Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ സിരാവ്യധവിധിം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातः सिराव्यधविधिं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
സിരാവര്ണവിഭക്ത്യനന്തരം ജ്ഞാതവ്യധ്യാവ്യധ്യസിരസ്യ സിരാവ്യധവിധിര്യുജ്യത ഇത്യാഹ- അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ബാലസ്ഥവിരരൂക്ഷക്ഷതക്ഷീണഭീരുപരിശ്രാന്തമദ്യപാധ്വസ്ത്രീകര്ശിതവമിതവിരിക്താസ്ഥാപിതാനുവാസിതജാഗരിതക്ലീബകൃശഗര്ഭിണീനാം കാസശ്വാസശോഷപ്രവൃദ്ധജ്വരാക്ഷേപകപക്ഷാഘാതോപവാസപിപാസാമൂര്ച്ഛാപ്രപീഡിതാനാം ച സിരാം ന വിധ്യേത് , യാശ്ചാവ്യധ്യാഃ, വ്യധ്യാശ്ചാദൃഷ്ടാഃ, ദൃഷ്ടാശ്ചായന്ത്രിതാഃ, യന്ത്രിതാശ്ചാനുത്ഥിതാ ഇതി ||൩||
बालस्थविररूक्षक्षतक्षीणभीरुपरिश्रान्तमद्यपाध्वस्त्रीकर्शितवमितविरिक्तास्थापितानुवासितजागरितक्लीबकृशगर्भिणीनां कासश्वासशोषप्रवृद्धज्वराक्षेपकपक्षाघातोपवासपिपासामूर्च्छाप्रपीडितानां च सिरां न विध्येत् , याश्चाव्यध्याः, व्यध्याश्चादृष्टाः, दृष्टाश्चायन्त्रिताः, यन्त्रिताश्चानुत्थिता इति ||३||
🔊 Audio coming soon
ബാലേത്യാദി|- ബാലസ്ഥവിരയോരസമ്പൂര്ണക്ഷീണധാതുത്വാത് സിരാം ന വിധ്യേത്| രൂക്ഷക്ഷതക്ഷീണാനാം വാതപ്രകോപഭയാത് സിരാം ന വിധ്യേത്; ക്ഷത ഇതി ഉരഃക്ഷതയുക്തഃ ഖഡ്ഗാദ്യഭിഹതോ വാ, ക്ഷീണഃ ക്ഷീണധാതുഃ; ഗയീ തു “ക്ഷതേന ക്ഷീണഃ ക്ഷതക്ഷീണസ്തസ്യാനിലവ്യാധിഭയാന്ന വിധ്യേത്” ഇതി വ്യാഖ്യാതി| ഭീരോശ്ച തമോബഹുലത്വാല്ലോഹിതദര്ശനേന മൂര്ച്ഛാഭയാന്ന വിധ്യേത്| പരിശ്രാന്തസ്യ ശ്രമകുപിതോ വാതഃ ശോണിതാവസേചനേനാതിപ്രാബല്യം പ്രാപ്യ ശരീരവ്യാപാദകഃ സ്യാത്| മദ്യപസ്യ മദവിക്ഷിപ്തചിത്തസ്യാതിമൂര്ച്ഛാകരത്വാത്| അധ്വസ്ത്രീകര്ശിതസ്യ വാതപ്രകോപഭയാന്ന വിധ്യേത്| വാന്തവിരിക്തയോരകൃതസംസര്ജനയോരപീതസ്നേഹയോര്വമനവിരേകാനന്തരമേവ വാതപ്രകോപഭയാത് സിരാം ന വിധ്യേത്| ആസ്ഥാപിതജാഗരിതയോര്മരുത്പ്രകോപഭയാന്ന വിധ്യേത്, അനുവാസിതസ്യ മന്ദേऽഗ്നൌ ഭൂയോऽഗ്നിമാന്ദ്യഭയാത്, ക്ലീബസ്യ പ്രധാനധാതുക്ഷയേണാല്പസത്ത്വത്വേന ച നിശ്ചിതവിനാശാത്, കൃശസ്യ ഗര്ഭിണീനാം ചോപക്ഷീണധാതുത്വാദ്ദേഹസന്ദേഹഭയാത്, കാസശ്വാസശോഷിണാമപ്യപചീയമാനധാതുത്വേന ദേഹസന്ദേഹഭയാന്ന വിധ്യേത്| പ്രവൃദ്ധജ്വരസ്യാസൃക്സ്രാവേണ പ്രലാപാദിഭയാത് സിരാം ന വിധ്യേത്| യാശ്ചാവ്യധ്യാ ഇതി അശേഷാവ്യധ്യപ്രസങ്ഗേനോക്തമിതി ന പുനരുക്തമ്||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ശോണിതാവസേകസാധ്യാശ്ച യേ വികാരാഃ പ്രാഗഭിഹിതാസ്തേഷു ചാപക്വേഷ്വന്യേഷു ചാനുക്തേഷു യഥാഭ്യാസം യഥാന്യായം ച സിരാം വിധ്യേത് ||൪||
शोणितावसेकसाध्याश्च ये विकाराः प्रागभिहितास्तेषु चापक्वेष्वन्येषु चानुक्तेषु यथाभ्यासं यथान्यायं च सिरां विध्येत् ||४||
🔊 Audio coming soon
ശോണിതാവസേകസാധ്യാ ഇതി “ത്വഗ്ദോഷാ ഗ്രന്ഥയഃ ശോഫാ” (സൂ.൧൪) ഇത്യാദിനാ ശോണിതവര്ണനീയേ ഉക്താഃ| തേഷു ചാപക്വേഷ്വിതി യദ്യപി രക്താഭാവാത് പക്വാനാം രക്തസ്രുതിര്ന ക്രിയത ഇത്യര്ഥാദേവാപക്വഗ്രഹണം ലഭ്യതേ, തഥാऽപി ബാഹ്യോപക്രമേഷു മധ്യേ ശോണിതാവസേകസ്യ പ്രാധാന്യഖ്യാപനായാപക്വഗ്രഹണം കൃതമ്| അന്യേഷു ചാനുക്തേഷ്വിതി യേ വിപാകാഭിമുഖാഃ ശോണിതാവസേകസാധ്യേഷ്വനഭിഹിതാസ്തേഷ്വിത്യര്ഥഃ| യഥാഭ്യാസമിതി യഥാസമീപമിത്യര്ഥഃ| യഥാന്യായമിതി ന്യായസ്യ സ്നേഹസ്വേദാദികസ്യാനതിക്രമേണേതി യഥാന്യായമ്||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
പ്രതിഷിദ്ധാനാമപി ച വിഷോപസര്ഗേ ആത്യയികേ ച സിരാവ്യധനമപ്രതിഷിദ്ധമ് ||൫||
प्रतिषिद्धानामपि च विषोपसर्गे आत्ययिके च सिराव्यधनमप्रतिषिद्धम् ||५||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം കാരണവശാന്നിഷിദ്ധാനാമപി ശോണിതാവസേകം ദര്ശയന്നാഹ- പ്രതിഷിദ്ധാനാമിത്യാദി| പ്രതിഷിദ്ധാനാമപീതി ബാലസ്ഥവിരാദീനാമ്| ആത്യയികേ ഇതി അത്യയോ വിനാശോ ഭവത്യസ്മാദിത്യാത്യയികോ വിദ്രധ്യാദിരനന്യസാധ്യഃ||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
തത്ര സ്നിഗ്ധസ്വിന്നമാതുരം യഥാദോഷപ്രത്യനീകം ദ്രവപ്രായമന്നം ഭുക്തവന്തം യവാഗൂം പീതവന്തം വാ യഥാകാലമുപസ്ഥാപ്യാസീനം സ്ഥിതം വാ പ്രാണാനബാധമാനോ വസ്ത്രപട്ടചര്മാന്തര്വല്കലലതാനാമന്യതമേന യന്ത്രയിത്വാ നാതിഗാഢം നാതിശിഥിലം ശരീരപ്രദേശമാസാദ്യ പ്രാപ്തം ശസ്ത്രമാദായ സിരാം വിധ്യേത് ||൬||
तत्र स्निग्धस्विन्नमातुरं यथादोषप्रत्यनीकं द्रवप्रायमन्नं भुक्तवन्तं यवागूं पीतवन्तं वा यथाकालमुपस्थाप्यासीनं स्थितं वा प्राणानबाधमानो वस्त्रपट्टचर्मान्तर्वल्कललतानामन्यतमेन यन्त्रयित्वा नातिगाढं नातिशिथिलं शरीरप्रदेशमासाद्य प्राप्तं शस्त्रमादाय सिरां विध्येत् ||६||
🔊 Audio coming soon
തത്ര സിരാവ്യധസ്യ പൂര്വകര്മവിധിം പ്രദര്ശ്യ പ്രധാനകര്മവിധിം ദര്ശയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്രേതി വാക്യോപക്രമേ| ആതുരമിതി അത്രാതുരഗ്രഹണം സ്വസ്ഥസ്യ രക്തം ന സ്രാവയേദിതി ബോധനാര്ഥമ്| ദ്രവപ്രായമിതി രക്തോത്ക്ലേശനാര്ഥം ദ്രവാധികമന്നം ഭുക്തവന്തമ്| യവാഗൂം പീതവന്തം വേതി സാത്മ്യാപേക്ഷയാ| യഥാകാലമിതി വര്ഷാദിഷു വ്യഭ്രാദികാലാനതിക്രമേണ| ഉപസ്ഥാപ്യ സന്നിധാനേ സ്ഥാപയിത്വാ| ആസീനമ് ഉപവിഷ്ടം, സ്ഥിതമ് ഊര്ധ്വീഭൂതമ്| നാതിഗാഢം നാതിശിഥിലമിതി നാതിഗാഢമുത്തമാങ്ഗേ, നാതിശിഥിലം ശാഖാസു| ശരീരപ്രദേശമാസാദ്യേതി മര്മരഹിതം ശരീരപ്രദേശം ഗൃഹീത്വേത്യര്ഥഃ| പ്രാപ്തം ശസ്ത്രമിതി ഉപയുക്തം ശസ്ത്രമിത്യര്ഥഃ||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
നൈവാതിശീതേ നാത്യുഷ്ണേ ന പ്രവാതേ ന ചാഭ്രിതേ | സിരാണാം വ്യധനം കാര്യമരോഗേ വാ കദാചന ||൭||
नैवातिशीते नात्युष्णे न प्रवाते न चाभ्रिते | सिराणां व्यधनं कार्यमरोगे वा कदाचन ||७||
🔊 Audio coming soon
നൈവേത്യാദി| അഭ്രിത ഇതി അഭ്രാണി സഞ്ജാതാനി യത്ര ദിനേ തദഭ്രിതം ദിനം, തസ്മിന്നിത്യര്ഥഃ||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
തത്ര വ്യധ്യസിരം പുരുഷം പ്രത്യാദിത്യമുഖമരത്നിമാത്രോച്ഛ്രിതേ ഉപവേശ്യാസനേ സക്ഥ്നോരാകുഞ്ചിതയോര്നിവേശ്യ കൂര്പരേ സന്ധിദ്വയസ്യോപരി ഹസ്താവന്തര്ഗൂഢാങ്ഗുഷ്ഠകൃതമുഷ്ടീ മന്യയോഃ സ്ഥാപയിത്വാ യന്ത്രണശാടകം ഗ്രീവാമുഷ്ട്യോരുപരി പരിക്ഷിപ്യാന്യേന പുരുഷേണ പശ്ചാത്സ്ഥിതേന വാമഹസ്തേനോത്താനേന ശാടകാന്തദ്വയം ഗ്രാഹയിത്വാ തതോ ബ്രൂയാത്- ദക്ഷിണഹസ്തേന സിരോത്ഥാപനാര്ഥം നാത്യായതശിഥിലം യന്ത്രമാവേഷ്ടയേതി, അസൃക്സ്രാവണാര്ഥം ച യന്ത്രം പൃഷ്ഠമധ്യേ പീഡയേതി, കര്മപുരുഷം ച വായുപൂര്ണമുഖം സ്ഥാപയേത് ; ഏഷ ഉത്തമാങ്ഗഗതാനാമന്തര്മുഖവര്ജാനാം സിരാണാം വ്യധനേ യന്ത്രണവിധിഃ | പാദവ്യധ്യസിരസ്യ പാദം സമേ സ്ഥാനേ സുസ്ഥിതം സ്ഥാപയിത്വാऽന്യം പാദമീഷത്സങ്കുചിതമുച്ചൈഃ കൃത്വാ വ്യധ്യസിരം പാദം ജാനുസന്ധേരധഃ ശാടകേനാവേഷ്ട്യ ഹസ്താഭ്യാം പ്രപീഡ്യ ഗുല്ഫം വ്യധ്യപ്രദേശസ്യോപരി ചതുരങ്ഗുലേ പ്ലോതാദീനാമന്യതമേന ബദ്ധ്വാ വാ പാദസിരാം വിധ്യേത് | അഥോപരിഷ്ഠാദ്ധസ്തൌ ഗൂഢാങ്ഗുഷ്ഠകൃതമുഷ്ടീ സമ്യഗാസനേ സ്ഥാപയിത്വാ സുഖോപവിഷ്ടസ്യ പൂര്വവദ്യന്ത്രം ബദ്ധ്വാ ഹസ്തസിരാം വിധ്യേത് | ഗൃധ്രസീവിശ്വാച്യോഃ സങ്കുചിതജാനുകൂര്പരസ്യ | ശ്രോണീപൃഷ്ഠസ്കന്ധേഷൂന്നാമിതപൃഷ്ഠസ്യാവാക്ശിരസ്കസ്യോപവിഷ്ടസ്യ | വിസ്ഫൂര്ജിതപൃഷ്ഠസ്യ വിധ്യേത് | ഉദരോരസോഃ പ്രസാരിതോരസ്കസ്യോന്നാമിതശിരസ്കസ്യ വിസ്ഫൂര്ജിതദേഹസ്യ | ബാഹുഭ്യാമവലമ്ബമാനദേഹസ്യ പാര്ശ്വയോഃ | അനാമിതമേഢ്രസ്യ മേഢ്രേ | ഉന്നമിതവിദഷ്ടജിഹ്വാഗ്രസ്യാധോജിഹ്വായാമ് | അതിവ്യാത്താനനസ്യ താലുനി ദന്തമൂലേഷു ച | ഏവം യന്ത്രോപായാനന്യാംശ്ച സിരോത്ഥാപനഹേതൂന് ബുദ്ധ്യാऽവേക്ഷ്യ ശരീരവശേന വ്യാധിവശേന ച വിദധ്യാത് ||൮||
तत्र व्यध्यसिरं पुरुषं प्रत्यादित्यमुखमरत्निमात्रोच्छ्रिते उपवेश्यासने सक्थ्नोराकुञ्चितयोर्निवेश्य कूर्परे सन्धिद्वयस्योपरि हस्तावन्तर्गूढाङ्गुष्ठकृतमुष्टी मन्ययोः स्थापयित्वा यन्त्रणशाटकं ग्रीवामुष्ट्योरुपरि परिक्षिप्यान्येन पुरुषेण पश्चात्स्थितेन वामहस्तेनोत्तानेन शाटकान्तद्वयं ग्राहयित्वा ततो ब्रूयात्- दक्षिणहस्तेन सिरोत्थापनार्थं नात्यायतशिथिलं यन्त्रमावेष्टयेति, असृक्स्रावणार्थं च यन्त्रं पृष्ठमध्ये पीडयेति, कर्मपुरुषं च वायुपूर्णमुखं स्थापयेत् ; एष उत्तमाङ्गगतानामन्तर्मुखवर्जानां सिराणां व्यधने यन्त्रणविधिः | पादव्यध्यसिरस्य पादं समे स्थाने सुस्थितं स्थापयित्वाऽन्यं पादमीषत्सङ्कुचितमुच्चैः कृत्वा व्यध्यसिरं पादं जानुसन्धेरधः शाटकेनावेष्ट्य हस्ताभ्यां प्रपीड्य गुल्फं व्यध्यप्रदेशस्योपरि चतुरङ्गुले प्लोतादीनामन्यतमेन बद्ध्वा वा पादसिरां विध्येत् | अथोपरिष्ठाद्धस्तौ गूढाङ्गुष्ठकृतमुष्टी सम्यगासने स्थापयित्वा सुखोपविष्टस्य पूर्ववद्यन्त्रं बद्ध्वा हस्तसिरां विध्येत् | गृध्रसीविश्वाच्योः सङ्कुचितजानुकूर्परस्य | श्रोणीपृष्ठस्कन्धेषून्नामितपृष्ठस्यावाक्शिरस्कस्योपविष्टस्य | विस्फूर्जितपृष्ठस्य विध्येत् | उदरोरसोः प्रसारितोरस्कस्योन्नामितशिरस्कस्य विस्फूर्जितदेहस्य | बाहुभ्यामवलम्बमानदेहस्य पार्श्वयोः | अनामितमेढ्रस्य मेढ्रे | उन्नमितविदष्टजिह्वाग्रस्याधोजिह्वायाम् | अतिव्यात्ताननस्य तालुनि दन्तमूलेषु च | एवं यन्त्रोपायानन्यांश्च सिरोत्थापनहेतून् बुद्ध्याऽवेक्ष्य शरीरवशेन व्याधिवशेन च विदध्यात् ||८||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമുത്തമാങ്ഗസക്ഥിപാണിദ്വയപൃഷ്ഠോദരവക്ഷോമേഢ്രജിഹ്വാദിഷു സിരാണാം യേന പ്രകാരേണോത്ഥാപനം തം ദര്ശയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| അരത്നിമാത്രോച്ഛ്രിതേ ഇതി കനിഷ്ഠാങ്ഗുലിപ്രമിതഹസ്തമാത്രോച്ഛ്രിത ഇത്യര്ഥഃ| സന്ധിദ്വയസ്യോപരീതി ജാനുസന്ധിദ്വയസ്യോപരി കൂര്പരേ നിവേശ്യേത്യര്ഥഃ| കര്മപുരുഷമിതി യസ്യ സിരാവ്യധനം കര്മ ക്രിയതേ സ കര്മപുരുഷഃ| അന്തര്മുഖവര്ജാനാമിതി മുഖാന്തര്ഗതവര്ജിതാനാമിത്യര്ഥഃ| തത്ര പാദവ്യധ്യേത്യാദി| പ്ലോതാദീനാമിതി പ്ലോതം വസ്ത്രമ്, ആദിശബ്ദാദ്വല്കലാദീനാം ഗ്രഹണമ്| അഥോപരിഷ്ഠാദിത്യാദി| പൂര്വവദിതി വ്യധ്യപ്രദേശസ്യോപരി ചതുരങ്ഗുല ഇത്യര്ഥഃ| ഗൃധ്രസീത്യാദി ഗൃധ്രസ്യാം സങ്കുചിതജാനോഃ, വിശ്വാച്യാം സങ്കുചിതകൂര്പരസ്യ, സിരാം വിധ്യേദിതി പൂര്വവാക്യാത് സമ്ബധ്യതേ| ശ്രോണീപൃഷ്ഠസ്കന്ധേഷ്വിതി സിരാമിതി പൂര്വതരവാക്യാത് സമ്ബധ്യതേ| കീദൃശസ്യ പുരുഷസ്യേത്യാശങ്ക്യ വിശേഷണത്രയമാഹ - ഉന്നാമിതപൃഷ്ഠസ്യേത്യാദി| വിസ്ഫൂര്ജിതമായാമിതം പൃഷ്ഠം യേന സഃ, തഥാ| ഉദരോരസോഃ പ്രസാരിതോരസ്കസ്യോന്നമിതശിരസ്കസ്യ വിസ്ഫൂര്ജിതദേഹസ്യ ‘സിരാം വിധ്യേത്’ ഇതി ശേഷഃ| വിസ്ഫൂര്ജിതദേഹസ്യേതി ആയാമിതമധ്യശരീരസ്യേത്യര്ഥഃ| അവനാമിതമേഢ്രസ്യേതി സ്തബ്ധമേവാവനാമിതം മേഢ്രം യസ്യ സ തഥാ, തസ്യ മേഢ്രേ ‘സിരാം വിധ്യേത്’ ഇതി ശേഷഃ| അനുക്താനാമപി യന്ത്രണപ്രകാരാണാം ബുദ്ധ്യാ വീക്ഷണേന കരണീയതാം ദര്ശയന്നാഹ- ഏവമിത്യാദി||൮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
മാംസലേഷ്വവകാശേഷു യവമാത്രം ശസ്ത്രം നിദധ്യാത്, അതോऽന്യഥാऽര്ധയവമാത്രം വ്രീഹിമാത്രം വാ വ്രീഹിമുഖേന, അസ്ഥ്നാമുപരി കുഠാരികയാ വിധ്യേദര്ധയവമാത്രമ് ||൯||
मांसलेष्ववकाशेषु यवमात्रं शस्त्रं निदध्यात्, अतोऽन्यथाऽर्धयवमात्रं व्रीहिमात्रं वा व्रीहिमुखेन, अस्थ्नामुपरि कुठारिकया विध्येदर्धयवमात्रम् ||९||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം പ്രദേശവിശേഷേണ ശസ്ത്രപ്രണിധാനപ്രമാണം ശസ്ത്രവിശേഷം ച ദര്ശയന്നാഹ- മാംസലേഷ്വിത്യാദി| മാംസലേഷു ജഠരസ്ഫിഗാദിഷു, യവമാത്രം യവപ്രമാണമ്| വ്രീഹിരത്ര പ്രധാനകല്പനയാ ശൂകധാന്യം, തത്രാപി രക്തശാലിരേവ||൯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
വ്യഭ്രേ വര്ഷാസു വിധ്യേത്തു ഗ്രീഷ്മകാലേ തു ശീതലേ | ഹേമന്തകാലേ മധ്യാഹ്നേ ശസ്ത്രകാലാസ്ത്രയഃ സ്മൃതാഃ ||൧൦||
व्यभ्रे वर्षासु विध्येत्तु ग्रीष्मकाले तु शीतले | हेमन्तकाले मध्याह्ने शस्त्रकालास्त्रयः स्मृताः ||१०||
🔊 Audio coming soon
നിത്യഗസ്യ കാലസ്യ ശീതോഷ്ണവര്ഷാഭേദേന ത്രിവിധത്വാന്ത്രിഷ്വപി കാലേഷു വിശേഷമാഹ- വ്യഭ്രേ ഇത്യാദി| വിഗതാനി അഭ്രാണി യസ്മിന് ദിനേ തദ് വ്യഭ്രം ദിനം തസ്മിന് വ്യഭ്രേ ദിനേ, വര്ഷാസു വര്ഷാകാലേ, സിരാം വിധ്യേദിത്യര്ഥഃ| ഗ്രീഷ്മകാലേ തു ശീതലേ ഇതി തൃതീയപ്രഹരാനന്തരമിത്യര്ഥഃ| ഹേമന്തകാല ഇതി ഹേമന്തഗ്രഹണം ശീതകാലോപലക്ഷണമ്| ഏതച്ചാത്യന്തികവ്യാധിവശേന, ന പുനഃ സ്വസ്ഥസ്യ; തസ്യ ഹി ശരദാദിസാധാരണ ഏവൈകഃ കാല ഇതി||൧൦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
സമ്യക്ശസ്ത്രനിപാതേന ധാരയാ യാ സ്രവേദസൃക് | മുഹൂര്തം രുദ്ധാ തിഷ്ഠേച്ച സുവിദ്ധാം താം വിനിര്ദിശേത് ||൧൧||
सम्यक्शस्त्रनिपातेन धारया या स्रवेदसृक् | मुहूर्तं रुद्धा तिष्ठेच्च सुविद्धां तां विनिर्दिशेत् ||११||
🔊 Audio coming soon
സുവിദ്ധസിരാലക്ഷണമാഹ- സമ്യഗിത്യാദി| മുഹൂര്തമിതി മുഹൂര്തശബ്ദഃ സ്രവേദസൃഗിത്യത്ര ച സമ്ബധ്യതേ||൧൧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
യഥാ കുസുമ്ഭപുഷ്പേഭ്യഃ പൂര്വം സ്രവതി പീതികാ | തഥാ സിരാസു വിദ്ധാസു ദുഷ്ടമഗ്രേ പ്രവര്തതേ ||൧൨||
यथा कुसुम्भपुष्पेभ्यः पूर्वं स्रवति पीतिका | तथा सिरासु विद्धासु दुष्टमग्रे प्रवर्तते ||१२||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സിരായാം വിദ്ധായാം സത്യാം പൂര്വം ദുഷ്ടമേവ രക്തം പ്രവര്തത ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- യഥേത്യാദി||൧൨||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
മൂര്ച്ഛിതസ്യാതിഭീതസ്യ ശ്രാന്തസ്യ തൃഷിതസ്യ ച | ന വഹന്തി സിരാ വിദ്ധാസ്തഥാऽനുത്ഥിതയന്ത്രിതാഃ ||൧൩||
मूर्च्छितस्यातिभीतस्य श्रान्तस्य तृषितस्य च | न वहन्ति सिरा विद्धास्तथाऽनुत्थितयन्त्रिताः ||१३||
🔊 Audio coming soon
സിരാണാം സമ്യഗ്വിദ്ധാനാമപ്യസ്രവണേ കാരണം ദര്ശയന്നാഹ- മൂര്ച്ഛിതസ്യേത്യാദി| അതിഭീതാദിഷ്വതിഭയാദിജനിതവാതേന സിരാമുഖനിരോധാത്, അനുത്ഥിതയന്ത്രിതാനാം ശോണിതസ്യ പ്രവൃത്താവഭിമുഖീഭാവാഭാവാന്ന വഹന്തീതി| യദ്യപി “മദമൂര്ച്ഛാശ്രമാര്താനാം” (സൂ.൧൪) ഇത്യാദിനാ| സൂത്രസ്ഥാനോദിതേനായമര്ഥ ഉക്തസ്തഥാऽപി പ്രകരണാന്തരത്വാന്ന പൌനരുക്ത്യമ്||൧൩||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
ക്ഷീണസ്യ ബഹുദോഷസ്യ മൂര്ച്ഛയാऽഭിഹതസ്യ ച | ഭൂയോऽപരാഹ്ണേ വിസ്രാവ്യാ സാऽപരേദ്യുസ്ത്ര്യഹേऽപി വാ ||൧൪||
क्षीणस्य बहुदोषस्य मूर्च्छयाऽभिहतस्य च | भूयोऽपराह्णे विस्राव्या साऽपरेद्युस्त्र्यहेऽपि वा ||१४||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷീണസ്യാവശ്യസ്രാവണീയേ ശോണിതേ ക്രമസ്രാവണം ദര്ശയന്നാഹ- ക്ഷീണസ്യേത്യാദി| മൂര്ച്ഛയാऽഭിഹിതസ്യേതി അക്ഷീണസ്യാപീത്യര്ഥഃ||൧൪||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
രക്തം സശേഷദോഷം തു കുര്യാദപി വിചക്ഷണഃ | ന ചാതിനിഃസ്രുതം കുര്യാച്ഛേഷം സംശമനൈര്ജയേത് ||൧൫||
रक्तं सशेषदोषं तु कुर्यादपि विचक्षणः | न चातिनिःस्रुतं कुर्याच्छेषं संशमनैर्जयेत् ||१५||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷീണേऽതിസ്രാവണസ്യ ബഹുദോഷകരത്വാന്നിഷേധം കുര്വന്നാഹ- രക്തമിത്യാദി||൧൫||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
ബലിനോ ബഹുദോഷസ്യ വയഃസ്ഥസ്യ ശരീരിണഃ | പരം പ്രമാണമിച്ഛന്തി പ്രസ്ഥം ശോണിതമോക്ഷണേ ||൧൬||
बलिनो बहुदोषस्य वयःस्थस्य शरीरिणः | परं प्रमाणमिच्छन्ति प्रस्थं शोणितमोक्षणे ||१६||
🔊 Audio coming soon
പ്രസ്ഥം സാര്ധത്രയോദശപലാനി| തഥാ ചോക്തം- “വമനേ ച വിരേകേ ച തഥാ ശോണിതമോക്ഷണേ| സാര്ധത്രയോദശപലം പ്രസ്ഥമാഹുര്മനീഷിണഃ”- ഇതി||൧൬||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
തത്ര പാദദാഹപാദഹര്ഷചിപ്പവിസര്പവാതശോണിതവാതകണ്ടകവിചര്ചികാപാദദാരീപ്രഭൃതിഷു ക്ഷിപ്രമര്മണ ഉപരിഷ്ഠാദ് ദ്വ്യങ്ഗുലേ വ്രീഹിമുഖേന സിരാം വിധ്യേത്, ശ്ലീപദേ തച്ചികിത്സിതേ യഥാ വക്ഷ്യതേ, ക്രോഷ്ടുകശിരഃ- ഖഞ്ജപങ്ഗുലവാതവേദനാസു ജങ്ഘായാം ഗുല്ഫസ്യോപരി ചതുരങ്ഗുലേ, അപച്യാമിന്ദ്രബസ്തേരധസ്താദ് ദ്വ്യങ്ഗുലേ, ജാനുസന്ധേരുപര്യധോ വാ ചതുരങ്ഗുലേ ഗൃധ്രസ്യാം, ഊരുമൂലസംശ്രിതാം ഗലഗണ്ഡേ, ഏതേനേതരസക്ഥി ബാഹൂ ച വ്യാഖ്യാതൌ; വിശേഷതസ്തു വാമബാഹൌ കൂര്പരസന്ധേരഭ്യന്തരതോ ബാഹുമധ്യേ പ്ലീഹ്നി കനിഷ്ഠികാനാമികയോര്മധ്യേ വാ, ഏവം ദക്ഷിണബാഹൌ യകൃദ്ദാല്യേ (കഫോദരേ ച,) ഏതാമേവ ച കാസശ്വാസയോരപ്യാദിശന്തി, ഗൃധ്രസ്യാമിവ വിശ്വാച്യാം, ശ്രോണിം പ്രതി സമന്താദ് ദ്വ്യങ്ഗുലേ പ്രവാഹികായാം ശൂലിന്യാം, പരിവര്തികോപദംശശൂകദോഷശുക്രവ്യാപത്സു മേഢ്രമധ്യേ, (വൃഷണയോഃ പാര്ശ്വേ മൂത്രവൃദ്ധ്യാം, നാഭേരധശ്ചതുരങ്ഗുലേ സേവന്യാ വാമപാര്ശ്വേ ദകോദരേ ,) വാമപാര്ശ്വേ കക്ഷാസ്തനയോരന്തരേऽന്തര്വിദ്രധൌ പാര്ശ്വശൂലേ ച, ബാഹുശോഷാവബാഹുകയോരപ്യേകേ വദന്ത്യംസയോരന്തരേ, ത്രികസന്ധിമധ്യഗതാം തൃതീയകേ, അധഃസ്കന്ധസന്ധിഗതാമന്യതരപാര്ശ്വസംസ്ഥിതാം ചതുര്ഥകേ, ഹനുസന്ധിമധ്യഗതാമപസ്മാരേ, ശങ്ഖകേശാന്തസന്ധിഗതാമുരോऽപാങ്ഗലലാടേഷു ചോന്മാദേ, ജിഹ്വാരോഗേഷ്വധോജിഹ്വായാം ദന്തവ്യാധിഷു ച, താലുനി താലവ്യേഷു, കര്ണയോരുപരി സമന്താത് കര്ണശൂലേ തദ്രോഗേഷു ച, ഗന്ധാഗ്രഹണേ നാസാരോഗേഷു ച നാസാഗ്രേ, തിമിരാക്ഷിപാകപ്രഭൃതിഷ്വക്ഷ്യാമയേഷൂപനാസികേ ലാലാട്യാമപാങ്ഗ്യാം വാ, ഏതാ ഏവ ശിരോരോഗാധിമന്ഥപ്രഭൃതിഷു രോഗേഷ്വിതി ||൧൭||
तत्र पाददाहपादहर्षचिप्पविसर्पवातशोणितवातकण्टकविचर्चिकापाददारीप्रभृतिषु क्षिप्रमर्मण उपरिष्ठाद् द्व्यङ्गुले व्रीहिमुखेन सिरां विध्येत्, श्लीपदे तच्चिकित्सिते यथा वक्ष्यते, क्रोष्टुकशिरः- खञ्जपङ्गुलवातवेदनासु जङ्घायां गुल्फस्योपरि चतुरङ्गुले, अपच्यामिन्द्रबस्तेरधस्ताद् द्व्यङ्गुले, जानुसन्धेरुपर्यधो वा चतुरङ्गुले गृध्रस्यां, ऊरुमूलसंश्रितां गलगण्डे, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ; विशेषतस्तु वामबाहौ कूर्परसन्धेरभ्यन्तरतो बाहुमध्ये प्लीह्नि कनिष्ठिकानामिकयोर्मध्ये वा, एवं दक्षिणबाहौ यकृद्दाल्ये (कफोदरे च,) एतामेव च कासश्वासयोरप्यादिशन्ति, गृध्रस्यामिव विश्वाच्यां, श्रोणिं प्रति समन्ताद् द्व्यङ्गुले प्रवाहिकायां शूलिन्यां, परिवर्तिकोपदंशशूकदोषशुक्रव्यापत्सु मेढ्रमध्ये, (वृषणयोः पार्श्वे मूत्रवृद्ध्यां, नाभेरधश्चतुरङ्गुले सेवन्या वामपार्श्वे दकोदरे ,) वामपार्श्वे कक्षास्तनयोरन्तरेऽन्तर्विद्रधौ पार्श्वशूले च, बाहुशोषावबाहुकयोरप्येके वदन्त्यंसयोरन्तरे, त्रिकसन्धिमध्यगतां तृतीयके, अधःस्कन्धसन्धिगतामन्यतरपार्श्वसंस्थितां चतुर्थके, हनुसन्धिमध्यगतामपस्मारे, शङ्खकेशान्तसन्धिगतामुरोऽपाङ्गललाटेषु चोन्मादे, जिह्वारोगेष्वधोजिह्वायां दन्तव्याधिषु च, तालुनि तालव्येषु, कर्णयोरुपरि समन्तात् कर्णशूले तद्रोगेषु च, गन्धाग्रहणे नासारोगेषु च नासाग्रे, तिमिराक्षिपाकप्रभृतिष्वक्ष्यामयेषूपनासिके लालाट्यामपाङ्ग्यां वा, एता एव शिरोरोगाधिमन्थप्रभृतिषु रोगेष्विति ||१७||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം നിയതദേഹദേശഗതരോഗവിശേഷേണ വ്യധ്യാനാം സിരാണാം ദേഹദേശവിശേഷം നിയമയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദന്യേऽപി പാദരോഗാ രക്താനുബന്ധിദോഷജാതാ ഗൃഹ്യന്തേ| തച്ചികിത്സിതേ യഥാ വക്ഷ്യത ഇതി ശ്ലീപദചികിത്സിതേ യേന പ്രകാരേണ വക്ഷ്യതേ, തഥാ ശ്ലീപദേ സിരാം വിധ്യേദിത്യര്ഥഃ| ക്രോഷ്ടുകശിര ഇത്യാദി| ക്രോഷ്ടുകശീര്ഷാദിഷു വാതവേദനാസു ജങ്ഘായാം സിരാം വിധ്യേത്| തത്രാപി പ്രദേശവിശേഷജ്ഞാനായാഹ- ഗുല്ഫസ്യോപരീത്യാദി| അപച്യാമിതി ഉത്പന്നമാത്രായാമിത്യര്ഥഃ, ന തു രൂഢായാം, തസ്യാം “പാര്ഷ്ണിം പ്രതി ദ്വേ ദശ ചാങ്ഗുലാനി” (ചി.൧൮) ഇത്യാദിനാ ചികിത്സിതസ്യോക്തത്വാത്| ഏതേനേത്യാദി| യസ്മാദ്ധസ്തയോരപി ദാഹാദയോ രോഗാ ഭവന്ത്യതോ ബാഹുഗ്രഹണം കൃതമ്| കിം സര്വത്രൈവ സക്ഥിബാഹ്വോഃ സമാനഃ സിരാവ്യധ ആഹോസ്വിത് കുത്രചിദ്ഭിന്ന ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- വിശേഷത ഇത്യാദി| കൂര്പരസന്ധേരിത്യത്ര സന്ധിശബ്ദേന സന്ധിസമീപ ഉച്യതേ, സന്ധൌ ശസ്ത്രപ്രണിധാനസ്യ നിഷിദ്ധത്വാത്| യകൃദ്ദാല്യേ ഇതി യകൃദ്ദാല്യുദരസ്യ സര്വാവസ്ഥായാമിത്യര്ഥഃ| ഏതാമേവ ദക്ഷിണബാഹുമധ്യാശ്രിതാമിത്യര്ഥഃ| കാസശ്വാസയോരിതി കഫോത്യയോഃ കഫാവൃതമാരുതജന്യയോര്വാ| ഗയീ തു “കാസശ്വാസയോരല്പയോര്മാര്ഗവിശുദ്ധ്യര്ഥം, നതൂദ്രിക്തയോഃ, തത്ര സിരാവ്യധപ്രതിഷേധസ്യ പ്രാഗേവ പ്രതിപാദിതത്വാത്” ഇതി വ്യാഖ്യാതി| ഗൃധ്രസ്യാമിവ- വിശ്വാച്യാം യഥാ ഗൃധ്രസ്യാം ജാനുസന്ധേരുപര്യധോ വാ ചതുരങ്ഗുലേ, ഏവം വിശ്വാച്യാം കൂര്പരസന്ധേരുപര്യധോ വാ ചതുരങ്ഗുല ഇത്യര്ഥഃ| ശ്രോണിമിത്യാദി| ശൂലിന്യാമിതി കാലേനാനുബന്ധഭൂതരക്താവൃതവാതകൃതശൂലയുക്തായാമിത്യര്ഥഃ| പരിവര്തികാ “മര്ദനാത് പീഡനാദ്വായുഃ” (നി.൧൩) ഇത്യാദിപ്രോക്തലിങ്ഗാ| വൃഷണയോരിത്യാദി| മൂത്രവൃദ്ധ്യാമിതി പരിപക്വായാമിത്യര്ഥഃ| സേവന്യാ വാമപാര്ശ്വ ഇതി സേവനീപ്രദേശാദ്വാമപാര്ശ്വേ ഇത്യര്ഥഃ| വാമപാര്ശ്വേ ഇത്യാദി| വൃദ്ധവാഗ്ഭടേ തു “വിദ്രധൌ പാര്ശ്വശൂലേ ച പാര്ശ്വകക്ഷാസ്തനാന്തരസ്ഥാം” (അ.സം.സൂ.൩൬) ഇതി സാമാന്യേനൈവ പാര്ശ്വശബ്ദോപാദാനം കൃതം, തസ്മാദത്രാപി വാമപാര്ശ്വഗ്രഹണം ദക്ഷിണപാര്ശ്വോപലക്ഷണം, തേന ദക്ഷിണപാര്ശ്വേ യദാ ശൂലവിദ്രധീ ഭവതസ്തദാ ദക്ഷിണപാര്ശ്വേ കക്ഷാസ്തനാന്തരസ്ഥാം സിരാം വിധ്യേദിത്യര്ഥഃ| അസ്യാഗ്രേ ‘ഏതാമേവ കഫോദരേ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, സ പാഠോ ന സങ്ഗച്ഛതേ, യതോ ‘ദക്ഷിണബാഹൌ യകൃദ്ദാല്യേ കഫോദരേ ച’ ഇതി പ്രാഗേവ കഫോദരേ സിരാവ്യധസ്യ പ്രതിപാദിതത്വാത്| ബാഹുശോഷേത്യാദി| ശോണിതാവൃതവാതജനിതയോര്ബാഹുശോഷാവബാഹുകയോരപ്യംസയോഃ സിരാവ്യധഃ, നതു കേവലവാതകൃതയോരിത്യേകേ വദന്തി, പരമതം ചാപ്രതിഷിദ്ധമനുമതമേവേതി ജേജ്ജടാചാര്യഃ| ഗയീ തു “ബാഹുമധ്യേ ബാഹുശോഷാവബാഹുകയോരപ്യേകേ വദന്ത്യംസയോരന്തരേ” ഇതി പഠിത്വാ വ്യാഖ്യാതി- ബാഹുശോഷാऽവബാഹുകയോര്ബാഹുമധ്യേ കൂര്പരാംസയോര്മധ്യേ ഇത്യര്ഥഃ; മതാന്തരമാഹ- ഏകേ വദന്ത്യംസയോരന്തര ഇതി| നനു ചാന്യത്രാവബാഹുകാദിതി സിരാവ്യധപ്രതിഷേധാത് കഥമത്ര സിരാവ്യധോ വിഹിതഃ? നൈവമ്, അന്യത്രാവബാഹുകാദിത്യനേന വാതവ്യാധിചികിത്സിതാവേക്ഷണസ്യ പ്രതിഷേധോ, ന തു സിരാവ്യധസ്യതി തത്രൈവ വാതവ്യാധിചികിത്സിതേ വര്ണയിഷ്യാമഃ| ബാഹുശോഷേ ച കേവലാനിലജേऽപ്യവസ്ഥാവശാത് സിരാവ്യധഃ; തഥാ ഹ്യുഷ്ണാമ്ബുലവണാദേര്വാതഹരസ്യോപയോഗാത് കുപിതേന ശോണിതേനാവൃതോ വാതോ യദാ വേദനാകാരീ തദാ സിരാവ്യധ ഇതി| ത്രികേത്യാദി| അംസയോരന്തര ഇത്യത്രാപി സമ്ബധ്യതേ| തേനാംസയോരന്തരേ യസ്ത്രികസന്ധിസ്തത്സമീപഗതാം, ന പുനസ്ത്രികസന്ധിമധ്യഗതാം, ത്രികസന്ധേര്മര്മത്വാത്| അധ ഇത്യാദി| സ്കന്ധസന്ധേരധോഗതാം വാമദക്ഷിണപാര്ശ്വയോരേകതരപാര്ശ്വസംശ്രിതാം സിരാം വിധ്യേദിതി സമുദായാര്ഥഃ| ഹന്വിത്യാദി| ഹനുസന്ധിമധ്യഗതാം ഹനുസമീപസന്ധിമധ്യഗതാമിത്യര്ഥഃ| ശങ്ഖേത്യാദി| കേചിദത്ര ‘ഉന്മാദേऽപസ്മാരേ ച’ ഇതി പഠന്തി, തത്രാപസ്മാരസ്യ പാഠോ ന സങ്ഗച്ഛതേ, തഥാച വാഗ്ഭടഃ- “ഉരോऽപാങ്ഗലലാടസ്ഥാമുന്മാദേऽപസ്മൃതൌ പുനഃ| ഹനുസന്ധൌ സമുദ്ഭൂതാം സിരാം ഭ്രൂമധ്യഗാമിനീമ്”- (വാ.സൂ.൨൭) ഇതി| ജിഹ്വേത്യാദി| ജിഹ്വാരോഗേഷു കണ്ടകാദിഷു, ദന്തവ്യാധിഷു കൃമിദന്താദിഷു| താലു നീത്യാദി| താലവ്യേഷ്വിതി താലുഭവേഷു വികാരേഷു| കര്ണയോരിത്യാദി അത്രോപരിഗ്രഹണമധോനിവൃത്ത്യര്ഥം, വിധുരമര്മാശ്രിതത്വാദധോഭാഗസ്യ| കര്ണശൂല ഇതി രക്താവൃതാനിലജേ ഇത്യര്ഥഃ| കര്ണരോഗദ്വാരേണൈവ കര്ണശൂലേ പ്രാപ്തേ തദുപാദാനം വിശേഷാര്ഥമ്| തദ്രോഗേഷു കര്ണരോഗേഷു| ഗന്ധേത്യാദി| നാസാരോഗദ്വാരേണൈവ ഗന്ധാഗ്രഹണേ പ്രാപ്തേ വിശേഷാര്ഥമുപാദാനമ്| തിമിരേത്യാദി| പാകോऽക്ഷിപാകഃ| ഉപനാസികേ നാസാസമീപസ്ഥേ സിരേ| അപാങ്ഗ്യാ ഭ്രൂപുച്ഛാന്തസ്ഥാ| ശിരോരോഗാധിമന്ഥപ്രഭൃതിഷു രോഗേഷ്വിതി പ്രഭൃതിഗ്രഹണാത് ക്ഷുദ്രരോഗേ പഠിതാരൂംഷികാദേരപി ഗ്രഹണമ്| സര്വേഷു പൂര്വോക്തേഷു രക്താനുബന്ധജേഷു രക്തജേഷു വാ സിരാവ്യധോ നാന്യാദൃശേഷു||൧൭||
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
ദുഷ്ടവ്യധാ വിംശതിഃ- ദുര്വിദ്ധാऽതിവിദ്വാ കുഞ്ചിതാ പിച്ചിതാ കുട്ടിതാऽപ്രസ്രുതാऽത്യുദീര്ണാऽന്തേ വിദ്ധാ പരിശുഷ്കാ കൂണിതാ വേപിതാऽനുത്ഥിതവിദ്ധാ ശസ്ത്രഹതാ തിര്യഗ്വിദ്ധാവിദ്ധാऽവ്യധ്യാ വിദ്രുതാ ധേനുകാ പുനഃ പുനര്വിദ്ധാ സിരാസ്നായ്വസ്ഥിസന്ധിമര്മസു ചേതി ||൧൮||
दुष्टव्यधा विंशतिः- दुर्विद्धाऽतिविद्वा कुञ्चिता पिच्चिता कुट्टिताऽप्रस्रुताऽत्युदीर्णाऽन्ते विद्धा परिशुष्का कूणिता वेपिताऽनुत्थितविद्धा शस्त्रहता तिर्यग्विद्धाविद्धाऽव्यध्या विद्रुता धेनुका पुनः पुनर्विद्धा सिरास्नाय्वस्थिसन्धिमर्मसु चेति ||१८||
🔊 Audio coming soon
ദുഷ്ടോ വ്യധോ യാസാം താ ദുഷ്ടവ്യധാഃ| കതിസങ്ഖ്യാ ഇത്യാഹ- വിംശതിഃ| കഥം വിംശതിരിത്യാഹ- ദുര്വിദ്ധേത്യാദി||൧൮||
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
തത്ര യാ സൂക്ഷ്മശസ്ത്രവിദ്ധാऽവ്യക്തമസൃക് സ്രവതി രുജാശോഫവതീ ച സാ ദുര്വിദ്ധാ, പ്രമാണാതിരിക്തവിദ്ധായാമന്തഃ പ്രവിശതി ശോണിതം ശോണിതാതിപ്രവൃത്തിര്വാ സാऽതിവിദ്ധാ, കുഞ്ചിതായാമപ്യേവം, കുണ്ഠശസ്ത്രപ്രമഥിതാ പൃഥുലീഭാവമാപന്നാ പിച്ചിതാ, അനാസാദിതാ പുനഃ പുനരന്തയോശ്ച ബഹുശഃ ശസ്ത്രാഭിഹതാ കുട്ടിതാ, ശീതഭയമൂര്ച്ഛാഭിരപ്രവൃത്തശോണിതാ അപ്രസ്രുതാ, തീക്ഷ്ണമഹാമുഖശസ്ത്രവിദ്ധാऽത്യുദീര്ണാ, അല്പരക്തസ്രാവിണ്യന്തേവിദ്ധാ, ക്ഷീണശോണിതസ്യാനിലപൂര്ണാ പരിശുഷ്കാ, ചതുര്ഭാഗാസാദിതാ കിഞ്ചിത്പ്രവൃത്തശോണിതാ കൂണിതാ, ദുഃസ്ഥാനബന്ധനാദ്വേപമാനായാഃ ശോണിതസമ്മോഹോ ഭവതി സാ വേപിതാ, അനുത്ഥിതവിദ്ധായാമപ്യേവം, ഛിന്നാऽതിപ്രവൃത്തശോണിതാ ക്രിയാസങ്ഗകരീ ശസ്ത്രഹതാ, തിര്യക്പ്രണിഹിതശസ്ത്രാ കിഞ്ചിച്ഛേഷാ തിര്യഗ്വിദ്ധാ, ബഹുശഃ ക്ഷതാ ഹീനശസ്ത്രപ്രണിധാനേനാവിദ്ധാ, അശസ്ത്രകൃത്യാ അവ്യധ്യാ, അനവസ്ഥിതവിദ്ധാ വിദ്രുതാ, പ്രദേശസ്യ ബഹുശോऽവഘട്ടനാദാരോഹദ്വ്യധാ മുഹുര്മുഹുഃ ശോണിതസ്രാവാ ധേനുകാ, സൂക്ഷ്മശസ്ത്രവ്യധനാദ്ബഹുശോ ഭിന്നാ പുനഃ പുനര്വിദ്ധാ, സ്നായ്വസ്ഥിസിരാസന്ധിമര്മസു വിദ്ധാ രുജാം ശോഫം വൈകല്യം മരണം ചാപാദയതി ||൧൯||
तत्र या सूक्ष्मशस्त्रविद्धाऽव्यक्तमसृक् स्रवति रुजाशोफवती च सा दुर्विद्धा, प्रमाणातिरिक्तविद्धायामन्तः प्रविशति शोणितं शोणितातिप्रवृत्तिर्वा साऽतिविद्धा, कुञ्चितायामप्येवं, कुण्ठशस्त्रप्रमथिता पृथुलीभावमापन्ना पिच्चिता, अनासादिता पुनः पुनरन्तयोश्च बहुशः शस्त्राभिहता कुट्टिता, शीतभयमूर्च्छाभिरप्रवृत्तशोणिता अप्रस्रुता, तीक्ष्णमहामुखशस्त्रविद्धाऽत्युदीर्णा, अल्परक्तस्राविण्यन्तेविद्धा, क्षीणशोणितस्यानिलपूर्णा परिशुष्का, चतुर्भागासादिता किञ्चित्प्रवृत्तशोणिता कूणिता, दुःस्थानबन्धनाद्वेपमानायाः शोणितसम्मोहो भवति सा वेपिता, अनुत्थितविद्धायामप्येवं, छिन्नाऽतिप्रवृत्तशोणिता क्रियासङ्गकरी शस्त्रहता, तिर्यक्प्रणिहितशस्त्रा किञ्चिच्छेषा तिर्यग्विद्धा, बहुशः क्षता हीनशस्त्रप्रणिधानेनाविद्धा, अशस्त्रकृत्या अव्यध्या, अनवस्थितविद्धा विद्रुता, प्रदेशस्य बहुशोऽवघट्टनादारोहद्व्यधा मुहुर्मुहुः शोणितस्रावा धेनुका, सूक्ष्मशस्त्रव्यधनाद्बहुशो भिन्ना पुनः पुनर्विद्धा, स्नाय्वस्थिसिरासन्धिमर्मसु विद्धा रुजां शोफं वैकल्यं मरणं चापादयति ||१९||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ദുഷ്ടവ്യധാനാം വിവരണമാഹ- തത്രേത്യാദി| അവ്യക്തമിതി അല്പതയാ അസ്പഷ്ടമ്| അന്തഃ പ്രവിശതീതി ശരീരാഭ്യന്തരം പ്രവിശതീത്യര്ഥഃ| കുഞ്ചിതായാമിതി കുടിലീഭൂതായാമിത്യര്ഥഃ| പൃഥുലീഭാവമാപന്നേതി കുണ്ഠശസ്ത്രാഭിപാതേന ചിപ്പടതയാ പ്രസരം പ്രാപ്താ| അനാസാദിതാ അപ്രാപ്താ| ചതുര്ഭാഗാസാദിതേതി ചതുര്ഭാഗേന പ്രാപ്താ| വേപമാനായാ ഇതി കമ്പമാനായാഃ| ശോണിതസമ്മോഹഃ ശോണിതാപ്രവൃത്തിഃ| ഛിന്നേതി ദ്വിധാഭൂതാ| ക്രിയാസങ്ഗകരീതി ഗമനാദിക്രിയാവിനാശകരീ| പ്രദേശസ്യേതി സിരാവ്യധനപ്രദേശസ്യ, ബഹുശോ ഘട്ടനാദിതി ബഹൂന് വാരാന് താഡനാത്| ആരോഹദ്വ്യധാ ഉപര്യുപര്യാരോപിതശസ്ത്രപദാ, അത ഏവ തൈഃ ശസ്ത്രപദൈര്ധേനുസ്തനേരിവ സ്രവണാദ് ധേനുകാ| ബഹുശോ ഭിന്നേതി ‘ഏകസ്ഥാനേ ഏവ’ ഇതി ശേഷഃ| ആസു വ്യാപത്സു പ്രാഗേവ വ്യാപത്കാരണപ്രതിഷേധഃ, ജാതാസു തത്കാരണവിപരീതഗുണാചരണം, തത്കാരണജേഷു വികാരേഷു യഥാസ്വം ശമനേന പ്രശമനമിതി||൧൯||
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
ഭവന്തി ചാത്ര- സിരാസു ശിക്ഷിതോ നാസ്തി ചലാ ഹ്യേതാഃ സ്വഭാവതഃ | മത്സ്യവത് പരിവര്തന്തേ തസ്മാദ്യത്നേന താഡയേത് ||൨൦||
भवन्ति चात्र- सिरासु शिक्षितो नास्ति चला ह्येताः स्वभावतः | मत्स्यवत् परिवर्तन्ते तस्माद्यत्नेन ताडयेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സിരാവ്യധനേ യത്നം ദര്ശയന്നാഹ- സിരാസ്വിത്യാദി| ശിക്ഷിതോऽഭ്യാസേന നിപുണഃ സിരാസു നാസ്തി, മത്സ്യവച്ചലനാത്; തസ്മാത്തദ്വ്യധേ യത്നോ വിധേയ ഇത്യര്ഥഃ||൨൦||
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
അജാനതാ ഗൃഹീതേ തു ശസ്ത്രേ കായനിപാതിതേ | ഭവന്തി വ്യാപദശ്ചൈതാ ബഹവശ്ചാപ്യുപദ്രവാഃ ||൨൧||
अजानता गृहीते तु शस्त्रे कायनिपातिते | भवन्ति व्यापदश्चैता बहवश्चाप्युपद्रवाः ||२१||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ശസ്ത്രകര്മാനിപുണവൈദ്യാദ്വ്യാപത്സമ്ഭവം ദര്ശയന്നാഹ- അജാനതാ ഇത്യാദി||൨൧||
Adhikarana 21 (22) · Śloka 22
സ്നേഹാദിഭിഃ ക്രിയായോഗൈര്ന തഥാ ലേപനൈരപി | യാന്ത്യാശു വ്യാധയഃ ശാന്തിം യഥാ സമ്യക് സിരാവ്യധാത് ||൨൨||
स्नेहादिभिः क्रियायोगैर्न तथा लेपनैरपि | यान्त्याशु व्याधयः शान्तिं यथा सम्यक् सिराव्यधात् ||२२||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സ്നേഹാദികര്മണഃ സിരാവ്യധസ്യ ഗുണോത്കര്ഷം പ്രതിപാദയന്നാഹ- സ്നേഹാദിഭിരിത്യാദി||൨൨||
Adhikarana 22 (23) · Śloka 23
സിരാവ്യധശ്ചികിത്സാര്ധം ശല്യതന്ത്രേ പ്രകീര്തിതഃ | യഥാ പ്രണിഹിതഃ സമ്യഗ്ബസ്തിഃ കായചികിത്സിതേ ||൨൩||
सिराव्यधश्चिकित्सार्धं शल्यतन्त्रे प्रकीर्तितः | यथा प्रणिहितः सम्यग्बस्तिः कायचिकित्सिते ||२३||
🔊 Audio coming soon
അധുനാ സിരാവ്യധസ്യ ചികിത്സാര്ധത്വം ദര്ശയന്നാഹ- സിരേത്യാദി| ചികിത്സാര്ധമിതി ചികിത്സാമധ്യേ പ്രധാനമിത്യര്ഥഃ; അപരേऽര്ധശബ്ദം സങ്ഖ്യാവാചകമാഹുഃ| (“മാംസമേദോऽസ്ഥിമജ്ജാനഃ ശോണിതസ്യാവസേചനാത്| ധമന്യശ്ച വിശുദ്ധ്യന്തി ദുഷ്ടരക്താസ്ത്വചശ്ച യാഃ|| രസസ്വേദാദിനിഷ്യന്ദാദ്വിശുദ്ധ്യന്തി ന പുഷ്കലമ് ” - ഇതി)||൨൩||
Adhikarana 23 (24) · Śloka 24
തത്ര സ്നിഗ്ധസ്വിന്നവാന്തവിരിക്താസ്ഥാപിതാനുവസിതസിരാവിദ്ധൈഃ പരിഹര്തവ്യാനി- ക്രോധായാസമൈഥുനദിവാസ്വപ്നവാഗ്വ്യായാമയാനാധ്യയനസ്ഥാനാസനചങ്ക്രമണശീതവാതാതപവിരുദ്ധാസാത്മ്യാജീര്ണാന്യാബലലാഭാത് , മാസമേകേ മന്യന്തേ | ഏതേഷാം വിസ്തരമുപരിഷ്ഠാദ്വക്ഷ്യാമഃ ||൨൪||
तत्र स्निग्धस्विन्नवान्तविरिक्तास्थापितानुवसितसिराविद्धैः परिहर्तव्यानि- क्रोधायासमैथुनदिवास्वप्नवाग्व्यायामयानाध्ययनस्थानासनचङ्क्रमणशीतवातातपविरुद्धासात्म्याजीर्णान्याबललाभात् , मासमेके मन्यन्ते | एतेषां विस्तरमुपरिष्ठाद्वक्ष्यामः ||२४||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സ്നിഗ്ധാദിഭിഃ പുരുഷൈഃ ക്രോധാദീനി സാമാന്യേന പരിഹര്തവ്യാനീതി ദര്ശയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| സ്ഥാനമ് ഊര്ധ്വീഭവനമ്, ആസനമ് ഉപവേശനമ്| ഏതേഷാം ക്രോധായാസാദീനാം പഞ്ചദശാനാമ്| ഉപരിഷ്ഠാത് ആതുരോപദ്രവചികിത്സിതേ||൨൪||
Adhikarana 24 (25) · Śloka 25
സിരാവിഷാണതുമ്ബൈസ്തു ജലൌകാഭിഃ പദൈസ്തഥാ | അവഗാഢം യഥാപൂര്വം നിര്ഹരേദ്ദുഷ്ടശോണിതമ് ||൨൫||
सिराविषाणतुम्बैस्तु जलौकाभिः पदैस्तथा | अवगाढं यथापूर्वं निर्हरेद्दुष्टशोणितम् ||२५||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സിരാവിഷാണാദീനാം രക്താവസേചനോപായാനാം യഥാപൂര്വം ഗുരുതാം ദര്ശയന്നാഹ- സിരാവിഷാണേത്യാദി| പദൈഃ പ്രച്ഛന്നൈഃ | അവഗാഢമ് അഭ്യന്തരാശ്രയമ്| യഥാപൂര്വം പൂര്വാനതിക്രമേണ; ഏതേനോത്താനം പദൈഃ, അവഗാഢം ജലൌകോഭിഃ, അവഗാഢതരം തുമ്ബൈഃ, അവഗാഢതമം വിഷാണേന; സാര്വാങ്ഗികമവഗാഢതമം ച സിരാഭിരിതി||൨൫||
Adhikarana 25 (26) · Śloka 26
അവഗാഢേ ജലൌകാ സ്യാത് പ്രച്ഛന്നം പിണ്ഡിതേ ഹിതമ് | സിരാऽങ്ഗവ്യാപകേ രക്തേ ശൃങ്ഗാലാബൂ ത്വചി സ്ഥിതേ ||൨൬||
अवगाढे जलौका स्यात् प्रच्छन्नं पिण्डिते हितम् | सिराऽङ्गव्यापके रक्ते शृङ्गालाबू त्वचि स्थिते ||२६||
🔊 Audio coming soon
തത്ര സിരാവിഷാണതുമ്ബജലൌകഃപ്രച്ഛന്നാനാം വിഷയം കശ്ചിദാഹ- അവഗാഢേ ഇത്യാദി||൨൬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ശാരീരസ്ഥാനേ സിരാവ്യധവിധിശാരീരം നാമാഷ്ടമോऽധ്യായഃ ||൮||
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने सिराव्यधविधिशारीरं नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ശാരീരസ്ഥാനേऽഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൮||