അപ്രതിഹനനമ്| ബുദ്ധികര്മണാമിതി പഞ്ചാനാം ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണാം, മനസോ ബുദ്ധേശ്ച സ്വേ സ്വേ വിഷയേ പ്രാകൃതായാം പ്രവൃത്തൌ മോഹസ്യാഭാവം കരോതി| അന്യാന് ഗുണാന് “തത്ര പ്രസ്പന്ദനോദ്വഹനപൂരണ” (സൂ.൧൫) ഇത്യാദികാന്| ഭ്രാജിഷ്ണുതാം ദീപ്തിമത്ത്വമ്| സംസര്പത് ഗച്ഛത്| അന്യാന് ഗുണാന് “രാഗപക്ത്യോജ” (സൂ.൧൫) ഇത്യാദികാന്| യദേത്യാദി| അന്യാന് ഗുണാന് സന്ധിശ്ലേഷണാദികാന്| യദാ ത്വിത്യാദി| അന്യാന് ഗുണാന് “രക്തം വര്ണപ്രസാദം” (സൂ.൧൫) ഇത്യാദ്യുക്താന്||൮-൧൫||
Adhikarana 8 (16) · Śloka 16
ന ഹി വാതം സിരാഃ കാശ്ചിന്ന പിത്തം കേവലം തഥാ |
ശ്ലേഷ്മാണം വാ വഹന്ത്യേതാ അതഃ സര്വവഹാഃ സ്മൃതാഃ ||൧൬||
View original
न हि वातं सिराः काश्चिन्न पित्तं केवलं तथा |
श्लेष्माणं वा वहन्त्येता अतः सर्ववहाः स्मृताः ||१६||
പ്രാകൃതവാതാദിവഹാനാമപി സിരാണാം സര്വത്ര സര്വകാര്യോപലമ്ഭാത് സര്വവഹത്വം ദര്ശയന്നാഹ- ന ഹി വാതമിത്യാദി||൧൬||
Adhikarana 9 (17) · Śloka 17
പ്രദുഷ്ടാനാം ഹി ദോഷാണാം മൂര്ച്ഛിതാനാം പ്രധാവതാമ് |
ധ്രുവമുന്മാര്ഗഗമനമതഃ സര്വവഹാഃ സ്മൃതാഃ ||൧൭||
View original
प्रदुष्टानां हि दोषाणां मूर्च्छितानां प्रधावताम् |
ध्रुवमुन्मार्गगमनमतः सर्ववहाः स्मृताः ||१७||
ഇദാനീം പ്രകുപിതവാതാദിവഹാനാമപി സിരാണാം സര്വവഹത്വം ദര്ശയന്നാഹ- പ്രദുഷ്ടാനാമിത്യാദി| മൂര്ച്ഛിതാനാമിതി പരസ്പരം മിശ്രിതാനാമിത്യര്ഥഃ||൧൭||
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
തത്രാരുണാ വാതവഹാഃ പൂര്യന്തേ വായുനാ സിരാഃ |
പിത്താദുഷ്ണാശ്ച നീലാശ്ച, ശീതാ ഗൌര്യഃ സ്ഥിരാഃ കഫാത് അസൃഗ്വഹാസ്തു രോഹിണ്യഃ സിരാ നാത്യുഷ്ണശീതലാഃ ||൧൮||
View original
तत्रारुणा वातवहाः पूर्यन्ते वायुना सिराः |
पित्तादुष्णाश्च नीलाश्च, शीता गौर्यः स्थिराः कफात् असृग्वहास्तु रोहिण्यः सिरा नात्युष्णशीतलाः ||१८||
സിരാവിഭക്തിം പ്രതിപാദ്യ തദ്വര്ണവിഭക്തിം പ്രതിപാദയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി||൧൮||
Adhikarana 11 (19-21) · Śloka 21
അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി ന വിധ്യേദ്യാഃ സിരാ ഭിഷക് |
വൈകല്യം മരണം ചാപി വ്യധാത്താസാം ധ്രുവം ഭവേത് ||൧൯||
സിരാശതാനി ചത്വാരി വിദ്യാച്ഛാഖാസു ബുദ്ധിമാന് |
ഷട്ത്രിംശച്ച ശതം കോഷ്ഠേ ചതുഃഷഷ്ടം ച മൂര്ധനി ||൨൦||
ശാഖാസു ഷോഡശ സിരാഃ കോഷ്ഠേ ദ്വാത്രിംശദേവ തു |
പഞ്ചാശജ്ജത്രുണശ്ചോര്ധ്വമവ്യധ്യാഃ പരികീര്തിതാഃ ||൨൧||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि न विध्येद्याः सिरा भिषक् |
वैकल्यं मरणं चापि व्यधात्तासां ध्रुवं भवेत् ||१९||
सिराशतानि चत्वारि विद्याच्छाखासु बुद्धिमान् |
षट्त्रिंशच्च शतं कोष्ठे चतुःषष्टं च मूर्धनि ||२०||
शाखासु षोडश सिराः कोष्ठे द्वात्रिंशदेव तु |
पञ्चाशज्जत्रुणश्चोर्ध्वमव्यध्याः परिकीर्तिताः ||२१||
തത്ര വ്യധ്യാവ്യധ്യവിഭാഗജ്ഞാനായ പൂര്വോക്താനി സപ്തസിരാശതാനി ഷഡങ്ഗേഷ്വനൂദ്യ പ്രതിജ്ഞാതാ അവ്യധ്യാഃ സിരാഃ പ്രാഹ- സിരാശതാനീത്യാദി| സിരാശതാനി ചത്വാരീതി ഏകൈകശാഖാഗതവാതാദിവഹാനാം സിരാണാം പഞ്ചവിംശത്യാ ചത്വാരി ശതാനി ഭവന്തി| ചതുഃഷഷ്ടം ചേതി ശതമിത്യത്രാപി യോജനീയം, തേന ചതുഃഷഷ്ട്യധികം ശതം മൂര്ധനി ജ്ഞാതവ്യമ്||൧൯-൨൧||
Adhikarana 12 (22) · Śloka 22
തത്ര സിരാശതമേകസ്മിന് സക്ഥ്നി ഭവതി; താസാം ജാലധരാ ത്വേകാ, തിസ്രശ്ചാഭ്യന്തരാഃ- തത്രോര്വീസഞ്ജ്ഞേ ദ്വേ, ലോഹിതാക്ഷസഞ്ജ്ഞാ ചൈകാ, താസ്ത്വവ്യധ്യാഃ; ഏതേനേതരസക്ഥി ബാഹൂ ച വ്യാഖ്യാതൌ; ഏവമശസ്ത്രകൃത്യാഃ ഷോഡശ ശാഖാസു |
ദ്വാത്രിംശച്ഛ്രോണ്യാം, താസാമഷ്ടാവശസ്ത്രകൃത്യാഃ- ദ്വേ ദ്വേ വിടപയോഃ , കടീകതരുണയോശ്ച; അഷ്ടാവഷ്ടാവേകൈകസ്മിന് പാര്ശ്വേ, താസാമേകൈകാമൂര്ധ്വഗാം പരിഹരേത്, പാര്ശ്വസന്ധിഗതേ ച ദ്വേ; ചതസ്രോ വിംശതിശ്ച പൃഷ്ഠേ പൃഷ്ഠവംശമുഭയതഃ, താസാമൂര്ധ്വഗാമിന്യൌ ദ്വേ ദ്വേ പരിഹരേദ്ബൃഹതീസിരേ; താവത്യ ഏവോദരേ, താസാം മേഢ്രോപരി രോമരാജീമുഭയതോ ദ്വേ ദ്വേ പരിഹരേത്; ചത്വാരിംശദ്വക്ഷസി, താസാം ചതുര്ദശാശസ്ത്രകൃത്യാഃ- ഹൃദയേ ദ്വേ, ദ്വേ ദ്വേ സ്തനമൂലേ, സ്തനരോഹിതാപലാപസ്തമ്ഭേഷൂഭയതോऽഷ്ടൌ; ഏവം ദ്വാത്രിംശദശസ്ത്രകൃത്യാഃ പൃഷ്ഠോദരോരഃസു ഭവന്തി |
ചതുഃഷഷ്ടം സിരാശതം ജത്രുണ ഊര്ധ്വം ഭവതി; തത്ര ഷട്പഞ്ചാശച്ഛിരോധരായാം , താസാമഷ്ടൌ ചതസ്രശ്ച മര്മസഞ്ജ്ഞാഃ പരിഹരേത്, ദ്വേ കൃകാടികയോഃ, ദ്വേ വിധുരയോഃ, ഏവം ഗ്രീവായാം ഷോഡശാവ്യധ്യാഃ; ഹന്വോരുഭയതോऽഷ്ടാവഷ്ടൌ, താസാം തു സന്ധിധമന്യൌ ദ്വേ ദ്വേ പരിഹരേത്; ഷട്ത്രിംശജ്ജിഹ്വായാം, താസാമധഃ ഷോഡശാശസ്ത്രകൃത്യാഃ, രസവഹേ ദ്വേ, വാഗ്വഹേ ച ദ്വേ; ദ്വിര്ദ്വാദശ നാസായാം, താസാമൌപനാസിക്യശ്ചതസ്രഃ പരിഹരേത്, താസാമേവ ച താലുന്യേകാം മൃദാവുദ്ദേശേ; അഷ്ടത്രിംശദുഭയോര്നേത്രയോഃ , താസാമേകൈകാമപാങ്ഗയോഃ പരിഹരേത്; കര്ണയോര്ദശ, താസാം ശബ്ദവാഹിനീമേകൈകാം പരിഹരേത്; നാസാനേത്രഗതാസ്തു ലലാടേ ഷഷ്ടിഃ, താസാം കേശാന്താനുഗതാശ്ചതസ്ര, ആവര്തയോരേകൈകാ, സ്ഥപന്യാം ചൈകാ പരിഹര്തവ്യാ; ശങ്ഖയോര്ദശ, താസാം ശങ്ഖസന്ധിഗതാമേകൈകാം പരിഹരേത്; ദ്വാദശ മൂര്ധ്നി, താസാമുത്ക്ഷേപയോര്ദ്വേ പരിഹരേത്, സീമന്തേഷ്വേകൈകാമ്, ഏകാമധിപതാവിതി; ഏവമശസ്ത്രകൃത്യാഃ പഞ്ചാശജ്ജത്രുണ ഊര്ധ്വമിതി ||൨൨||
View original
तत्र सिराशतमेकस्मिन् सक्थ्नि भवति; तासां जालधरा त्वेका, तिस्रश्चाभ्यन्तराः- तत्रोर्वीसञ्ज्ञे द्वे, लोहिताक्षसञ्ज्ञा चैका, तास्त्वव्यध्याः; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; एवमशस्त्रकृत्याः षोडश शाखासु |
द्वात्रिंशच्छ्रोण्यां, तासामष्टावशस्त्रकृत्याः- द्वे द्वे विटपयोः , कटीकतरुणयोश्च; अष्टावष्टावेकैकस्मिन् पार्श्वे, तासामेकैकामूर्ध्वगां परिहरेत्, पार्श्वसन्धिगते च द्वे; चतस्रो विंशतिश्च पृष्ठे पृष्ठवंशमुभयतः, तासामूर्ध्वगामिन्यौ द्वे द्वे परिहरेद्बृहतीसिरे; तावत्य एवोदरे, तासां मेढ्रोपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे परिहरेत्; चत्वारिंशद्वक्षसि, तासां चतुर्दशाशस्त्रकृत्याः- हृदये द्वे, द्वे द्वे स्तनमूले, स्तनरोहितापलापस्तम्भेषूभयतोऽष्टौ; एवं द्वात्रिंशदशस्त्रकृत्याः पृष्ठोदरोरःसु भवन्ति |
चतुःषष्टं सिराशतं जत्रुण ऊर्ध्वं भवति; तत्र षट्पञ्चाशच्छिरोधरायां , तासामष्टौ चतस्रश्च मर्मसञ्ज्ञाः परिहरेत्, द्वे कृकाटिकयोः, द्वे विधुरयोः, एवं ग्रीवायां षोडशाव्यध्याः; हन्वोरुभयतोऽष्टावष्टौ, तासां तु सन्धिधमन्यौ द्वे द्वे परिहरेत्; षट्त्रिंशज्जिह्वायां, तासामधः षोडशाशस्त्रकृत्याः, रसवहे द्वे, वाग्वहे च द्वे; द्विर्द्वादश नासायां, तासामौपनासिक्यश्चतस्रः परिहरेत्, तासामेव च तालुन्येकां मृदावुद्देशे; अष्टत्रिंशदुभयोर्नेत्रयोः , तासामेकैकामपाङ्गयोः परिहरेत्; कर्णयोर्दश, तासां शब्दवाहिनीमेकैकां परिहरेत्; नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः, तासां केशान्तानुगताश्चतस्र, आवर्तयोरेकैका, स्थपन्यां चैका परिहर्तव्या; शङ्खयोर्दश, तासां शङ्खसन्धिगतामेकैकां परिहरेत्; द्वादश मूर्ध्नि, तासामुत्क्षेपयोर्द्वे परिहरेत्, सीमन्तेष्वेकैकाम्, एकामधिपताविति; एवमशस्त्रकृत्याः पञ्चाशज्जत्रुण ऊर्ध्वमिति ||२२||
കാസ്താ അവ്യധ്യാഃ? ഇത്യാഹ- തത്ര സിരാശതമിത്യാദി| ജാലധരാ ഇതി ജാലാനീവ ജാലാനി മാംസസിരാസ്നായ്വസ്ഥിസന്ധിജാനി കൂര്ചശിരോവ്യാപീനി താനി ധാരയന്തി യാസ്താ ജാലധരാ ഇത്യര്ഥഃ| കാസ്താസ്തിസ്രോऽഭ്യന്തരാ ഇത്യാഹ- തത്രോര്വീസഞ്ജ്ഞേ ദ്വേ ഇത്യാദി| ദ്വേ അപി തേ ഉര്വീസഞ്ജ്ഞേ അതിസാന്നിധ്യാത് പ്രാങ്മര്മവിഭാഗീയേ ശാരീരേ ഉര്വീസഞ്ജ്ഞൈകമര്മതയാ നിര്ദിഷ്ടേ| കടീകതരുണയോശ്ചേതി അത്രാപി ദ്വേ ദ്വേ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| പാര്ശ്വസന്ധിഗതേ ദ്വേ ഇതി ജഘനപാര്ശ്വമധ്യയോര്യേ പാര്ശ്വസന്ധിസഞ്ജ്ഞകേ മര്മണീ തത്സഞ്ജ്ഞാം പ്രാപ്തേ ദ്വേ| ചതസ്ര ഇത്യാദി| പൃഷ്ഠഗതചതുര്വിംശതിസിരാസു മധ്യേ ദ്വേ ദ്വേ ബൃഹതീസിരേ പരിഹരേദിത്യര്ഥഃ| താവത്യ ഇതി ചതുര്വിംശതിരിത്യര്ഥഃ| ചത്വാരിംശദിത്യാദി| ഉഭയതോऽഷ്ടാവിതി ഉഭയത്രേത്യര്ഥേ ഉഭയത ഇതി സ്തനമൂലാദിഷു യോജനീയം, തേനോഭയത്ര സ്തനമൂലേ വാമദക്ഷിണാശ്രിതേ ദ്വേ ദ്വേ ഇതി ചതസ്രഃ| തഥോഭയത്ര സ്തനരോഹിതാപലാപസ്തമ്ഭേഷ്വഷ്ടൌ; തത്ര സ്തനരോഹിതയോര്ദ്വേ ദ്വേ, അപലാപയോരേകൈകാ, അപസ്തമ്ഭയോരപ്യേകൈകാ, ഏവമഷ്ടാവിത്യര്ഥഃ| ഉപസംഹാരമാഹ- ഏവമിത്യാദി| പൃഷ്ഠോദരോരഃസ്വിത്യത്ര പൃഷ്ഠശബ്ദേന ശ്രോണിപാര്ശ്വാനാമപി ഗ്രഹണം; തേന ശ്രോണിഗതാ അഷ്ടൌ, പാര്ശ്വഗതാ ഏകൈകാ, ചതസ്രഃ പൃഷ്ഠേ, ചതസ്ര ഉദരേ, ചതുര്ദശ വക്ഷസി, ഏവം ദ്വാത്രിംശദവ്യധ്യാഃ| ചതുഃഷഷ്ടമിത്യാദി| ചതുഃഷഷ്ടം സിരാശതമിതി ചതുഃഷഷ്ട്യധികം സിരാശതമിത്യര്ഥഃ| തത്രേതി ചതുഃഷഷ്ട്യധികസിരാശതമധ്യേ| അഷ്ടൌ ചതസ്രശ്ച മര്മസഞ്ജ്ഞാ ഇതി തത്രാഷ്ടൌ മാതൃകാഃ, ദ്വേ നീലേ, ദ്വേ ച മന്യേ, ഏതാ ദ്വാദശ മര്മസഞ്ജ്ഞാ ഇത്യര്ഥഃ; തഥാ ദ്വേ കൃകാടികയോഃ, ദ്വേ വിധുരയോഃ, ഏവം ഗ്രീവായാം ഷോഡശാവ്യധ്യാഃ| ഗയീ തു വാതാദിവഹാനാം ചതുര്ഭിരഷ്ടകൈദ്വാത്രിംശദ്ഗ്രീവായാം, തത്ര ഷോഡശാവ്യധ്യാ ഇതി പ്രതിപാദയതി| സന്ധിധമന്യാവിതി ഹനുസന്ധിധമന്യാവിത്യര്ഥഃ| ഹന്വോഃ ഷോഡശ സിരാ ഗ്രീവാസിരാസ്വേവാന്തര്ഭവന്തീത്യതോ ന പൃഥഗ്ഗണനീയാഃ| ഗയീ തു “ഹനുഗതാഃ പൃഥഗേവ ഷോഡശ, തത്ര ദ്വേ സന്ധിബന്ധനകര്മണീ പരിഹരേത്” ഇത്യാഹ| ഷട്ത്രിംശദിത്യാദി| താസാമധഃ ഷോഡശേതി താസാം ജിഹ്വാഗതഷട്ത്രിംശത്സിരാണാം മധ്യേऽധോജിഹ്വായാഃ ഷോഡശസിരാ ഭവന്തി, ശേഷാ വിംശതിശ്ച ജിഹ്വായാ ഊര്ധ്വം ഭവന്തി| അശസ്ത്രകൃത്യാ രസവഹേ വാഗ്വഹേ ചേതി രസവഹേ ദ്വേ, വാഗ്വഹേ ച ദ്വേ| ഗയീ തു “അഷ്ടാവിംശതിര്ജിഹ്വായാം, താസു രസവാഹിന്യഃ ഷഡശസ്ത്രകൃത്യാഃ” ഇതി ബ്രൂതേ| ദ്വിര്ദ്വാദശേതി ചതുര്വിംശതിരിത്യര്ഥഃ| ഔപനാസിക്യഃ നാസാസമീപവര്തിന്യഃ| മൃദാവുദ്ദേശേ ഇതി ഘണ്ടാസമീപേ ഇത്യര്ഥഃ| ഗയീ തു “ഷോഡശ നാസായാം, താസു പഞ്ചാവ്യധ്യാ” ഇത്യാഹ| അഷ്ടത്രിംശദിതി ഗയീ തു “ചതുര്വിംശതിരുഭയോര്നേത്രയോഃ; താസാമേകൈകാമപാങ്ഗയോഃ പരിഹരേത്” ഇത്യാചഷ്ടേ| കര്ണയോരിത്യാദി ഗയീ തു “കര്ണയോഃ ഷോഡശ, താസാമേകൈകാം ശബ്ദവഹാം പരിഹരേത്” ഇതി ബ്രൂതേ| നാസാനേത്രേത്യാദി യാശ്ചതുര്വിംശതിര്നാസാഗതാ യാശ്ച ഷട്ത്രിംശന്നേത്രഗതാസ്താ ഏവ ഷഷ്ടിര്ലലാടേ ജ്ഞാതവ്യാഃ, അതോ ന പൃഥഗ്ഗണനീയാഃ | കേശാന്താനുഗതാ ഇതി ആവര്തമര്മസമീപകേശാന്താനുഗതാ ഇത്യര്ഥഃ| ഗയീ തു “ലലാടസ്ഥിതാഭിഃ സിരാഭിഃ സഹ നാസാനേത്രഗതാഃ സിരാ ലലാടേ ഷഷ്ടിഃ, താസു സപ്താവ്യധ്യാഃ” ഇതി ബ്രൂതേ| ശങ്ഖയോരിത്യാദി| ശങ്ഖയോര്ദശേതി ഏതാ അപി നാസാനേത്രഗതാ ബോദ്ധവ്യാഃ, അതോ ന പൃഥഗ്ഗണനീയാഃ| ഗയീ തു ശങ്ഖയോരഷ്ടൌ പൃഥഗേവ പഠതി; താസു ദ്വേ ശങ്ഖസന്ധിഗതേ അവ്യധ്യേ, ഇതി പ്രതിപാദയതി| ദ്വാദശ മൂര്ധ്നീത്യാദി| സീമന്തേഷു പഞ്ചസ്വേകൈകാം പരിഹരേത്, തഥാऽധിപതാവേകാം പരിഹരേത്, ഏതാസാമപി നാസാനേത്രഗതത്വാത് പൃഥഗ്ഗണനാ ന കര്തവ്യാ| ഗയീ തു മൂര്ധ്നി പൃഥഗേവ ദ്വാദശ പഠിത്വാ താസ്വഷ്ടാവവ്യധ്യാ ഇത്യാഹ||൨൨||
Adhikarana 13 (23) · Śloka 23
ഭവതി ചാത്ര- വ്യാപ്നുവന്ത്യഭിതോ ദേഹം നാഭിതഃ പ്രസൃതാഃ സിരാഃ |
പ്രതാനാഃ പദ്മിനീകന്ദാദ്ബിസാദീനാം യഥാ ജലമ് ||൨൩||
View original
भवति चात्र- व्याप्नुवन्त्यभितो देहं नाभितः प्रसृताः सिराः |
प्रतानाः पद्मिनीकन्दाद्बिसादीनां यथा जलम् ||२३||
ഇദാനീം സര്വത്ര സിരാസമ്ഭവത്വേന വ്യാഖ്യാതസങ്ഖ്യാവ്യഭിചാരോऽസ്തീതി ദര്ശയന്നാഹ- വ്യാപ്നുവന്തീത്യാദി| യഥാ ബിസാദീനാം പ്രതാനാ വിസ്താരാ പദ്മിനീകന്ദാത് പ്രസൃതാ ജലം വ്യാപ്നുവന്തി, തഥാ നാഭിതഃ പ്രസൃതാഃ സിരാഃ സര്വതഃ ശരീരം വ്യാപ്നുവന്തി||൨൩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ശാരീരസ്ഥാനേ സിരാവര്ണവിഭക്തിശാരീരം നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ ||൭||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सिरावर्णविभक्तिशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ശാരീരസ്ഥാനേ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൭||