Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતોઽધ્યયનસમ્પ્રદાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातोऽध्ययनसम्प्रदानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અથાત ઇત્યાદિ| અધીયત ઇત્યધ્યયનં શાસ્ત્રમ્| સમ્યક્ પ્રવિભજ્ય દાનં સમ્પ્રદાનમ્||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
પ્રાગભિહિતં સવિંશમધ્યાયશતં પઞ્ચસુ સ્થાનેષુ | તત્ર સૂત્રસ્થાનમધ્યાયાઃ ષટ્ચત્વારિંશત્, ષોડશ નિદાનાનિ, દશ શારીરાણિ, ચત્વારિંશચ્ચિકિત્સિતાનિ, અષ્ટૌ કલ્પાઃ, તદુત્તરં ષટ્ષષ્ટિઃ ||૩||
प्रागभिहितं सविंशमध्यायशतं पञ्चसु स्थानेषु | तत्र सूत्रस्थानमध्यायाः षट्चत्वारिंशत्, षोडश निदानानि, दश शारीराणि, चत्वारिंशच्चिकित्सितानि, अष्टौ कल्पाः, तदुत्तरं षट्षष्टिः ||३||
🔊 Audio coming soon
અવિભક્તમધ્યયનં દાતુમશક્યમ્, અતસ્તદ્વિભાગાયાહ- પ્રાગિત્યાદિ| અસ્ય ચ વાક્યસ્યાર્થ આદ્યાધ્યાયે ઉક્તઃ| પ્રતિસ્થાનમધ્યાયાન્ સઙ્ખ્યાતુમાહ- તત્રેત્યાદિ||૩||
Adhikarana 3 (4-12) · Śloka 12
વેદોત્પત્તિઃ શિષ્યનયસ્તથાઽધ્યયનદાનિકઃ | પ્રભાષણાગ્રહરણાવૃતુચર્યાઽથ યાન્ત્રિકઃ ||૪|| શસ્ત્રાવચારણં યોગ્યા વિશિખા ક્ષારકલ્પનમ્ | અગ્નિકર્મ જલૌકાખ્યો હ્યધ્યાયો રક્તવર્ણનમ્ ||૫|| દોષધાતુમલાદ્યાનાં વિજ્ઞાનાધ્યાય એવ ચ | કર્ણવ્યધામપક્વૈષાવાલેપો વ્રણ્યુપાસનમ્ ||૬|| હિતાહિતો વ્રણપ્રશ્નો વ્રણાસ્રાવશ્ચ યઃ પૃથક્ | કૃત્યાકૃત્યવિધિર્વ્યાધિસમુદ્દેશીય એવ ચ ||૭|| વિનિશ્ચયઃ શસ્ત્રવિધૌ પ્રનષ્ટજ્ઞાનિકસ્તથા | શલ્યોદ્ધૃતિર્વ્રણજ્ઞાનં દૂતસ્વપ્નનિદર્શનમ્ ||૮|| પઞ્ચેન્દ્રિયં તથા છાયા સ્વભાવાદ્વૈકૃતં તથા | અવારણો યુક્તસેનીય આતુરક્રમભૂમિકૌ ||૯|| મિશ્રકાખ્યો દ્રવ્યગણઃ સંશુદ્ધૌ શમને ચ યઃ | દ્રવ્યાદીનાં ચ વિજ્ઞાનં વિશેષો દ્રવ્યગોઽપરઃ ||૧૦|| રસજ્ઞાનં વમનાર્થમધ્યાયો રેચનાય ચ | દ્રવદ્રવ્યવિધિસ્તદ્વદન્નપાનવિધિસ્તથા ||૧૧|| સૂચનાત્ સૂત્રણાચ્ચૈવ સવનાચ્ચાર્થસન્તતેઃ | ષટ્ચત્વારિંશદધ્યાયં સૂત્રસ્થાનં પ્રચક્ષતે ||૧૨||
वेदोत्पत्तिः शिष्यनयस्तथाऽध्ययनदानिकः | प्रभाषणाग्रहरणावृतुचर्याऽथ यान्त्रिकः ||४|| शस्त्रावचारणं योग्या विशिखा क्षारकल्पनम् | अग्निकर्म जलौकाख्यो ह्यध्यायो रक्तवर्णनम् ||५|| दोषधातुमलाद्यानां विज्ञानाध्याय एव च | कर्णव्यधामपक्वैषावालेपो व्रण्युपासनम् ||६|| हिताहितो व्रणप्रश्नो व्रणास्रावश्च यः पृथक् | कृत्याकृत्यविधिर्व्याधिसमुद्देशीय एव च ||७|| विनिश्चयः शस्त्रविधौ प्रनष्टज्ञानिकस्तथा | शल्योद्धृतिर्व्रणज्ञानं दूतस्वप्ननिदर्शनम् ||८|| पञ्चेन्द्रियं तथा छाया स्वभावाद्वैकृतं तथा | अवारणो युक्तसेनीय आतुरक्रमभूमिकौ ||९|| मिश्रकाख्यो द्रव्यगणः संशुद्धौ शमने च यः | द्रव्यादीनां च विज्ञानं विशेषो द्रव्यगोऽपरः ||१०|| रसज्ञानं वमनार्थमध्यायो रेचनाय च | द्रवद्रव्यविधिस्तद्वदन्नपानविधिस्तथा ||११|| सूचनात् सूत्रणाच्चैव सवनाच्चार्थसन्ततेः | षट्चत्वारिंशदध्यायं सूत्रस्थानं प्रचक्षते ||१२||
🔊 Audio coming soon
પ્રતિસ્થાનોક્તાનામધ્યાયાનાં નામાનિ નિર્દેષ્ટુમાહ- વેદોત્પત્તિરિત્યાદિ| શિષ્યનયઃ શિષ્યોપનયનીયઃ| અધ્યયનદાનિકઃ અધ્યયનસમ્પ્રદાનીયઃ| પ્રભાષણઃ પ્રભાષણીયઃ| અગ્રહરણઃ અગ્રોપહરણીયઃ| ઋતુચર્યા ઋતુચર્યાધ્યાયઃ| યાન્ત્રિકઃ યન્ત્રવિધિઃ| શસ્ત્રાવચારણઃ શસ્ત્રાવચારણીયઃ| યોગ્યા યોગ્યાસૂત્રીયઃ| વિશિખા વિશિખાનુપ્રવેશનીયઃ| ક્ષારકલ્પનં ક્ષારપાકવિધિઃ| અગ્નિકર્મ અગ્નિકર્મવિધિઃ| જલૌકાખ્યઃ જલૌકોવચારણીયઃ| અધ્યાયો રક્તવર્ણનં શોણિતવર્ણનીયોઽધ્યાયઃ| દોષધાતુમલાદ્યાનાં વિજ્ઞાનાધ્યાયઃ દોષધાતુમલક્ષયવૃદ્ધિવિજ્ઞાનીયઃ| કર્ણવ્યધઃ કર્ણવ્યધબન્ધવિધિઃ| આમપક્વૈષઃ આમપક્વૈષણીયઃ| આલેપઃ વ્રણાલેપનબન્ધવિધિઃ| વ્રણ્યુપાસનં વ્રણિતોપાસનીયઃ| હિતાહિતઃ હિતાહિતીયાધ્યાયઃ| વ્રણાસ્રાવઃ વ્રણાસ્રાવવિજ્ઞાનીયઃ| વિનિશ્ચયઃ શસ્ત્રવિધૌ અષ્ટવિધશસ્ત્રકર્મીયઃ| પ્રનષ્ટજ્ઞાનિકઃ પ્રનષ્ટશલ્યવિજ્ઞાનીયઃ| શલ્યોદ્ધૃતિઃ શલ્યાપનયનીયઃ| વ્રણજ્ઞાનં વિપરીતાવિપરીતવ્રણવિજ્ઞાનીયઃ| દૂતસ્વપ્નનિદર્શનં વિપરીતાવિપરીતદૂતસ્વપ્નનિદર્શનીયઃ| પઞ્ચેન્દ્રિયં પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થવિપ્રતિપત્તિઃ| છાયા છાયાવિપ્રતિપત્તિઃ| સ્વભાવાદ્વૈકૃતં સ્વભાવવિપ્રતિપત્તિઃ| અવારણઃ અવારણીયાધ્યાયઃ| આતુરક્રમઃ આતુરોપક્રમણીયાધ્યાયઃ| ભૂમિકો ભૂમિપ્રવિભાગીયઃ| દ્રવ્યગણઃ દ્રવ્યસઙ્ગ્રહણીયઃ| સંશુદ્ધૌ શમને ચ યઃ સંશોધનસંશમનીયઃ| દ્રવ્યાદીનાં ચ વિજ્ઞાનં દ્રવ્યગુણરસવીર્યવિપાકવિજ્ઞાનીયઃ| વિશેષો દ્રવ્યગોઽપરઃ દ્રવ્યવિશેષવિજ્ઞાનીયઃ| રસજ્ઞાનં રસવિશેષવિજ્ઞાનીયઃ| વમનાર્થમધ્યાયઃ વમનદ્રવ્યવિકલ્પવિજ્ઞાનીયઃ| રેચનાય ચ વિરેચનદ્રવ્યવિકલ્પવિજ્ઞાનીયઃ| શેષાસ્તુ નિર્દિષ્ટનામપ્રસિદ્ધા ઇતિ નોક્તાઃ| ‘આતુરક્રમમિશ્રકૌ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તન્ન, યતઃ પૂર્વનિબન્ધકારૈરેષ ક્રમો નાઙ્ગીકૃતઃ| સૂત્રસ્થાનસ્ય નિરુક્તિં કર્તુમાહ- સૂચનાદિતિ| સૂચનાત્ લેશતોઽર્થપ્રકાશનાત્| સૂત્રણાત્ અર્થાનાં યથાસ્થાનં નિવેશનાત્| સવનાત્ જનનાત્| અર્થસન્તતેઃ અર્થસમૂહસ્ય| સૂત્રસ્થાનમધ્યાયાઃ ષટ્ચત્વારિંશદિતિ પ્રાગેવ સઙ્ખ્યાનિર્દેશાત્ પુનઃ ષટ્ચત્વારિંશદધ્યાયં સૂત્રસ્થાનમિતિ સઙ્ખ્યાકરણં નિયમાર્થં; તેન દ્રવદ્રવ્યાન્નપાનિકાનામુદકગોરસતૈલાદિપ્રકરણાનાં પ્રત્યેકમધ્યાયત્વં નિરાકૃતમ્||૪-૧૨||
Adhikarana 4 (13-14) · Śloka 14
વાતવ્યાધિકમર્શાંસિ સાશ્મરિશ્ચ ભગન્દરઃ | કુષ્ઠમેહોદરં મૂઢો વિદ્રધિઃ પરિસર્પણમ્ ||૧૩|| ગ્રન્થિવૃદ્ધિક્ષુદ્રશૂકભગ્નાશ્ચ મુખરોગિકમ્ | હેતુલક્ષણનિર્દેશાન્નિદાનાનીતિ ષોડશ ||૧૪||
वातव्याधिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः | कुष्ठमेहोदरं मूढो विद्रधिः परिसर्पणम् ||१३|| ग्रन्थिवृद्धिक्षुद्रशूकभग्नाश्च मुखरोगिकम् | हेतुलक्षणनिर्देशान्निदानानीति षोडश ||१४||
🔊 Audio coming soon
કાનિ પુનસ્તાનિ ષોડશ નિદાનાનીત્યાહ- વાતવ્યાધિકમિત્યાદિ| મૂઢગર્ભાદીનામેકદેશેન સમુદાયસૂચનં લાઘવાર્થમ્; એવમુત્તરત્રાપિ બોદ્ધવ્યમ્| મૂઢઃ મૂઢગર્ભનિદાનમ્| પરિસર્પણં વિસર્પનાડીસ્તનરોગનિદાનમ્| ગ્રન્થિરિતિ ગ્રન્થ્યપચ્યર્બુદગલગણ્ડનિદાનમ્| વૃદ્ધિરિતિ વૃદ્ધ્યુપદંશશ્લીપદનિદાનમ્| શૂકઃ શૂકદોષનિદાનમ્| નિદાનનિરુક્તિં પ્રતિપાદયન્નાહ- હેત્વિત્યાદિ| હેતવ ઇતિ કારકહેતવો બલવદ્વિગ્રહક્રોધદિવાસ્વપ્નાદયઃ; લક્ષણાનિ જ્ઞાપકહેતવઃ, તે ચ પૂર્વરૂપરૂપોપશયસમ્પ્રાપ્તયઃ| નિર્દેશાત્ વિવરણાત્||૧૩-૧૪||
Adhikarana 5 (15-17) · Śloka 17
ભૂતચિન્તા રજઃશુદ્ધિર્ગર્ભાવક્રાન્તિરેવ ચ | વ્યાકરણં ચ ગર્ભસ્ય શરીરસ્ય ચ યત્સ્મૃતમ્ ||૧૫|| પ્રત્યેકં મર્મનિર્દેશઃ સિરાવર્ણનમેવ ચ | સિરાવ્યધો ધમનીનાં ગર્ભિણ્યા વ્યાકૃતિસ્તથા ||૧૬|| નિર્દિષ્ટાનિ દશૈતાનિ શારીરાણિ મહર્ષિણા | વિજ્ઞાનાર્થં શરીરસ્ય ભિષજાં યોગિનામપિ ||૧૭||
भूतचिन्ता रजःशुद्धिर्गर्भावक्रान्तिरेव च | व्याकरणं च गर्भस्य शरीरस्य च यत्स्मृतम् ||१५|| प्रत्येकं मर्मनिर्देशः सिरावर्णनमेव च | सिराव्यधो धमनीनां गर्भिण्या व्याकृतिस्तथा ||१६|| निर्दिष्टानि दशैतानि शारीराणि महर्षिणा | विज्ञानार्थं शरीरस्य भिषजां योगिनामपि ||१७||
🔊 Audio coming soon
કાનિ પુનઃ શારીરાણીત્યાહ- ભૂતચિન્તેત્યાદિ| ભૂતચિન્તા સર્વભૂતચિન્તાશારીરમ્| રજઃશુદ્ધિઃ શુક્રશોણિતશુદ્ધિશારીરમ્| ગર્ભાવક્રાન્તિરિતિ અનેનૈવ નામ્ના પ્રસિદ્ધઃ, ગર્ભાવક્રાન્તિઃ ગર્ભાન્તઃ(નુ)પ્રવેશ ઇત્યર્થઃ| વ્યાકરણં ચ ગર્ભસ્ય ગર્ભવ્યાકરણં શારીરં, વ્યાકરણં વિવરણમ્| શરીરસ્ય ચ યત્ સ્મૃતં શરીરસઙ્ખ્યાવ્યાકરણં શારીરમ્| સિરાવર્ણનં સિરાવર્ણનવિભક્તિશારીરમ્| સિરાવ્યધઃ સિરાવ્યધવિધિશારીરમ્| વ્યાકૃતિશબ્દો ધમનીગર્ભિણીભ્યાં પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; તેન ધમનીવ્યાકૃતિઃ ધમનીવ્યાકરણં શારીરં, ગર્ભિણીવ્યાકૃતિઃ ગર્ભિણીવ્યાકરણં શારીરમ્| મહર્ષિણેતિ મહચ્છબ્દઃ પૂજાવચનઃ; તેન પૂજ્યેન ધન્વન્તરિણા| વિજ્ઞાનાર્થં વિશિષ્ટજ્ઞાનાર્થમ્| યોગઃ સમાધિઃ, સ વિદ્યતે યેષાં તે યોગિનઃ, તેષામ્||૧૫-૧૭||
Adhikarana 6 (18-26) · Śloka 26
દ્વિવ્રણીયો વ્રણઃ સદ્યો ભગ્નાનાં વાતરોગિકમ્ | મહાવાતિકમર્શાંસિ સાશ્મરિશ્ચ ભગન્દરઃ ||૧૮|| કુષ્ઠાનાં મહતાં ચાપિ મૈહિકં પૈડિકં તથા | મધુમેહચિકિત્સા ચ તથા ચોદરિણામપિ ||૧૯|| મૂઢગર્ભચિકિત્સા ચ વિદ્રધીનાં વિસર્પિણામ્ | ગ્રન્થિવૃદ્ધ્યુપદંશાનાં તથા ચ ક્ષુદ્રરોગિણામ્ ||૨૦|| શૂકદોષચિકિત્સા ચ તથા ચ મુખરોગિણામ્ | શોફસ્યાનાગતાનાં ચ નિષેધો મિશ્રકં તથા ||૨૧|| વાજીકરં ચ યત્ ક્ષીણે સર્વાબાધશમોઽપિ ચ | મેધાયુષ્કરણં ચાપિ સ્વભાવવ્યાધિવારણમ્ ||૨૨|| નિવૃત્તસન્તાપકરં કીર્તિતં ચ રસાયનમ્ | સ્નેહોપયૌગિકઃ સ્વેદો વમને સવિરેચને ||૨૩|| તયોર્વ્યાપચ્ચિકિત્સા ચ નેત્રબસ્તિવિભાગિકઃ | નેત્રબસ્તિવિપત્સિદ્ધિસ્તથા ચોત્તરબસ્તિકઃ ||૨૪|| નિરૂહક્રમસઞ્જ્ઞશ્ચ તથૈવાતુરસઞ્જ્ઞકઃ | ધૂમનસ્યવિધિશ્ચાન્ત્યશ્ચત્વારિંશદિતિ સ્મૃતાઃ ||૨૫|| પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રશમનં ચિકિત્સા શાન્તિકર્મ ચ | પર્યાયાસ્તસ્ય નિર્દેશાચ્ચિકિત્સાસ્થાનમુચ્યતે ||૨૬||
द्विव्रणीयो व्रणः सद्यो भग्नानां वातरोगिकम् | महावातिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः ||१८|| कुष्ठानां महतां चापि मैहिकं पैडिकं तथा | मधुमेहचिकित्सा च तथा चोदरिणामपि ||१९|| मूढगर्भचिकित्सा च विद्रधीनां विसर्पिणाम् | ग्रन्थिवृद्ध्युपदंशानां तथा च क्षुद्ररोगिणाम् ||२०|| शूकदोषचिकित्सा च तथा च मुखरोगिणाम् | शोफस्यानागतानां च निषेधो मिश्रकं तथा ||२१|| वाजीकरं च यत् क्षीणे सर्वाबाधशमोऽपि च | मेधायुष्करणं चापि स्वभावव्याधिवारणम् ||२२|| निवृत्तसन्तापकरं कीर्तितं च रसायनम् | स्नेहोपयौगिकः स्वेदो वमने सविरेचने ||२३|| तयोर्व्यापच्चिकित्सा च नेत्रबस्तिविभागिकः | नेत्रबस्तिविपत्सिद्धिस्तथा चोत्तरबस्तिकः ||२४|| निरूहक्रमसञ्ज्ञश्च तथैवातुरसञ्ज्ञकः | धूमनस्यविधिश्चान्त्यश्चत्वारिंशदिति स्मृताः ||२५|| प्रायश्चित्तं प्रशमनं चिकित्सा शान्तिकर्म च | पर्यायास्तस्य निर्देशाच्चिकित्सास्थानमुच्यते ||२६||
🔊 Audio coming soon
કાનિ પુનશ્ચિકિત્સિતાનીત્યાહ- દ્વિવ્રણીય ઇત્યાદિ| વ્રણઃ સદ્યઃ સદ્યોવ્રણચિકિત્સિતમ્| ભગ્નાનાં ભગ્નચિકિત્સિતમ્| વાતરોગિકં વાતવ્યાધિચિકિત્સિતમ્| મહાવાતિકં મહાવાતવ્યાધિચિકિત્સિતમ્| મહતાં ચાપિ મહાકુષ્ઠચિકિત્સિતમ્| મૈહિકં પ્રમેહચિકિત્સિતમ્| પૈડિકં પ્રમેહપિડકાચિકિત્સિતમ્| વિસર્પિણાં વિસર્પનાડીસ્તનરોગચિકિત્સિતમ્| ગ્રન્થિરિતિ ગ્રન્થ્યપચ્યર્બુદગલગણ્ડચિકિત્સિતમ્| વૃદ્ધ્યુપદંશાનાં વૃદ્ધ્યુપદંશશ્લીપદચિકિત્સિતમ્| અનાગતાનાં નિષેધઃ અનાગતાબાધપ્રતિષેધચિકિત્સિતમ્| મિશ્રકં મિશ્રકચિકિત્સિતમ્| વાજીકરં ચ યત્ ક્ષીણે ક્ષીણબલીયવાજીકરણચિકિત્સિતમ્| સર્વાબાધશમોઽપિ સર્વાબાધશમનીયં રસાયનમ્| મેધાયુષ્કરણં ચાપિ મેધાયુષ્કામીયં રસાયનમ્| સ્વભાવવ્યાધિવારણં સ્વભાવવ્યાધિપ્રતિષેધનીયં રસાયનમ્| નિવૃત્તસન્તાપકરં કીર્તિતં ચ રસાયનં નિવૃત્તસન્તાપીયં રસાયનમ્| સ્વેદઃ સ્વેદાવચારણીયં ચિકિત્સિતમ્| વમને સવિરેચને વમનવિરેચનસાધ્યોપદ્રવચિકિત્સિતમ્| તયોર્વ્યાપચ્ચિકિત્સા ચ વમનવિરેચનવ્યાપચ્ચિકિત્સિતમ્| નેત્રબસ્તિવિભાગિકઃ નેત્રબસ્તિપ્રમાણપ્રવિભાગચિકિત્સિતમ્| નેત્રબસ્તિવિપત્સિદ્ધિઃ નેત્રબસ્તિવ્યાપચ્ચિકિત્સિતમ્| તથા ચોત્તરબસ્તિકઃ અનુવાસનોત્તરબસ્તિચિકિત્સિતમ્| નિરૂહક્રમસઞ્જ્ઞશ્ચ નિરૂહોપક્રમચિકિત્સિતમ્| તથૈવાતુરસઞ્જ્ઞિતઃ આતુરોપદ્રવચિકિત્સિતમ્| ધૂમનસ્યવિધિશ્ચાન્ત્યઃ ધૂમનસ્યકવડ(લ)ગ્રહચિકિત્સિતમ્; અન્તે ભવોઽન્ત્યઃ| ચિકિત્સિતસ્ય પર્યાયાન્તરં દર્શયિતુમાહ- પ્રાયશ્ચિત્તમિત્યાદિ| એતે પ્રાયશ્ચિત્તાદયસ્તસ્ય ચિકિત્સિતસ્ય પર્યાયાઃ| તસ્યૈવમ્પર્યાયવિનિર્દિષ્ટસ્ય ચિકિત્સિતસ્ય નિર્દેશાદ્ વિવરણાચ્ચિકિત્સાસ્થાનં કથ્યતે||૧૮-૨૬||
Adhikarana 7 (27-28) · Śloka 28
અન્નસ્ય રક્ષા વિજ્ઞાનં સ્થાવરસ્યેતરસ્ય ચ | સર્પદષ્ટવિષજ્ઞાનં તસ્યૈવ ચ ચિકિત્સિતમ્ ||૨૭|| દુન્દુભેર્મૂષિકાણાં ચ કીટાનાં કલ્પ એવ ચ | અષ્ટૌ કલ્પાઃ સમાખ્યાતા વિષભેષજકલ્પનાત્ ||૨૮||
अन्नस्य रक्षा विज्ञानं स्थावरस्येतरस्य च | सर्पदष्टविषज्ञानं तस्यैव च चिकित्सितम् ||२७|| दुन्दुभेर्मूषिकाणां च कीटानां कल्प एव च | अष्टौ कल्पाः समाख्याता विषभेषजकल्पनात् ||२८||
🔊 Audio coming soon
કે પુનઃ કલ્પા ઇત્યાહ- અન્નસ્યેત્યાદિ| અન્નસ્ય રક્ષા અન્નપાનરક્ષાકલ્પઃ | વિજ્ઞાનં સ્થાવરસ્ય સ્થાવરવિષવિજ્ઞાનીયઃ કલ્પઃ| ઇતરસ્ય ચ જઙ્ગમવિષવિજ્ઞાનીયઃ કલ્પઃ| તસ્યૈવ ચ ચિકિત્સિતં સર્પદષ્ટચિકિત્સાકલ્પઃ| દુન્દુભેઃ દુન્દુભિસ્વનીયઃ કલ્પઃ| મૂષિકાણાં ચ મૂષિકકલ્પઃ| કલ્પનિરુક્તિં પ્રતિપાદયન્નાહ- વિષભેષજકલ્પનાદિતિ; વિષૌષધવિજ્ઞાનાત્||૨૭-૨૮||
Adhikarana 8 (29) · Śloka 29
અધ્યાયાનાં શતં વિંશમેવમેતદુદીરિતમ્ |૨૯|
अध्यायानां शतं विंशमेवमेतदुदीरितम् |२९|
🔊 Audio coming soon
પૂર્વપ્રતિજ્ઞાતમુપસંહરન્નાહ- અધ્યાયાનામિત્યાદિ| એવમેતદિતિ અનન્તરોક્તમ્|૨૯|-
Adhikarana 9 (29-34) · Śloka 35
અતઃ પરં સ્વનામ્નૈવ તન્ત્રમુત્તરમુચ્યતે ||૨૯|| અધિકૃત્ય કૃતં યસ્માત્તન્ત્રમેતદુપદ્રવાન્ | ઔપદ્રવિક ઇત્યેષ તસ્યાગ્ર્યત્વાન્નિરુચ્યતે ||૩૦|| સન્ધૌ વર્ત્મનિ શુક્લે ચ કૃષ્ણે સર્વત્ર દૃષ્ટિષુ | સંવિજ્ઞાનાર્થમધ્યાયા ગદાનાં તુ પ્રતિ પ્રતિ ||૩૧|| ચિકિત્સાપ્રવિભાગીયો વાતાભિષ્યન્દવારણઃ | પૈત્તસ્ય શ્લૈષ્મિકસ્યાપિ રૌધિરસ્ય તથૈવ ચ ||૩૨|| લેખ્યભેદ્યનિષેધૌ ચ છેદ્યાનાં વર્ત્મદૃષ્ટિષુ | ક્રિયાકલ્પોઽભિઘાતશ્ચ કર્ણોત્થાસ્તચ્ચિકિત્સિતમ્ ||૩૩|| ઘ્રાણોત્થાનાં ચ વિજ્ઞાનં તદ્ગદપ્રતિષેધનમ્ | પ્રતિશ્યાયનિષેધશ્ચ શિરોગદવિવેચનમ્ ||૩૪|| ચિકિત્સા તદ્ગદાનાં ચ શાલાક્યં તન્ત્રમુચ્યતે |૩૫|
अतः परं स्वनाम्नैव तन्त्रमुत्तरमुच्यते ||२९|| अधिकृत्य कृतं यस्मात्तन्त्रमेतदुपद्रवान् | औपद्रविक इत्येष तस्याग्र्यत्वान्निरुच्यते ||३०|| सन्धौ वर्त्मनि शुक्ले च कृष्णे सर्वत्र दृष्टिषु | संविज्ञानार्थमध्याया गदानां तु प्रति प्रति ||३१|| चिकित्साप्रविभागीयो वाताभिष्यन्दवारणः | पैत्तस्य श्लैष्मिकस्यापि रौधिरस्य तथैव च ||३२|| लेख्यभेद्यनिषेधौ च छेद्यानां वर्त्मदृष्टिषु | क्रियाकल्पोऽभिघातश्च कर्णोत्थास्तच्चिकित्सितम् ||३३|| घ्राणोत्थानां च विज्ञानं तद्गदप्रतिषेधनम् | प्रतिश्यायनिषेधश्च शिरोगदविवेचनम् ||३४|| चिकित्सा तद्गदानां च शालाक्यं तन्त्रमुच्यते |३५|
🔊 Audio coming soon
શલ્યતન્ત્રં પ્રતિપાદ્ય તદુત્તરમર્થવશાદાગતં પ્રતિપાદયન્નાહ- અતઃ પરમિતિ| અતઃ પરમ્ ઉક્તસ્થાનપઞ્ચકાદનન્તરં, સ્વનામ્નૈવ સ્વસઞ્જ્ઞયૈવ તન્ત્રમુચ્યતે| કિં તદાત્મીયમસ્ય નામ યેનોચ્યતે તત્તન્ત્રમિત્યાહ- ઉત્તરતન્ત્રમિતિ; ન શલ્યતન્ત્રસઞ્જ્ઞયા| કુતઃ પુનરૌપદ્રવિકાધ્યાયસ્યોત્તરતન્ત્રસ્યાદૌ સ્થિતસ્ય ‘ઔપદ્રવિક’ ઇતિ નામ કૃતમિત્યાહ- અધિકૃત્યેત્યાદિ| અધિકૃત્ય અઙ્ગીકૃત્ય, ઉપદ્રવાન્ રોગાન્, યસ્માત્તન્ત્રમેતદુત્તરતન્ત્રં કૃતમ્, અતસ્તસ્યોત્તરતન્ત્રસ્યાગ્ર્યત્વાત્ પ્રથમત્વાત્, ‘ઔપદ્રવિક’ ઇત્યધ્યાયો નિરુચ્યતે નિરુક્ત્યા કથ્યતે; ઉપદ્રવાધિકૃતતન્ત્રસ્ય પ્રથમત્વાદધ્યાયસ્ય ‘ઔપદ્રવિક’ ઇતિ નામ કૃતમિત્યર્થઃ| સન્ધૌ વર્ત્મનીત્યાદિષુ ગતાનાં ગદાનાં તુ પ્રતિ પ્રતિ સમ્યગ્વિજ્ઞાનાર્થમધ્યાયા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| તેનાયમર્થઃ- સન્ધાવિતિ સન્ધિગતરોગવિજ્ઞાનીયાધ્યાયઃ, વર્ત્મનીતિ વર્ત્મગતરોગવિજ્ઞાનીયાધ્યાયઃ, શુક્લે ચેતિ શુક્લગતરોગવિજ્ઞાનીયાધ્યાયઃ, કૃષ્ણે ઇતિ કૃષ્ણગતરોગવિજ્ઞાનીયાધ્યાયઃ, સર્વત્રેતિ સર્વગતરોગવિજ્ઞાનીયાધ્યાયઃ દૃષ્ટિષ્વિતિ દૃષ્ટિગતરોગવિજ્ઞાનીયાધ્યાયઃ| પૈત્તસ્યેત્યાદિષુ અભિષ્યન્દવારણ ઇતિ સમ્બન્ધઃ, તેન પૈત્તસ્યેતિ પિત્તાભિષ્યન્દપ્રતિષેધાધ્યાયઃ, શ્લેષ્મિકસ્યેતિ શ્લેષ્માભિષ્યન્દપ્રતિષેધાધ્યાયઃ, રૌધિરસ્યેતિ રક્તાભિષ્યન્દપ્રતિષેધાધ્યાયઃ| લેખ્યભેદ્યનિષેધૌ ચેતિ લેખ્યરોગપ્રતિષેધાધ્યાયઃ, ભેદ્યરોગપ્રતિષેધાધ્યાયઃ| છેદ્યાનામિતિ છેદ્યરોગપ્રતિષેધાધ્યાયઃ| વર્ત્મદૃષ્ટિષ્વિતિ વર્ત્મગતરોગપ્રતિષેધાધ્યાયઃ, દૃષ્ટિગતરોગપ્રતિષેધાધ્યાયઃ| અભિઘાતશ્ચેતિ નયનાભિઘાતપ્રતિષેધાધ્યાયઃ| કર્ણોત્થા ઇતિ કર્ણગતરોગવિજ્ઞાનીયાધ્યાયઃ| તચ્ચિકિત્સિતમિતિ કર્ણગતરોગપ્રતિષેધાધ્યાયઃ| ઘ્રાણોત્થાનાં ચ વિજ્ઞાનમિતિ નાસાગતરોગવિજ્ઞાનજ્ઞાનીયધ્યાયઃ| તદ્ગદપ્રતિષેધનમિતિ નાસાગતરોગપ્રતિષેધાધ્યાયઃ| પ્રતિશ્યાયનિષેધશ્ચેતિ પ્રતિશ્યાયપ્રતિષેધાધ્યાયઃ| શિરોગદવિવેચનમિતિ શિરોરોગવિજ્ઞાનીયાધ્યાયઃ| ચિકિત્સા તદ્ગદાનાં ચેતિ શિરોરોગપ્રતિષેધાધ્યાયઃ||૨૯-૩૪||-
Adhikarana 10 (35-37) · Śloka 37
નવગ્રહાકૃતિજ્ઞાનં સ્કન્દસ્ય ચ નિષેધનમ્ ||૩૫|| અપસ્મારશકુન્યોશ્ચ રેવત્યાશ્ચ પુનઃ પૃથક્ | પૂતનાયાસ્તથાઽન્ધાયાઃ શીતપૂતનમણ્ડિકા ||૩૬|| નૈગમેષચિકિત્સા ચ ગ્રહોત્પત્તિઃ સયોનિજા | કુમારતન્ત્રમિત્યેતચ્છારીરેષુ ચ કીર્તિતમ્ ||૩૭||
नवग्रहाकृतिज्ञानं स्कन्दस्य च निषेधनम् ||३५|| अपस्मारशकुन्योश्च रेवत्याश्च पुनः पृथक् | पूतनायास्तथाऽन्धायाः शीतपूतनमण्डिका ||३६|| नैगमेषचिकित्सा च ग्रहोत्पत्तिः सयोनिजा | कुमारतन्त्रमित्येतच्छारीरेषु च कीर्तितम् ||३७||
🔊 Audio coming soon
શાલાક્યતન્ત્રં સમાપ્ય કુમારતન્ત્રં દર્શયન્નાહ- નવગ્રહેત્યાદિ| સ્કન્દસ્ય ચ નિષેધનં સ્કન્દગ્રહપ્રતિષેધાધ્યાયઃ| અપસ્મારશકુન્યોશ્ચેતિ સ્કન્દાપસ્મારપ્રતિષેધાધ્યાયઃ, શકુનિપ્રતિષેધાધ્યાયઃ| રેવત્યાશ્ચ પુનઃ પૃથગિતિ રેવતીપ્રતિષેધાધ્યાયઃ| પૂતનાયા ઇતિ પૂતનાપ્રતિષેધાધ્યાયઃ| તથાઽન્ધાયા ઇત્યત્રાપિ પૂતનાશબ્દઃ સમ્બધ્યતે; તેન અન્ધપૂતનાપ્રતિષેધાધ્યાયઃ| શીતપૂતનેતિ શીતપૂતનાપ્રતિષેધાધ્યાયઃ, મણ્ડિકેતિ મુખમણ્ડિકાપ્રતિષેધાધ્યાયઃ| નૈગમેષચિકિત્સા ચેતિ નૈગમેષપ્રતિષેધાધ્યાયઃ| ગ્રહોત્પત્તિરિતિ ગ્રહોત્પત્ત્યધ્યાયઃ| સયોનિજેતિ યોનિવ્યાપત્પ્રતિષેધાધ્યાયઃ, સશબ્દઃ સહાર્થઃ| કુમારતન્ત્રમિતિ અત્રેતિશબ્દઃ કુમારતન્ત્રપરિસમાપ્તૌ| કિમેતાવદેવ કુમારતન્ત્રમથવાઽન્યદપ્યસ્તીતિ પૃષ્ટ આહ- શારીરેષુ ચ કીર્તિતમિતિ| કિં તચ્છરીરેષૂક્તં? તદ્યથા- રજઃશુદ્ધિઃ, ગર્ભાવક્રાન્તિરિત્યાદિ||૩૫-૩૭||
Adhikarana 11 (38-40) · Śloka 40
જ્વરાતિસારશોષાણાં ગુલ્મહૃદ્રોગિણામપિ | પાણ્ડૂનાં રક્તપિત્તસ્ય મૂર્ચ્છાયાઃ પાનજાશ્ચ યે ||૩૮|| તૃષ્ણાયાશ્છર્દિહિક્કાનાં નિષેધઃ શ્વાસકાસયોઃ | સ્વરભેદચિકિત્સા ચ કૃમ્યુદાવર્તિનોઃ પૃથક્ ||૩૯|| વિસૂચિકારોચકયોર્મૂત્રાઘાતવિકૃચ્છ્રયોઃ | ઇતિ કાયચિકિત્સાયાઃ શેષમત્ર પ્રકીર્તિતમ્ ||૪૦||
ज्वरातिसारशोषाणां गुल्महृद्रोगिणामपि | पाण्डूनां रक्तपित्तस्य मूर्च्छायाः पानजाश्च ये ||३८|| तृष्णायाश्छर्दिहिक्कानां निषेधः श्वासकासयोः | स्वरभेदचिकित्सा च कृम्युदावर्तिनोः पृथक् ||३९|| विसूचिकारोचकयोर्मूत्राघातविकृच्छ्रयोः | इति कायचिकित्सायाः शेषमत्र प्रकीर्तितम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
કા પુનરુત્તરતન્ત્રે કાયચિકિત્સેતિ દર્શયન્નાહ- જ્વરેત્યાદિ| નિષેધઃ પ્રતિષેધઃ, સ ચ જ્વરાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; તેન જ્વરપ્રતિષેધોઽતીસારપ્રતિષેધ ઇત્યાદિ દ્રષ્ટવ્યમ્| પાનજાશ્ચ ય ઇતિ મદ્યપાનજાશ્ચ યે રોગાસ્તેષાં પ્રતિષેધઃ, એતેન પાનાત્યયપ્રતિષેધ ઇત્યુક્તમ્| સ્વરભેદચિકિત્સા ચેતિ સ્વરભેદપ્રતિષેધઃ| મૂત્રાઘાતવિકૃચ્છ્રયોરિતિ વિશબ્દશ્છન્દઃ પૂર્તયે; તેન મૂત્રાઘાતપ્રતિષેધઃ, મૂત્રકૃચ્છ્રપ્રતિષેધઃ| ઇતિ કાયચિકિત્સાયાઃ શેષમત્ર પ્રકીર્તિતમિતિ ઇતિશબ્દઃ સમાપ્તૌ; અત્ર ઉત્તરતન્ત્રે, કાયચિકિત્સાયાઃ શેષં પ્રકીર્તિતં નિર્દિષ્ટં; શેષશબ્દેન શલ્યેઽપિ નિર્દિષ્ટમિતિ બોધયતિ||૩૮-૪૦||
Adhikarana 12 (41) · Śloka 41
અમાનુષનિષેધશ્ચ તથાઽઽપસ્મારિકોઽપરઃ | ઉન્માદપ્રતિષેધશ્ચ ભૂતવિદ્યા નિરુચ્યતે ||૪૧||
अमानुषनिषेधश्च तथाऽऽपस्मारिकोऽपरः | उन्मादप्रतिषेधश्च भूतविद्या निरुच्यते ||४१||
🔊 Audio coming soon
કાયચિકિત્સાં સમાપ્ય ભૂતવિદ્યાં પ્રતિપાદયન્નાહ- અમાનુષેત્યાદિ| અમાનુષનિષેધઃ અમાનુષોપસર્ગપ્રતિષેધઃ | આપસ્મારિકઃ અપસ્મારપ્રતિષેધઃ||૪૧||
Adhikarana 13 (42) · Śloka 42
રસભેદાઃ સ્વસ્થવૃત્તં યુક્તયસ્તાન્ત્રિકાશ્ચ યાઃ | દોષભેદા ઇતિ જ્ઞેયા અધ્યાયાસ્તન્ત્રભૂષણાઃ ||૪૨||
रसभेदाः स्वस्थवृत्तं युक्तयस्तान्त्रिकाश्च याः | दोषभेदा इति ज्ञेया अध्यायास्तन्त्रभूषणाः ||४२||
🔊 Audio coming soon
તન્ત્રભૂષણાધ્યાયાનાહ- રસભેદા ઇત્યાદિ| રસભેદાઃ રસભેદવિકલ્પઃ| ઇતિશબ્દઃ સમાપ્તૌ| એતે અધ્યાયાસ્તન્ત્રભૂષણાઃ શાસ્ત્રસ્યાલઙ્કરણાઃ||૪૨||
Adhikarana 14 (43) · Śloka 43
શ્રેષ્ઠત્વાદુત્તરં હ્યેતત્તન્ત્રમાહુર્મહર્ષયઃ | બહ્વર્થસઙ્ગ્રહાચ્છ્રેષ્ઠમુત્તરં વાઽપિ પશ્ચિમમ્ ||૪૩||
श्रेष्ठत्वादुत्तरं ह्येतत्तन्त्रमाहुर्महर्षयः | बह्वर्थसङ्ग्रहाच्छ्रेष्ठमुत्तरं वाऽपि पश्चिमम् ||४३||
🔊 Audio coming soon
ઉત્તરતન્ત્રસ્ય નિરુક્તિં પ્રતિપાદયન્નાહ- શ્રેષ્ઠત્વાદિત્યાદિ| શ્રેષ્ઠત્વાદિતિ એતત્તન્ત્રં મહર્ષયઃ શ્રેષ્ઠત્વાદુત્તરં બ્રુવન્તિ| કુતઃ પુનરસ્ય શ્રેષ્ઠત્વમિત્યાહ- બહ્વર્થસઙ્ગ્રહાચ્છ્રેષ્ઠમિતિ| શાલક્યકુમારાબાધકાયચિકિત્સાભૂતવિદ્યાતન્ત્રભૂષણાધ્યાયનિર્દિષ્ટાનામર્થાનાં સઙ્ગ્રહાચ્છ્રેષ્ઠમુત્તરતન્ત્રમ્| તસ્ય નિરુક્તિપક્ષાન્તરં વક્તુમાહ- ઉત્તરં વાઽપિ પશ્ચિમમિતિ|- પશ્ચિમત્વાદ્વા ઇદં તન્ત્રમુત્તરમ્| ‘શેષત્વાદુત્તરં હ્યેતત્’- ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, પૂર્વતન્ત્રશેષત્વાદિદં તન્ત્રમુત્તરં શ્રૈષ્ઠ્યાદ્વેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૪૩||
Adhikarana 15 (44-46) · Śloka 46
શાલાક્યતન્ત્રં કૌમારં ચિકિત્સા કાયિકી ચ યા | ભૂતવિદ્યેતિ ચત્વારિ તન્ત્રે તૂત્તરસઞ્જ્ઞિતે ||૪૪|| વાજીકરં ચિકિત્સાસુ રસાયનવિધિસ્તથા | વિષતન્ત્રં પુનઃ કલ્પાઃ શલ્યજ્ઞાનં સમન્તતઃ ||૪૫|| ઇત્યષ્ટાઙ્ગમિદં તન્ત્રમાદિદેવપ્રકાશિતમ્ | વિધિનાઽધીત્ય યુઞ્જાના ભવન્તિ પ્રાણદા ભુવિ ||૪૬||
शालाक्यतन्त्रं कौमारं चिकित्सा कायिकी च या | भूतविद्येति चत्वारि तन्त्रे तूत्तरसञ्ज्ञिते ||४४|| वाजीकरं चिकित्सासु रसायनविधिस्तथा | विषतन्त्रं पुनः कल्पाः शल्यज्ञानं समन्ततः ||४५|| इत्यष्टाङ्गमिदं तन्त्रमादिदेवप्रकाशितम् | विधिनाऽधीत्य युञ्जाना भवन्ति प्राणदा भुवि ||४६||
🔊 Audio coming soon
અષ્ટાઙ્ગસ્યાયુર્વેદસ્ય વિસ્તરેણ પ્રતિપાદિતસ્ય સઙ્ક્ષેપેણ તન્ત્રદ્વયેઽવસ્થાનં નિયમયન્નાહ- શાલાક્યતન્ત્રમિત્યાદિ| ઇતિ ચત્વારિ તન્ત્રાણિ ઉત્તરસઞ્જ્ઞકે તન્ત્રે સન્તિ| ઉત્તરતન્ત્રે ચતુર્ણાં તન્ત્રાણામવસ્થાનં પ્રતિપાદ્ય પૂર્વેઽપિ શલ્યતન્ત્રે ચતુર્ણાં તન્ત્રાણામવસ્થાનં પ્રતિપાદયન્નાહ- વાજીકરમિત્યાદિ|- વાજીકરં તન્ત્રં ચિકિત્સાસુ યદુક્તં, તથા રસાયનવિધિશ્ચ યશ્ચિકિત્સાસૂક્તઃ, તથા વિષતન્ત્રં કલ્પાઃ કલ્પસ્થાનોક્તં વિષતન્ત્રમ્, એતત્ત્રયં પૂર્વે શલ્યતન્ત્રે પ્રતિપાદિતમ્| શલ્યજ્ઞાનં શલ્યાઙ્ગજ્ઞાનં, સમન્તતઃ સર્વત્ર| ઇત્યષ્ટાઙ્ગમિદમિત્યાદિ ઇત્યનેન પ્રકારેણ| આદિદેવપ્રકાશિતં ધન્વન્તરિણા પ્રકટીકૃતમ્| યુઞ્જાનાઃ પ્રયોગં કુર્વાણાઃ||૪૪-૪૬||
Adhikarana 16 (47) · Śloka 47
એતદ્ધ્યવશ્યમધ્યેયમ્, અધીત્ય ચ કર્માપ્યવશ્યમુપાસિતવ્યમ્, ઉભયજ્ઞો હિ ભિષગ્ રાજાર્હો ભવતિ ||૪૭||
एतद्ध्यवश्यमध्येयम्, अधीत्य च कर्माप्यवश्यमुपासितव्यम्, उभयज्ञो हि भिषग् राजार्हो भवति ||४७||
🔊 Audio coming soon
એતદ્ધીતિ એતત્ તન્ત્રં, હિ સ્ફુટમ્, અવશ્યમધ્યેયમિતિ નિશ્ચયેન પઠનીયમ્| ઉપાસિતવ્યમિતિ અભ્યસનીયમ્| હિ યસ્માદર્થે| રાજાર્હઃ રાજયોગ્યો ભવતિ રાજપૂજ્ય ઇત્યર્થઃ||૪૭||
Adhikarana 17 (48-50) · Śloka 50
ભવન્તિ ચાત્ર- યસ્તુ કેવલશાસ્ત્રજ્ઞઃ કર્મસ્વપરિનિષ્ઠિતઃ | સ મુહ્યત્યાતુરં પ્રાપ્ય પ્રાપ્ય ભીરુરિવાહવમ્ ||૪૮|| યસ્તુ કર્મસુ નિષ્ણાતો ધાર્ષ્ટ્યાચ્છાસ્ત્રબહિષ્કૃતઃ | સ સત્સુ પૂજાં નાપ્નોતિ વધં ચર્ચ્છતિ રાજતઃ ||૪૯|| ઉભાવેતાવનિપુણાવસમર્થૌ સ્વકર્મણિ | અર્ધવેદધરાવેતાવેકપક્ષાવિવ દ્વિજૌ ||૫૦||
भवन्ति चात्र- यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्ठितः | स मुह्यत्यातुरं प्राप्य प्राप्य भीरुरिवाहवम् ||४८|| यस्तु कर्मसु निष्णातो धार्ष्ट्याच्छास्त्रबहिष्कृतः | स सत्सु पूजां नाप्नोति वधं चर्च्छति राजतः ||४९|| उभावेतावनिपुणावसमर्थौ स्वकर्मणि | अर्धवेदधरावेतावेकपक्षाविव द्विजौ ||५०||
🔊 Audio coming soon
ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| કર્મસ્વપરિનિષ્ઠિત ઇતિ કર્મસુ વિષયે અનિષ્પન્નઃ અશિક્ષિત ઇત્યર્થઃ, અદૃષ્ટકર્મેત્યન્યે| આહવં સઙ્ગ્રામમ્| યસ્તુ કર્મસુ નિષ્ણાત ઇતિ યઃ પુનઃ કર્મસુ વિષયે સુશિક્ષિતઃ, શાસ્ત્રબહિષ્કૃતઃ શાસ્ત્રે ચ બહિર્ભૂતઃ, ધાર્ષ્ટ્યાત્ પ્રાગલ્ભ્યાત્, કર્મ કરોતિ, સ રાજતઃ રાજ્ઞઃ સકાશાત્, વધં ચર્ચ્છતિ વધં પ્રાપ્નોતિ| ઉભાવેતાવનિપુણૌ ઉભૌ દ્વૌ, એતૌ ઇમૌ, અનિપુણૌ અશિક્ષિતૌ, સ્વકર્મણિ ચિકિત્સાયામ્| અર્ધવેદધરાવિતિ વેદશબ્દોઽત્ર જ્ઞાનાર્થઃ; તેન, અર્ધજ્ઞાનધરૌ શાસ્ત્રજ્ઞઃ કર્મજ્ઞો વા| કાવિવૈતાવર્ધવેદધરૌ સ્વકર્મણ્યસમર્થૌ? આહ- એતાવેકપક્ષાવિવ દ્વિજાવિતિ|- યથૈકપક્ષૌ દ્વિજૌ પક્ષિણૌ, એતૌ સર્વતો ગમનેઽસમર્થૌ તદ્વદિત્યર્થઃ||૪૮-૫૦||
Adhikarana 18 (51) · Śloka 51
ઓષધ્યોઽમૃતકલ્પાસ્તુ શસ્ત્રાશનિવિષોપમાઃ | ભવન્ત્યજ્ઞૈરુપહૃતાસ્તસ્માદેતાન્ વિવર્જયેત્ ||૫૧||
ओषध्योऽमृतकल्पास्तु शस्त्राशनिविषोपमाः | भवन्त्यज्ञैरुपहृतास्तस्मादेतान् विवर्जयेत् ||५१||
🔊 Audio coming soon
કુતઃ કારણાચ્છાસ્ત્રબહિષ્કૃતો વધમૃચ્છતિ રાજત ઇતિ હેતું પ્રતિપાદયન્નાહ- ઓષધ્ય ઇત્યાદિ| અમૃતકલ્પાઃ અમૃતતુલ્યાઃ| અજ્ઞૈરુપહૃતાઃ ઔષધવિષયાજ્ઞૈઃ પ્રયુક્તાઃ, ઓષધેરજ્ઞાનં ચ શાસ્ત્રવિહીનત્વાત્| તથાચોક્તં- યસ્તુ કર્મસુ નિષ્ણાતો ધાર્ષ્ટ્યાચ્છાસ્ત્રબહિષ્કૃત ઇતિ| ઓષધીનાં જ્ઞાનમપિ નામરૂપયોગભેદાત્ત્રિવિધં; તત્ર નામાદિષુ મધ્યે યોગજ્ઞાનં પ્રધાનમ્, ઇદં ચ યોગજ્ઞાનં શાસ્ત્રજ્ઞાને સતિ ભવતિ| તસ્માદેતાન્ વિવર્જયેદિતિ એતાઞ્છાસ્ત્રજ્ઞાનબહિષ્કૃતાન્ વિશેષેણ પરિહરેત્| દૃષ્ટાન્તત્રયોપાદાનં ચોર્ધ્વાધોભયભાગવ્યાપન્નિદર્શનાર્થમિત્યેકે; સંશોધનપાચનસંશમનીયૌષધવ્યાપન્નિદર્શનાર્થમિત્યપરે, અનેકકાલાનેકાવસ્થાનત્વસૂચનાર્થમિત્યન્યે| ઇતરે ત્વત્ર શ્લોકાભ્યામન્યથા સમાધાનં દધતિ| તથાહિ- “અથવૈતત્ત્રયં યદ્વન્મિલિતં મૃત્યુકારણમ્| દુષ્પ્રયુક્તાસ્તુ તાસ્તદ્વન્નિયતં મૃત્યુકારણમ્|| અપ્રસિદ્ધં ક્વચિત્ કિઞ્ચિદિત્યર્થં વ્યાપ્ય તત્ત્રયમ્| ગરુડાધિષ્ઠિતે દેશે વિષમપ્યવિષં યથા”- ઇતિ| અન્યે તુ પુનારોષધ્યોઽમૃતકલ્પાસ્તથા સ્નેહાદિષ્વનભિજ્ઞો ય ઇત્યુભયત્ર ઉભાવપિ કર્મશાસ્ત્રાનભિજ્ઞાવધિકુર્વતે, ‘તસ્માદેતૌ વિવર્જયેત્’- ઇતિ ચ પઠન્તિ, એતૌ પૂર્વોક્તૌ કેવલશાસ્ત્રજ્ઞકર્મજ્ઞૌ વિવર્જયેદિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| એષ પક્ષઃ પઞ્જિકાયાં વિસ્તરેણાપ્યાદૃતઃ | યદ્યપ્યોષધિશબ્દઃ ફલપાકાન્તેષુ દ્રવ્યેષુ વર્તતે, તથાઽપ્યત્ર સમસ્તદ્રવ્યવાચી ગ્રહીતવ્યઃ, કુતઃ? વિશેષસ્યાનુપાદાનાત્||૫૧||
Adhikarana 19 (52) · Śloka 52
સ્નેહાદિષ્વનભિજ્ઞો યશ્છેદ્યાદિષુ ચ કર્મસુ | સ નિહન્તિ જનં લોભાત્ કુવૈદ્યો નૃપદોષતઃ ||૫૨||
स्नेहादिष्वनभिज्ञो यश्छेद्यादिषु च कर्मसु | स निहन्ति जनं लोभात् कुवैद्यो नृपदोषतः ||५२||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં શાસ્ત્રજ્ઞં કર્માનભિજ્ઞમધિકૃત્યાહ- સ્નેહાદિષ્વિત્યાદિ| છેદ્યાદિભ્યઃ સ્નેહાદીનિ કર્માણિ પ્રાગુપયુજ્યન્ત ઇતિ સ્નેહાદીનાં પ્રાગુપાદાનં; કેચિચ્છેદ્યાદીનાં ગ્રહણં પ્રાક્ પઠન્તિ| કુવૈદ્ય ઇતિ કુશબ્દઃ કુત્સાવચનઃ, તેન શાસ્ત્રજ્ઞસ્યાપિ કર્માજ્ઞાનેન કુત્સિતત્વં પ્રતિપાદયતિ| નૃપદોષત ઇતિ રાજ્ઞામયં દોષો યેન નાજ્ઞાતકર્મણિ પ્રવર્તયિતું વૈદ્યાન્નિવારયન્તિ ભૂપા ઇતિ| કેચિત્ કર્તૃપદં સર્વત્ર બહુવચનાન્તં પઠન્તિ ‘સ્નેદાદિષ્વનભિજ્ઞા યે’ ઇત્યાદિ||૫૨||
Adhikarana 20 (53) · Śloka 53
યસ્તૂભયજ્ઞો મતિમાન્ સ સમર્થોઽર્થસાધને | આહવે કર્મ નિર્વોઢું દ્વિચક્રઃ સ્યન્દનો યથા ||૫૩||
यस्तूभयज्ञो मतिमान् स समर्थोऽर्थसाधने | आहवे कर्म निर्वोढुं द्विचक्रः स्यन्दनो यथा ||५३||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં શાસ્ત્રજ્ઞકર્મજ્ઞસ્ય ગુણં નિદર્શયન્નાહ- યસ્તૂભયજ્ઞ ઇત્યાદિ| ઉભયજ્ઞઃ શાસ્ત્રજ્ઞઃ કર્મજ્ઞશ્ચ| મતિવાન્ ઊહાપોહક્ષમ ઇત્યર્થઃ| અર્થસાધને આરોગ્યકરણે| દૃષ્ટાન્તમાહ- આહવે કર્મનિર્વોઢુમિત્યાદિ|- આહવે સઙ્ગ્રામે, કર્મ નિર્વોઢું કર્મ પ્રવર્તયિતું, સ્યન્દનઃ રથઃ||૫૩||
Adhikarana 21 (54) · Śloka 54
અથ વત્સ! તદેતદધ્યેયં યથા તથોપધારય મયા પ્રોચ્યમાનં- અથ શુચયે કૃતોત્તરાસઙ્ગાયાવ્યાકુલાયોપસ્થિતાયાધ્યયનકાલે શિષ્યાય યથાશક્તિ ગુરુરુપદિશેત્ પદં પાદં શ્લોકં વા; તે ચ પદપાદશ્લોકા ભૂયઃ ક્રમેણાનુસન્ધેયાઃ, એવમેકૈકશો ઘટયેદાત્મના ચાનુપઠેત્; અદ્રુતમવિલમ્બિતમવિશઙ્કિતમનનુનાસિકં સુવ્યક્તાક્ષરમપીડિતવર્ણમક્ષિભ્રુવૌષ્ઠહસ્તૈરનભિનીતં સુસંસ્કૃતં નાત્યુચ્ચૈર્નાતિનીચૈશ્ચ સ્વરૈઃ પઠેત્ | ન ચાન્તરેણ કશ્ચિદ્વ્રજેત્ તયોરધીયાનયોઃ ||૫૪||
अथ वत्स! तदेतदध्येयं यथा तथोपधारय मया प्रोच्यमानं- अथ शुचये कृतोत्तरासङ्गायाव्याकुलायोपस्थितायाध्ययनकाले शिष्याय यथाशक्ति गुरुरुपदिशेत् पदं पादं श्लोकं वा; ते च पदपादश्लोका भूयः क्रमेणानुसन्धेयाः, एवमेकैकशो घटयेदात्मना चानुपठेत्; अद्रुतमविलम्बितमविशङ्कितमननुनासिकं सुव्यक्ताक्षरमपीडितवर्णमक्षिभ्रुवौष्ठहस्तैरनभिनीतं सुसंस्कृतं नात्युच्चैर्नातिनीचैश्च स्वरैः पठेत् | न चान्तरेण कश्चिद्व्रजेत् तयोरधीयानयोः ||५४||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં પ્રકૃતમધ્યયનં પ્રસ્તૌતિ- અથ વત્સેત્યાદિ| અથેતિ આહ્નિકાદ્યાવશ્યકાદાનન્તર્યે, આવશ્યકમાહ્નિકં કૃત્વેત્યર્થઃ| શુચયે કૃતાહ્નિકત્વેન પવિત્રાય| કૃતોત્તરાસઙ્ગાય ગૃહીતોત્તરીયવસ્ત્રાય| અવ્યાકુલાય એકચિત્તાય| ઉપસ્થિતાય સમીપસ્થિતાય, દૂરસ્થિતાવન્તરાયસમ્ભવઃ; ઉપસ્થિતાય અભિવાદનાનન્તરં કૃતોપસ્થાનાયેત્યન્યે| અધ્યયનકાલે પ્રાતરાદાવનધ્યયનવર્જિતે| શિષ્યાય ઉપનયનવિધાનેનાગ્નિસાક્ષિકમનુશિષ્ટાય| યથાશક્તિ શિષ્યસ્ય શક્ત્યનતિક્રમેણ| પદં પાદં શ્લોકં વેતિ અનેન ત્રિવિધાં ગ્રહણશક્તિં સ્થાપયતિ; તેન હીનશક્તયે પદં, તચ્ચ પદં સ્વાદ્યન્તં ત્યાદ્યન્તં વા; તથાહિ- “શુચયે કૃતોત્તરાસઙ્ગાય” ઇત્યાદિ સ્વાદ્યન્તં ભવતિ, ઉપદિશ્યતે ઇતિ ત્યાદ્યન્તં; મધ્યમશક્તયે પાદં શ્લોકચતુર્થાંશમ્; ઉત્તમશક્તયે શ્લોકં ચતુષ્પાદપરિપૂર્ણમ્| તે ચ પદપાદશ્લોકા ઉપદિષ્ટાઃ, ભૂયઃ પુનઃ પુનઃ, અનુક્રમેણ, સન્ધેયાઃ સન્ધાનીયાઃ; તથાહિ- પદેન પાદઃ સન્ધાનીયઃ, પદપાદાભ્યાં શ્લોકઃ સન્ધાનીયઃ| એવમેકૈકશો ઘટયેત્ અનેન પ્રકારેણ એકમેકં શિષ્યં પ્રતિ યોજનિકાં કારયેત્| આત્મના ચાનુપઠેત્ પઠતઃ શિષ્યસ્ય પશ્ચાદાચાર્યઃ સ્વયં પઠેત્| શિષ્યસ્ય સુખપઠનાર્થમ | કાયમનોભ્યાં શિષ્યં નિયમ્ય પાઠે વાચિ નિયન્તુમાહ- અદ્રુતમિત્યાદિ|- અદ્રુતમ્ અસન્નિકૃષ્ટવર્ણપદપાદોચ્ચારણમ્| અવિલમ્બિતં નાતિવિસ્રસ્તમ્| અશઙ્કિતં ત્રાસરહિતમ્| અનનુનાસિકં ડઞણનમાન્ વર્જયિત્વા નાસિકોચ્ચરિતવર્જ્યમ્| અપીડિતવર્ણં વર્ણમપીડયન્| અક્ષિભ્રુવૌષ્ઠહસ્તૈરનભિનીતમ્ અક્ષ્યાદિભિર્નર્તક ઇવાભિનયં ન કુર્યાદિત્યર્થઃ| સુસંસ્કૃતમ્ અક્લિષ્ટવર્ણશ્રુતિકમ્| નાત્યુચ્ચૈર્નાતિનીચૈરિતિ એતેનૈતદુક્તં- મધ્યમેન સ્વરેણ પઠેત્| ન ચાન્તરેણેત્યાદિ તયોર્ગુરુશિષ્યયોર્મધ્યે ન કશ્ચિદ્ગચ્છેદિત્યર્થઃ| અન્યે ત્વન્યથા પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- શાસ્ત્રમુદ્દિશ્ય તસ્ય સમ્પ્રદાનાયાહ- અથ વત્સેત્યાદિ|- વત્સ સુશ્રુત ઇતિ ગમ્યતે, શાસ્ત્રપ્રશ્ને તસ્યાધિકૃતત્વાત્| કસ્મૈ તદ્દેયમિત્યાહ- શુચય ઇત્યાદિ||૫૪||
Adhikarana 22 (55) · Śloka 55
ભવતશ્ચાત્ર | શુચિર્ગુરુપરો દક્ષસ્તન્દ્રાનિદ્રાવિવર્જિતઃ | પઠન્નેતેન વિધિના શિષ્યઃ શાસ્ત્રાન્તમાપ્નુયાત્ ||૫૫||
भवतश्चात्र | शुचिर्गुरुपरो दक्षस्तन्द्रानिद्राविवर्जितः | पठन्नेतेन विधिना शिष्यः शास्त्रान्तमाप्नुयात् ||५५||
🔊 Audio coming soon
પઠતઃ શિષ્યસ્ય શાસ્ત્રાન્તાવાપ્તિહેતુમાહ- ભવતશ્ચાત્રેત્યાદિ| શુચિઃ બાહ્યાભ્યન્તરશૌચયુક્તઃ| ગુરુપરઃ ગુરુકાર્યરતઃ| દક્ષઃ નિત્યાભિયુક્તઃ| તન્દ્રા આલસ્યમ્||૫૫||
Adhikarana 23 (56) · Śloka 56
વાક્સૌષ્ઠવેઽર્થવિજ્ઞાને પ્રાગલ્ભ્યે કર્મનૈપુણે | તદભ્યાસે ચ સિદ્ધૌ ચ યતેતાધ્યયનાન્તગઃ ||૫૬||
वाक्सौष्ठवेऽर्थविज्ञाने प्रागल्भ्ये कर्मनैपुणे | तदभ्यासे च सिद्धौ च यतेताध्ययनान्तगः ||५६||
🔊 Audio coming soon
અધ્યયનાન્તગઃ શિષ્યઃ કિં કુર્યાદિત્યાહ- વાગિત્યાદિ| વાક્સૌષ્ઠવે અતિસ્પષ્ટવાક્ત્વે| પ્રાગલ્ભ્યે ધાર્ષ્ટ્યે; પ્રાગલ્ભ્યાન્મહતોઽપિ રોગાન્ સાધ્યાનુત્સાહી સાધયતિ| તદભ્યાસે કર્માભ્યાસે, ચશબ્દાત્ કર્મદર્શનેઽપિ| સિદ્ધૌ ચેતિ આરબ્ધાભિપ્રેતાર્થસાધનં સિદ્ધિઃ; ચકારોઽત્રાસાધ્યાનામનારમ્ભમનુક્તં સમુચ્ચિનોતિ||૫૬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાનેઽધ્યયનસમ્પ્રદાનીયો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ||૩||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थानेऽध्ययनसम्प्रदानीयो नाम तृतीयोऽध्यायः ||३||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||