Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ സിരാവര്ണവിഭക്തിശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातः सिरावर्णविभक्तिशारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
7. sirāvarṇavibhaktiśārīram
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
സപ്ത സിരാശതാനി ഭവന്തി; യാഭിരിദം ശരീരമാരാമ ഇവ ജലഹാരിണീഭിഃ കേദാര ഇവ ച കുല്യാഭിരുപസ്നിഹ്യതേऽനുഗൃഹ്യതേ ചാകുഞ്ചനപ്രസാരണാദിഭിര്വിശേഷൈഃ; ദ്രുമപത്രസേവനീനാമിവ താസാം പ്രതാനാഃ; താസാം നാഭിര്മൂലം, തതശ്ച പ്രസരന്ത്യൂര്ധ്വമധസ്തിര്യക് ച ||൩||
View original
सप्त सिराशतानि भवन्ति; याभिरिदं शरीरमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव च कुल्याभिरुपस्निह्यतेऽनुगृह्यते चाकुञ्चनप्रसारणादिभिर्विशेषैः; द्रुमपत्रसेवनीनामिव तासां प्रतानाः; तासां नाभिर्मूलं, ततश्च प्रसरन्त्यूर्ध्वमधस्तिर्यक् च ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ഭവതശ്ചാത്ര ശ്ലോകൌ- യാവത്യസ്തു സിരാഃ കായേ സമ്ഭവന്തി ശരീരിണാമ് | നാഭ്യാം സര്വാ നിബദ്ധാസ്താഃ പ്രതന്വന്തി സമന്തതഃ ||൪||
View original
भवतश्चात्र श्लोकौ- यावत्यस्तु सिराः काये सम्भवन्ति शरीरिणाम् | नाभ्यां सर्वा निबद्धास्ताः प्रतन्वन्ति समन्ततः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
നാഭിസ്ഥാഃ പ്രാണിനാം പ്രാണാഃ പ്രാണാന്നാഭിര്വ്യുപാശ്രിതാ | സിരാഭിരാവൃതാ നാഭിശ്ചക്രനാഭിരിവാരകൈഃ ||൫||
View original
नाभिस्थाः प्राणिनां प्राणाः प्राणान्नाभिर्व्युपाश्रिता | सिराभिरावृता नाभिश्चक्रनाभिरिवारकैः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
താസാം മൂലസിരാശ്ചത്വാരിംശത്; താസാം വാതവാഹിന്യോ ദശ, പിത്തവാഹിന്യോ ദശ, കഫവാഹിന്യോ ദശ, ദശ രക്തവാഹിന്യഃ | താസാം തു വാതവാഹിനീനാം വാതസ്ഥാനഗതാനാം പഞ്ചസപ്തതിശതം ഭവതി, താവത്യ ഏവ പിത്തവാഹിന്യഃ പിത്തസ്ഥാനേ, കഫവാഹിന്യശ്ച കഫസ്ഥാനേ, രക്തവാഹിന്യശ്ച യകൃത്പ്ലീഹ്നോഃ; ഏവമേതാനി സപ്ത സിരാശതാനി ||൬||
View original
तासां मूलसिराश्चत्वारिंशत्; तासां वातवाहिन्यो दश, पित्तवाहिन्यो दश, कफवाहिन्यो दश, दश रक्तवाहिन्यः | तासां तु वातवाहिनीनां वातस्थानगतानां पञ्चसप्ततिशतं भवति, तावत्य एव पित्तवाहिन्यः पित्तस्थाने, कफवाहिन्यश्च कफस्थाने, रक्तवाहिन्यश्च यकृत्प्लीह्नोः; एवमेतानि सप्त सिराशतानि ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
തത്ര വാതവാഹിന്യഃ സിരാ ഏകസ്മിന് സക്ഥ്നി പഞ്ചവിംശതിഃ; ഏതേനേതരസക്ഥി ബാഹൂ ച വ്യാഖ്യാതൌ | വിശേഷതസ്തു കോഷ്ഠേ ചതുസ്ത്രിംശത്; താസാം ഗുദമേഢ്രാശ്രിതാഃ ശ്രോണ്യാമഷ്ടൌ, ദ്വേ ദ്വേ പാര്ശ്വയോഃ, ഷട് പൃഷ്ഠേ, താവത്യ ഏവോദരേ, ദശ വക്ഷസി | ഏകചത്വാരിംശജ്ജത്രുണ ഊര്ധ്വം; താസാം ചതുര്ദശ ഗ്രീവായാം, കര്ണയോശ്ചതസ്രഃ, നവ ജിഹ്വായാം, ഷണ് നാസികായാം, അഷ്ടൌ നേത്രയോഃ, ഏവമേതത് പഞ്ചസപ്തതിശതം വാതവാഹിനീനാം സിരാണാം വ്യാഖ്യാതം ഭവതി | ഏഷ ഏവ വിഭാഗഃ ശേഷാണാമപി | വിശേഷതസ്തു പിത്തവാഹിന്യോ നേത്രയോര്ദശ, കര്ണയോര്ദ്വേ; ഏവം രക്തവഹാഃ കഫവഹാശ്ച | ഏവമേതാനി സപ്ത സിരാശതാനി സവിഭാഗാനി വ്യാഖ്യാതാനി ||൭||
View original
तत्र वातवाहिन्यः सिरा एकस्मिन् सक्थ्नि पञ्चविंशतिः; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ | विशेषतस्तु कोष्ठे चतुस्त्रिंशत्; तासां गुदमेढ्राश्रिताः श्रोण्यामष्टौ, द्वे द्वे पार्श्वयोः, षट् पृष्ठे, तावत्य एवोदरे, दश वक्षसि | एकचत्वारिंशज्जत्रुण ऊर्ध्वं; तासां चतुर्दश ग्रीवायां, कर्णयोश्चतस्रः, नव जिह्वायां, षण् नासिकायां, अष्टौ नेत्रयोः, एवमेतत् पञ्चसप्ततिशतं वातवाहिनीनां सिराणां व्याख्यातं भवति | एष एव विभागः शेषाणामपि | विशेषतस्तु पित्तवाहिन्यो नेत्रयोर्दश, कर्णयोर्द्वे; एवं रक्तवहाः कफवहाश्च | एवमेतानि सप्त सिराशतानि सविभागानि व्याख्यातानि ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8-15) · Śloka 15
ഭവന്തി ചാത്ര- ക്രിയാണാമപ്രതീഘാതമമോഹം ബുദ്ധികര്മണാമ് | കരോത്യന്യാന് ഗുണാംശ്ചാപി സ്വാഃ സിരാഃ പവനശ്ചരന് ||൮|| യദാ തു കുപിതോ വായുഃ സ്വാഃ സിരാഃ പ്രതിപദ്യതേ | തദാऽസ്യ വിവിധാ രോഗാ ജായന്തേ വാതസമ്ഭവാഃ ||൯|| ഭ്രാജിഷ്ണുതാമന്നരുചിമഗ്നിദീപ്തിമരോഗതാമ് | സംസര്പത് സ്വാഃ സിരാഃ പിത്തം കുര്യാച്ചാന്യാന് ഗുണാനപി ||൧൦|| യദാ പ്രകുപിതം പിത്തം സേവതേ സ്വവഹാഃ സിരാഃ | തദാऽസ്യ വിവിധാ രോഗാ ജായന്തേ പിത്തസമ്ഭവാഃ ||൧൧|| സ്നേഹമങ്ഗേഷു സന്ധീനാം സ്ഥൈര്യം ബലമുദീര്ണതാമ് | കരോത്യന്യാന് ഗുണാംശ്ചാപി ബലാസഃ സ്വാഃ സിരാശ്ചരന് ||൧൨|| യദാ തു കുപിതഃ ശ്ലേഷ്മാ സ്വാഃ സിരാഃ പ്രതിപദ്യതേ | തദാऽസ്യ വിവിധാ രോഗാ ജായന്തേ ശ്ലേഷ്മസമ്ഭവാഃ ||൧൩|| ധാതൂനാം പൂരണം വര്ണം സ്പര്ശജ്ഞാനമസംശയമ് | സ്വാഃ സിരാഃ സഞ്ചരദ്രക്തം കുര്യാച്ചാന്യാന് ഗുണാനപി ||൧൪|| യദാ തു കുപിതം രക്തം സേവതേ സ്വവഹാഃ സിരാഃ | തദാऽസ്യ വിവിധാ രോഗാ ജായന്തേ രക്തസമ്ഭവാഃ ||൧൫||
View original
भवन्ति चात्र- क्रियाणामप्रतीघातममोहं बुद्धिकर्मणाम् | करोत्यन्यान् गुणांश्चापि स्वाः सिराः पवनश्चरन् ||८|| यदा तु कुपितो वायुः स्वाः सिराः प्रतिपद्यते | तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते वातसम्भवाः ||९|| भ्राजिष्णुतामन्नरुचिमग्निदीप्तिमरोगताम् | संसर्पत् स्वाः सिराः पित्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि ||१०|| यदा प्रकुपितं पित्तं सेवते स्ववहाः सिराः | तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते पित्तसम्भवाः ||११|| स्नेहमङ्गेषु सन्धीनां स्थैर्यं बलमुदीर्णताम् | करोत्यन्यान् गुणांश्चापि बलासः स्वाः सिराश्चरन् ||१२|| यदा तु कुपितः श्लेष्मा स्वाः सिराः प्रतिपद्यते | तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते श्लेष्मसम्भवाः ||१३|| धातूनां पूरणं वर्णं स्पर्शज्ञानमसंशयम् | स्वाः सिराः सञ्चरद्रक्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि ||१४|| यदा तु कुपितं रक्तं सेवते स्ववहाः सिराः | तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते रक्तसम्भवाः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (16) · Śloka 16
ന ഹി വാതം സിരാഃ കാശ്ചിന്ന പിത്തം കേവലം തഥാ | ശ്ലേഷ്മാണം വാ വഹന്ത്യേതാ അതഃ സര്വവഹാഃ സ്മൃതാഃ ||൧൬||
View original
न हि वातं सिराः काश्चिन्न पित्तं केवलं तथा | श्लेष्माणं वा वहन्त्येता अतः सर्ववहाः स्मृताः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (17) · Śloka 17
പ്രദുഷ്ടാനാം ഹി ദോഷാണാം മൂര്ച്ഛിതാനാം പ്രധാവതാമ് | ധ്രുവമുന്മാര്ഗഗമനമതഃ സര്വവഹാഃ സ്മൃതാഃ ||൧൭||
View original
प्रदुष्टानां हि दोषाणां मूर्च्छितानां प्रधावताम् | ध्रुवमुन्मार्गगमनमतः सर्ववहाः स्मृताः ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
തത്രാരുണാ വാതവഹാഃ പൂര്യന്തേ വായുനാ സിരാഃ | പിത്താദുഷ്ണാശ്ച നീലാശ്ച, ശീതാ ഗൌര്യഃ സ്ഥിരാഃ കഫാത് അസൃഗ്വഹാസ്തു രോഹിണ്യഃ സിരാ നാത്യുഷ്ണശീതലാഃ ||൧൮||
View original
तत्रारुणा वातवहाः पूर्यन्ते वायुना सिराः | पित्तादुष्णाश्च नीलाश्च, शीता गौर्यः स्थिराः कफात् असृग्वहास्तु रोहिण्यः सिरा नात्युष्णशीतलाः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (19-21) · Śloka 21
അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി ന വിധ്യേദ്യാഃ സിരാ ഭിഷക് | വൈകല്യം മരണം ചാപി വ്യധാത്താസാം ധ്രുവം ഭവേത് ||൧൯|| സിരാശതാനി ചത്വാരി വിദ്യാച്ഛാഖാസു ബുദ്ധിമാന് | ഷട്ത്രിംശച്ച ശതം കോഷ്ഠേ ചതുഃഷഷ്ടം ച മൂര്ധനി ||൨൦|| ശാഖാസു ഷോഡശ സിരാഃ കോഷ്ഠേ ദ്വാത്രിംശദേവ തു | പഞ്ചാശജ്ജത്രുണശ്ചോര്ധ്വമവ്യധ്യാഃ പരികീര്തിതാഃ ||൨൧||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि न विध्येद्याः सिरा भिषक् | वैकल्यं मरणं चापि व्यधात्तासां ध्रुवं भवेत् ||१९|| सिराशतानि चत्वारि विद्याच्छाखासु बुद्धिमान् | षट्त्रिंशच्च शतं कोष्ठे चतुःषष्टं च मूर्धनि ||२०|| शाखासु षोडश सिराः कोष्ठे द्वात्रिंशदेव तु | पञ्चाशज्जत्रुणश्चोर्ध्वमव्यध्याः परिकीर्तिताः ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (22) · Śloka 22
തത്ര സിരാശതമേകസ്മിന് സക്ഥ്നി ഭവതി; താസാം ജാലധരാ ത്വേകാ, തിസ്രശ്ചാഭ്യന്തരാഃ- തത്രോര്വീസഞ്ജ്ഞേ ദ്വേ, ലോഹിതാക്ഷസഞ്ജ്ഞാ ചൈകാ, താസ്ത്വവ്യധ്യാഃ; ഏതേനേതരസക്ഥി ബാഹൂ ച വ്യാഖ്യാതൌ; ഏവമശസ്ത്രകൃത്യാഃ ഷോഡശ ശാഖാസു | ദ്വാത്രിംശച്ഛ്രോണ്യാം, താസാമഷ്ടാവശസ്ത്രകൃത്യാഃ- ദ്വേ ദ്വേ വിടപയോഃ , കടീകതരുണയോശ്ച; അഷ്ടാവഷ്ടാവേകൈകസ്മിന് പാര്ശ്വേ, താസാമേകൈകാമൂര്ധ്വഗാം പരിഹരേത്, പാര്ശ്വസന്ധിഗതേ ച ദ്വേ; ചതസ്രോ വിംശതിശ്ച പൃഷ്ഠേ പൃഷ്ഠവംശമുഭയതഃ, താസാമൂര്ധ്വഗാമിന്യൌ ദ്വേ ദ്വേ പരിഹരേദ്ബൃഹതീസിരേ; താവത്യ ഏവോദരേ, താസാം മേഢ്രോപരി രോമരാജീമുഭയതോ ദ്വേ ദ്വേ പരിഹരേത്; ചത്വാരിംശദ്വക്ഷസി, താസാം ചതുര്ദശാശസ്ത്രകൃത്യാഃ- ഹൃദയേ ദ്വേ, ദ്വേ ദ്വേ സ്തനമൂലേ, സ്തനരോഹിതാപലാപസ്തമ്ഭേഷൂഭയതോऽഷ്ടൌ; ഏവം ദ്വാത്രിംശദശസ്ത്രകൃത്യാഃ പൃഷ്ഠോദരോരഃസു ഭവന്തി | ചതുഃഷഷ്ടം സിരാശതം ജത്രുണ ഊര്ധ്വം ഭവതി; തത്ര ഷട്പഞ്ചാശച്ഛിരോധരായാം , താസാമഷ്ടൌ ചതസ്രശ്ച മര്മസഞ്ജ്ഞാഃ പരിഹരേത്, ദ്വേ കൃകാടികയോഃ, ദ്വേ വിധുരയോഃ, ഏവം ഗ്രീവായാം ഷോഡശാവ്യധ്യാഃ; ഹന്വോരുഭയതോऽഷ്ടാവഷ്ടൌ, താസാം തു സന്ധിധമന്യൌ ദ്വേ ദ്വേ പരിഹരേത്; ഷട്ത്രിംശജ്ജിഹ്വായാം, താസാമധഃ ഷോഡശാശസ്ത്രകൃത്യാഃ, രസവഹേ ദ്വേ, വാഗ്വഹേ ച ദ്വേ; ദ്വിര്ദ്വാദശ നാസായാം, താസാമൌപനാസിക്യശ്ചതസ്രഃ പരിഹരേത്, താസാമേവ ച താലുന്യേകാം മൃദാവുദ്ദേശേ; അഷ്ടത്രിംശദുഭയോര്നേത്രയോഃ , താസാമേകൈകാമപാങ്ഗയോഃ പരിഹരേത്; കര്ണയോര്ദശ, താസാം ശബ്ദവാഹിനീമേകൈകാം പരിഹരേത്; നാസാനേത്രഗതാസ്തു ലലാടേ ഷഷ്ടിഃ, താസാം കേശാന്താനുഗതാശ്ചതസ്ര, ആവര്തയോരേകൈകാ, സ്ഥപന്യാം ചൈകാ പരിഹര്തവ്യാ; ശങ്ഖയോര്ദശ, താസാം ശങ്ഖസന്ധിഗതാമേകൈകാം പരിഹരേത്; ദ്വാദശ മൂര്ധ്നി, താസാമുത്ക്ഷേപയോര്ദ്വേ പരിഹരേത്, സീമന്തേഷ്വേകൈകാമ്, ഏകാമധിപതാവിതി; ഏവമശസ്ത്രകൃത്യാഃ പഞ്ചാശജ്ജത്രുണ ഊര്ധ്വമിതി ||൨൨||
View original
तत्र सिराशतमेकस्मिन् सक्थ्नि भवति; तासां जालधरा त्वेका, तिस्रश्चाभ्यन्तराः- तत्रोर्वीसञ्ज्ञे द्वे, लोहिताक्षसञ्ज्ञा चैका, तास्त्वव्यध्याः; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; एवमशस्त्रकृत्याः षोडश शाखासु | द्वात्रिंशच्छ्रोण्यां, तासामष्टावशस्त्रकृत्याः- द्वे द्वे विटपयोः , कटीकतरुणयोश्च; अष्टावष्टावेकैकस्मिन् पार्श्वे, तासामेकैकामूर्ध्वगां परिहरेत्, पार्श्वसन्धिगते च द्वे; चतस्रो विंशतिश्च पृष्ठे पृष्ठवंशमुभयतः, तासामूर्ध्वगामिन्यौ द्वे द्वे परिहरेद्बृहतीसिरे; तावत्य एवोदरे, तासां मेढ्रोपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे परिहरेत्; चत्वारिंशद्वक्षसि, तासां चतुर्दशाशस्त्रकृत्याः- हृदये द्वे, द्वे द्वे स्तनमूले, स्तनरोहितापलापस्तम्भेषूभयतोऽष्टौ; एवं द्वात्रिंशदशस्त्रकृत्याः पृष्ठोदरोरःसु भवन्ति | चतुःषष्टं सिराशतं जत्रुण ऊर्ध्वं भवति; तत्र षट्पञ्चाशच्छिरोधरायां , तासामष्टौ चतस्रश्च मर्मसञ्ज्ञाः परिहरेत्, द्वे कृकाटिकयोः, द्वे विधुरयोः, एवं ग्रीवायां षोडशाव्यध्याः; हन्वोरुभयतोऽष्टावष्टौ, तासां तु सन्धिधमन्यौ द्वे द्वे परिहरेत्; षट्त्रिंशज्जिह्वायां, तासामधः षोडशाशस्त्रकृत्याः, रसवहे द्वे, वाग्वहे च द्वे; द्विर्द्वादश नासायां, तासामौपनासिक्यश्चतस्रः परिहरेत्, तासामेव च तालुन्येकां मृदावुद्देशे; अष्टत्रिंशदुभयोर्नेत्रयोः , तासामेकैकामपाङ्गयोः परिहरेत्; कर्णयोर्दश, तासां शब्दवाहिनीमेकैकां परिहरेत्; नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः, तासां केशान्तानुगताश्चतस्र, आवर्तयोरेकैका, स्थपन्यां चैका परिहर्तव्या; शङ्खयोर्दश, तासां शङ्खसन्धिगतामेकैकां परिहरेत्; द्वादश मूर्ध्नि, तासामुत्क्षेपयोर्द्वे परिहरेत्, सीमन्तेष्वेकैकाम्, एकामधिपताविति; एवमशस्त्रकृत्याः पञ्चाशज्जत्रुण ऊर्ध्वमिति ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (23) · Śloka 23
ഭവതി ചാത്ര- വ്യാപ്നുവന്ത്യഭിതോ ദേഹം നാഭിതഃ പ്രസൃതാഃ സിരാഃ | പ്രതാനാഃ പദ്മിനീകന്ദാദ്ബിസാദീനാം യഥാ ജലമ് ||൨൩||
View original
भवति चात्र- व्याप्नुवन्त्यभितो देहं नाभितः प्रसृताः सिराः | प्रतानाः पद्मिनीकन्दाद्बिसादीनां यथा जलम् ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ശാരീരസ്ഥാനേ സിരാവര്ണവിഭക്തിശാരീരം നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ ||൭||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सिरावर्णविभक्तिशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||
🔊 Audio coming soon