Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః సిరావర్ణవిభక్తిశారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातः सिरावर्णविभक्तिशारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
7. sirāvarṇavibhaktiśārīram
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
సప్త సిరాశతాని భవంతి; యాభిరిదం శరీరమారామ ఇవ జలహారిణీభిః కేదార ఇవ చ కుల్యాభిరుపస్నిహ్యతేఽనుగృహ్యతే చాకుంచనప్రసారణాదిభిర్విశేషైః; ద్రుమపత్రసేవనీనామివ తాసాం ప్రతానాః; తాసాం నాభిర్మూలం, తతశ్చ ప్రసరంత్యూర్ధ్వమధస్తిర్యక్ చ ||3||
View original
सप्त सिराशतानि भवन्ति; याभिरिदं शरीरमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव च कुल्याभिरुपस्निह्यतेऽनुगृह्यते चाकुञ्चनप्रसारणादिभिर्विशेषैः; द्रुमपत्रसेवनीनामिव तासां प्रतानाः; तासां नाभिर्मूलं, ततश्च प्रसरन्त्यूर्ध्वमधस्तिर्यक् च ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
భవతశ్చాత్ర శ్లోకౌ- యావత్యస్తు సిరాః కాయే సంభవంతి శరీరిణాం | నాభ్యాం సర్వా నిబద్ధాస్తాః ప్రతన్వంతి సమంతతః ||4||
View original
भवतश्चात्र श्लोकौ- यावत्यस्तु सिराः काये सम्भवन्ति शरीरिणाम् | नाभ्यां सर्वा निबद्धास्ताः प्रतन्वन्ति समन्ततः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
నాభిస్థాః ప్రాణినాం ప్రాణాః ప్రాణాన్నాభిర్వ్యుపాశ్రితా | సిరాభిరావృతా నాభిశ్చక్రనాభిరివారకైః ||5||
View original
नाभिस्थाः प्राणिनां प्राणाः प्राणान्नाभिर्व्युपाश्रिता | सिराभिरावृता नाभिश्चक्रनाभिरिवारकैः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తాసాం మూలసిరాశ్చత్వారింశత్; తాసాం వాతవాహిన్యో దశ, పిత్తవాహిన్యో దశ, కఫవాహిన్యో దశ, దశ రక్తవాహిన్యః | తాసాం తు వాతవాహినీనాం వాతస్థానగతానాం పంచసప్తతిశతం భవతి, తావత్య ఏవ పిత్తవాహిన్యః పిత్తస్థానే, కఫవాహిన్యశ్చ కఫస్థానే, రక్తవాహిన్యశ్చ యకృత్ప్లీహ్నోః; ఏవమేతాని సప్త సిరాశతాని ||6||
View original
तासां मूलसिराश्चत्वारिंशत्; तासां वातवाहिन्यो दश, पित्तवाहिन्यो दश, कफवाहिन्यो दश, दश रक्तवाहिन्यः | तासां तु वातवाहिनीनां वातस्थानगतानां पञ्चसप्ततिशतं भवति, तावत्य एव पित्तवाहिन्यः पित्तस्थाने, कफवाहिन्यश्च कफस्थाने, रक्तवाहिन्यश्च यकृत्प्लीह्नोः; एवमेतानि सप्त सिराशतानि ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తత్ర వాతవాహిన్యః సిరా ఏకస్మిన్ సక్థ్ని పంచవింశతిః; ఏతేనేతరసక్థి బాహూ చ వ్యాఖ్యాతౌ | విశేషతస్తు కోష్ఠే చతుస్త్రింశత్; తాసాం గుదమేఢ్రాశ్రితాః శ్రోణ్యామష్టౌ, ద్వే ద్వే పార్శ్వయోః, షట్ పృష్ఠే, తావత్య ఏవోదరే, దశ వక్షసి | ఏకచత్వారింశజ్జత్రుణ ఊర్ధ్వం; తాసాం చతుర్దశ గ్రీవాయాం, కర్ణయోశ్చతస్రః, నవ జిహ్వాయాం, షణ్ నాసికాయాం, అష్టౌ నేత్రయోః, ఏవమేతత్ పంచసప్తతిశతం వాతవాహినీనాం సిరాణాం వ్యాఖ్యాతం భవతి | ఏష ఏవ విభాగః శేషాణామపి | విశేషతస్తు పిత్తవాహిన్యో నేత్రయోర్దశ, కర్ణయోర్ద్వే; ఏవం రక్తవహాః కఫవహాశ్చ | ఏవమేతాని సప్త సిరాశతాని సవిభాగాని వ్యాఖ్యాతాని ||7||
View original
तत्र वातवाहिन्यः सिरा एकस्मिन् सक्थ्नि पञ्चविंशतिः; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ | विशेषतस्तु कोष्ठे चतुस्त्रिंशत्; तासां गुदमेढ्राश्रिताः श्रोण्यामष्टौ, द्वे द्वे पार्श्वयोः, षट् पृष्ठे, तावत्य एवोदरे, दश वक्षसि | एकचत्वारिंशज्जत्रुण ऊर्ध्वं; तासां चतुर्दश ग्रीवायां, कर्णयोश्चतस्रः, नव जिह्वायां, षण् नासिकायां, अष्टौ नेत्रयोः, एवमेतत् पञ्चसप्ततिशतं वातवाहिनीनां सिराणां व्याख्यातं भवति | एष एव विभागः शेषाणामपि | विशेषतस्तु पित्तवाहिन्यो नेत्रयोर्दश, कर्णयोर्द्वे; एवं रक्तवहाः कफवहाश्च | एवमेतानि सप्त सिराशतानि सविभागानि व्याख्यातानि ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8-15) · Śloka 15
భవంతి చాత్ర- క్రియాణామప్రతీఘాతమమోహం బుద్ధికర్మణాం | కరోత్యన్యాన్ గుణాంశ్చాపి స్వాః సిరాః పవనశ్చరన్ ||8|| యదా తు కుపితో వాయుః స్వాః సిరాః ప్రతిపద్యతే | తదాఽస్య వివిధా రోగా జాయంతే వాతసంభవాః ||9|| భ్రాజిష్ణుతామన్నరుచిమగ్నిదీప్తిమరోగతాం | సంసర్పత్ స్వాః సిరాః పిత్తం కుర్యాచ్చాన్యాన్ గుణానపి ||10|| యదా ప్రకుపితం పిత్తం సేవతే స్వవహాః సిరాః | తదాఽస్య వివిధా రోగా జాయంతే పిత్తసంభవాః ||11|| స్నేహమంగేషు సంధీనాం స్థైర్యం బలముదీర్ణతాం | కరోత్యన్యాన్ గుణాంశ్చాపి బలాసః స్వాః సిరాశ్చరన్ ||12|| యదా తు కుపితః శ్లేష్మా స్వాః సిరాః ప్రతిపద్యతే | తదాఽస్య వివిధా రోగా జాయంతే శ్లేష్మసంభవాః ||13|| ధాతూనాం పూరణం వర్ణం స్పర్శజ్ఞానమసంశయం | స్వాః సిరాః సంచరద్రక్తం కుర్యాచ్చాన్యాన్ గుణానపి ||14|| యదా తు కుపితం రక్తం సేవతే స్వవహాః సిరాః | తదాఽస్య వివిధా రోగా జాయంతే రక్తసంభవాః ||15||
View original
भवन्ति चात्र- क्रियाणामप्रतीघातममोहं बुद्धिकर्मणाम् | करोत्यन्यान् गुणांश्चापि स्वाः सिराः पवनश्चरन् ||८|| यदा तु कुपितो वायुः स्वाः सिराः प्रतिपद्यते | तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते वातसम्भवाः ||९|| भ्राजिष्णुतामन्नरुचिमग्निदीप्तिमरोगताम् | संसर्पत् स्वाः सिराः पित्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि ||१०|| यदा प्रकुपितं पित्तं सेवते स्ववहाः सिराः | तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते पित्तसम्भवाः ||११|| स्नेहमङ्गेषु सन्धीनां स्थैर्यं बलमुदीर्णताम् | करोत्यन्यान् गुणांश्चापि बलासः स्वाः सिराश्चरन् ||१२|| यदा तु कुपितः श्लेष्मा स्वाः सिराः प्रतिपद्यते | तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते श्लेष्मसम्भवाः ||१३|| धातूनां पूरणं वर्णं स्पर्शज्ञानमसंशयम् | स्वाः सिराः सञ्चरद्रक्तं कुर्याच्चान्यान् गुणानपि ||१४|| यदा तु कुपितं रक्तं सेवते स्ववहाः सिराः | तदाऽस्य विविधा रोगा जायन्ते रक्तसम्भवाः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (16) · Śloka 16
న హి వాతం సిరాః కాశ్చిన్న పిత్తం కేవలం తథా | శ్లేష్మాణం వా వహంత్యేతా అతః సర్వవహాః స్మృతాః ||16||
View original
न हि वातं सिराः काश्चिन्न पित्तं केवलं तथा | श्लेष्माणं वा वहन्त्येता अतः सर्ववहाः स्मृताः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (17) · Śloka 17
ప్రదుష్టానాం హి దోషాణాం మూర్చ్ఛితానాం ప్రధావతాం | ధ్రువమున్మార్గగమనమతః సర్వవహాః స్మృతాః ||17||
View original
प्रदुष्टानां हि दोषाणां मूर्च्छितानां प्रधावताम् | ध्रुवमुन्मार्गगमनमतः सर्ववहाः स्मृताः ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
తత్రారుణా వాతవహాః పూర్యంతే వాయునా సిరాః | పిత్తాదుష్ణాశ్చ నీలాశ్చ, శీతా గౌర్యః స్థిరాః కఫాత్ అసృగ్వహాస్తు రోహిణ్యః సిరా నాత్యుష్ణశీతలాః ||18||
View original
तत्रारुणा वातवहाः पूर्यन्ते वायुना सिराः | पित्तादुष्णाश्च नीलाश्च, शीता गौर्यः स्थिराः कफात् असृग्वहास्तु रोहिण्यः सिरा नात्युष्णशीतलाः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (19-21) · Śloka 21
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి న విధ్యేద్యాః సిరా భిషక్ | వైకల్యం మరణం చాపి వ్యధాత్తాసాం ధ్రువం భవేత్ ||19|| సిరాశతాని చత్వారి విద్యాచ్ఛాఖాసు బుద్ధిమాన్ | షట్త్రింశచ్చ శతం కోష్ఠే చతుఃషష్టం చ మూర్ధని ||20|| శాఖాసు షోడశ సిరాః కోష్ఠే ద్వాత్రింశదేవ తు | పంచాశజ్జత్రుణశ్చోర్ధ్వమవ్యధ్యాః పరికీర్తితాః ||21||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि न विध्येद्याः सिरा भिषक् | वैकल्यं मरणं चापि व्यधात्तासां ध्रुवं भवेत् ||१९|| सिराशतानि चत्वारि विद्याच्छाखासु बुद्धिमान् | षट्त्रिंशच्च शतं कोष्ठे चतुःषष्टं च मूर्धनि ||२०|| शाखासु षोडश सिराः कोष्ठे द्वात्रिंशदेव तु | पञ्चाशज्जत्रुणश्चोर्ध्वमव्यध्याः परिकीर्तिताः ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (22) · Śloka 22
తత్ర సిరాశతమేకస్మిన్ సక్థ్ని భవతి; తాసాం జాలధరా త్వేకా, తిస్రశ్చాభ్యంతరాః- తత్రోర్వీసంజ్ఞే ద్వే, లోహితాక్షసంజ్ఞా చైకా, తాస్త్వవ్యధ్యాః; ఏతేనేతరసక్థి బాహూ చ వ్యాఖ్యాతౌ; ఏవమశస్త్రకృత్యాః షోడశ శాఖాసు | ద్వాత్రింశచ్ఛ్రోణ్యాం, తాసామష్టావశస్త్రకృత్యాః- ద్వే ద్వే విటపయోః , కటీకతరుణయోశ్చ; అష్టావష్టావేకైకస్మిన్ పార్శ్వే, తాసామేకైకామూర్ధ్వగాం పరిహరేత్, పార్శ్వసంధిగతే చ ద్వే; చతస్రో వింశతిశ్చ పృష్ఠే పృష్ఠవంశముభయతః, తాసామూర్ధ్వగామిన్యౌ ద్వే ద్వే పరిహరేద్బృహతీసిరే; తావత్య ఏవోదరే, తాసాం మేఢ్రోపరి రోమరాజీముభయతో ద్వే ద్వే పరిహరేత్; చత్వారింశద్వక్షసి, తాసాం చతుర్దశాశస్త్రకృత్యాః- హృదయే ద్వే, ద్వే ద్వే స్తనమూలే, స్తనరోహితాపలాపస్తంభేషూభయతోఽష్టౌ; ఏవం ద్వాత్రింశదశస్త్రకృత్యాః పృష్ఠోదరోరఃసు భవంతి | చతుఃషష్టం సిరాశతం జత్రుణ ఊర్ధ్వం భవతి; తత్ర షట్పంచాశచ్ఛిరోధరాయాం , తాసామష్టౌ చతస్రశ్చ మర్మసంజ్ఞాః పరిహరేత్, ద్వే కృకాటికయోః, ద్వే విధురయోః, ఏవం గ్రీవాయాం షోడశావ్యధ్యాః; హన్వోరుభయతోఽష్టావష్టౌ, తాసాం తు సంధిధమన్యౌ ద్వే ద్వే పరిహరేత్; షట్త్రింశజ్జిహ్వాయాం, తాసామధః షోడశాశస్త్రకృత్యాః, రసవహే ద్వే, వాగ్వహే చ ద్వే; ద్విర్ద్వాదశ నాసాయాం, తాసామౌపనాసిక్యశ్చతస్రః పరిహరేత్, తాసామేవ చ తాలున్యేకాం మృదావుద్దేశే; అష్టత్రింశదుభయోర్నేత్రయోః , తాసామేకైకామపాంగయోః పరిహరేత్; కర్ణయోర్దశ, తాసాం శబ్దవాహినీమేకైకాం పరిహరేత్; నాసానేత్రగతాస్తు లలాటే షష్టిః, తాసాం కేశాంతానుగతాశ్చతస్ర, ఆవర్తయోరేకైకా, స్థపన్యాం చైకా పరిహర్తవ్యా; శంఖయోర్దశ, తాసాం శంఖసంధిగతామేకైకాం పరిహరేత్; ద్వాదశ మూర్ధ్ని, తాసాముత్క్షేపయోర్ద్వే పరిహరేత్, సీమంతేష్వేకైకాం, ఏకామధిపతావితి; ఏవమశస్త్రకృత్యాః పంచాశజ్జత్రుణ ఊర్ధ్వమితి ||22||
View original
तत्र सिराशतमेकस्मिन् सक्थ्नि भवति; तासां जालधरा त्वेका, तिस्रश्चाभ्यन्तराः- तत्रोर्वीसञ्ज्ञे द्वे, लोहिताक्षसञ्ज्ञा चैका, तास्त्वव्यध्याः; एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; एवमशस्त्रकृत्याः षोडश शाखासु | द्वात्रिंशच्छ्रोण्यां, तासामष्टावशस्त्रकृत्याः- द्वे द्वे विटपयोः , कटीकतरुणयोश्च; अष्टावष्टावेकैकस्मिन् पार्श्वे, तासामेकैकामूर्ध्वगां परिहरेत्, पार्श्वसन्धिगते च द्वे; चतस्रो विंशतिश्च पृष्ठे पृष्ठवंशमुभयतः, तासामूर्ध्वगामिन्यौ द्वे द्वे परिहरेद्बृहतीसिरे; तावत्य एवोदरे, तासां मेढ्रोपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे परिहरेत्; चत्वारिंशद्वक्षसि, तासां चतुर्दशाशस्त्रकृत्याः- हृदये द्वे, द्वे द्वे स्तनमूले, स्तनरोहितापलापस्तम्भेषूभयतोऽष्टौ; एवं द्वात्रिंशदशस्त्रकृत्याः पृष्ठोदरोरःसु भवन्ति | चतुःषष्टं सिराशतं जत्रुण ऊर्ध्वं भवति; तत्र षट्पञ्चाशच्छिरोधरायां , तासामष्टौ चतस्रश्च मर्मसञ्ज्ञाः परिहरेत्, द्वे कृकाटिकयोः, द्वे विधुरयोः, एवं ग्रीवायां षोडशाव्यध्याः; हन्वोरुभयतोऽष्टावष्टौ, तासां तु सन्धिधमन्यौ द्वे द्वे परिहरेत्; षट्त्रिंशज्जिह्वायां, तासामधः षोडशाशस्त्रकृत्याः, रसवहे द्वे, वाग्वहे च द्वे; द्विर्द्वादश नासायां, तासामौपनासिक्यश्चतस्रः परिहरेत्, तासामेव च तालुन्येकां मृदावुद्देशे; अष्टत्रिंशदुभयोर्नेत्रयोः , तासामेकैकामपाङ्गयोः परिहरेत्; कर्णयोर्दश, तासां शब्दवाहिनीमेकैकां परिहरेत्; नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः, तासां केशान्तानुगताश्चतस्र, आवर्तयोरेकैका, स्थपन्यां चैका परिहर्तव्या; शङ्खयोर्दश, तासां शङ्खसन्धिगतामेकैकां परिहरेत्; द्वादश मूर्ध्नि, तासामुत्क्षेपयोर्द्वे परिहरेत्, सीमन्तेष्वेकैकाम्, एकामधिपताविति; एवमशस्त्रकृत्याः पञ्चाशज्जत्रुण ऊर्ध्वमिति ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (23) · Śloka 23
భవతి చాత్ర- వ్యాప్నువంత్యభితో దేహం నాభితః ప్రసృతాః సిరాః | ప్రతానాః పద్మినీకందాద్బిసాదీనాం యథా జలం ||23||
View original
भवति चात्र- व्याप्नुवन्त्यभितो देहं नाभितः प्रसृताः सिराः | प्रतानाः पद्मिनीकन्दाद्बिसादीनां यथा जलम् ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం శారీరస్థానే సిరావర్ణవిభక్తిశారీరం నామ సప్తమోఽధ్యాయః ||7||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सिरावर्णविभक्तिशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||
🔊 Audio coming soon