Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

3. adhyayanasaṁpradānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātō'dhyayanasampradānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

View original

अथातोऽध्ययनसम्प्रदानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

🔊 Audio coming soon

athāta ityādi| adhīyata ityadhyayanaṁ śāstram| samyak pravibhajya dānaṁ sampradānam||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

prāgabhihitaṁ saviṁśamadhyāyaśataṁ pañcasu sthānēṣu | tatra sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṁśat, ṣōḍaśa nidānāni, daśa śārīrāṇi, catvāriṁśaccikitsitāni, aṣṭau kalpāḥ, taduttaraṁ ṣaṭṣaṣṭiḥ ||3||

View original

प्रागभिहितं सविंशमध्यायशतं पञ्चसु स्थानेषु | तत्र सूत्रस्थानमध्यायाः षट्चत्वारिंशत्, षोडश निदानानि, दश शारीराणि, चत्वारिंशच्चिकित्सितानि, अष्टौ कल्पाः, तदुत्तरं षट्षष्टिः ||३||

🔊 Audio coming soon

avibhaktamadhyayanaṁ dātumaśakyam, atastadvibhāgāyāha- prāgityādi| asya ca vākyasyārtha ādyādhyāyē uktaḥ| pratisthānamadhyāyān saṅkhyātumāha- tatrētyādi||3||

Adhikarana 3 (4-12) · Śloka 12

vēdōtpattiḥ śiṣyanayastathā'dhyayanadānikaḥ | prabhāṣaṇāgraharaṇāvr̥tucaryā'tha yāntrikaḥ ||4|| śastrāvacāraṇaṁ yōgyā viśikhā kṣārakalpanam | agnikarma jalaukākhyō hyadhyāyō raktavarṇanam ||5|| dōṣadhātumalādyānāṁ vijñānādhyāya ēva ca | karṇavyadhāmapakvaiṣāvālēpō vraṇyupāsanam ||6|| hitāhitō vraṇapraśnō vraṇāsrāvaśca yaḥ pr̥thak | kr̥tyākr̥tyavidhirvyādhisamuddēśīya ēva ca ||7|| viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikastathā | śalyōddhr̥tirvraṇajñānaṁ dūtasvapnanidarśanam ||8|| pañcēndriyaṁ tathā chāyā svabhāvādvaikr̥taṁ tathā | avāraṇō yuktasēnīya āturakramabhūmikau ||9|| miśrakākhyō dravyagaṇaḥ saṁśuddhau śamanē ca yaḥ | dravyādīnāṁ ca vijñānaṁ viśēṣō dravyagō'paraḥ ||10|| rasajñānaṁ vamanārthamadhyāyō rēcanāya ca | dravadravyavidhistadvadannapānavidhistathā ||11|| sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantatēḥ | ṣaṭcatvāriṁśadadhyāyaṁ sūtrasthānaṁ pracakṣatē ||12||

View original

वेदोत्पत्तिः शिष्यनयस्तथाऽध्ययनदानिकः | प्रभाषणाग्रहरणावृतुचर्याऽथ यान्त्रिकः ||४|| शस्त्रावचारणं योग्या विशिखा क्षारकल्पनम् | अग्निकर्म जलौकाख्यो ह्यध्यायो रक्तवर्णनम् ||५|| दोषधातुमलाद्यानां विज्ञानाध्याय एव च | कर्णव्यधामपक्वैषावालेपो व्रण्युपासनम् ||६|| हिताहितो व्रणप्रश्नो व्रणास्रावश्च यः पृथक् | कृत्याकृत्यविधिर्व्याधिसमुद्देशीय एव च ||७|| विनिश्चयः शस्त्रविधौ प्रनष्टज्ञानिकस्तथा | शल्योद्धृतिर्व्रणज्ञानं दूतस्वप्ननिदर्शनम् ||८|| पञ्चेन्द्रियं तथा छाया स्वभावाद्वैकृतं तथा | अवारणो युक्तसेनीय आतुरक्रमभूमिकौ ||९|| मिश्रकाख्यो द्रव्यगणः संशुद्धौ शमने च यः | द्रव्यादीनां च विज्ञानं विशेषो द्रव्यगोऽपरः ||१०|| रसज्ञानं वमनार्थमध्यायो रेचनाय च | द्रवद्रव्यविधिस्तद्वदन्नपानविधिस्तथा ||११|| सूचनात् सूत्रणाच्चैव सवनाच्चार्थसन्ततेः | षट्चत्वारिंशदध्यायं सूत्रस्थानं प्रचक्षते ||१२||

🔊 Audio coming soon

pratisthānōktānāmadhyāyānāṁ nāmāni nirdēṣṭumāha- vēdōtpattirityādi| śiṣyanayaḥ śiṣyōpanayanīyaḥ| adhyayanadānikaḥ adhyayanasampradānīyaḥ| prabhāṣaṇaḥ prabhāṣaṇīyaḥ| agraharaṇaḥ agrōpaharaṇīyaḥ| r̥tucaryā r̥tucaryādhyāyaḥ| yāntrikaḥ yantravidhiḥ| śastrāvacāraṇaḥ śastrāvacāraṇīyaḥ| yōgyā yōgyāsūtrīyaḥ| viśikhā viśikhānupravēśanīyaḥ| kṣārakalpanaṁ kṣārapākavidhiḥ| agnikarma agnikarmavidhiḥ| jalaukākhyaḥ jalaukōvacāraṇīyaḥ| adhyāyō raktavarṇanaṁ śōṇitavarṇanīyō'dhyāyaḥ| dōṣadhātumalādyānāṁ vijñānādhyāyaḥ dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyaḥ| karṇavyadhaḥ karṇavyadhabandhavidhiḥ| āmapakvaiṣaḥ āmapakvaiṣaṇīyaḥ| ālēpaḥ vraṇālēpanabandhavidhiḥ| vraṇyupāsanaṁ vraṇitōpāsanīyaḥ| hitāhitaḥ hitāhitīyādhyāyaḥ| vraṇāsrāvaḥ vraṇāsrāvavijñānīyaḥ| viniścayaḥ śastravidhau aṣṭavidhaśastrakarmīyaḥ| pranaṣṭajñānikaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyaḥ| śalyōddhr̥tiḥ śalyāpanayanīyaḥ| vraṇajñānaṁ viparītāviparītavraṇavijñānīyaḥ| dūtasvapnanidarśanaṁ viparītāviparītadūtasvapnanidarśanīyaḥ| pañcēndriyaṁ pañcēndriyārthavipratipattiḥ| chāyā chāyāvipratipattiḥ| svabhāvādvaikr̥taṁ svabhāvavipratipattiḥ| avāraṇaḥ avāraṇīyādhyāyaḥ| āturakramaḥ āturōpakramaṇīyādhyāyaḥ| bhūmikō bhūmipravibhāgīyaḥ| dravyagaṇaḥ dravyasaṅgrahaṇīyaḥ| saṁśuddhau śamanē ca yaḥ saṁśōdhanasaṁśamanīyaḥ| dravyādīnāṁ ca vijñānaṁ dravyaguṇarasavīryavipākavijñānīyaḥ| viśēṣō dravyagō'paraḥ dravyaviśēṣavijñānīyaḥ| rasajñānaṁ rasaviśēṣavijñānīyaḥ| vamanārthamadhyāyaḥ vamanadravyavikalpavijñānīyaḥ| rēcanāya ca virēcanadravyavikalpavijñānīyaḥ| śēṣāstu nirdiṣṭanāmaprasiddhā iti nōktāḥ| ‘āturakramamiśrakau’ iti kēcit paṭhanti; tanna, yataḥ pūrvanibandhakārairēṣa kramō nāṅgīkr̥taḥ| sūtrasthānasya niruktiṁ kartumāha- sūcanāditi| sūcanāt lēśatō'rthaprakāśanāt| sūtraṇāt arthānāṁ yathāsthānaṁ nivēśanāt| savanāt jananāt| arthasantatēḥ arthasamūhasya| sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṁśaditi prāgēva saṅkhyānirdēśāt punaḥ ṣaṭcatvāriṁśadadhyāyaṁ sūtrasthānamiti saṅkhyākaraṇaṁ niyamārthaṁ; tēna dravadravyānnapānikānāmudakagōrasatailādiprakaraṇānāṁ pratyēkamadhyāyatvaṁ nirākr̥tam||4-12||

Adhikarana 4 (13-14) · Śloka 14

vātavyādhikamarśāṁsi sāśmariśca bhagandaraḥ | kuṣṭhamēhōdaraṁ mūḍhō vidradhiḥ parisarpaṇam ||13|| granthivr̥ddhikṣudraśūkabhagnāśca mukharōgikam | hētulakṣaṇanirdēśānnidānānīti ṣōḍaśa ||14||

View original

वातव्याधिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः | कुष्ठमेहोदरं मूढो विद्रधिः परिसर्पणम् ||१३|| ग्रन्थिवृद्धिक्षुद्रशूकभग्नाश्च मुखरोगिकम् | हेतुलक्षणनिर्देशान्निदानानीति षोडश ||१४||

🔊 Audio coming soon

kāni punastāni ṣōḍaśa nidānānītyāha- vātavyādhikamityādi| mūḍhagarbhādīnāmēkadēśēna samudāyasūcanaṁ lāghavārtham; ēvamuttaratrāpi bōddhavyam| mūḍhaḥ mūḍhagarbhanidānam| parisarpaṇaṁ visarpanāḍīstanarōganidānam| granthiriti granthyapacyarbudagalagaṇḍanidānam| vr̥ddhiriti vr̥ddhyupadaṁśaślīpadanidānam| śūkaḥ śūkadōṣanidānam| nidānaniruktiṁ pratipādayannāha- hētvityādi| hētava iti kārakahētavō balavadvigrahakrōdhadivāsvapnādayaḥ; lakṣaṇāni jñāpakahētavaḥ, tē ca pūrvarūparūpōpaśayasamprāptayaḥ| nirdēśāt vivaraṇāt||13-14||

Adhikarana 5 (15-17) · Śloka 17

bhūtacintā rajaḥśuddhirgarbhāvakrāntirēva ca | vyākaraṇaṁ ca garbhasya śarīrasya ca yatsmr̥tam ||15|| pratyēkaṁ marmanirdēśaḥ sirāvarṇanamēva ca | sirāvyadhō dhamanīnāṁ garbhiṇyā vyākr̥tistathā ||16|| nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇā | vijñānārthaṁ śarīrasya bhiṣajāṁ yōgināmapi ||17||

View original

भूतचिन्ता रजःशुद्धिर्गर्भावक्रान्तिरेव च | व्याकरणं च गर्भस्य शरीरस्य च यत्स्मृतम् ||१५|| प्रत्येकं मर्मनिर्देशः सिरावर्णनमेव च | सिराव्यधो धमनीनां गर्भिण्या व्याकृतिस्तथा ||१६|| निर्दिष्टानि दशैतानि शारीराणि महर्षिणा | विज्ञानार्थं शरीरस्य भिषजां योगिनामपि ||१७||

🔊 Audio coming soon

kāni punaḥ śārīrāṇītyāha- bhūtacintētyādi| bhūtacintā sarvabhūtacintāśārīram| rajaḥśuddhiḥ śukraśōṇitaśuddhiśārīram| garbhāvakrāntiriti anēnaiva nāmnā prasiddhaḥ, garbhāvakrāntiḥ garbhāntaḥ(nu)pravēśa ityarthaḥ| vyākaraṇaṁ ca garbhasya garbhavyākaraṇaṁ śārīraṁ, vyākaraṇaṁ vivaraṇam| śarīrasya ca yat smr̥taṁ śarīrasaṅkhyāvyākaraṇaṁ śārīram| sirāvarṇanaṁ sirāvarṇanavibhaktiśārīram| sirāvyadhaḥ sirāvyadhavidhiśārīram| vyākr̥tiśabdō dhamanīgarbhiṇībhyāṁ pratyēkaṁ sambadhyatē; tēna dhamanīvyākr̥tiḥ dhamanīvyākaraṇaṁ śārīraṁ, garbhiṇīvyākr̥tiḥ garbhiṇīvyākaraṇaṁ śārīram| maharṣiṇēti mahacchabdaḥ pūjāvacanaḥ; tēna pūjyēna dhanvantariṇā| vijñānārthaṁ viśiṣṭajñānārtham| yōgaḥ samādhiḥ, sa vidyatē yēṣāṁ tē yōginaḥ, tēṣām||15-17||

Adhikarana 6 (18-26) · Śloka 26

dvivraṇīyō vraṇaḥ sadyō bhagnānāṁ vātarōgikam | mahāvātikamarśāṁsi sāśmariśca bhagandaraḥ ||18|| kuṣṭhānāṁ mahatāṁ cāpi maihikaṁ paiḍikaṁ tathā | madhumēhacikitsā ca tathā cōdariṇāmapi ||19|| mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṁ visarpiṇām | granthivr̥ddhyupadaṁśānāṁ tathā ca kṣudrarōgiṇām ||20|| śūkadōṣacikitsā ca tathā ca mukharōgiṇām | śōphasyānāgatānāṁ ca niṣēdhō miśrakaṁ tathā ||21|| vājīkaraṁ ca yat kṣīṇē sarvābādhaśamō'pi ca | mēdhāyuṣkaraṇaṁ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam ||22|| nivr̥ttasantāpakaraṁ kīrtitaṁ ca rasāyanam | snēhōpayaugikaḥ svēdō vamanē savirēcanē ||23|| tayōrvyāpaccikitsā ca nētrabastivibhāgikaḥ | nētrabastivipatsiddhistathā cōttarabastikaḥ ||24|| nirūhakramasañjñaśca tathaivāturasañjñakaḥ | dhūmanasyavidhiścāntyaścatvāriṁśaditi smr̥tāḥ ||25|| prāyaścittaṁ praśamanaṁ cikitsā śāntikarma ca | paryāyāstasya nirdēśāccikitsāsthānamucyatē ||26||

View original

द्विव्रणीयो व्रणः सद्यो भग्नानां वातरोगिकम् | महावातिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः ||१८|| कुष्ठानां महतां चापि मैहिकं पैडिकं तथा | मधुमेहचिकित्सा च तथा चोदरिणामपि ||१९|| मूढगर्भचिकित्सा च विद्रधीनां विसर्पिणाम् | ग्रन्थिवृद्ध्युपदंशानां तथा च क्षुद्ररोगिणाम् ||२०|| शूकदोषचिकित्सा च तथा च मुखरोगिणाम् | शोफस्यानागतानां च निषेधो मिश्रकं तथा ||२१|| वाजीकरं च यत् क्षीणे सर्वाबाधशमोऽपि च | मेधायुष्करणं चापि स्वभावव्याधिवारणम् ||२२|| निवृत्तसन्तापकरं कीर्तितं च रसायनम् | स्नेहोपयौगिकः स्वेदो वमने सविरेचने ||२३|| तयोर्व्यापच्चिकित्सा च नेत्रबस्तिविभागिकः | नेत्रबस्तिविपत्सिद्धिस्तथा चोत्तरबस्तिकः ||२४|| निरूहक्रमसञ्ज्ञश्च तथैवातुरसञ्ज्ञकः | धूमनस्यविधिश्चान्त्यश्चत्वारिंशदिति स्मृताः ||२५|| प्रायश्चित्तं प्रशमनं चिकित्सा शान्तिकर्म च | पर्यायास्तस्य निर्देशाच्चिकित्सास्थानमुच्यते ||२६||

🔊 Audio coming soon

kāni punaścikitsitānītyāha- dvivraṇīya ityādi| vraṇaḥ sadyaḥ sadyōvraṇacikitsitam| bhagnānāṁ bhagnacikitsitam| vātarōgikaṁ vātavyādhicikitsitam| mahāvātikaṁ mahāvātavyādhicikitsitam| mahatāṁ cāpi mahākuṣṭhacikitsitam| maihikaṁ pramēhacikitsitam| paiḍikaṁ pramēhapiḍakācikitsitam| visarpiṇāṁ visarpanāḍīstanarōgacikitsitam| granthiriti granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitam| vr̥ddhyupadaṁśānāṁ vr̥ddhyupadaṁśaślīpadacikitsitam| anāgatānāṁ niṣēdhaḥ anāgatābādhapratiṣēdhacikitsitam| miśrakaṁ miśrakacikitsitam| vājīkaraṁ ca yat kṣīṇē kṣīṇabalīyavājīkaraṇacikitsitam| sarvābādhaśamō'pi sarvābādhaśamanīyaṁ rasāyanam| mēdhāyuṣkaraṇaṁ cāpi mēdhāyuṣkāmīyaṁ rasāyanam| svabhāvavyādhivāraṇaṁ svabhāvavyādhipratiṣēdhanīyaṁ rasāyanam| nivr̥ttasantāpakaraṁ kīrtitaṁ ca rasāyanaṁ nivr̥ttasantāpīyaṁ rasāyanam| svēdaḥ svēdāvacāraṇīyaṁ cikitsitam| vamanē savirēcanē vamanavirēcanasādhyōpadravacikitsitam| tayōrvyāpaccikitsā ca vamanavirēcanavyāpaccikitsitam| nētrabastivibhāgikaḥ nētrabastipramāṇapravibhāgacikitsitam| nētrabastivipatsiddhiḥ nētrabastivyāpaccikitsitam| tathā cōttarabastikaḥ anuvāsanōttarabasticikitsitam| nirūhakramasañjñaśca nirūhōpakramacikitsitam| tathaivāturasañjñitaḥ āturōpadravacikitsitam| dhūmanasyavidhiścāntyaḥ dhūmanasyakavaḍa(la)grahacikitsitam; antē bhavō'ntyaḥ| cikitsitasya paryāyāntaraṁ darśayitumāha- prāyaścittamityādi| ētē prāyaścittādayastasya cikitsitasya paryāyāḥ| tasyaivamparyāyavinirdiṣṭasya cikitsitasya nirdēśād vivaraṇāccikitsāsthānaṁ kathyatē||18-26||

Adhikarana 7 (27-28) · Śloka 28

annasya rakṣā vijñānaṁ sthāvarasyētarasya ca | sarpadaṣṭaviṣajñānaṁ tasyaiva ca cikitsitam ||27|| dundubhērmūṣikāṇāṁ ca kīṭānāṁ kalpa ēva ca | aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabhēṣajakalpanāt ||28||

View original

अन्नस्य रक्षा विज्ञानं स्थावरस्येतरस्य च | सर्पदष्टविषज्ञानं तस्यैव च चिकित्सितम् ||२७|| दुन्दुभेर्मूषिकाणां च कीटानां कल्प एव च | अष्टौ कल्पाः समाख्याता विषभेषजकल्पनात् ||२८||

🔊 Audio coming soon

kē punaḥ kalpā ityāha- annasyētyādi| annasya rakṣā annapānarakṣākalpaḥ | vijñānaṁ sthāvarasya sthāvaraviṣavijñānīyaḥ kalpaḥ| itarasya ca jaṅgamaviṣavijñānīyaḥ kalpaḥ| tasyaiva ca cikitsitaṁ sarpadaṣṭacikitsākalpaḥ| dundubhēḥ dundubhisvanīyaḥ kalpaḥ| mūṣikāṇāṁ ca mūṣikakalpaḥ| kalpaniruktiṁ pratipādayannāha- viṣabhēṣajakalpanāditi; viṣauṣadhavijñānāt||27-28||

Adhikarana 8 (29) · Śloka 29

adhyāyānāṁ śataṁ viṁśamēvamētadudīritam |29|

View original

अध्यायानां शतं विंशमेवमेतदुदीरितम् |२९|

🔊 Audio coming soon

pūrvapratijñātamupasaṁharannāha- adhyāyānāmityādi| ēvamētaditi anantarōktam|29|-

Adhikarana 9 (29-34) · Śloka 35

ataḥ paraṁ svanāmnaiva tantramuttaramucyatē ||29|| adhikr̥tya kr̥taṁ yasmāttantramētadupadravān | aupadravika ityēṣa tasyāgryatvānnirucyatē ||30|| sandhau vartmani śuklē ca kr̥ṣṇē sarvatra dr̥ṣṭiṣu | saṁvijñānārthamadhyāyā gadānāṁ tu prati prati ||31|| cikitsāpravibhāgīyō vātābhiṣyandavāraṇaḥ | paittasya ślaiṣmikasyāpi raudhirasya tathaiva ca ||32|| lēkhyabhēdyaniṣēdhau ca chēdyānāṁ vartmadr̥ṣṭiṣu | kriyākalpō'bhighātaśca karṇōtthāstaccikitsitam ||33|| ghrāṇōtthānāṁ ca vijñānaṁ tadgadapratiṣēdhanam | pratiśyāyaniṣēdhaśca śirōgadavivēcanam ||34|| cikitsā tadgadānāṁ ca śālākyaṁ tantramucyatē |35|

View original

अतः परं स्वनाम्नैव तन्त्रमुत्तरमुच्यते ||२९|| अधिकृत्य कृतं यस्मात्तन्त्रमेतदुपद्रवान् | औपद्रविक इत्येष तस्याग्र्यत्वान्निरुच्यते ||३०|| सन्धौ वर्त्मनि शुक्ले च कृष्णे सर्वत्र दृष्टिषु | संविज्ञानार्थमध्याया गदानां तु प्रति प्रति ||३१|| चिकित्साप्रविभागीयो वाताभिष्यन्दवारणः | पैत्तस्य श्लैष्मिकस्यापि रौधिरस्य तथैव च ||३२|| लेख्यभेद्यनिषेधौ च छेद्यानां वर्त्मदृष्टिषु | क्रियाकल्पोऽभिघातश्च कर्णोत्थास्तच्चिकित्सितम् ||३३|| घ्राणोत्थानां च विज्ञानं तद्गदप्रतिषेधनम् | प्रतिश्यायनिषेधश्च शिरोगदविवेचनम् ||३४|| चिकित्सा तद्गदानां च शालाक्यं तन्त्रमुच्यते |३५|

🔊 Audio coming soon

śalyatantraṁ pratipādya taduttaramarthavaśādāgataṁ pratipādayannāha- ataḥ paramiti| ataḥ param uktasthānapañcakādanantaraṁ, svanāmnaiva svasañjñayaiva tantramucyatē| kiṁ tadātmīyamasya nāma yēnōcyatē tattantramityāha- uttaratantramiti; na śalyatantrasañjñayā| kutaḥ punaraupadravikādhyāyasyōttaratantrasyādau sthitasya ‘aupadravika’ iti nāma kr̥tamityāha- adhikr̥tyētyādi| adhikr̥tya aṅgīkr̥tya, upadravān rōgān, yasmāttantramētaduttaratantraṁ kr̥tam, atastasyōttaratantrasyāgryatvāt prathamatvāt, ‘aupadravika’ ityadhyāyō nirucyatē niruktyā kathyatē; upadravādhikr̥tatantrasya prathamatvādadhyāyasya ‘aupadravika’ iti nāma kr̥tamityarthaḥ| sandhau vartmanītyādiṣu gatānāṁ gadānāṁ tu prati prati samyagvijñānārthamadhyāyā iti sambandhaḥ| tēnāyamarthaḥ- sandhāviti sandhigatarōgavijñānīyādhyāyaḥ, vartmanīti vartmagatarōgavijñānīyādhyāyaḥ, śuklē cēti śuklagatarōgavijñānīyādhyāyaḥ, kr̥ṣṇē iti kr̥ṣṇagatarōgavijñānīyādhyāyaḥ, sarvatrēti sarvagatarōgavijñānīyādhyāyaḥ dr̥ṣṭiṣviti dr̥ṣṭigatarōgavijñānīyādhyāyaḥ| paittasyētyādiṣu abhiṣyandavāraṇa iti sambandhaḥ, tēna paittasyēti pittābhiṣyandapratiṣēdhādhyāyaḥ, ślēṣmikasyēti ślēṣmābhiṣyandapratiṣēdhādhyāyaḥ, raudhirasyēti raktābhiṣyandapratiṣēdhādhyāyaḥ| lēkhyabhēdyaniṣēdhau cēti lēkhyarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ, bhēdyarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ| chēdyānāmiti chēdyarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ| vartmadr̥ṣṭiṣviti vartmagatarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ, dr̥ṣṭigatarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ| abhighātaścēti nayanābhighātapratiṣēdhādhyāyaḥ| karṇōtthā iti karṇagatarōgavijñānīyādhyāyaḥ| taccikitsitamiti karṇagatarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ| ghrāṇōtthānāṁ ca vijñānamiti nāsāgatarōgavijñānajñānīyadhyāyaḥ| tadgadapratiṣēdhanamiti nāsāgatarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ| pratiśyāyaniṣēdhaścēti pratiśyāyapratiṣēdhādhyāyaḥ| śirōgadavivēcanamiti śirōrōgavijñānīyādhyāyaḥ| cikitsā tadgadānāṁ cēti śirōrōgapratiṣēdhādhyāyaḥ||29-34||-

Adhikarana 10 (35-37) · Śloka 37

navagrahākr̥tijñānaṁ skandasya ca niṣēdhanam ||35|| apasmāraśakunyōśca rēvatyāśca punaḥ pr̥thak | pūtanāyāstathā'ndhāyāḥ śītapūtanamaṇḍikā ||36|| naigamēṣacikitsā ca grahōtpattiḥ sayōnijā | kumāratantramityētacchārīrēṣu ca kīrtitam ||37||

View original

नवग्रहाकृतिज्ञानं स्कन्दस्य च निषेधनम् ||३५|| अपस्मारशकुन्योश्च रेवत्याश्च पुनः पृथक् | पूतनायास्तथाऽन्धायाः शीतपूतनमण्डिका ||३६|| नैगमेषचिकित्सा च ग्रहोत्पत्तिः सयोनिजा | कुमारतन्त्रमित्येतच्छारीरेषु च कीर्तितम् ||३७||

🔊 Audio coming soon

śālākyatantraṁ samāpya kumāratantraṁ darśayannāha- navagrahētyādi| skandasya ca niṣēdhanaṁ skandagrahapratiṣēdhādhyāyaḥ| apasmāraśakunyōścēti skandāpasmārapratiṣēdhādhyāyaḥ, śakunipratiṣēdhādhyāyaḥ| rēvatyāśca punaḥ pr̥thagiti rēvatīpratiṣēdhādhyāyaḥ| pūtanāyā iti pūtanāpratiṣēdhādhyāyaḥ| tathā'ndhāyā ityatrāpi pūtanāśabdaḥ sambadhyatē; tēna andhapūtanāpratiṣēdhādhyāyaḥ| śītapūtanēti śītapūtanāpratiṣēdhādhyāyaḥ, maṇḍikēti mukhamaṇḍikāpratiṣēdhādhyāyaḥ| naigamēṣacikitsā cēti naigamēṣapratiṣēdhādhyāyaḥ| grahōtpattiriti grahōtpattyadhyāyaḥ| sayōnijēti yōnivyāpatpratiṣēdhādhyāyaḥ, saśabdaḥ sahārthaḥ| kumāratantramiti atrētiśabdaḥ kumāratantraparisamāptau| kimētāvadēva kumāratantramathavā'nyadapyastīti pr̥ṣṭa āha- śārīrēṣu ca kīrtitamiti| kiṁ taccharīrēṣūktaṁ? tadyathā- rajaḥśuddhiḥ, garbhāvakrāntirityādi||35-37||

Adhikarana 11 (38-40) · Śloka 40

jvarātisāraśōṣāṇāṁ gulmahr̥drōgiṇāmapi | pāṇḍūnāṁ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāśca yē ||38|| tr̥ṣṇāyāśchardihikkānāṁ niṣēdhaḥ śvāsakāsayōḥ | svarabhēdacikitsā ca kr̥myudāvartinōḥ pr̥thak ||39|| visūcikārōcakayōrmūtrāghātavikr̥cchrayōḥ | iti kāyacikitsāyāḥ śēṣamatra prakīrtitam ||40||

View original

ज्वरातिसारशोषाणां गुल्महृद्रोगिणामपि | पाण्डूनां रक्तपित्तस्य मूर्च्छायाः पानजाश्च ये ||३८|| तृष्णायाश्छर्दिहिक्कानां निषेधः श्वासकासयोः | स्वरभेदचिकित्सा च कृम्युदावर्तिनोः पृथक् ||३९|| विसूचिकारोचकयोर्मूत्राघातविकृच्छ्रयोः | इति कायचिकित्सायाः शेषमत्र प्रकीर्तितम् ||४०||

🔊 Audio coming soon

kā punaruttaratantrē kāyacikitsēti darśayannāha- jvarētyādi| niṣēdhaḥ pratiṣēdhaḥ, sa ca jvarādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; tēna jvarapratiṣēdhō'tīsārapratiṣēdha ityādi draṣṭavyam| pānajāśca ya iti madyapānajāśca yē rōgāstēṣāṁ pratiṣēdhaḥ, ētēna pānātyayapratiṣēdha ityuktam| svarabhēdacikitsā cēti svarabhēdapratiṣēdhaḥ| mūtrāghātavikr̥cchrayōriti viśabdaśchandaḥ pūrtayē; tēna mūtrāghātapratiṣēdhaḥ, mūtrakr̥cchrapratiṣēdhaḥ| iti kāyacikitsāyāḥ śēṣamatra prakīrtitamiti itiśabdaḥ samāptau; atra uttaratantrē, kāyacikitsāyāḥ śēṣaṁ prakīrtitaṁ nirdiṣṭaṁ; śēṣaśabdēna śalyē'pi nirdiṣṭamiti bōdhayati||38-40||

Adhikarana 12 (41) · Śloka 41

amānuṣaniṣēdhaśca tathā''pasmārikō'paraḥ | unmādapratiṣēdhaśca bhūtavidyā nirucyatē ||41||

View original

अमानुषनिषेधश्च तथाऽऽपस्मारिकोऽपरः | उन्मादप्रतिषेधश्च भूतविद्या निरुच्यते ||४१||

🔊 Audio coming soon

kāyacikitsāṁ samāpya bhūtavidyāṁ pratipādayannāha- amānuṣētyādi| amānuṣaniṣēdhaḥ amānuṣōpasargapratiṣēdhaḥ | āpasmārikaḥ apasmārapratiṣēdhaḥ||41||

Adhikarana 13 (42) · Śloka 42

rasabhēdāḥ svasthavr̥ttaṁ yuktayastāntrikāśca yāḥ | dōṣabhēdā iti jñēyā adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ ||42||

View original

रसभेदाः स्वस्थवृत्तं युक्तयस्तान्त्रिकाश्च याः | दोषभेदा इति ज्ञेया अध्यायास्तन्त्रभूषणाः ||४२||

🔊 Audio coming soon

tantrabhūṣaṇādhyāyānāha- rasabhēdā ityādi| rasabhēdāḥ rasabhēdavikalpaḥ| itiśabdaḥ samāptau| ētē adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ śāstrasyālaṅkaraṇāḥ||42||

Adhikarana 14 (43) · Śloka 43

śrēṣṭhatvāduttaraṁ hyētattantramāhurmaharṣayaḥ | bahvarthasaṅgrahācchrēṣṭhamuttaraṁ vā'pi paścimam ||43||

View original

श्रेष्ठत्वादुत्तरं ह्येतत्तन्त्रमाहुर्महर्षयः | बह्वर्थसङ्ग्रहाच्छ्रेष्ठमुत्तरं वाऽपि पश्चिमम् ||४३||

🔊 Audio coming soon

uttaratantrasya niruktiṁ pratipādayannāha- śrēṣṭhatvādityādi| śrēṣṭhatvāditi ētattantraṁ maharṣayaḥ śrēṣṭhatvāduttaraṁ bruvanti| kutaḥ punarasya śrēṣṭhatvamityāha- bahvarthasaṅgrahācchrēṣṭhamiti| śālakyakumārābādhakāyacikitsābhūtavidyātantrabhūṣaṇādhyāyanirdiṣṭānāmarthānāṁ saṅgrahācchrēṣṭhamuttaratantram| tasya niruktipakṣāntaraṁ vaktumāha- uttaraṁ vā'pi paścimamiti|- paścimatvādvā idaṁ tantramuttaram| ‘śēṣatvāduttaraṁ hyētat’- iti kēcit paṭhanti, pūrvatantraśēṣatvādidaṁ tantramuttaraṁ śraiṣṭhyādvēti vyākhyānayanti||43||

Adhikarana 15 (44-46) · Śloka 46

śālākyatantraṁ kaumāraṁ cikitsā kāyikī ca yā | bhūtavidyēti catvāri tantrē tūttarasañjñitē ||44|| vājīkaraṁ cikitsāsu rasāyanavidhistathā | viṣatantraṁ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṁ samantataḥ ||45|| ityaṣṭāṅgamidaṁ tantramādidēvaprakāśitam | vidhinā'dhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi ||46||

View original

शालाक्यतन्त्रं कौमारं चिकित्सा कायिकी च या | भूतविद्येति चत्वारि तन्त्रे तूत्तरसञ्ज्ञिते ||४४|| वाजीकरं चिकित्सासु रसायनविधिस्तथा | विषतन्त्रं पुनः कल्पाः शल्यज्ञानं समन्ततः ||४५|| इत्यष्टाङ्गमिदं तन्त्रमादिदेवप्रकाशितम् | विधिनाऽधीत्य युञ्जाना भवन्ति प्राणदा भुवि ||४६||

🔊 Audio coming soon

aṣṭāṅgasyāyurvēdasya vistarēṇa pratipāditasya saṅkṣēpēṇa tantradvayē'vasthānaṁ niyamayannāha- śālākyatantramityādi| iti catvāri tantrāṇi uttarasañjñakē tantrē santi| uttaratantrē caturṇāṁ tantrāṇāmavasthānaṁ pratipādya pūrvē'pi śalyatantrē caturṇāṁ tantrāṇāmavasthānaṁ pratipādayannāha- vājīkaramityādi|- vājīkaraṁ tantraṁ cikitsāsu yaduktaṁ, tathā rasāyanavidhiśca yaścikitsāsūktaḥ, tathā viṣatantraṁ kalpāḥ kalpasthānōktaṁ viṣatantram, ētattrayaṁ pūrvē śalyatantrē pratipāditam| śalyajñānaṁ śalyāṅgajñānaṁ, samantataḥ sarvatra| ityaṣṭāṅgamidamityādi ityanēna prakārēṇa| ādidēvaprakāśitaṁ dhanvantariṇā prakaṭīkr̥tam| yuñjānāḥ prayōgaṁ kurvāṇāḥ||44-46||

Adhikarana 16 (47) · Śloka 47

ētaddhyavaśyamadhyēyam, adhītya ca karmāpyavaśyamupāsitavyam, ubhayajñō hi bhiṣag rājārhō bhavati ||47||

View original

एतद्ध्यवश्यमध्येयम्, अधीत्य च कर्माप्यवश्यमुपासितव्यम्, उभयज्ञो हि भिषग् राजार्हो भवति ||४७||

🔊 Audio coming soon

ētaddhīti ētat tantraṁ, hi sphuṭam, avaśyamadhyēyamiti niścayēna paṭhanīyam| upāsitavyamiti abhyasanīyam| hi yasmādarthē| rājārhaḥ rājayōgyō bhavati rājapūjya ityarthaḥ||47||

Adhikarana 17 (48-50) · Śloka 50

bhavanti cātra- yastu kēvalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ | sa muhyatyāturaṁ prāpya prāpya bhīrurivāhavam ||48|| yastu karmasu niṣṇātō dhārṣṭyācchāstrabahiṣkr̥taḥ | sa satsu pūjāṁ nāpnōti vadhaṁ carcchati rājataḥ ||49|| ubhāvētāvanipuṇāvasamarthau svakarmaṇi | ardhavēdadharāvētāvēkapakṣāviva dvijau ||50||

View original

भवन्ति चात्र- यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्ठितः | स मुह्यत्यातुरं प्राप्य प्राप्य भीरुरिवाहवम् ||४८|| यस्तु कर्मसु निष्णातो धार्ष्ट्याच्छास्त्रबहिष्कृतः | स सत्सु पूजां नाप्नोति वधं चर्च्छति राजतः ||४९|| उभावेतावनिपुणावसमर्थौ स्वकर्मणि | अर्धवेदधरावेतावेकपक्षाविव द्विजौ ||५०||

🔊 Audio coming soon

bhavanti cātrētyādi| karmasvapariniṣṭhita iti karmasu viṣayē aniṣpannaḥ aśikṣita ityarthaḥ, adr̥ṣṭakarmētyanyē| āhavaṁ saṅgrāmam| yastu karmasu niṣṇāta iti yaḥ punaḥ karmasu viṣayē suśikṣitaḥ, śāstrabahiṣkr̥taḥ śāstrē ca bahirbhūtaḥ, dhārṣṭyāt prāgalbhyāt, karma karōti, sa rājataḥ rājñaḥ sakāśāt, vadhaṁ carcchati vadhaṁ prāpnōti| ubhāvētāvanipuṇau ubhau dvau, ētau imau, anipuṇau aśikṣitau, svakarmaṇi cikitsāyām| ardhavēdadharāviti vēdaśabdō'tra jñānārthaḥ; tēna, ardhajñānadharau śāstrajñaḥ karmajñō vā| kāvivaitāvardhavēdadharau svakarmaṇyasamarthau? āha- ētāvēkapakṣāviva dvijāviti|- yathaikapakṣau dvijau pakṣiṇau, ētau sarvatō gamanē'samarthau tadvadityarthaḥ||48-50||

Adhikarana 18 (51) · Śloka 51

ōṣadhyō'mr̥takalpāstu śastrāśaniviṣōpamāḥ | bhavantyajñairupahr̥tāstasmādētān vivarjayēt ||51||

View original

ओषध्योऽमृतकल्पास्तु शस्त्राशनिविषोपमाः | भवन्त्यज्ञैरुपहृतास्तस्मादेतान् विवर्जयेत् ||५१||

🔊 Audio coming soon

kutaḥ kāraṇācchāstrabahiṣkr̥tō vadhamr̥cchati rājata iti hētuṁ pratipādayannāha- ōṣadhya ityādi| amr̥takalpāḥ amr̥tatulyāḥ| ajñairupahr̥tāḥ auṣadhaviṣayājñaiḥ prayuktāḥ, ōṣadhērajñānaṁ ca śāstravihīnatvāt| tathācōktaṁ- yastu karmasu niṣṇātō dhārṣṭyācchāstrabahiṣkr̥ta iti| ōṣadhīnāṁ jñānamapi nāmarūpayōgabhēdāttrividhaṁ; tatra nāmādiṣu madhyē yōgajñānaṁ pradhānam, idaṁ ca yōgajñānaṁ śāstrajñānē sati bhavati| tasmādētān vivarjayēditi ētāñchāstrajñānabahiṣkr̥tān viśēṣēṇa pariharēt| dr̥ṣṭāntatrayōpādānaṁ cōrdhvādhōbhayabhāgavyāpannidarśanārthamityēkē; saṁśōdhanapācanasaṁśamanīyauṣadhavyāpannidarśanārthamityaparē, anēkakālānēkāvasthānatvasūcanārthamityanyē| itarē tvatra ślōkābhyāmanyathā samādhānaṁ dadhati| tathāhi- “athavaitattrayaṁ yadvanmilitaṁ mr̥tyukāraṇam| duṣprayuktāstu tāstadvanniyataṁ mr̥tyukāraṇam|| aprasiddhaṁ kvacit kiñcidityarthaṁ vyāpya tattrayam| garuḍādhiṣṭhitē dēśē viṣamapyaviṣaṁ yathā”- iti| anyē tu punārōṣadhyō'mr̥takalpāstathā snēhādiṣvanabhijñō ya ityubhayatra ubhāvapi karmaśāstrānabhijñāvadhikurvatē, ‘tasmādētau vivarjayēt’- iti ca paṭhanti, ētau pūrvōktau kēvalaśāstrajñakarmajñau vivarjayēditi vyākhyānayanti| ēṣa pakṣaḥ pañjikāyāṁ vistarēṇāpyādr̥taḥ | yadyapyōṣadhiśabdaḥ phalapākāntēṣu dravyēṣu vartatē, tathā'pyatra samastadravyavācī grahītavyaḥ, kutaḥ? viśēṣasyānupādānāt||51||

Adhikarana 19 (52) · Śloka 52

snēhādiṣvanabhijñō yaśchēdyādiṣu ca karmasu | sa nihanti janaṁ lōbhāt kuvaidyō nr̥padōṣataḥ ||52||

View original

स्नेहादिष्वनभिज्ञो यश्छेद्यादिषु च कर्मसु | स निहन्ति जनं लोभात् कुवैद्यो नृपदोषतः ||५२||

🔊 Audio coming soon

idānīṁ śāstrajñaṁ karmānabhijñamadhikr̥tyāha- snēhādiṣvityādi| chēdyādibhyaḥ snēhādīni karmāṇi prāgupayujyanta iti snēhādīnāṁ prāgupādānaṁ; kēcicchēdyādīnāṁ grahaṇaṁ prāk paṭhanti| kuvaidya iti kuśabdaḥ kutsāvacanaḥ, tēna śāstrajñasyāpi karmājñānēna kutsitatvaṁ pratipādayati| nr̥padōṣata iti rājñāmayaṁ dōṣō yēna nājñātakarmaṇi pravartayituṁ vaidyānnivārayanti bhūpā iti| kēcit kartr̥padaṁ sarvatra bahuvacanāntaṁ paṭhanti ‘snēdādiṣvanabhijñā yē’ ityādi||52||

Adhikarana 20 (53) · Śloka 53

yastūbhayajñō matimān sa samarthō'rthasādhanē | āhavē karma nirvōḍhuṁ dvicakraḥ syandanō yathā ||53||

View original

यस्तूभयज्ञो मतिमान् स समर्थोऽर्थसाधने | आहवे कर्म निर्वोढुं द्विचक्रः स्यन्दनो यथा ||५३||

🔊 Audio coming soon

idānīṁ śāstrajñakarmajñasya guṇaṁ nidarśayannāha- yastūbhayajña ityādi| ubhayajñaḥ śāstrajñaḥ karmajñaśca| mativān ūhāpōhakṣama ityarthaḥ| arthasādhanē ārōgyakaraṇē| dr̥ṣṭāntamāha- āhavē karmanirvōḍhumityādi|- āhavē saṅgrāmē, karma nirvōḍhuṁ karma pravartayituṁ, syandanaḥ rathaḥ||53||

Adhikarana 21 (54) · Śloka 54

atha vatsa! tadētadadhyēyaṁ yathā tathōpadhāraya mayā prōcyamānaṁ- atha śucayē kr̥tōttarāsaṅgāyāvyākulāyōpasthitāyādhyayanakālē śiṣyāya yathāśakti gururupadiśēt padaṁ pādaṁ ślōkaṁ vā; tē ca padapādaślōkā bhūyaḥ kramēṇānusandhēyāḥ, ēvamēkaikaśō ghaṭayēdātmanā cānupaṭhēt; adrutamavilambitamaviśaṅkitamananunāsikaṁ suvyaktākṣaramapīḍitavarṇamakṣibhruvauṣṭhahastairanabhinītaṁ susaṁskr̥taṁ nātyuccairnātinīcaiśca svaraiḥ paṭhēt | na cāntarēṇa kaścidvrajēt tayōradhīyānayōḥ ||54||

View original

अथ वत्स! तदेतदध्येयं यथा तथोपधारय मया प्रोच्यमानं- अथ शुचये कृतोत्तरासङ्गायाव्याकुलायोपस्थितायाध्ययनकाले शिष्याय यथाशक्ति गुरुरुपदिशेत् पदं पादं श्लोकं वा; ते च पदपादश्लोका भूयः क्रमेणानुसन्धेयाः, एवमेकैकशो घटयेदात्मना चानुपठेत्; अद्रुतमविलम्बितमविशङ्कितमननुनासिकं सुव्यक्ताक्षरमपीडितवर्णमक्षिभ्रुवौष्ठहस्तैरनभिनीतं सुसंस्कृतं नात्युच्चैर्नातिनीचैश्च स्वरैः पठेत् | न चान्तरेण कश्चिद्व्रजेत् तयोरधीयानयोः ||५४||

🔊 Audio coming soon

idānīṁ prakr̥tamadhyayanaṁ prastauti- atha vatsētyādi| athēti āhnikādyāvaśyakādānantaryē, āvaśyakamāhnikaṁ kr̥tvētyarthaḥ| śucayē kr̥tāhnikatvēna pavitrāya| kr̥tōttarāsaṅgāya gr̥hītōttarīyavastrāya| avyākulāya ēkacittāya| upasthitāya samīpasthitāya, dūrasthitāvantarāyasambhavaḥ; upasthitāya abhivādanānantaraṁ kr̥tōpasthānāyētyanyē| adhyayanakālē prātarādāvanadhyayanavarjitē| śiṣyāya upanayanavidhānēnāgnisākṣikamanuśiṣṭāya| yathāśakti śiṣyasya śaktyanatikramēṇa| padaṁ pādaṁ ślōkaṁ vēti anēna trividhāṁ grahaṇaśaktiṁ sthāpayati; tēna hīnaśaktayē padaṁ, tacca padaṁ svādyantaṁ tyādyantaṁ vā; tathāhi- “śucayē kr̥tōttarāsaṅgāya” ityādi svādyantaṁ bhavati, upadiśyatē iti tyādyantaṁ; madhyamaśaktayē pādaṁ ślōkacaturthāṁśam; uttamaśaktayē ślōkaṁ catuṣpādaparipūrṇam| tē ca padapādaślōkā upadiṣṭāḥ, bhūyaḥ punaḥ punaḥ, anukramēṇa, sandhēyāḥ sandhānīyāḥ; tathāhi- padēna pādaḥ sandhānīyaḥ, padapādābhyāṁ ślōkaḥ sandhānīyaḥ| ēvamēkaikaśō ghaṭayēt anēna prakārēṇa ēkamēkaṁ śiṣyaṁ prati yōjanikāṁ kārayēt| ātmanā cānupaṭhēt paṭhataḥ śiṣyasya paścādācāryaḥ svayaṁ paṭhēt| śiṣyasya sukhapaṭhanārthama | kāyamanōbhyāṁ śiṣyaṁ niyamya pāṭhē vāci niyantumāha- adrutamityādi|- adrutam asannikr̥ṣṭavarṇapadapādōccāraṇam| avilambitaṁ nātivisrastam| aśaṅkitaṁ trāsarahitam| ananunāsikaṁ ḍañaṇanamān varjayitvā nāsikōccaritavarjyam| apīḍitavarṇaṁ varṇamapīḍayan| akṣibhruvauṣṭhahastairanabhinītam akṣyādibhirnartaka ivābhinayaṁ na kuryādityarthaḥ| susaṁskr̥tam akliṣṭavarṇaśrutikam| nātyuccairnātinīcairiti ētēnaitaduktaṁ- madhyamēna svarēṇa paṭhēt| na cāntarēṇētyādi tayōrguruśiṣyayōrmadhyē na kaścidgacchēdityarthaḥ| anyē tvanyathā paṭhanti vyākhyānayanti ca- śāstramuddiśya tasya sampradānāyāha- atha vatsētyādi|- vatsa suśruta iti gamyatē, śāstrapraśnē tasyādhikr̥tatvāt| kasmai taddēyamityāha- śucaya ityādi||54||

Adhikarana 22 (55) · Śloka 55

bhavataścātra | śucirguruparō dakṣastandrānidrāvivarjitaḥ | paṭhannētēna vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntamāpnuyāt ||55||

View original

भवतश्चात्र | शुचिर्गुरुपरो दक्षस्तन्द्रानिद्राविवर्जितः | पठन्नेतेन विधिना शिष्यः शास्त्रान्तमाप्नुयात् ||५५||

🔊 Audio coming soon

paṭhataḥ śiṣyasya śāstrāntāvāptihētumāha- bhavataścātrētyādi| śuciḥ bāhyābhyantaraśaucayuktaḥ| guruparaḥ gurukāryarataḥ| dakṣaḥ nityābhiyuktaḥ| tandrā ālasyam||55||

Adhikarana 23 (56) · Śloka 56

vāksauṣṭhavē'rthavijñānē prāgalbhyē karmanaipuṇē | tadabhyāsē ca siddhau ca yatētādhyayanāntagaḥ ||56||

View original

वाक्सौष्ठवेऽर्थविज्ञाने प्रागल्भ्ये कर्मनैपुणे | तदभ्यासे च सिद्धौ च यतेताध्ययनान्तगः ||५६||

🔊 Audio coming soon

adhyayanāntagaḥ śiṣyaḥ kiṁ kuryādityāha- vāgityādi| vāksauṣṭhavē atispaṣṭavāktvē| prāgalbhyē dhārṣṭyē; prāgalbhyānmahatō'pi rōgān sādhyānutsāhī sādhayati| tadabhyāsē karmābhyāsē, caśabdāt karmadarśanē'pi| siddhau cēti ārabdhābhiprētārthasādhanaṁ siddhiḥ; cakārō'trāsādhyānāmanārambhamanuktaṁ samuccinōti||56||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē'dhyayanasampradānīyō nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ ||3||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थानेऽध्ययनसम्प्रदानीयो नाम तृतीयोऽध्यायः ||३||

🔊 Audio coming soon

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ sūtrasthānē tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||

3. adhyayanasaṁpradānīyādhyāyaḥ — Sushruta Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi