Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō'dhyayanasampradānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातोऽध्ययनसम्प्रदानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
3. adhyayanasaṁpradānīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
prāgabhihitaṁ saviṁśamadhyāyaśataṁ pañcasu sthānēṣu | tatra sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṁśat, ṣōḍaśa nidānāni, daśa śārīrāṇi, catvāriṁśaccikitsitāni, aṣṭau kalpāḥ, taduttaraṁ ṣaṭṣaṣṭiḥ ||3||
View original
प्रागभिहितं सविंशमध्यायशतं पञ्चसु स्थानेषु | तत्र सूत्रस्थानमध्यायाः षट्चत्वारिंशत्, षोडश निदानानि, दश शारीराणि, चत्वारिंशच्चिकित्सितानि, अष्टौ कल्पाः, तदुत्तरं षट्षष्टिः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4-12) · Śloka 12
vēdōtpattiḥ śiṣyanayastathā'dhyayanadānikaḥ | prabhāṣaṇāgraharaṇāvr̥tucaryā'tha yāntrikaḥ ||4|| śastrāvacāraṇaṁ yōgyā viśikhā kṣārakalpanam | agnikarma jalaukākhyō hyadhyāyō raktavarṇanam ||5|| dōṣadhātumalādyānāṁ vijñānādhyāya ēva ca | karṇavyadhāmapakvaiṣāvālēpō vraṇyupāsanam ||6|| hitāhitō vraṇapraśnō vraṇāsrāvaśca yaḥ pr̥thak | kr̥tyākr̥tyavidhirvyādhisamuddēśīya ēva ca ||7|| viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikastathā | śalyōddhr̥tirvraṇajñānaṁ dūtasvapnanidarśanam ||8|| pañcēndriyaṁ tathā chāyā svabhāvādvaikr̥taṁ tathā | avāraṇō yuktasēnīya āturakramabhūmikau ||9|| miśrakākhyō dravyagaṇaḥ saṁśuddhau śamanē ca yaḥ | dravyādīnāṁ ca vijñānaṁ viśēṣō dravyagō'paraḥ ||10|| rasajñānaṁ vamanārthamadhyāyō rēcanāya ca | dravadravyavidhistadvadannapānavidhistathā ||11|| sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantatēḥ | ṣaṭcatvāriṁśadadhyāyaṁ sūtrasthānaṁ pracakṣatē ||12||
View original
वेदोत्पत्तिः शिष्यनयस्तथाऽध्ययनदानिकः | प्रभाषणाग्रहरणावृतुचर्याऽथ यान्त्रिकः ||४|| शस्त्रावचारणं योग्या विशिखा क्षारकल्पनम् | अग्निकर्म जलौकाख्यो ह्यध्यायो रक्तवर्णनम् ||५|| दोषधातुमलाद्यानां विज्ञानाध्याय एव च | कर्णव्यधामपक्वैषावालेपो व्रण्युपासनम् ||६|| हिताहितो व्रणप्रश्नो व्रणास्रावश्च यः पृथक् | कृत्याकृत्यविधिर्व्याधिसमुद्देशीय एव च ||७|| विनिश्चयः शस्त्रविधौ प्रनष्टज्ञानिकस्तथा | शल्योद्धृतिर्व्रणज्ञानं दूतस्वप्ननिदर्शनम् ||८|| पञ्चेन्द्रियं तथा छाया स्वभावाद्वैकृतं तथा | अवारणो युक्तसेनीय आतुरक्रमभूमिकौ ||९|| मिश्रकाख्यो द्रव्यगणः संशुद्धौ शमने च यः | द्रव्यादीनां च विज्ञानं विशेषो द्रव्यगोऽपरः ||१०|| रसज्ञानं वमनार्थमध्यायो रेचनाय च | द्रवद्रव्यविधिस्तद्वदन्नपानविधिस्तथा ||११|| सूचनात् सूत्रणाच्चैव सवनाच्चार्थसन्ततेः | षट्चत्वारिंशदध्यायं सूत्रस्थानं प्रचक्षते ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (13-14) · Śloka 14
vātavyādhikamarśāṁsi sāśmariśca bhagandaraḥ | kuṣṭhamēhōdaraṁ mūḍhō vidradhiḥ parisarpaṇam ||13|| granthivr̥ddhikṣudraśūkabhagnāśca mukharōgikam | hētulakṣaṇanirdēśānnidānānīti ṣōḍaśa ||14||
View original
वातव्याधिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः | कुष्ठमेहोदरं मूढो विद्रधिः परिसर्पणम् ||१३|| ग्रन्थिवृद्धिक्षुद्रशूकभग्नाश्च मुखरोगिकम् | हेतुलक्षणनिर्देशान्निदानानीति षोडश ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (15-17) · Śloka 17
bhūtacintā rajaḥśuddhirgarbhāvakrāntirēva ca | vyākaraṇaṁ ca garbhasya śarīrasya ca yatsmr̥tam ||15|| pratyēkaṁ marmanirdēśaḥ sirāvarṇanamēva ca | sirāvyadhō dhamanīnāṁ garbhiṇyā vyākr̥tistathā ||16|| nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇā | vijñānārthaṁ śarīrasya bhiṣajāṁ yōgināmapi ||17||
View original
भूतचिन्ता रजःशुद्धिर्गर्भावक्रान्तिरेव च | व्याकरणं च गर्भस्य शरीरस्य च यत्स्मृतम् ||१५|| प्रत्येकं मर्मनिर्देशः सिरावर्णनमेव च | सिराव्यधो धमनीनां गर्भिण्या व्याकृतिस्तथा ||१६|| निर्दिष्टानि दशैतानि शारीराणि महर्षिणा | विज्ञानार्थं शरीरस्य भिषजां योगिनामपि ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (18-26) · Śloka 26
dvivraṇīyō vraṇaḥ sadyō bhagnānāṁ vātarōgikam | mahāvātikamarśāṁsi sāśmariśca bhagandaraḥ ||18|| kuṣṭhānāṁ mahatāṁ cāpi maihikaṁ paiḍikaṁ tathā | madhumēhacikitsā ca tathā cōdariṇāmapi ||19|| mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṁ visarpiṇām | granthivr̥ddhyupadaṁśānāṁ tathā ca kṣudrarōgiṇām ||20|| śūkadōṣacikitsā ca tathā ca mukharōgiṇām | śōphasyānāgatānāṁ ca niṣēdhō miśrakaṁ tathā ||21|| vājīkaraṁ ca yat kṣīṇē sarvābādhaśamō'pi ca | mēdhāyuṣkaraṇaṁ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam ||22|| nivr̥ttasantāpakaraṁ kīrtitaṁ ca rasāyanam | snēhōpayaugikaḥ svēdō vamanē savirēcanē ||23|| tayōrvyāpaccikitsā ca nētrabastivibhāgikaḥ | nētrabastivipatsiddhistathā cōttarabastikaḥ ||24|| nirūhakramasañjñaśca tathaivāturasañjñakaḥ | dhūmanasyavidhiścāntyaścatvāriṁśaditi smr̥tāḥ ||25|| prāyaścittaṁ praśamanaṁ cikitsā śāntikarma ca | paryāyāstasya nirdēśāccikitsāsthānamucyatē ||26||
View original
द्विव्रणीयो व्रणः सद्यो भग्नानां वातरोगिकम् | महावातिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः ||१८|| कुष्ठानां महतां चापि मैहिकं पैडिकं तथा | मधुमेहचिकित्सा च तथा चोदरिणामपि ||१९|| मूढगर्भचिकित्सा च विद्रधीनां विसर्पिणाम् | ग्रन्थिवृद्ध्युपदंशानां तथा च क्षुद्ररोगिणाम् ||२०|| शूकदोषचिकित्सा च तथा च मुखरोगिणाम् | शोफस्यानागतानां च निषेधो मिश्रकं तथा ||२१|| वाजीकरं च यत् क्षीणे सर्वाबाधशमोऽपि च | मेधायुष्करणं चापि स्वभावव्याधिवारणम् ||२२|| निवृत्तसन्तापकरं कीर्तितं च रसायनम् | स्नेहोपयौगिकः स्वेदो वमने सविरेचने ||२३|| तयोर्व्यापच्चिकित्सा च नेत्रबस्तिविभागिकः | नेत्रबस्तिविपत्सिद्धिस्तथा चोत्तरबस्तिकः ||२४|| निरूहक्रमसञ्ज्ञश्च तथैवातुरसञ्ज्ञकः | धूमनस्यविधिश्चान्त्यश्चत्वारिंशदिति स्मृताः ||२५|| प्रायश्चित्तं प्रशमनं चिकित्सा शान्तिकर्म च | पर्यायास्तस्य निर्देशाच्चिकित्सास्थानमुच्यते ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (27-28) · Śloka 28
annasya rakṣā vijñānaṁ sthāvarasyētarasya ca | sarpadaṣṭaviṣajñānaṁ tasyaiva ca cikitsitam ||27|| dundubhērmūṣikāṇāṁ ca kīṭānāṁ kalpa ēva ca | aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabhēṣajakalpanāt ||28||
View original
अन्नस्य रक्षा विज्ञानं स्थावरस्येतरस्य च | सर्पदष्टविषज्ञानं तस्यैव च चिकित्सितम् ||२७|| दुन्दुभेर्मूषिकाणां च कीटानां कल्प एव च | अष्टौ कल्पाः समाख्याता विषभेषजकल्पनात् ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (29) · Śloka 29
adhyāyānāṁ śataṁ viṁśamēvamētadudīritam |29|
View original
अध्यायानां शतं विंशमेवमेतदुदीरितम् |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (29-34) · Śloka 35
ataḥ paraṁ svanāmnaiva tantramuttaramucyatē ||29|| adhikr̥tya kr̥taṁ yasmāttantramētadupadravān | aupadravika ityēṣa tasyāgryatvānnirucyatē ||30|| sandhau vartmani śuklē ca kr̥ṣṇē sarvatra dr̥ṣṭiṣu | saṁvijñānārthamadhyāyā gadānāṁ tu prati prati ||31|| cikitsāpravibhāgīyō vātābhiṣyandavāraṇaḥ | paittasya ślaiṣmikasyāpi raudhirasya tathaiva ca ||32|| lēkhyabhēdyaniṣēdhau ca chēdyānāṁ vartmadr̥ṣṭiṣu | kriyākalpō'bhighātaśca karṇōtthāstaccikitsitam ||33|| ghrāṇōtthānāṁ ca vijñānaṁ tadgadapratiṣēdhanam | pratiśyāyaniṣēdhaśca śirōgadavivēcanam ||34|| cikitsā tadgadānāṁ ca śālākyaṁ tantramucyatē |35|
View original
अतः परं स्वनाम्नैव तन्त्रमुत्तरमुच्यते ||२९|| अधिकृत्य कृतं यस्मात्तन्त्रमेतदुपद्रवान् | औपद्रविक इत्येष तस्याग्र्यत्वान्निरुच्यते ||३०|| सन्धौ वर्त्मनि शुक्ले च कृष्णे सर्वत्र दृष्टिषु | संविज्ञानार्थमध्याया गदानां तु प्रति प्रति ||३१|| चिकित्साप्रविभागीयो वाताभिष्यन्दवारणः | पैत्तस्य श्लैष्मिकस्यापि रौधिरस्य तथैव च ||३२|| लेख्यभेद्यनिषेधौ च छेद्यानां वर्त्मदृष्टिषु | क्रियाकल्पोऽभिघातश्च कर्णोत्थास्तच्चिकित्सितम् ||३३|| घ्राणोत्थानां च विज्ञानं तद्गदप्रतिषेधनम् | प्रतिश्यायनिषेधश्च शिरोगदविवेचनम् ||३४|| चिकित्सा तद्गदानां च शालाक्यं तन्त्रमुच्यते |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (35-37) · Śloka 37
navagrahākr̥tijñānaṁ skandasya ca niṣēdhanam ||35|| apasmāraśakunyōśca rēvatyāśca punaḥ pr̥thak | pūtanāyāstathā'ndhāyāḥ śītapūtanamaṇḍikā ||36|| naigamēṣacikitsā ca grahōtpattiḥ sayōnijā | kumāratantramityētacchārīrēṣu ca kīrtitam ||37||
View original
नवग्रहाकृतिज्ञानं स्कन्दस्य च निषेधनम् ||३५|| अपस्मारशकुन्योश्च रेवत्याश्च पुनः पृथक् | पूतनायास्तथाऽन्धायाः शीतपूतनमण्डिका ||३६|| नैगमेषचिकित्सा च ग्रहोत्पत्तिः सयोनिजा | कुमारतन्त्रमित्येतच्छारीरेषु च कीर्तितम् ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (38-40) · Śloka 40
jvarātisāraśōṣāṇāṁ gulmahr̥drōgiṇāmapi | pāṇḍūnāṁ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāśca yē ||38|| tr̥ṣṇāyāśchardihikkānāṁ niṣēdhaḥ śvāsakāsayōḥ | svarabhēdacikitsā ca kr̥myudāvartinōḥ pr̥thak ||39|| visūcikārōcakayōrmūtrāghātavikr̥cchrayōḥ | iti kāyacikitsāyāḥ śēṣamatra prakīrtitam ||40||
View original
ज्वरातिसारशोषाणां गुल्महृद्रोगिणामपि | पाण्डूनां रक्तपित्तस्य मूर्च्छायाः पानजाश्च ये ||३८|| तृष्णायाश्छर्दिहिक्कानां निषेधः श्वासकासयोः | स्वरभेदचिकित्सा च कृम्युदावर्तिनोः पृथक् ||३९|| विसूचिकारोचकयोर्मूत्राघातविकृच्छ्रयोः | इति कायचिकित्सायाः शेषमत्र प्रकीर्तितम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (41) · Śloka 41
amānuṣaniṣēdhaśca tathā''pasmārikō'paraḥ | unmādapratiṣēdhaśca bhūtavidyā nirucyatē ||41||
View original
अमानुषनिषेधश्च तथाऽऽपस्मारिकोऽपरः | उन्मादप्रतिषेधश्च भूतविद्या निरुच्यते ||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (42) · Śloka 42
rasabhēdāḥ svasthavr̥ttaṁ yuktayastāntrikāśca yāḥ | dōṣabhēdā iti jñēyā adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ ||42||
View original
रसभेदाः स्वस्थवृत्तं युक्तयस्तान्त्रिकाश्च याः | दोषभेदा इति ज्ञेया अध्यायास्तन्त्रभूषणाः ||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (43) · Śloka 43
śrēṣṭhatvāduttaraṁ hyētattantramāhurmaharṣayaḥ | bahvarthasaṅgrahācchrēṣṭhamuttaraṁ vā'pi paścimam ||43||
View original
श्रेष्ठत्वादुत्तरं ह्येतत्तन्त्रमाहुर्महर्षयः | बह्वर्थसङ्ग्रहाच्छ्रेष्ठमुत्तरं वाऽपि पश्चिमम् ||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (44-46) · Śloka 46
śālākyatantraṁ kaumāraṁ cikitsā kāyikī ca yā | bhūtavidyēti catvāri tantrē tūttarasañjñitē ||44|| vājīkaraṁ cikitsāsu rasāyanavidhistathā | viṣatantraṁ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṁ samantataḥ ||45|| ityaṣṭāṅgamidaṁ tantramādidēvaprakāśitam | vidhinā'dhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi ||46||
View original
शालाक्यतन्त्रं कौमारं चिकित्सा कायिकी च या | भूतविद्येति चत्वारि तन्त्रे तूत्तरसञ्ज्ञिते ||४४|| वाजीकरं चिकित्सासु रसायनविधिस्तथा | विषतन्त्रं पुनः कल्पाः शल्यज्ञानं समन्ततः ||४५|| इत्यष्टाङ्गमिदं तन्त्रमादिदेवप्रकाशितम् | विधिनाऽधीत्य युञ्जाना भवन्ति प्राणदा भुवि ||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (47) · Śloka 47
ētaddhyavaśyamadhyēyam, adhītya ca karmāpyavaśyamupāsitavyam, ubhayajñō hi bhiṣag rājārhō bhavati ||47||
View original
एतद्ध्यवश्यमध्येयम्, अधीत्य च कर्माप्यवश्यमुपासितव्यम्, उभयज्ञो हि भिषग् राजार्हो भवति ||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (48-50) · Śloka 50
bhavanti cātra- yastu kēvalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ | sa muhyatyāturaṁ prāpya prāpya bhīrurivāhavam ||48|| yastu karmasu niṣṇātō dhārṣṭyācchāstrabahiṣkr̥taḥ | sa satsu pūjāṁ nāpnōti vadhaṁ carcchati rājataḥ ||49|| ubhāvētāvanipuṇāvasamarthau svakarmaṇi | ardhavēdadharāvētāvēkapakṣāviva dvijau ||50||
View original
भवन्ति चात्र- यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्ठितः | स मुह्यत्यातुरं प्राप्य प्राप्य भीरुरिवाहवम् ||४८|| यस्तु कर्मसु निष्णातो धार्ष्ट्याच्छास्त्रबहिष्कृतः | स सत्सु पूजां नाप्नोति वधं चर्च्छति राजतः ||४९|| उभावेतावनिपुणावसमर्थौ स्वकर्मणि | अर्धवेदधरावेतावेकपक्षाविव द्विजौ ||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (51) · Śloka 51
ōṣadhyō'mr̥takalpāstu śastrāśaniviṣōpamāḥ | bhavantyajñairupahr̥tāstasmādētān vivarjayēt ||51||
View original
ओषध्योऽमृतकल्पास्तु शस्त्राशनिविषोपमाः | भवन्त्यज्ञैरुपहृतास्तस्मादेतान् विवर्जयेत् ||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (52) · Śloka 52
snēhādiṣvanabhijñō yaśchēdyādiṣu ca karmasu | sa nihanti janaṁ lōbhāt kuvaidyō nr̥padōṣataḥ ||52||
View original
स्नेहादिष्वनभिज्ञो यश्छेद्यादिषु च कर्मसु | स निहन्ति जनं लोभात् कुवैद्यो नृपदोषतः ||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (53) · Śloka 53
yastūbhayajñō matimān sa samarthō'rthasādhanē | āhavē karma nirvōḍhuṁ dvicakraḥ syandanō yathā ||53||
View original
यस्तूभयज्ञो मतिमान् स समर्थोऽर्थसाधने | आहवे कर्म निर्वोढुं द्विचक्रः स्यन्दनो यथा ||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (54) · Śloka 54
atha vatsa! tadētadadhyēyaṁ yathā tathōpadhāraya mayā prōcyamānaṁ- atha śucayē kr̥tōttarāsaṅgāyāvyākulāyōpasthitāyādhyayanakālē śiṣyāya yathāśakti gururupadiśēt padaṁ pādaṁ ślōkaṁ vā; tē ca padapādaślōkā bhūyaḥ kramēṇānusandhēyāḥ, ēvamēkaikaśō ghaṭayēdātmanā cānupaṭhēt; adrutamavilambitamaviśaṅkitamananunāsikaṁ suvyaktākṣaramapīḍitavarṇamakṣibhruvauṣṭhahastairanabhinītaṁ susaṁskr̥taṁ nātyuccairnātinīcaiśca svaraiḥ paṭhēt | na cāntarēṇa kaścidvrajēt tayōradhīyānayōḥ ||54||
View original
अथ वत्स! तदेतदध्येयं यथा तथोपधारय मया प्रोच्यमानं- अथ शुचये कृतोत्तरासङ्गायाव्याकुलायोपस्थितायाध्ययनकाले शिष्याय यथाशक्ति गुरुरुपदिशेत् पदं पादं श्लोकं वा; ते च पदपादश्लोका भूयः क्रमेणानुसन्धेयाः, एवमेकैकशो घटयेदात्मना चानुपठेत्; अद्रुतमविलम्बितमविशङ्कितमननुनासिकं सुव्यक्ताक्षरमपीडितवर्णमक्षिभ्रुवौष्ठहस्तैरनभिनीतं सुसंस्कृतं नात्युच्चैर्नातिनीचैश्च स्वरैः पठेत् | न चान्तरेण कश्चिद्व्रजेत् तयोरधीयानयोः ||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (55) · Śloka 55
bhavataścātra | śucirguruparō dakṣastandrānidrāvivarjitaḥ | paṭhannētēna vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntamāpnuyāt ||55||
View original
भवतश्चात्र | शुचिर्गुरुपरो दक्षस्तन्द्रानिद्राविवर्जितः | पठन्नेतेन विधिना शिष्यः शास्त्रान्तमाप्नुयात् ||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (56) · Śloka 56
vāksauṣṭhavē'rthavijñānē prāgalbhyē karmanaipuṇē | tadabhyāsē ca siddhau ca yatētādhyayanāntagaḥ ||56||
View original
वाक्सौष्ठवेऽर्थविज्ञाने प्रागल्भ्ये कर्मनैपुणे | तदभ्यासे च सिद्धौ च यतेताध्ययनान्तगः ||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē'dhyayanasampradānīyō nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ ||3||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थानेऽध्ययनसम्प्रदानीयो नाम तृतीयोऽध्यायः ||३||
🔊 Audio coming soon