Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః సిరావర్ణవిభక్తిశారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातः सिरावर्णविभक्तिशारीरं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
“మర్మసిరాస్నాయుసంధ్యస్థిధమనీః పరిహరన్” (సూ.5) ఇత్యాదౌ మర్మానంతరం సిరాణాం నిర్దేశాత్ ప్రత్యేకమర్మనిర్దేశశారీరానంతరం సిరావర్ణవిభాగశారీరారంభో యుజ్యత ఇత్యాహ- అథేత్యాది| విభక్తిర్విభాగః సముదాయాత్ పృథక్కరణమిత్యర్థః| సిరాణాం వాతాదివహానాం తద్వర్ణానాం చారుణనీలశుక్లలోహితానాం విభక్తిర్యస్మిన్ శారీరే తత్తథావిధం||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
సప్త సిరాశతాని భవంతి; యాభిరిదం శరీరమారామ ఇవ జలహారిణీభిః కేదార ఇవ చ కుల్యాభిరుపస్నిహ్యతేఽనుగృహ్యతే చాకుంచనప్రసారణాదిభిర్విశేషైః; ద్రుమపత్రసేవనీనామివ తాసాం ప్రతానాః; తాసాం నాభిర్మూలం, తతశ్చ ప్రసరంత్యూర్ధ్వమధస్తిర్యక్ చ ||3||
View original
सप्त सिराशतानि भवन्ति; याभिरिदं शरीरमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव च कुल्याभिरुपस्निह्यतेऽनुगृह्यते चाकुञ्चनप्रसारणादिभिर्विशेषैः; द्रुमपत्रसेवनीनामिव तासां प्रतानाः; तासां नाभिर्मूलं, ततश्च प्रसरन्त्यूर्ध्वमधस्तिर्यक् च ||३||
తాసామణుశోఽపరిసంఖ్యాతానామపి భూయస్త్వాశ్రయాం సముదాయసంఖ్యాం నిర్దిశన్నాహ- సప్తేత్యాది| తాసాం సర్వాసామపి సామాన్యం కర్మ నిర్దిశన్నాహ- యాభిరిత్యాది| యాభిః సిరాభిః| ఆరామో నానావృక్షసముదాయవిశేషః| జలహారిణీభిః ప్రణాలీభిః, కుల్యాభిః కృత్రిమాల్పసరిద్భిః; ఏతద్దృష్టాంతద్వయం స్థూలసూక్ష్మసిరాప్రాపణార్థం| ఉపస్నిహ్యతే పుష్టిం నీయతే తరుణానాం శరీరం, వృద్ధానాం శరీరపరిణామాత్తేనోపస్నేహేన శరీరం యాప్యతే; ఉక్తం చ- “స ఏవాన్నరసో వృద్ధానాం జరాపరిపక్వశరీరత్వాదప్రీణనో భవతి” (సూ.14) ఇతి| అనుగృహ్యతే పరిపాల్యతే| ఆకుంచనాదిభిరిత్యత్రాదిశబ్దాద్భాషణస్వప్నావబోధాదయో గృహ్యంతే| సిరాణాం సూక్ష్మవిశేషప్రదర్శనాయ దృష్టాంతమాహ- ద్రుమేత్యాది| ప్రతానా విస్తారాః| తత ఇతి నాభిత ఇత్యర్థః||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
భవతశ్చాత్ర శ్లోకౌ- యావత్యస్తు సిరాః కాయే సంభవంతి శరీరిణాం |
నాభ్యాం సర్వా నిబద్ధాస్తాః ప్రతన్వంతి సమంతతః ||4||
View original
भवतश्चात्र श्लोकौ- यावत्यस्तु सिराः काये सम्भवन्ति शरीरिणाम् |
नाभ्यां सर्वा निबद्धास्ताः प्रतन्वन्ति समन्ततः ||४||
ప్రతన్వంతి ఊర్ధ్వమధస్తిర్యక్ చ కాయే ఇతి సంబధ్యతే||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
నాభిస్థాః ప్రాణినాం ప్రాణాః ప్రాణాన్నాభిర్వ్యుపాశ్రితా |
సిరాభిరావృతా నాభిశ్చక్రనాభిరివారకైః ||5||
View original
नाभिस्थाः प्राणिनां प्राणाः प्राणान्नाभिर्व्युपाश्रिता |
सिराभिरावृता नाभिश्चक्रनाभिरिवारकैः ||५||
ఇదానీం సిరాణాం ప్రాణానాం చాధారాధేయత్వం ప్రతిపాదయన్నాహ- నాభిస్థా ఇత్యాది| నాభిస్థా ఇత్యనేన నాభ్యావరకాసు సిరాస్వవస్థితాః| ప్రాణా ఇతి సిరాణాం ప్రాణాధారత్వం ప్రతిపాదితం||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తాసాం మూలసిరాశ్చత్వారింశత్; తాసాం వాతవాహిన్యో దశ, పిత్తవాహిన్యో దశ, కఫవాహిన్యో దశ, దశ రక్తవాహిన్యః |
తాసాం తు వాతవాహినీనాం వాతస్థానగతానాం పంచసప్తతిశతం భవతి, తావత్య ఏవ పిత్తవాహిన్యః పిత్తస్థానే, కఫవాహిన్యశ్చ కఫస్థానే, రక్తవాహిన్యశ్చ యకృత్ప్లీహ్నోః; ఏవమేతాని సప్త సిరాశతాని ||6||
View original
तासां मूलसिराश्चत्वारिंशत्; तासां वातवाहिन्यो दश, पित्तवाहिन्यो दश, कफवाहिन्यो दश, दश रक्तवाहिन्यः |
तासां तु वातवाहिनीनां वातस्थानगतानां पञ्चसप्ततिशतं भवति, तावत्य एव पित्तवाहिन्यः पित्तस्थाने, कफवाहिन्यश्च कफस्थाने, रक्तवाहिन्यश्च यकृत्प्लीह्नोः; एवमेतानि सप्त सिराशतानि ||६||
ఇదానీం సిరాపిండమభిధాయ విభజన్నాహ- తాసామిత్యాది||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తత్ర వాతవాహిన్యః సిరా ఏకస్మిన్ సక్థ్ని పంచవింశతిః; ఏతేనేతరసక్థి బాహూ చ వ్యాఖ్యాతౌ |
విశేషతస్తు కోష్ఠే చతుస్త్రింశత్; తాసాం గుదమేఢ్రాశ్రితాః శ్రోణ్యామష్టౌ, ద్వే ద్వే పార్శ్వయోః, షట్ పృష్ఠే, తావత్య ఏవోదరే, దశ వక్షసి |
ఏకచత్వారింశజ్జత్రుణ ఊర్ధ్వం; తాసాం చతుర్దశ గ్రీవాయాం, కర్ణయోశ్చతస్రః, నవ జిహ్వాయాం, షణ్ నాసికాయాం, అష్టౌ నేత్రయోః, ఏవమేతత్ పంచసప్తతిశతం వాతవాహినీనాం సిరాణాం వ్యాఖ్యాతం భవతి |
ఏష ఏవ విభాగః శేషాణామపి |
విశేషతస్తు పిత్తవాహిన్యో నేత్రయోర్దశ, కర్ణయోర్ద్వే; ఏవం రక్తవహాః కఫవహాశ్చ |
ఏవమేతాని సప్త సిరాశతాని సవిభాగాని వ్యాఖ్యాతాని ||7||
View original
तत्र वातवाहिन्यः सिरा एकस्मिन् सक्थ्नि पञ्चविंशतिः; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ |
विशेषतस्तु कोष्ठे चतुस्त्रिंशत्; तासां गुदमेढ्राश्रिताः श्रोण्यामष्टौ, द्वे द्वे पार्श्वयोः, षट् पृष्ठे, तावत्य एवोदरे, दश वक्षसि |
एकचत्वारिंशज्जत्रुण ऊर्ध्वं; तासां चतुर्दश ग्रीवायां, कर्णयोश्चतस्रः, नव जिह्वायां, षण् नासिकायां, अष्टौ नेत्रयोः, एवमेतत् पञ्चसप्ततिशतं वातवाहिनीनां सिराणां व्याख्यातं भवति |
एष एव विभागः शेषाणामपि |
विशेषतस्तु पित्तवाहिन्यो नेत्रयोर्दश, कर्णयोर्द्वे; एवं रक्तवहाः कफवहाश्च |
एवमेतानि सप्त सिराशतानि सविभागानि व्याख्यातानि ||७||
వాతాదివహాః సిరాః సామాన్యతః సంఖ్యయాఽభిధాయ ప్రత్యంగవిభాగేన తా ఏవ ప్రతిపాదయితుమాహ- తత్ర వాతవాహిన్య ఇత్యాది| కోష్ఠే చతుస్త్రింశదితి యాః ప్రతిపాదితాస్తాసాం వివరణమాహ- తాసామిత్యాది| ఏకచత్వారింశజ్జత్రుణ ఊర్ధ్వమిత్యుద్దిష్టానాం వివరణమాహ- తాసాం చతుర్దశేత్యాది| పంచసప్తతిశతమితి పంచసప్తత్యధికం శతమిత్యర్థః| ఏష ఇత్యాది| ఏష ఏవ విభాగః పూర్వోక్తో వాతవాహిసిరావిభాగ ఇత్యర్థః| శేషాణామితి పిత్తశ్లేష్మరక్తవహానామిత్యర్థః| ఏతేన పిత్తాదివాహినీనామపి సిరాణాం ప్రత్యేకం పంచసప్తత్యధికం శతం భవతీత్యుక్తం| ఉపసంహారమాహ- ఏవమిత్యాది||7||
Adhikarana 7 (8-15) · Śloka 15
భవంతి చాత్ర- క్రియాణామప్రతీఘాతమమోహం బుద్ధికర్మణాం |
కరోత్యన్యాన్ గుణాంశ్చాపి స్వాః సిరాః పవనశ్చరన్ ||8||
యదా తు కుపితో వాయుః స్వాః సిరాః ప్రతిపద్యతే |
తదాఽస్య వివిధా రోగా జాయంతే వాతసంభవాః ||9||
భ్రాజిష్ణుతామన్నరుచిమగ్నిదీప్తిమరోగతాం |
సంసర్పత్ స్వాః సిరాః పిత్తం కుర్యాచ్చాన్యాన్ గుణానపి ||10||
యదా ప్రకుపితం పిత్తం సేవతే స్వవహాః సిరాః |
తదాఽస్య వివిధా రోగా జాయంతే పిత్తసంభవాః ||11||
స్నేహమంగేషు సంధీనాం స్థైర్యం బలముదీర్ణతాం |
కరోత్యన్యాన్ గుణాంశ్చాపి బలాసః స్వాః సిరాశ్చరన్ ||12||
యదా తు కుపితః శ్లేష్మా స్వాః సిరాః ప్రతిపద్యతే |
తదాఽస్య వివిధా రోగా జాయంతే శ్లేష్మసంభవాః ||13||
ధాతూనాం పూరణం వర్ణం స్పర్శజ్ఞానమసంశయం |
స్వాః సిరాః సంచరద్రక్తం కుర్యాచ్చాన్యాన్ గుణానపి ||14||
యదా తు కుపితం రక్తం సేవతే స్వవహాః సిరాః |
తదాఽస్య వివిధా రోగా జాయంతే రక్తసంభవాః ||15||
View original
भवन्ति चात्र- क्रियाणामप्रतीघातममोहं बुद्धिकर्मणाम् |
करोत्यन्यान् गुणांश्चापि स्वाः सिराः पवनश्चरन् ||८||
यदा तु कुपितो वायुः स्वाः सिराः प्रतिपद्यते |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते वातसम्भवाः ||९||
भ्राजिष्णुतामन्नरुचिमग्निदीप्तिमरोगताम् |
संसर्पत् स्वाः सिराः पित्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि ||१०||
यदा प्रकुपितं पित्तं सेवते स्ववहाः सिराः |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते पित्तसम्भवाः ||११||
स्नेहमङ्गेषु सन्धीनां स्थैर्यं बलमुदीर्णताम् |
करोत्यन्यान् गुणांश्चापि बलासः स्वाः सिराश्चरन् ||१२||
यदा तु कुपितः श्लेष्मा स्वाः सिराः प्रतिपद्यते |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते श्लेष्मसम्भवाः ||१३||
धातूनां पूरणं वर्णं स्पर्शज्ञानमसंशयम् |
स्वाः सिराः सञ्चरद्रक्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि ||१४||
यदा तु कुपितं रक्तं सेवते स्ववहाः सिराः |
तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते रक्तसम्भवाः ||१५||
ఇదానీం వాతాదివహసిరాసు వాతాదీనాం ప్రకృతిభూతానాం ప్రాకృతం కర్మ వికృతిభూతానాం వైకృతం చ కర్మ నిర్దిశన్నాహ- క్రియాణామిత్యాది| క్రియాణాం కాయక్రియాణాం ప్రసారణాకుంచనాదీనాం, వాక్క్రియాణాం భాషితాదీనాం| అప్రతీఘాతం అప్రతిహననం| బుద్ధికర్మణామితి పంచానాం బుద్ధీంద్రియాణాం, మనసో బుద్ధేశ్చ స్వే స్వే విషయే ప్రాకృతాయాం ప్రవృత్తౌ మోహస్యాభావం కరోతి| అన్యాన్ గుణాన్ “తత్ర ప్రస్పందనోద్వహనపూరణ” (సూ.15) ఇత్యాదికాన్| భ్రాజిష్ణుతాం దీప్తిమత్త్వం| సంసర్పత్ గచ్ఛత్| అన్యాన్ గుణాన్ “రాగపక్త్యోజ” (సూ.15) ఇత్యాదికాన్| యదేత్యాది| అన్యాన్ గుణాన్ సంధిశ్లేషణాదికాన్| యదా త్విత్యాది| అన్యాన్ గుణాన్ “రక్తం వర్ణప్రసాదం” (సూ.15) ఇత్యాద్యుక్తాన్||8-15||
Adhikarana 8 (16) · Śloka 16
న హి వాతం సిరాః కాశ్చిన్న పిత్తం కేవలం తథా |
శ్లేష్మాణం వా వహంత్యేతా అతః సర్వవహాః స్మృతాః ||16||
View original
न हि वातं सिराः काश्चिन्न पित्तं केवलं तथा |
श्लेष्माणं वा वहन्त्येता अतः सर्ववहाः स्मृताः ||१६||
ప్రాకృతవాతాదివహానామపి సిరాణాం సర్వత్ర సర్వకార్యోపలంభాత్ సర్వవహత్వం దర్శయన్నాహ- న హి వాతమిత్యాది||16||
Adhikarana 9 (17) · Śloka 17
ప్రదుష్టానాం హి దోషాణాం మూర్చ్ఛితానాం ప్రధావతాం |
ధ్రువమున్మార్గగమనమతః సర్వవహాః స్మృతాః ||17||
View original
प्रदुष्टानां हि दोषाणां मूर्च्छितानां प्रधावताम् |
ध्रुवमुन्मार्गगमनमतः सर्ववहाः स्मृताः ||१७||
ఇదానీం ప్రకుపితవాతాదివహానామపి సిరాణాం సర్వవహత్వం దర్శయన్నాహ- ప్రదుష్టానామిత్యాది| మూర్చ్ఛితానామితి పరస్పరం మిశ్రితానామిత్యర్థః||17||
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
తత్రారుణా వాతవహాః పూర్యంతే వాయునా సిరాః |
పిత్తాదుష్ణాశ్చ నీలాశ్చ, శీతా గౌర్యః స్థిరాః కఫాత్ అసృగ్వహాస్తు రోహిణ్యః సిరా నాత్యుష్ణశీతలాః ||18||
View original
तत्रारुणा वातवहाः पूर्यन्ते वायुना सिराः |
पित्तादुष्णाश्च नीलाश्च, शीता गौर्यः स्थिराः कफात् असृग्वहास्तु रोहिण्यः सिरा नात्युष्णशीतलाः ||१८||
సిరావిభక్తిం ప్రతిపాద్య తద్వర్ణవిభక్తిం ప్రతిపాదయన్నాహ- తత్రేత్యాది||18||
Adhikarana 11 (19-21) · Śloka 21
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి న విధ్యేద్యాః సిరా భిషక్ |
వైకల్యం మరణం చాపి వ్యధాత్తాసాం ధ్రువం భవేత్ ||19||
సిరాశతాని చత్వారి విద్యాచ్ఛాఖాసు బుద్ధిమాన్ |
షట్త్రింశచ్చ శతం కోష్ఠే చతుఃషష్టం చ మూర్ధని ||20||
శాఖాసు షోడశ సిరాః కోష్ఠే ద్వాత్రింశదేవ తు |
పంచాశజ్జత్రుణశ్చోర్ధ్వమవ్యధ్యాః పరికీర్తితాః ||21||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि न विध्येद्याः सिरा भिषक् |
वैकल्यं मरणं चापि व्यधात्तासां ध्रुवं भवेत् ||१९||
सिराशतानि चत्वारि विद्याच्छाखासु बुद्धिमान् |
षट्त्रिंशच्च शतं कोष्ठे चतुःषष्टं च मूर्धनि ||२०||
शाखासु षोडश सिराः कोष्ठे द्वात्रिंशदेव तु |
पञ्चाशज्जत्रुणश्चोर्ध्वमव्यध्याः परिकीर्तिताः ||२१||
తత్ర వ్యధ్యావ్యధ్యవిభాగజ్ఞానాయ పూర్వోక్తాని సప్తసిరాశతాని షడంగేష్వనూద్య ప్రతిజ్ఞాతా అవ్యధ్యాః సిరాః ప్రాహ- సిరాశతానీత్యాది| సిరాశతాని చత్వారీతి ఏకైకశాఖాగతవాతాదివహానాం సిరాణాం పంచవింశత్యా చత్వారి శతాని భవంతి| చతుఃషష్టం చేతి శతమిత్యత్రాపి యోజనీయం, తేన చతుఃషష్ట్యధికం శతం మూర్ధని జ్ఞాతవ్యం||19-21||
Adhikarana 12 (22) · Śloka 22
తత్ర సిరాశతమేకస్మిన్ సక్థ్ని భవతి; తాసాం జాలధరా త్వేకా, తిస్రశ్చాభ్యంతరాః- తత్రోర్వీసంజ్ఞే ద్వే, లోహితాక్షసంజ్ఞా చైకా, తాస్త్వవ్యధ్యాః; ఏతేనేతరసక్థి బాహూ చ వ్యాఖ్యాతౌ; ఏవమశస్త్రకృత్యాః షోడశ శాఖాసు |
ద్వాత్రింశచ్ఛ్రోణ్యాం, తాసామష్టావశస్త్రకృత్యాః- ద్వే ద్వే విటపయోః , కటీకతరుణయోశ్చ; అష్టావష్టావేకైకస్మిన్ పార్శ్వే, తాసామేకైకామూర్ధ్వగాం పరిహరేత్, పార్శ్వసంధిగతే చ ద్వే; చతస్రో వింశతిశ్చ పృష్ఠే పృష్ఠవంశముభయతః, తాసామూర్ధ్వగామిన్యౌ ద్వే ద్వే పరిహరేద్బృహతీసిరే; తావత్య ఏవోదరే, తాసాం మేఢ్రోపరి రోమరాజీముభయతో ద్వే ద్వే పరిహరేత్; చత్వారింశద్వక్షసి, తాసాం చతుర్దశాశస్త్రకృత్యాః- హృదయే ద్వే, ద్వే ద్వే స్తనమూలే, స్తనరోహితాపలాపస్తంభేషూభయతోఽష్టౌ; ఏవం ద్వాత్రింశదశస్త్రకృత్యాః పృష్ఠోదరోరఃసు భవంతి |
చతుఃషష్టం సిరాశతం జత్రుణ ఊర్ధ్వం భవతి; తత్ర షట్పంచాశచ్ఛిరోధరాయాం , తాసామష్టౌ చతస్రశ్చ మర్మసంజ్ఞాః పరిహరేత్, ద్వే కృకాటికయోః, ద్వే విధురయోః, ఏవం గ్రీవాయాం షోడశావ్యధ్యాః; హన్వోరుభయతోఽష్టావష్టౌ, తాసాం తు సంధిధమన్యౌ ద్వే ద్వే పరిహరేత్; షట్త్రింశజ్జిహ్వాయాం, తాసామధః షోడశాశస్త్రకృత్యాః, రసవహే ద్వే, వాగ్వహే చ ద్వే; ద్విర్ద్వాదశ నాసాయాం, తాసామౌపనాసిక్యశ్చతస్రః పరిహరేత్, తాసామేవ చ తాలున్యేకాం మృదావుద్దేశే; అష్టత్రింశదుభయోర్నేత్రయోః , తాసామేకైకామపాంగయోః పరిహరేత్; కర్ణయోర్దశ, తాసాం శబ్దవాహినీమేకైకాం పరిహరేత్; నాసానేత్రగతాస్తు లలాటే షష్టిః, తాసాం కేశాంతానుగతాశ్చతస్ర, ఆవర్తయోరేకైకా, స్థపన్యాం చైకా పరిహర్తవ్యా; శంఖయోర్దశ, తాసాం శంఖసంధిగతామేకైకాం పరిహరేత్; ద్వాదశ మూర్ధ్ని, తాసాముత్క్షేపయోర్ద్వే పరిహరేత్, సీమంతేష్వేకైకాం, ఏకామధిపతావితి; ఏవమశస్త్రకృత్యాః పంచాశజ్జత్రుణ ఊర్ధ్వమితి ||22||
View original
तत्र सिराशतमेकस्मिन् सक्थ्नि भवति; तासां जालधरा त्वेका, तिस्रश्चाभ्यन्तराः- तत्रोर्वीसञ्ज्ञे द्वे, लोहिताक्षसञ्ज्ञा चैका, तास्त्वव्यध्याः; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; एवमशस्त्रकृत्याः षोडश शाखासु |
द्वात्रिंशच्छ्रोण्यां, तासामष्टावशस्त्रकृत्याः- द्वे द्वे विटपयोः , कटीकतरुणयोश्च; अष्टावष्टावेकैकस्मिन् पार्श्वे, तासामेकैकामूर्ध्वगां परिहरेत्, पार्श्वसन्धिगते च द्वे; चतस्रो विंशतिश्च पृष्ठे पृष्ठवंशमुभयतः, तासामूर्ध्वगामिन्यौ द्वे द्वे परिहरेद्बृहतीसिरे; तावत्य एवोदरे, तासां मेढ्रोपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे परिहरेत्; चत्वारिंशद्वक्षसि, तासां चतुर्दशाशस्त्रकृत्याः- हृदये द्वे, द्वे द्वे स्तनमूले, स्तनरोहितापलापस्तम्भेषूभयतोऽष्टौ; एवं द्वात्रिंशदशस्त्रकृत्याः पृष्ठोदरोरःसु भवन्ति |
चतुःषष्टं सिराशतं जत्रुण ऊर्ध्वं भवति; तत्र षट्पञ्चाशच्छिरोधरायां , तासामष्टौ चतस्रश्च मर्मसञ्ज्ञाः परिहरेत्, द्वे कृकाटिकयोः, द्वे विधुरयोः, एवं ग्रीवायां षोडशाव्यध्याः; हन्वोरुभयतोऽष्टावष्टौ, तासां तु सन्धिधमन्यौ द्वे द्वे परिहरेत्; षट्त्रिंशज्जिह्वायां, तासामधः षोडशाशस्त्रकृत्याः, रसवहे द्वे, वाग्वहे च द्वे; द्विर्द्वादश नासायां, तासामौपनासिक्यश्चतस्रः परिहरेत्, तासामेव च तालुन्येकां मृदावुद्देशे; अष्टत्रिंशदुभयोर्नेत्रयोः , तासामेकैकामपाङ्गयोः परिहरेत्; कर्णयोर्दश, तासां शब्दवाहिनीमेकैकां परिहरेत्; नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः, तासां केशान्तानुगताश्चतस्र, आवर्तयोरेकैका, स्थपन्यां चैका परिहर्तव्या; शङ्खयोर्दश, तासां शङ्खसन्धिगतामेकैकां परिहरेत्; द्वादश मूर्ध्नि, तासामुत्क्षेपयोर्द्वे परिहरेत्, सीमन्तेष्वेकैकाम्, एकामधिपताविति; एवमशस्त्रकृत्याः पञ्चाशज्जत्रुण ऊर्ध्वमिति ||२२||
కాస్తా అవ్యధ్యాః? ఇత్యాహ- తత్ర సిరాశతమిత్యాది| జాలధరా ఇతి జాలానీవ జాలాని మాంససిరాస్నాయ్వస్థిసంధిజాని కూర్చశిరోవ్యాపీని తాని ధారయంతి యాస్తా జాలధరా ఇత్యర్థః| కాస్తాస్తిస్రోఽభ్యంతరా ఇత్యాహ- తత్రోర్వీసంజ్ఞే ద్వే ఇత్యాది| ద్వే అపి తే ఉర్వీసంజ్ఞే అతిసాన్నిధ్యాత్ ప్రాఙ్మర్మవిభాగీయే శారీరే ఉర్వీసంజ్ఞైకమర్మతయా నిర్దిష్టే| కటీకతరుణయోశ్చేతి అత్రాపి ద్వే ద్వే ఇతి సంబంధః| పార్శ్వసంధిగతే ద్వే ఇతి జఘనపార్శ్వమధ్యయోర్యే పార్శ్వసంధిసంజ్ఞకే మర్మణీ తత్సంజ్ఞాం ప్రాప్తే ద్వే| చతస్ర ఇత్యాది| పృష్ఠగతచతుర్వింశతిసిరాసు మధ్యే ద్వే ద్వే బృహతీసిరే పరిహరేదిత్యర్థః| తావత్య ఇతి చతుర్వింశతిరిత్యర్థః| చత్వారింశదిత్యాది| ఉభయతోఽష్టావితి ఉభయత్రేత్యర్థే ఉభయత ఇతి స్తనమూలాదిషు యోజనీయం, తేనోభయత్ర స్తనమూలే వామదక్షిణాశ్రితే ద్వే ద్వే ఇతి చతస్రః| తథోభయత్ర స్తనరోహితాపలాపస్తంభేష్వష్టౌ; తత్ర స్తనరోహితయోర్ద్వే ద్వే, అపలాపయోరేకైకా, అపస్తంభయోరప్యేకైకా, ఏవమష్టావిత్యర్థః| ఉపసంహారమాహ- ఏవమిత్యాది| పృష్ఠోదరోరఃస్విత్యత్ర పృష్ఠశబ్దేన శ్రోణిపార్శ్వానామపి గ్రహణం; తేన శ్రోణిగతా అష్టౌ, పార్శ్వగతా ఏకైకా, చతస్రః పృష్ఠే, చతస్ర ఉదరే, చతుర్దశ వక్షసి, ఏవం ద్వాత్రింశదవ్యధ్యాః| చతుఃషష్టమిత్యాది| చతుఃషష్టం సిరాశతమితి చతుఃషష్ట్యధికం సిరాశతమిత్యర్థః| తత్రేతి చతుఃషష్ట్యధికసిరాశతమధ్యే| అష్టౌ చతస్రశ్చ మర్మసంజ్ఞా ఇతి తత్రాష్టౌ మాతృకాః, ద్వే నీలే, ద్వే చ మన్యే, ఏతా ద్వాదశ మర్మసంజ్ఞా ఇత్యర్థః; తథా ద్వే కృకాటికయోః, ద్వే విధురయోః, ఏవం గ్రీవాయాం షోడశావ్యధ్యాః| గయీ తు వాతాదివహానాం చతుర్భిరష్టకైద్వాత్రింశద్గ్రీవాయాం, తత్ర షోడశావ్యధ్యా ఇతి ప్రతిపాదయతి| సంధిధమన్యావితి హనుసంధిధమన్యావిత్యర్థః| హన్వోః షోడశ సిరా గ్రీవాసిరాస్వేవాంతర్భవంతీత్యతో న పృథగ్గణనీయాః| గయీ తు “హనుగతాః పృథగేవ షోడశ, తత్ర ద్వే సంధిబంధనకర్మణీ పరిహరేత్” ఇత్యాహ| షట్త్రింశదిత్యాది| తాసామధః షోడశేతి తాసాం జిహ్వాగతషట్త్రింశత్సిరాణాం మధ్యేఽధోజిహ్వాయాః షోడశసిరా భవంతి, శేషా వింశతిశ్చ జిహ్వాయా ఊర్ధ్వం భవంతి| అశస్త్రకృత్యా రసవహే వాగ్వహే చేతి రసవహే ద్వే, వాగ్వహే చ ద్వే| గయీ తు “అష్టావింశతిర్జిహ్వాయాం, తాసు రసవాహిన్యః షడశస్త్రకృత్యాః” ఇతి బ్రూతే| ద్విర్ద్వాదశేతి చతుర్వింశతిరిత్యర్థః| ఔపనాసిక్యః నాసాసమీపవర్తిన్యః| మృదావుద్దేశే ఇతి ఘంటాసమీపే ఇత్యర్థః| గయీ తు “షోడశ నాసాయాం, తాసు పంచావ్యధ్యా” ఇత్యాహ| అష్టత్రింశదితి గయీ తు “చతుర్వింశతిరుభయోర్నేత్రయోః; తాసామేకైకామపాంగయోః పరిహరేత్” ఇత్యాచష్టే| కర్ణయోరిత్యాది గయీ తు “కర్ణయోః షోడశ, తాసామేకైకాం శబ్దవహాం పరిహరేత్” ఇతి బ్రూతే| నాసానేత్రేత్యాది యాశ్చతుర్వింశతిర్నాసాగతా యాశ్చ షట్త్రింశన్నేత్రగతాస్తా ఏవ షష్టిర్లలాటే జ్ఞాతవ్యాః, అతో న పృథగ్గణనీయాః | కేశాంతానుగతా ఇతి ఆవర్తమర్మసమీపకేశాంతానుగతా ఇత్యర్థః| గయీ తు “లలాటస్థితాభిః సిరాభిః సహ నాసానేత్రగతాః సిరా లలాటే షష్టిః, తాసు సప్తావ్యధ్యాః” ఇతి బ్రూతే| శంఖయోరిత్యాది| శంఖయోర్దశేతి ఏతా అపి నాసానేత్రగతా బోద్ధవ్యాః, అతో న పృథగ్గణనీయాః| గయీ తు శంఖయోరష్టౌ పృథగేవ పఠతి; తాసు ద్వే శంఖసంధిగతే అవ్యధ్యే, ఇతి ప్రతిపాదయతి| ద్వాదశ మూర్ధ్నీత్యాది| సీమంతేషు పంచస్వేకైకాం పరిహరేత్, తథాఽధిపతావేకాం పరిహరేత్, ఏతాసామపి నాసానేత్రగతత్వాత్ పృథగ్గణనా న కర్తవ్యా| గయీ తు మూర్ధ్ని పృథగేవ ద్వాదశ పఠిత్వా తాస్వష్టావవ్యధ్యా ఇత్యాహ||22||
Adhikarana 13 (23) · Śloka 23
భవతి చాత్ర- వ్యాప్నువంత్యభితో దేహం నాభితః ప్రసృతాః సిరాః |
ప్రతానాః పద్మినీకందాద్బిసాదీనాం యథా జలం ||23||
View original
भवति चात्र- व्याप्नुवन्त्यभितो देहं नाभितः प्रसृताः सिराः |
प्रतानाः पद्मिनीकन्दाद्बिसादीनां यथा जलम् ||२३||
ఇదానీం సర్వత్ర సిరాసంభవత్వేన వ్యాఖ్యాతసంఖ్యావ్యభిచారోఽస్తీతి దర్శయన్నాహ- వ్యాప్నువంతీత్యాది| యథా బిసాదీనాం ప్రతానా విస్తారా పద్మినీకందాత్ ప్రసృతా జలం వ్యాప్నువంతి, తథా నాభితః ప్రసృతాః సిరాః సర్వతః శరీరం వ్యాప్నువంతి||23||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం శారీరస్థానే సిరావర్ణవిభక్తిశారీరం నామ సప్తమోఽధ్యాయః ||7||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सिरावर्णविभक्तिशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం శారీరస్థానే సప్తమోఽధ్యాయః||7||