8. sirāvyadhavidhiśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સિરાવ્યધવિધિં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

સિરાવર્ણવિભક્ત્યનન્તરં જ્ઞાતવ્યધ્યાવ્યધ્યસિરસ્ય સિરાવ્યધવિધિર્યુજ્યત ઇત્યાહ- અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

બાલસ્થવિરરૂક્ષક્ષતક્ષીણભીરુપરિશ્રાન્તમદ્યપાધ્વસ્ત્રીકર્શિતવમિતવિરિક્તાસ્થાપિતાનુવાસિતજાગરિતક્લીબકૃશગર્ભિણીનાં કાસશ્વાસશોષપ્રવૃદ્ધજ્વરાક્ષેપકપક્ષાઘાતોપવાસપિપાસામૂર્ચ્છાપ્રપીડિતાનાં ચ સિરાં ન વિધ્યેત્ , યાશ્ચાવ્યધ્યાઃ, વ્યધ્યાશ્ચાદૃષ્ટાઃ, દૃષ્ટાશ્ચાયન્ત્રિતાઃ, યન્ત્રિતાશ્ચાનુત્થિતા ઇતિ ||૩||

બાલેત્યાદિ|- બાલસ્થવિરયોરસમ્પૂર્ણક્ષીણધાતુત્વાત્ સિરાં ન વિધ્યેત્| રૂક્ષક્ષતક્ષીણાનાં વાતપ્રકોપભયાત્ સિરાં ન વિધ્યેત્; ક્ષત ઇતિ ઉરઃક્ષતયુક્તઃ ખડ્ગાદ્યભિહતો વા, ક્ષીણઃ ક્ષીણધાતુઃ; ગયી તુ “ક્ષતેન ક્ષીણઃ ક્ષતક્ષીણસ્તસ્યાનિલવ્યાધિભયાન્ન વિધ્યેત્” ઇતિ વ્યાખ્યાતિ| ભીરોશ્ચ તમોબહુલત્વાલ્લોહિતદર્શનેન મૂર્ચ્છાભયાન્ન વિધ્યેત્| પરિશ્રાન્તસ્ય શ્રમકુપિતો વાતઃ શોણિતાવસેચનેનાતિપ્રાબલ્યં પ્રાપ્ય શરીરવ્યાપાદકઃ સ્યાત્| મદ્યપસ્ય મદવિક્ષિપ્તચિત્તસ્યાતિમૂર્ચ્છાકરત્વાત્| અધ્વસ્ત્રીકર્શિતસ્ય વાતપ્રકોપભયાન્ન વિધ્યેત્| વાન્તવિરિક્તયોરકૃતસંસર્જનયોરપીતસ્નેહયોર્વમનવિરેકાનન્તરમેવ વાતપ્રકોપભયાત્ સિરાં ન વિધ્યેત્| આસ્થાપિતજાગરિતયોર્મરુત્પ્રકોપભયાન્ન વિધ્યેત્, અનુવાસિતસ્ય મન્દેઽગ્નૌ ભૂયોઽગ્નિમાન્દ્યભયાત્, ક્લીબસ્ય પ્રધાનધાતુક્ષયેણાલ્પસત્ત્વત્વેન ચ નિશ્ચિતવિનાશાત્, કૃશસ્ય ગર્ભિણીનાં ચોપક્ષીણધાતુત્વાદ્દેહસન્દેહભયાત્, કાસશ્વાસશોષિણામપ્યપચીયમાનધાતુત્વેન દેહસન્દેહભયાન્ન વિધ્યેત્| પ્રવૃદ્ધજ્વરસ્યાસૃક્સ્રાવેણ પ્રલાપાદિભયાત્ સિરાં ન વિધ્યેત્| યાશ્ચાવ્યધ્યા ઇતિ અશેષાવ્યધ્યપ્રસઙ્ગેનોક્તમિતિ ન પુનરુક્તમ્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

શોણિતાવસેકસાધ્યાશ્ચ યે વિકારાઃ પ્રાગભિહિતાસ્તેષુ ચાપક્વેષ્વન્યેષુ ચાનુક્તેષુ યથાભ્યાસં યથાન્યાયં ચ સિરાં વિધ્યેત્ ||૪||

શોણિતાવસેકસાધ્યા ઇતિ “ત્વગ્દોષા ગ્રન્થયઃ શોફા” (સૂ.૧૪) ઇત્યાદિના શોણિતવર્ણનીયે ઉક્તાઃ| તેષુ ચાપક્વેષ્વિતિ યદ્યપિ રક્તાભાવાત્ પક્વાનાં રક્તસ્રુતિર્ન ક્રિયત ઇત્યર્થાદેવાપક્વગ્રહણં લભ્યતે, તથાઽપિ બાહ્યોપક્રમેષુ મધ્યે શોણિતાવસેકસ્ય પ્રાધાન્યખ્યાપનાયાપક્વગ્રહણં કૃતમ્| અન્યેષુ ચાનુક્તેષ્વિતિ યે વિપાકાભિમુખાઃ શોણિતાવસેકસાધ્યેષ્વનભિહિતાસ્તેષ્વિત્યર્થઃ| યથાભ્યાસમિતિ યથાસમીપમિત્યર્થઃ| યથાન્યાયમિતિ ન્યાયસ્ય સ્નેહસ્વેદાદિકસ્યાનતિક્રમેણેતિ યથાન્યાયમ્||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

પ્રતિષિદ્ધાનામપિ ચ વિષોપસર્ગે આત્યયિકે ચ સિરાવ્યધનમપ્રતિષિદ્ધમ્ ||૫||

ઇદાનીં કારણવશાન્નિષિદ્ધાનામપિ શોણિતાવસેકં દર્શયન્નાહ- પ્રતિષિદ્ધાનામિત્યાદિ| પ્રતિષિદ્ધાનામપીતિ બાલસ્થવિરાદીનામ્| આત્યયિકે ઇતિ અત્યયો વિનાશો ભવત્યસ્માદિત્યાત્યયિકો વિદ્રધ્યાદિરનન્યસાધ્યઃ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તત્ર સ્નિગ્ધસ્વિન્નમાતુરં યથાદોષપ્રત્યનીકં દ્રવપ્રાયમન્નં ભુક્તવન્તં યવાગૂં પીતવન્તં વા યથાકાલમુપસ્થાપ્યાસીનં સ્થિતં વા પ્રાણાનબાધમાનો વસ્ત્રપટ્ટચર્માન્તર્વલ્કલલતાનામન્યતમેન યન્ત્રયિત્વા નાતિગાઢં નાતિશિથિલં શરીરપ્રદેશમાસાદ્ય પ્રાપ્તં શસ્ત્રમાદાય સિરાં વિધ્યેત્ ||૬||

તત્ર સિરાવ્યધસ્ય પૂર્વકર્મવિધિં પ્રદર્શ્ય પ્રધાનકર્મવિધિં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ વાક્યોપક્રમે| આતુરમિતિ અત્રાતુરગ્રહણં સ્વસ્થસ્ય રક્તં ન સ્રાવયેદિતિ બોધનાર્થમ્| દ્રવપ્રાયમિતિ રક્તોત્ક્લેશનાર્થં દ્રવાધિકમન્નં ભુક્તવન્તમ્| યવાગૂં પીતવન્તં વેતિ સાત્મ્યાપેક્ષયા| યથાકાલમિતિ વર્ષાદિષુ વ્યભ્રાદિકાલાનતિક્રમેણ| ઉપસ્થાપ્ય સન્નિધાને સ્થાપયિત્વા| આસીનમ્ ઉપવિષ્ટં, સ્થિતમ્ ઊર્ધ્વીભૂતમ્| નાતિગાઢં નાતિશિથિલમિતિ નાતિગાઢમુત્તમાઙ્ગે, નાતિશિથિલં શાખાસુ| શરીરપ્રદેશમાસાદ્યેતિ મર્મરહિતં શરીરપ્રદેશં ગૃહીત્વેત્યર્થઃ| પ્રાપ્તં શસ્ત્રમિતિ ઉપયુક્તં શસ્ત્રમિત્યર્થઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

નૈવાતિશીતે નાત્યુષ્ણે ન પ્રવાતે ન ચાભ્રિતે | સિરાણાં વ્યધનં કાર્યમરોગે વા કદાચન ||૭||

નૈવેત્યાદિ| અભ્રિત ઇતિ અભ્રાણિ સઞ્જાતાનિ યત્ર દિને તદભ્રિતં દિનં, તસ્મિન્નિત્યર્થઃ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

તત્ર વ્યધ્યસિરં પુરુષં પ્રત્યાદિત્યમુખમરત્નિમાત્રોચ્છ્રિતે ઉપવેશ્યાસને સક્થ્નોરાકુઞ્ચિતયોર્નિવેશ્ય કૂર્પરે સન્ધિદ્વયસ્યોપરિ હસ્તાવન્તર્ગૂઢાઙ્ગુષ્ઠકૃતમુષ્ટી મન્યયોઃ સ્થાપયિત્વા યન્ત્રણશાટકં ગ્રીવામુષ્ટ્યોરુપરિ પરિક્ષિપ્યાન્યેન પુરુષેણ પશ્ચાત્સ્થિતેન વામહસ્તેનોત્તાનેન શાટકાન્તદ્વયં ગ્રાહયિત્વા તતો બ્રૂયાત્- દક્ષિણહસ્તેન સિરોત્થાપનાર્થં નાત્યાયતશિથિલં યન્ત્રમાવેષ્ટયેતિ, અસૃક્સ્રાવણાર્થં ચ યન્ત્રં પૃષ્ઠમધ્યે પીડયેતિ, કર્મપુરુષં ચ વાયુપૂર્ણમુખં સ્થાપયેત્ ; એષ ઉત્તમાઙ્ગગતાનામન્તર્મુખવર્જાનાં સિરાણાં વ્યધને યન્ત્રણવિધિઃ | પાદવ્યધ્યસિરસ્ય પાદં સમે સ્થાને સુસ્થિતં સ્થાપયિત્વાઽન્યં પાદમીષત્સઙ્કુચિતમુચ્ચૈઃ કૃત્વા વ્યધ્યસિરં પાદં જાનુસન્ધેરધઃ શાટકેનાવેષ્ટ્ય હસ્તાભ્યાં પ્રપીડ્ય ગુલ્ફં વ્યધ્યપ્રદેશસ્યોપરિ ચતુરઙ્ગુલે પ્લોતાદીનામન્યતમેન બદ્ધ્વા વા પાદસિરાં વિધ્યેત્ | અથોપરિષ્ઠાદ્ધસ્તૌ ગૂઢાઙ્ગુષ્ઠકૃતમુષ્ટી સમ્યગાસને સ્થાપયિત્વા સુખોપવિષ્ટસ્ય પૂર્વવદ્યન્ત્રં બદ્ધ્વા હસ્તસિરાં વિધ્યેત્ | ગૃધ્રસીવિશ્વાચ્યોઃ સઙ્કુચિતજાનુકૂર્પરસ્ય | શ્રોણીપૃષ્ઠસ્કન્ધેષૂન્નામિતપૃષ્ઠસ્યાવાક્શિરસ્કસ્યોપવિષ્ટસ્ય | વિસ્ફૂર્જિતપૃષ્ઠસ્ય વિધ્યેત્ | ઉદરોરસોઃ પ્રસારિતોરસ્કસ્યોન્નામિતશિરસ્કસ્ય વિસ્ફૂર્જિતદેહસ્ય | બાહુભ્યામવલમ્બમાનદેહસ્ય પાર્શ્વયોઃ | અનામિતમેઢ્રસ્ય મેઢ્રે | ઉન્નમિતવિદષ્ટજિહ્વાગ્રસ્યાધોજિહ્વાયામ્ | અતિવ્યાત્તાનનસ્ય તાલુનિ દન્તમૂલેષુ ચ | એવં યન્ત્રોપાયાનન્યાંશ્ચ સિરોત્થાપનહેતૂન્ બુદ્ધ્યાઽવેક્ષ્ય શરીરવશેન વ્યાધિવશેન ચ વિદધ્યાત્ ||૮||

ઇદાનીમુત્તમાઙ્ગસક્થિપાણિદ્વયપૃષ્ઠોદરવક્ષોમેઢ્રજિહ્વાદિષુ સિરાણાં યેન પ્રકારેણોત્થાપનં તં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| અરત્નિમાત્રોચ્છ્રિતે ઇતિ કનિષ્ઠાઙ્ગુલિપ્રમિતહસ્તમાત્રોચ્છ્રિત ઇત્યર્થઃ| સન્ધિદ્વયસ્યોપરીતિ જાનુસન્ધિદ્વયસ્યોપરિ કૂર્પરે નિવેશ્યેત્યર્થઃ| કર્મપુરુષમિતિ યસ્ય સિરાવ્યધનં કર્મ ક્રિયતે સ કર્મપુરુષઃ| અન્તર્મુખવર્જાનામિતિ મુખાન્તર્ગતવર્જિતાનામિત્યર્થઃ| તત્ર પાદવ્યધ્યેત્યાદિ| પ્લોતાદીનામિતિ પ્લોતં વસ્ત્રમ્, આદિશબ્દાદ્વલ્કલાદીનાં ગ્રહણમ્| અથોપરિષ્ઠાદિત્યાદિ| પૂર્વવદિતિ વ્યધ્યપ્રદેશસ્યોપરિ ચતુરઙ્ગુલ ઇત્યર્થઃ| ગૃધ્રસીત્યાદિ ગૃધ્રસ્યાં સઙ્કુચિતજાનોઃ, વિશ્વાચ્યાં સઙ્કુચિતકૂર્પરસ્ય, સિરાં વિધ્યેદિતિ પૂર્વવાક્યાત્ સમ્બધ્યતે| શ્રોણીપૃષ્ઠસ્કન્ધેષ્વિતિ સિરામિતિ પૂર્વતરવાક્યાત્ સમ્બધ્યતે| કીદૃશસ્ય પુરુષસ્યેત્યાશઙ્ક્ય વિશેષણત્રયમાહ - ઉન્નામિતપૃષ્ઠસ્યેત્યાદિ| વિસ્ફૂર્જિતમાયામિતં પૃષ્ઠં યેન સઃ, તથા| ઉદરોરસોઃ પ્રસારિતોરસ્કસ્યોન્નમિતશિરસ્કસ્ય વિસ્ફૂર્જિતદેહસ્ય ‘સિરાં વિધ્યેત્’ ઇતિ શેષઃ| વિસ્ફૂર્જિતદેહસ્યેતિ આયામિતમધ્યશરીરસ્યેત્યર્થઃ| અવનામિતમેઢ્રસ્યેતિ સ્તબ્ધમેવાવનામિતં મેઢ્રં યસ્ય સ તથા, તસ્ય મેઢ્રે ‘સિરાં વિધ્યેત્’ ઇતિ શેષઃ| અનુક્તાનામપિ યન્ત્રણપ્રકારાણાં બુદ્ધ્યા વીક્ષણેન કરણીયતાં દર્શયન્નાહ- એવમિત્યાદિ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

માંસલેષ્વવકાશેષુ યવમાત્રં શસ્ત્રં નિદધ્યાત્, અતોઽન્યથાઽર્ધયવમાત્રં વ્રીહિમાત્રં વા વ્રીહિમુખેન, અસ્થ્નામુપરિ કુઠારિકયા વિધ્યેદર્ધયવમાત્રમ્ ||૯||

ઇદાનીં પ્રદેશવિશેષેણ શસ્ત્રપ્રણિધાનપ્રમાણં શસ્ત્રવિશેષં ચ દર્શયન્નાહ- માંસલેષ્વિત્યાદિ| માંસલેષુ જઠરસ્ફિગાદિષુ, યવમાત્રં યવપ્રમાણમ્| વ્રીહિરત્ર પ્રધાનકલ્પનયા શૂકધાન્યં, તત્રાપિ રક્તશાલિરેવ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

વ્યભ્રે વર્ષાસુ વિધ્યેત્તુ ગ્રીષ્મકાલે તુ શીતલે | હેમન્તકાલે મધ્યાહ્ને શસ્ત્રકાલાસ્ત્રયઃ સ્મૃતાઃ ||૧૦||

નિત્યગસ્ય કાલસ્ય શીતોષ્ણવર્ષાભેદેન ત્રિવિધત્વાન્ત્રિષ્વપિ કાલેષુ વિશેષમાહ- વ્યભ્રે ઇત્યાદિ| વિગતાનિ અભ્રાણિ યસ્મિન્ દિને તદ્ વ્યભ્રં દિનં તસ્મિન્ વ્યભ્રે દિને, વર્ષાસુ વર્ષાકાલે, સિરાં વિધ્યેદિત્યર્થઃ| ગ્રીષ્મકાલે તુ શીતલે ઇતિ તૃતીયપ્રહરાનન્તરમિત્યર્થઃ| હેમન્તકાલ ઇતિ હેમન્તગ્રહણં શીતકાલોપલક્ષણમ્| એતચ્ચાત્યન્તિકવ્યાધિવશેન, ન પુનઃ સ્વસ્થસ્ય; તસ્ય હિ શરદાદિસાધારણ એવૈકઃ કાલ ઇતિ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

સમ્યક્શસ્ત્રનિપાતેન ધારયા યા સ્રવેદસૃક્ | મુહૂર્તં રુદ્ધા તિષ્ઠેચ્ચ સુવિદ્ધાં તાં વિનિર્દિશેત્ ||૧૧||

સુવિદ્ધસિરાલક્ષણમાહ- સમ્યગિત્યાદિ| મુહૂર્તમિતિ મુહૂર્તશબ્દઃ સ્રવેદસૃગિત્યત્ર ચ સમ્બધ્યતે||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

યથા કુસુમ્ભપુષ્પેભ્યઃ પૂર્વં સ્રવતિ પીતિકા | તથા સિરાસુ વિદ્ધાસુ દુષ્ટમગ્રે પ્રવર્તતે ||૧૨||

ઇદાનીં સિરાયાં વિદ્ધાયાં સત્યાં પૂર્વં દુષ્ટમેવ રક્તં પ્રવર્તત ઇતિ દર્શયન્નાહ- યથેત્યાદિ||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

મૂર્ચ્છિતસ્યાતિભીતસ્ય શ્રાન્તસ્ય તૃષિતસ્ય ચ | ન વહન્તિ સિરા વિદ્ધાસ્તથાઽનુત્થિતયન્ત્રિતાઃ ||૧૩||

સિરાણાં સમ્યગ્વિદ્ધાનામપ્યસ્રવણે કારણં દર્શયન્નાહ- મૂર્ચ્છિતસ્યેત્યાદિ| અતિભીતાદિષ્વતિભયાદિજનિતવાતેન સિરામુખનિરોધાત્, અનુત્થિતયન્ત્રિતાનાં શોણિતસ્ય પ્રવૃત્તાવભિમુખીભાવાભાવાન્ન વહન્તીતિ| યદ્યપિ “મદમૂર્ચ્છાશ્રમાર્તાનાં” (સૂ.૧૪) ઇત્યાદિના| સૂત્રસ્થાનોદિતેનાયમર્થ ઉક્તસ્તથાઽપિ પ્રકરણાન્તરત્વાન્ન પૌનરુક્ત્યમ્||૧૩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ક્ષીણસ્ય બહુદોષસ્ય મૂર્ચ્છયાઽભિહતસ્ય ચ | ભૂયોઽપરાહ્ણે વિસ્રાવ્યા સાઽપરેદ્યુસ્ત્ર્યહેઽપિ વા ||૧૪||

ક્ષીણસ્યાવશ્યસ્રાવણીયે શોણિતે ક્રમસ્રાવણં દર્શયન્નાહ- ક્ષીણસ્યેત્યાદિ| મૂર્ચ્છયાઽભિહિતસ્યેતિ અક્ષીણસ્યાપીત્યર્થઃ||૧૪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

રક્તં સશેષદોષં તુ કુર્યાદપિ વિચક્ષણઃ | ન ચાતિનિઃસ્રુતં કુર્યાચ્છેષં સંશમનૈર્જયેત્ ||૧૫||

ક્ષીણેઽતિસ્રાવણસ્ય બહુદોષકરત્વાન્નિષેધં કુર્વન્નાહ- રક્તમિત્યાદિ||૧૫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

બલિનો બહુદોષસ્ય વયઃસ્થસ્ય શરીરિણઃ | પરં પ્રમાણમિચ્છન્તિ પ્રસ્થં શોણિતમોક્ષણે ||૧૬||

પ્રસ્થં સાર્ધત્રયોદશપલાનિ| તથા ચોક્તં- “વમને ચ વિરેકે ચ તથા શોણિતમોક્ષણે| સાર્ધત્રયોદશપલં પ્રસ્થમાહુર્મનીષિણઃ”- ઇતિ||૧૬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

તત્ર પાદદાહપાદહર્ષચિપ્પવિસર્પવાતશોણિતવાતકણ્ટકવિચર્ચિકાપાદદારીપ્રભૃતિષુ ક્ષિપ્રમર્મણ ઉપરિષ્ઠાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલે વ્રીહિમુખેન સિરાં વિધ્યેત્, શ્લીપદે તચ્ચિકિત્સિતે યથા વક્ષ્યતે, ક્રોષ્ટુકશિરઃ- ખઞ્જપઙ્ગુલવાતવેદનાસુ જઙ્ઘાયાં ગુલ્ફસ્યોપરિ ચતુરઙ્ગુલે, અપચ્યામિન્દ્રબસ્તેરધસ્તાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલે, જાનુસન્ધેરુપર્યધો વા ચતુરઙ્ગુલે ગૃધ્રસ્યાં, ઊરુમૂલસંશ્રિતાં ગલગણ્ડે, એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ; વિશેષતસ્તુ વામબાહૌ કૂર્પરસન્ધેરભ્યન્તરતો બાહુમધ્યે પ્લીહ્નિ કનિષ્ઠિકાનામિકયોર્મધ્યે વા, એવં દક્ષિણબાહૌ યકૃદ્દાલ્યે (કફોદરે ચ,) એતામેવ ચ કાસશ્વાસયોરપ્યાદિશન્તિ, ગૃધ્રસ્યામિવ વિશ્વાચ્યાં, શ્રોણિં પ્રતિ સમન્તાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલે પ્રવાહિકાયાં શૂલિન્યાં, પરિવર્તિકોપદંશશૂકદોષશુક્રવ્યાપત્સુ મેઢ્રમધ્યે, (વૃષણયોઃ પાર્શ્વે મૂત્રવૃદ્ધ્યાં, નાભેરધશ્ચતુરઙ્ગુલે સેવન્યા વામપાર્શ્વે દકોદરે ,) વામપાર્શ્વે કક્ષાસ્તનયોરન્તરેઽન્તર્વિદ્રધૌ પાર્શ્વશૂલે ચ, બાહુશોષાવબાહુકયોરપ્યેકે વદન્ત્યંસયોરન્તરે, ત્રિકસન્ધિમધ્યગતાં તૃતીયકે, અધઃસ્કન્ધસન્ધિગતામન્યતરપાર્શ્વસંસ્થિતાં ચતુર્થકે, હનુસન્ધિમધ્યગતામપસ્મારે, શઙ્ખકેશાન્તસન્ધિગતામુરોઽપાઙ્ગલલાટેષુ ચોન્માદે, જિહ્વારોગેષ્વધોજિહ્વાયાં દન્તવ્યાધિષુ ચ, તાલુનિ તાલવ્યેષુ, કર્ણયોરુપરિ સમન્તાત્ કર્ણશૂલે તદ્રોગેષુ ચ, ગન્ધાગ્રહણે નાસારોગેષુ ચ નાસાગ્રે, તિમિરાક્ષિપાકપ્રભૃતિષ્વક્ષ્યામયેષૂપનાસિકે લાલાટ્યામપાઙ્ગ્યાં વા, એતા એવ શિરોરોગાધિમન્થપ્રભૃતિષુ રોગેષ્વિતિ ||૧૭||

ઇદાનીં નિયતદેહદેશગતરોગવિશેષેણ વ્યધ્યાનાં સિરાણાં દેહદેશવિશેષં નિયમયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| પ્રભૃતિગ્રહણાદન્યેઽપિ પાદરોગા રક્તાનુબન્ધિદોષજાતા ગૃહ્યન્તે| તચ્ચિકિત્સિતે યથા વક્ષ્યત ઇતિ શ્લીપદચિકિત્સિતે યેન પ્રકારેણ વક્ષ્યતે, તથા શ્લીપદે સિરાં વિધ્યેદિત્યર્થઃ| ક્રોષ્ટુકશિર ઇત્યાદિ| ક્રોષ્ટુકશીર્ષાદિષુ વાતવેદનાસુ જઙ્ઘાયાં સિરાં વિધ્યેત્| તત્રાપિ પ્રદેશવિશેષજ્ઞાનાયાહ- ગુલ્ફસ્યોપરીત્યાદિ| અપચ્યામિતિ ઉત્પન્નમાત્રાયામિત્યર્થઃ, ન તુ રૂઢાયાં, તસ્યાં “પાર્ષ્ણિં પ્રતિ દ્વે દશ ચાઙ્ગુલાનિ” (ચિ.૧૮) ઇત્યાદિના ચિકિત્સિતસ્યોક્તત્વાત્| એતેનેત્યાદિ| યસ્માદ્ધસ્તયોરપિ દાહાદયો રોગા ભવન્ત્યતો બાહુગ્રહણં કૃતમ્| કિં સર્વત્રૈવ સક્થિબાહ્વોઃ સમાનઃ સિરાવ્યધ આહોસ્વિત્ કુત્રચિદ્ભિન્ન ઇતિ દર્શયન્નાહ- વિશેષત ઇત્યાદિ| કૂર્પરસન્ધેરિત્યત્ર સન્ધિશબ્દેન સન્ધિસમીપ ઉચ્યતે, સન્ધૌ શસ્ત્રપ્રણિધાનસ્ય નિષિદ્ધત્વાત્| યકૃદ્દાલ્યે ઇતિ યકૃદ્દાલ્યુદરસ્ય સર્વાવસ્થાયામિત્યર્થઃ| એતામેવ દક્ષિણબાહુમધ્યાશ્રિતામિત્યર્થઃ| કાસશ્વાસયોરિતિ કફોત્યયોઃ કફાવૃતમારુતજન્યયોર્વા| ગયી તુ “કાસશ્વાસયોરલ્પયોર્માર્ગવિશુદ્ધ્યર્થં, નતૂદ્રિક્તયોઃ, તત્ર સિરાવ્યધપ્રતિષેધસ્ય પ્રાગેવ પ્રતિપાદિતત્વાત્” ઇતિ વ્યાખ્યાતિ| ગૃધ્રસ્યામિવ- વિશ્વાચ્યાં યથા ગૃધ્રસ્યાં જાનુસન્ધેરુપર્યધો વા ચતુરઙ્ગુલે, એવં વિશ્વાચ્યાં કૂર્પરસન્ધેરુપર્યધો વા ચતુરઙ્ગુલ ઇત્યર્થઃ| શ્રોણિમિત્યાદિ| શૂલિન્યામિતિ કાલેનાનુબન્ધભૂતરક્તાવૃતવાતકૃતશૂલયુક્તાયામિત્યર્થઃ| પરિવર્તિકા “મર્દનાત્ પીડનાદ્વાયુઃ” (નિ.૧૩) ઇત્યાદિપ્રોક્તલિઙ્ગા| વૃષણયોરિત્યાદિ| મૂત્રવૃદ્ધ્યામિતિ પરિપક્વાયામિત્યર્થઃ| સેવન્યા વામપાર્શ્વ ઇતિ સેવનીપ્રદેશાદ્વામપાર્શ્વે ઇત્યર્થઃ| વામપાર્શ્વે ઇત્યાદિ| વૃદ્ધવાગ્ભટે તુ “વિદ્રધૌ પાર્શ્વશૂલે ચ પાર્શ્વકક્ષાસ્તનાન્તરસ્થાં” (અ.સં.સૂ.૩૬) ઇતિ સામાન્યેનૈવ પાર્શ્વશબ્દોપાદાનં કૃતં, તસ્માદત્રાપિ વામપાર્શ્વગ્રહણં દક્ષિણપાર્શ્વોપલક્ષણં, તેન દક્ષિણપાર્શ્વે યદા શૂલવિદ્રધી ભવતસ્તદા દક્ષિણપાર્શ્વે કક્ષાસ્તનાન્તરસ્થાં સિરાં વિધ્યેદિત્યર્થઃ| અસ્યાગ્રે ‘એતામેવ કફોદરે’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, સ પાઠો ન સઙ્ગચ્છતે, યતો ‘દક્ષિણબાહૌ યકૃદ્દાલ્યે કફોદરે ચ’ ઇતિ પ્રાગેવ કફોદરે સિરાવ્યધસ્ય પ્રતિપાદિતત્વાત્| બાહુશોષેત્યાદિ| શોણિતાવૃતવાતજનિતયોર્બાહુશોષાવબાહુકયોરપ્યંસયોઃ સિરાવ્યધઃ, નતુ કેવલવાતકૃતયોરિત્યેકે વદન્તિ, પરમતં ચાપ્રતિષિદ્ધમનુમતમેવેતિ જેજ્જટાચાર્યઃ| ગયી તુ “બાહુમધ્યે બાહુશોષાવબાહુકયોરપ્યેકે વદન્ત્યંસયોરન્તરે” ઇતિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાતિ- બાહુશોષાઽવબાહુકયોર્બાહુમધ્યે કૂર્પરાંસયોર્મધ્યે ઇત્યર્થઃ; મતાન્તરમાહ- એકે વદન્ત્યંસયોરન્તર ઇતિ| નનુ ચાન્યત્રાવબાહુકાદિતિ સિરાવ્યધપ્રતિષેધાત્ કથમત્ર સિરાવ્યધો વિહિતઃ? નૈવમ્, અન્યત્રાવબાહુકાદિત્યનેન વાતવ્યાધિચિકિત્સિતાવેક્ષણસ્ય પ્રતિષેધો, ન તુ સિરાવ્યધસ્યતિ તત્રૈવ વાતવ્યાધિચિકિત્સિતે વર્ણયિષ્યામઃ| બાહુશોષે ચ કેવલાનિલજેઽપ્યવસ્થાવશાત્ સિરાવ્યધઃ; તથા હ્યુષ્ણામ્બુલવણાદેર્વાતહરસ્યોપયોગાત્ કુપિતેન શોણિતેનાવૃતો વાતો યદા વેદનાકારી તદા સિરાવ્યધ ઇતિ| ત્રિકેત્યાદિ| અંસયોરન્તર ઇત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| તેનાંસયોરન્તરે યસ્ત્રિકસન્ધિસ્તત્સમીપગતાં, ન પુનસ્ત્રિકસન્ધિમધ્યગતાં, ત્રિકસન્ધેર્મર્મત્વાત્| અધ ઇત્યાદિ| સ્કન્ધસન્ધેરધોગતાં વામદક્ષિણપાર્શ્વયોરેકતરપાર્શ્વસંશ્રિતાં સિરાં વિધ્યેદિતિ સમુદાયાર્થઃ| હન્વિત્યાદિ| હનુસન્ધિમધ્યગતાં હનુસમીપસન્ધિમધ્યગતામિત્યર્થઃ| શઙ્ખેત્યાદિ| કેચિદત્ર ‘ઉન્માદેઽપસ્મારે ચ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપસ્મારસ્ય પાઠો ન સઙ્ગચ્છતે, તથાચ વાગ્ભટઃ- “ઉરોઽપાઙ્ગલલાટસ્થામુન્માદેઽપસ્મૃતૌ પુનઃ| હનુસન્ધૌ સમુદ્ભૂતાં સિરાં ભ્રૂમધ્યગામિનીમ્”- (વા.સૂ.૨૭) ઇતિ| જિહ્વેત્યાદિ| જિહ્વારોગેષુ કણ્ટકાદિષુ, દન્તવ્યાધિષુ કૃમિદન્તાદિષુ| તાલુ નીત્યાદિ| તાલવ્યેષ્વિતિ તાલુભવેષુ વિકારેષુ| કર્ણયોરિત્યાદિ અત્રોપરિગ્રહણમધોનિવૃત્ત્યર્થં, વિધુરમર્માશ્રિતત્વાદધોભાગસ્ય| કર્ણશૂલ ઇતિ રક્તાવૃતાનિલજે ઇત્યર્થઃ| કર્ણરોગદ્વારેણૈવ કર્ણશૂલે પ્રાપ્તે તદુપાદાનં વિશેષાર્થમ્| તદ્રોગેષુ કર્ણરોગેષુ| ગન્ધેત્યાદિ| નાસારોગદ્વારેણૈવ ગન્ધાગ્રહણે પ્રાપ્તે વિશેષાર્થમુપાદાનમ્| તિમિરેત્યાદિ| પાકોઽક્ષિપાકઃ| ઉપનાસિકે નાસાસમીપસ્થે સિરે| અપાઙ્ગ્યા ભ્રૂપુચ્છાન્તસ્થા| શિરોરોગાધિમન્થપ્રભૃતિષુ રોગેષ્વિતિ પ્રભૃતિગ્રહણાત્ ક્ષુદ્રરોગે પઠિતારૂંષિકાદેરપિ ગ્રહણમ્| સર્વેષુ પૂર્વોક્તેષુ રક્તાનુબન્ધજેષુ રક્તજેષુ વા સિરાવ્યધો નાન્યાદૃશેષુ||૧૭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

દુષ્ટવ્યધા વિંશતિઃ- દુર્વિદ્ધાઽતિવિદ્વા કુઞ્ચિતા પિચ્ચિતા કુટ્ટિતાઽપ્રસ્રુતાઽત્યુદીર્ણાઽન્તે વિદ્ધા પરિશુષ્કા કૂણિતા વેપિતાઽનુત્થિતવિદ્ધા શસ્ત્રહતા તિર્યગ્વિદ્ધાવિદ્ધાઽવ્યધ્યા વિદ્રુતા ધેનુકા પુનઃ પુનર્વિદ્ધા સિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિમર્મસુ ચેતિ ||૧૮||

દુષ્ટો વ્યધો યાસાં તા દુષ્ટવ્યધાઃ| કતિસઙ્ખ્યા ઇત્યાહ- વિંશતિઃ| કથં વિંશતિરિત્યાહ- દુર્વિદ્ધેત્યાદિ||૧૮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

તત્ર યા સૂક્ષ્મશસ્ત્રવિદ્ધાઽવ્યક્તમસૃક્ સ્રવતિ રુજાશોફવતી ચ સા દુર્વિદ્ધા, પ્રમાણાતિરિક્તવિદ્ધાયામન્તઃ પ્રવિશતિ શોણિતં શોણિતાતિપ્રવૃત્તિર્વા સાઽતિવિદ્ધા, કુઞ્ચિતાયામપ્યેવં, કુણ્ઠશસ્ત્રપ્રમથિતા પૃથુલીભાવમાપન્ના પિચ્ચિતા, અનાસાદિતા પુનઃ પુનરન્તયોશ્ચ બહુશઃ શસ્ત્રાભિહતા કુટ્ટિતા, શીતભયમૂર્ચ્છાભિરપ્રવૃત્તશોણિતા અપ્રસ્રુતા, તીક્ષ્ણમહામુખશસ્ત્રવિદ્ધાઽત્યુદીર્ણા, અલ્પરક્તસ્રાવિણ્યન્તેવિદ્ધા, ક્ષીણશોણિતસ્યાનિલપૂર્ણા પરિશુષ્કા, ચતુર્ભાગાસાદિતા કિઞ્ચિત્પ્રવૃત્તશોણિતા કૂણિતા, દુઃસ્થાનબન્ધનાદ્વેપમાનાયાઃ શોણિતસમ્મોહો ભવતિ સા વેપિતા, અનુત્થિતવિદ્ધાયામપ્યેવં, છિન્નાઽતિપ્રવૃત્તશોણિતા ક્રિયાસઙ્ગકરી શસ્ત્રહતા, તિર્યક્પ્રણિહિતશસ્ત્રા કિઞ્ચિચ્છેષા તિર્યગ્વિદ્ધા, બહુશઃ ક્ષતા હીનશસ્ત્રપ્રણિધાનેનાવિદ્ધા, અશસ્ત્રકૃત્યા અવ્યધ્યા, અનવસ્થિતવિદ્ધા વિદ્રુતા, પ્રદેશસ્ય બહુશોઽવઘટ્ટનાદારોહદ્વ્યધા મુહુર્મુહુઃ શોણિતસ્રાવા ધેનુકા, સૂક્ષ્મશસ્ત્રવ્યધનાદ્બહુશો ભિન્ના પુનઃ પુનર્વિદ્ધા, સ્નાય્વસ્થિસિરાસન્ધિમર્મસુ વિદ્ધા રુજાં શોફં વૈકલ્યં મરણં ચાપાદયતિ ||૧૯||

ઇદાનીં દુષ્ટવ્યધાનાં વિવરણમાહ- તત્રેત્યાદિ| અવ્યક્તમિતિ અલ્પતયા અસ્પષ્ટમ્| અન્તઃ પ્રવિશતીતિ શરીરાભ્યન્તરં પ્રવિશતીત્યર્થઃ| કુઞ્ચિતાયામિતિ કુટિલીભૂતાયામિત્યર્થઃ| પૃથુલીભાવમાપન્નેતિ કુણ્ઠશસ્ત્રાભિપાતેન ચિપ્પટતયા પ્રસરં પ્રાપ્તા| અનાસાદિતા અપ્રાપ્તા| ચતુર્ભાગાસાદિતેતિ ચતુર્ભાગેન પ્રાપ્તા| વેપમાનાયા ઇતિ કમ્પમાનાયાઃ| શોણિતસમ્મોહઃ શોણિતાપ્રવૃત્તિઃ| છિન્નેતિ દ્વિધાભૂતા| ક્રિયાસઙ્ગકરીતિ ગમનાદિક્રિયાવિનાશકરી| પ્રદેશસ્યેતિ સિરાવ્યધનપ્રદેશસ્ય, બહુશો ઘટ્ટનાદિતિ બહૂન્ વારાન્ તાડનાત્| આરોહદ્વ્યધા ઉપર્યુપર્યારોપિતશસ્ત્રપદા, અત એવ તૈઃ શસ્ત્રપદૈર્ધેનુસ્તનેરિવ સ્રવણાદ્ ધેનુકા| બહુશો ભિન્નેતિ ‘એકસ્થાને એવ’ ઇતિ શેષઃ| આસુ વ્યાપત્સુ પ્રાગેવ વ્યાપત્કારણપ્રતિષેધઃ, જાતાસુ તત્કારણવિપરીતગુણાચરણં, તત્કારણજેષુ વિકારેષુ યથાસ્વં શમનેન પ્રશમનમિતિ||૧૯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

ભવન્તિ ચાત્ર- સિરાસુ શિક્ષિતો નાસ્તિ ચલા હ્યેતાઃ સ્વભાવતઃ | મત્સ્યવત્ પરિવર્તન્તે તસ્માદ્યત્નેન તાડયેત્ ||૨૦||

ઇદાનીં સિરાવ્યધને યત્નં દર્શયન્નાહ- સિરાસ્વિત્યાદિ| શિક્ષિતોઽભ્યાસેન નિપુણઃ સિરાસુ નાસ્તિ, મત્સ્યવચ્ચલનાત્; તસ્માત્તદ્વ્યધે યત્નો વિધેય ઇત્યર્થઃ||૨૦||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

અજાનતા ગૃહીતે તુ શસ્ત્રે કાયનિપાતિતે | ભવન્તિ વ્યાપદશ્ચૈતા બહવશ્ચાપ્યુપદ્રવાઃ ||૨૧||

ઇદાનીં શસ્ત્રકર્માનિપુણવૈદ્યાદ્વ્યાપત્સમ્ભવં દર્શયન્નાહ- અજાનતા ઇત્યાદિ||૨૧||

Adhikarana 21 (22) · Śloka 22

સ્નેહાદિભિઃ ક્રિયાયોગૈર્ન તથા લેપનૈરપિ | યાન્ત્યાશુ વ્યાધયઃ શાન્તિં યથા સમ્યક્ સિરાવ્યધાત્ ||૨૨||

ઇદાનીં સ્નેહાદિકર્મણઃ સિરાવ્યધસ્ય ગુણોત્કર્ષં પ્રતિપાદયન્નાહ- સ્નેહાદિભિરિત્યાદિ||૨૨||

Adhikarana 22 (23) · Śloka 23

સિરાવ્યધશ્ચિકિત્સાર્ધં શલ્યતન્ત્રે પ્રકીર્તિતઃ | યથા પ્રણિહિતઃ સમ્યગ્બસ્તિઃ કાયચિકિત્સિતે ||૨૩||

અધુના સિરાવ્યધસ્ય ચિકિત્સાર્ધત્વં દર્શયન્નાહ- સિરેત્યાદિ| ચિકિત્સાર્ધમિતિ ચિકિત્સામધ્યે પ્રધાનમિત્યર્થઃ; અપરેઽર્ધશબ્દં સઙ્ખ્યાવાચકમાહુઃ| (“માંસમેદોઽસ્થિમજ્જાનઃ શોણિતસ્યાવસેચનાત્| ધમન્યશ્ચ વિશુદ્ધ્યન્તિ દુષ્ટરક્તાસ્ત્વચશ્ચ યાઃ|| રસસ્વેદાદિનિષ્યન્દાદ્વિશુદ્ધ્યન્તિ ન પુષ્કલમ્ ” - ઇતિ)||૨૩||

Adhikarana 23 (24) · Śloka 24

તત્ર સ્નિગ્ધસ્વિન્નવાન્તવિરિક્તાસ્થાપિતાનુવસિતસિરાવિદ્ધૈઃ પરિહર્તવ્યાનિ- ક્રોધાયાસમૈથુનદિવાસ્વપ્નવાગ્વ્યાયામયાનાધ્યયનસ્થાનાસનચઙ્ક્રમણશીતવાતાતપવિરુદ્ધાસાત્મ્યાજીર્ણાન્યાબલલાભાત્ , માસમેકે મન્યન્તે | એતેષાં વિસ્તરમુપરિષ્ઠાદ્વક્ષ્યામઃ ||૨૪||

ઇદાનીં સ્નિગ્ધાદિભિઃ પુરુષૈઃ ક્રોધાદીનિ સામાન્યેન પરિહર્તવ્યાનીતિ દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| સ્થાનમ્ ઊર્ધ્વીભવનમ્, આસનમ્ ઉપવેશનમ્| એતેષાં ક્રોધાયાસાદીનાં પઞ્ચદશાનામ્| ઉપરિષ્ઠાત્ આતુરોપદ્રવચિકિત્સિતે||૨૪||

Adhikarana 24 (25) · Śloka 25

સિરાવિષાણતુમ્બૈસ્તુ જલૌકાભિઃ પદૈસ્તથા | અવગાઢં યથાપૂર્વં નિર્હરેદ્દુષ્ટશોણિતમ્ ||૨૫||

ઇદાનીં સિરાવિષાણાદીનાં રક્તાવસેચનોપાયાનાં યથાપૂર્વં ગુરુતાં દર્શયન્નાહ- સિરાવિષાણેત્યાદિ| પદૈઃ પ્રચ્છન્નૈઃ | અવગાઢમ્ અભ્યન્તરાશ્રયમ્| યથાપૂર્વં પૂર્વાનતિક્રમેણ; એતેનોત્તાનં પદૈઃ, અવગાઢં જલૌકોભિઃ, અવગાઢતરં તુમ્બૈઃ, અવગાઢતમં વિષાણેન; સાર્વાઙ્ગિકમવગાઢતમં ચ સિરાભિરિતિ||૨૫||

Adhikarana 25 (26) · Śloka 26

અવગાઢે જલૌકા સ્યાત્ પ્રચ્છન્નં પિણ્ડિતે હિતમ્ | સિરાઽઙ્ગવ્યાપકે રક્તે શૃઙ્ગાલાબૂ ત્વચિ સ્થિતે ||૨૬||

તત્ર સિરાવિષાણતુમ્બજલૌકઃપ્રચ્છન્નાનાં વિષયં કશ્ચિદાહ- અવગાઢે ઇત્યાદિ||૨૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં શારીરસ્થાને સિરાવ્યધવિધિશારીરં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ ||૮||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં શારીરસ્થાનેઽષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||