12. agnikarmavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽગ્નિકર્મવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ| અગ્નિના કૃત્વા યત્ કર્મ, અગ્નેઃ સમ્બન્ધિ વા યત્ કર્મ, તદગ્નિકર્મ; તસ્ય વિધિર્વિધાનં; તદ્યસ્મિન્નધ્યાયે વિદ્યતે તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ‘અગ્નિકર્મીયમ્’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, “અગ્નિકર્માધિકૃત્ય કૃતોઽગ્નિકર્મીયઃ” ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ક્ષારાદગ્નિર્ગરીયાન્ ક્રિયાસુ વ્યાખ્યાતઃ, તદ્દગ્ધાનાં રોગાણામપુનર્ભાવાદ્ભેષજશસ્ત્રક્ષારૈરસાધ્યાનાં તત્સાધ્યત્વાચ્ચ ||૩||

અગ્નિકર્મમાહાત્મ્યમાહ- ક્ષારાદિત્યાદિ|- ક્ષારાદ્ગુરોઃ સકાશાદગ્નિર્ગરીયાન્ ગુરુતરઃ| કુત્ર પુનઃ ક્ષારાદગ્નિર્ગરીયાનિત્યાહ- ક્રિયાસુ કર્મસુ, ન તુ ગુણેષુ; ગુણેષુ પુનસ્ત્રિદોષઘ્નચ્છેદ્યભેદ્યલેખ્યકરણાદિષુ ક્ષાર એવ પ્રધાનઃ; એતેન સ્વે સ્વે કૃત્યે દ્વયોરપિ પ્રાધાન્યમિત્યુક્તં; યથા- દૃઢપ્રહારિત્વેનાર્જુનાત્ કર્ણઃ, કર્ણાદ્દૂરપાતિત્વેનાર્જુનઃ પ્રધાનમિતિ| વ્યાખ્યાત ઇતિ કથિત ઇત્યર્થઃ| પ્રતિજ્ઞાતસ્ય ગરીયસ્ત્વસ્ય સાધકં હેતુમાહ- તદ્દગ્ધાનામિતિ|- અગ્નિદગ્ધાનામ્; અપુનર્ભાવાદિતિ અપુનર્ભાવસ્તુ સાધ્યાનાં સમ્યગ્દગ્ધાનામ્, એતદ્વિપર્યયે ત્વગ્નિદગ્ધસ્યાપિ પુનરુદ્ભવઃ; અન્યે ત્વન્યથા સમાદધતિ- અર્બુદાદયોઽગ્નિના સમૂલમુન્મૂલિતા મિથ્યાહારાદિભિઃ પુનર્દોષપ્રકોપાત્તત્સ્થાન એવાન્યે જાયમાનાસ્તદ્વદુપલભ્યન્તે| હેત્વન્તરં સમુચ્ચિન્વન્નાહ- ભેષજેત્યાદિ| તત્સાધ્યત્વાત્ અગ્નિસાધ્યત્વાદિત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘સ્વેદશસ્ત્રક્ષારૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાયમર્થઃ- ભગન્દરાર્શસાદયઃ પૂર્વં સ્વિદ્યન્તે, પશ્ચાત્તેષુ શસ્ત્રમવચાર્યતે; અથવા સ્વેદગ્રહણં ભેષજોપલક્ષણં, ભેષજાશક્તૌ શસ્ત્રાવચારણં, શસ્ત્રાશક્તાવશેષવ્યાધિશમનાય ક્ષારઃ, ક્ષારાશક્યેઽવગાઢમૂલે વ્યાધાવગ્નિરિતિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અથેમાનિ દહનોપકરણાનિ ભવન્તિ- તદ્યથા- પિપ્પલ્યજાશકૃદ્ગોદન્તશરશલાકાજામ્બવૌષ્ઠેતરલૌહાઃ ક્ષૌદ્રગુડસ્નેહાશ્ચ | તત્ર, પિપ્પલ્યજાશકૃદ્ગોદન્તશરશલાકાસ્ત્વગ્ગતાનાં, જામ્બવૌષ્ઠેતરલૌહા માંસગતાનાં, ક્ષૌદ્રગુડસ્નેહાઃ સિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિગતાનામ્ ||૪||

અગ્ન્યવચારણોપકરણાનિ નિદર્શયન્નાહ- અથેમાનીત્યાદિ| અજાશકૃત્ છાગપુરીષં; જામ્બવૌષ્ટં જમ્બૂફલસદૃશમુખાગ્રા કૃષ્ણપાષાણરચિતા વર્તિઃ; ઇતરલોહાસ્તામ્રરજતાદયઃ, તેષાં વિકારા લૌહાઃ; ક્ષૌદ્રગુડસ્નેહાશ્ચેતિ ચકારાત્ સર્જરસમધૂચ્છિષ્ટાદયઃ| અગ્ન્યુપકરણરાશિત્રયસ્ય પ્રત્યેકં વિષયં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| ત્વગ્ગતાનામિતિ વાતકફકૃતાનાં સુપ્ત્યાદિવિકારાણામ્| માંસગતાનાં વાતકફજવિકારાણામ્| ક્ષૌદ્રગુડસ્નેહા ઇત્યત્રાપિ વાતકફસમ્ભૂતાનામિતિ બોદ્ધવ્યમ્| નનુ, કાશ્યપેન મુનિના સિરાદિષ્વગ્નિકર્મ પ્રતિષિદ્ધં; તથા ચ તદ્વચનં- “ન સિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિમર્મસ્વપિ કથઞ્ચન| દંશસ્યોત્કર્તનં કાર્યં દાહો વા ભિષજાઽગ્નિના|”- ઇતિ; ઇહ તુ સિરાદિષ્વપ્યગ્નિકર્મોક્તમ્, ઇત્થં ચ શાસ્ત્રાન્તરવિરોધઃ; તન્ન, અત્રાપિ સિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિચ્છેદાદ્રક્તાતિપ્રવૃત્તૌ વ્યાપત્પ્રતીકારાયાગ્નિકર્મોક્તં, ન પુનઃ સિરાદિગતરોગોચ્છેદનાય, યતો માંસદાહાદેવ સિરાદિગતરોગોચ્છેદો જાયત એવ; તથા ચ ભદ્રશૌનકઃ- “ત્વઙ્માંસસંશ્રિતો વાયુસ્ત્વગ્દાહેનૈવ શામ્યતિ| માંસે દગ્ધે હિ શામ્યન્તિ સિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિજાઃ”- ઇતિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્રાગ્નિકર્મ સર્વર્તુષુ કુર્યાદન્યત્ર શરદ્ગ્રીષ્માભ્યાં; તત્રાપ્યાત્યયિકેઽગ્નિકર્મસાધ્યે વ્યાધૌ તત્પ્રત્યનીકં વિધિં કૃત્વા ||૫||

તસ્ય કાલં સાપવાદં નિર્દિશન્નાહ- તત્રાગ્નીત્યાદિ| તત્રાગ્નિકર્મ સર્વર્તુષુ કુર્યાદિત્યુત્સર્ગઃ, અન્યત્ર શરદ્ગ્રીષ્માભ્યામિત્યપવાદઃ| શરદ્ગ્રીષ્મયોરપ્યવસ્થાયાં પ્રવૃત્તિમાહ- તત્રાપીત્યાદિ| તત્રાપીતિ શરદ્ગ્રીષ્મયોરપિ, આત્યયિકે આશુપ્રાણવિનાશકે, તત્પ્રત્યનીકવિધિં કૃત્વેતિ તસ્યાગ્નિસમાનસ્ય શરદ્ગ્રીષ્માભિધાનસ્યર્તોઃ, પ્રત્યનીકવિધિં વિપરીતવિધાનં શીતાચ્છાદનભોજનપ્રદેહાદિકં કૃત્વા; ‘અગ્નિકર્મ કુર્યાત્’ ઇત્યનુવર્તતે| અત્ર પાઠે કેચિદ્વિધિશબ્દં ન પઠન્તિ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

સર્વવ્યાધિષ્વૃતુષુ ચ પિચ્છિલમન્નં ભુક્તવતઃ; મૂઢગર્ભાશ્મરીભગન્દરોદરાર્શોમુખરોગેષ્વભુક્તવતઃ કર્મ કુર્વીત ||૬||

સર્વાગ્નિકર્માઙ્ગવિધિમાહ- સર્વવ્યાધિષ્વિત્યાદિ| અત્રાપિ ‘અગ્નિકર્મ કુર્યાત્’ ઇતિ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| પિચ્છિલમન્નં પિચ્છિલવીર્યમન્નં; શીતમૃદુપિચ્છિલાનાં વીર્યાણાં પિત્તઘ્નત્વાત્| તત્ર પ્રદેશેષુ ભોજનસ્ય પ્રતિષેધમાહ- મૂઢગર્ભાશ્મરીત્યાદિ| એષુ ભોજને કૃતે ઊર્ધ્વાધોવેગાભ્યાં કર્મવિઘાતઃ સ્યાત્ ક્વચિદુદરાનવકાશત્વાત્| કેચિદત્ર ‘મૂઢગર્ભાશ્મરી’ ઇત્યાદિપાઠં ન પઠન્તિ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તત્ર દ્વિવિધમગ્નિકર્માહુરેકે- ત્વગ્દગ્ધં, માંસદગ્ધં ચ; ઇહ તુ સિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિષ્વપિ ન પ્રતિષિદ્ધોઽગ્નિઃ ||૭||

અગ્નિકર્મણ્યેકીયમતં દર્શયન્નાહ- તત્ર દ્વિવિધમિત્યાદિ| સ્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તં દર્શયન્નાહ- ઇહ તુ સિરેત્યાદિ| સિરાદિષ્વપ્યગ્નિકર્મ કર્તવ્યમિત્યર્થઃ પૂર્વં વ્યાખ્યાતઃ; “સિરાદિષ્વપ્યગ્નિકર્મવિધિરાત્યયિકે વ્યાધાવેવ, નાન્યત્ર” ઇત્યન્યે વ્યાખ્યાનયન્તિ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

તત્ર, શબ્દપ્રાદુર્ભાવો દુર્ગન્ધતા ત્વક્સઙ્કોચશ્ચ ત્વગ્દગ્ધે, કપોતવર્ણતાઽલ્પશ્વયથુવેદના શુષ્કસઙ્કુચિતવ્રણતા ચ માંસદગ્ધે; કૃષ્ણોન્નતવ્રણતા સ્રાવસન્નિરોધશ્ચ સિરાસ્નાયુદગ્ધે, રૂક્ષારુણતા કર્કશસ્થિરવ્રણતા ચ સન્ધ્યસ્થિદગ્ધે ||૮||

ત્વગાદિષુ કર્મણિ કૃતે પ્રતિવિષયં ભેદલક્ષણં દર્શયન્નાહ- તત્ર શબ્દેત્યાદિ| સ્થિરવ્રણતા કઠિનવ્રણતા||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

તત્ર શિરોરોગાધિમન્થયોર્ભ્રૂલલાટશઙ્ખપ્રદેશેષુ દહેત્, વર્ત્મરોગેષ્વાર્દ્રાલક્તકપ્રતિચ્છન્નાં દૃષ્ટિં કૃત્વા વર્ત્મરોમકૂપાન્ ||૯||

રોગભેદાચ્છરીરાવયવવિશેષેષ્વગ્ન્યવચારણં દર્શયન્નાહ- તત્ર શિરોરોગેત્યાદિ| અધિમન્થઃ અક્ષિરોગોઽભિષ્યન્દપૂર્વકઃ| ભ્રુવૌ અક્ષિકૂટોપરિ રોમરાજી, શઙ્ખૌ ભ્રૂકર્ણયોર્મધ્યમ્| વર્ત્મદેશે યથાઽગ્ન્યવચારણં તથા દર્શયન્નાહ- વર્ત્મરોગેષ્વિત્યાદિ| ‘દહેત્’ ઇત્યનુવર્તતે| વર્ત્મ નેત્રચ્છાદનમ્| આર્દ્રાલક્તક આર્દ્રકર્પટઃ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિસ્થિતેઽત્યુગ્રરુજિ વાયાવુચ્છ્રિતકઠિનસુપ્તમાંસે વ્રણે ગ્રન્થ્યર્શોઽર્બુદભગન્દરાપચીશ્લીપદચર્મકીલતિલકાલકાન્ત્રવૃદ્ધિસન્ધિસિરાચ્છેદનાદિષુ નાડીશોણિતાતિપ્રવૃત્તિષુ ચાગ્નિકર્મ કુર્યાત્ ||૧૦||

શેષવિષયમવસ્થાભેદેન દર્શયન્નાહ- ત્વઙ્માંસેત્યાદિ| અત્યુગ્રરુજે વાયૌ ઇતિ ઉગ્રશૂલે વાયૌ| ઉચ્છ્રિતકઠિનસુપ્તમાંસે ઇતિ ઉચ્છ્રિતમુત્સેધવત્, સુપ્તમચેતનમ્| નાડીતિ વ્રણવિશેષઃ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

તત્ર વલય-બિન્દુ-વિલેખા-પ્રતિસારણાનીતિ દહનવિશેષાઃ ||૧૧||

પ્રણિધાનાકારવિશેષમાહ- તત્ર વલયેત્યાદિ| વ્યાધિમૂલે વલયમિવ વલયં, શલાકાગ્રનિર્મિતો, બિન્દુરિવ બિન્દુઃ, તિર્યગૃજુવક્રા વિવિધા લેખા વિલેખા, તપ્તશલાકાપ્રભૃતિભિરવઘર્ષણં પ્રતિસારણં; વિશેષા ઇતિ આશ્રયવ્યાધિવશેનાકૃતિભેદાઃ| તત્ર વલયેત્યાદિગદ્યસ્યાદૌ કેચિત્ ‘રોગાકૃતિમવેક્ષ્ય’ ઇતિ પઠન્તિ; સ ચ નિબન્ધકારૈર્ન પઠિતઃ, કુતઃ? તસ્યાર્થસ્યાગ્રિમશ્લોકેનૈવોક્તત્વાત્||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ભવતિ ચાત્ર- રોગસ્ય સંસ્થાનમવેક્ષ્ય સમ્યઙ્નરસ્ય મર્માણિ બલાબલં ચ | વ્યાધિં તથર્તું ચ સમીક્ષ્ય સમ્યક્ તતોઽવ્યવસ્યેદ્ભિષગગ્નિકર્મ ||૧૨||

વલયાદિદહનવિશેષારમ્ભહેતું પરિહાર્યાણિ ચ દર્શયિતુમાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| રોગસ્ય ગ્રન્થ્યાદેઃ| સંસ્થાનમ્ આયતાદ્યાકારમ્| એતેન વલયાદ્યારમ્ભહેતુઃ કથિતઃ| પરિહાર્યાણિ ચ કથયન્નાહ- નરસ્ય મર્માણીત્યાદિ| બલાબલમિતિ ‘આતુરસ્ય’ ઇતિ શેષઃ, બલવત્યાતુરે કર્માધિકારઃ, અબલવતિ પરિહારઃ| વ્યાધિં વાતકફાત્મકં, તત્રાગ્નિકર્માધિકારઃ, પરિહારસ્તુ રક્તપિત્તાદૌ| ઋતુમિતિ હેમન્તાદિપ્રવૃત્તિવિષયમ્, અપ્રવૃત્તિસ્તુ શરદ્ગ્રીષ્મયોઃ| અવેક્ષ્ય સમ્યગિતિ અત્રૈકસ્મિન્નેવ શ્લોકે એકાર્થશબ્દદ્વયકરણં પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવિષયયોરુભયોરપ્યવેક્ષણે યત્નઃ કાર્ય ઇતિ પ્રતિપાદનાર્થમ્| અધ્યવસ્યેત્ કુર્યાદિત્યર્થઃ| પ્રથમસ્ય ‘અવેક્ષ્ય સમ્યક્’ ઇત્યેતસ્ય સ્થાને ‘અથો વિદિત્વા’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, વિદિત્વા જ્ઞાત્વા||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

તત્ર સમ્યગ્દગ્ધે મધુસર્પિર્ભ્યામભ્યઙ્ગઃ ||૧૩||

ઇદાનીં સમ્યગ્દગ્ધં ચિકિત્સન્નાહ- તત્ર સમ્યગ્દગ્ધે ઇત્યાદિ| અગ્નિકર્મદૂષિતરક્તપિત્તયોઃ પ્રસાદાય વેદનોપશમાય ચ||૧૩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

અથેમાનગ્નિના પરિહરેત્- પિત્તપ્રકૃતિમન્તઃશોણિતં ભિન્નકોષ્ઠમનુદ્ધૃતશલ્યં દુર્બલં બાલં વૃદ્ધં ભીરુમનેકવ્રણપીડિતમસ્વેદ્યાંશ્ચેતિ ||૧૪||

અગ્નેર્નિવૃત્તિવિષયં દર્શયન્નાહ- અથેમાનિત્યાદિ| અન્તઃશોણિતં ભિન્નકોષ્ઠમિતિ ઇત્થમ્ભૂતસ્ય પુરુષસ્ય શોણિતનિરોધેન દાહપાકાદિસમ્ભવાત્| ‘અનેકવ્રણપીડિતમ્’ ઇત્યસ્ય સ્થાને કેચિત્ ‘અનેકવ્યાધિપરિપીડિતમ્’ ઇતિ પઠન્તિ| અસ્વેદ્યાઃ ‘પાણ્ડુર્મેહી રક્તપિત્તી તૃષાર્તઃ’ (ચિ. અ. ૩૨) ઇત્યાદયઃ||૧૪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

અત ઊર્ધ્વમિતરથાદગ્ધલક્ષણં વક્ષ્યામઃ | તત્ર, સ્નિગ્ધં રૂક્ષં વાઽઽ(ચા)શ્રિત્ય દ્રવ્યમગ્નિર્દહતિ; અગ્નિસન્તપ્તો હિ સ્નેહઃ સૂક્ષ્મસિરાનુસારિત્વાત્ત્વગાદીનનુપ્રવિશ્યાશુ દહતિ; તસ્માત્ સ્નેહદગ્ધેઽધિકા રુજો ભવન્તિ ||૧૫||

વલયાદિપ્રકારાત્ પ્રકારાન્તરેણાગ્નિદગ્ધલક્ષણં વક્તુમાહ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| ઇતરથા દગ્ધમિતિ પ્રકારાન્તરેણ વૈદ્યાદૃતે પ્રમાદાદ્દગ્ધમ્| તત્રેત્યાદિ દ્રવ્યં સ્નિગ્ધં સર્પિરાદિ, રૂક્ષં દ્રવ્યં કાષ્ઠપાષાણલોષ્ટાદિ||૧૫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

તત્ર પ્લુષ્ટં દુર્દગ્ધં સમ્યગ્દગ્ધમતિદગ્ધં ચેતિ ચતુર્વિધમગ્નિદગ્ધમ્ | તત્ર યદ્વિવર્ણં પ્લુષ્યતેઽતિમાત્રં તત્ પ્લુષ્ટં; યત્રોત્તિષ્ઠન્તિ સ્ફોટાસ્તીવ્રાશ્ચોષદાહરાગપાકવેદનાશ્ચિરાચ્ચોપશામ્યન્તિ તદ્દુર્દગ્ધં; સમ્યગ્દગ્ધમનવગાઢં તાલવર્ણં સુસંસ્થિતં પૂર્વલક્ષણયુક્તં ચ; અતિદગ્ધે માંસાવલમ્બનં ગાત્રવિશ્લેષઃ સિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિવ્યાપાદનમતિમાત્રં જ્વરદાહપિપાસામૂર્ચ્છાશ્ચોપદ્રવા ભવન્તિ, વ્રણશ્ચાસ્ય ચિરેણ રોહતિ, રૂઢશ્ચ વિવર્ણો ભવતિ | તદેતચ્ચતુર્વિધમગ્નિદગ્ધલક્ષણમાત્મકર્મપ્રસાધકં ભવતિ ||૧૬||

તત્રાગ્નિદગ્ધં વૈદ્યદોષાત્ પ્રમાદાદ્વા ચતુર્વિધં દર્શયન્નાહ- તત્ર પ્લુષ્ટમિત્યાદિ| પ્લુષ્ટદુર્દગ્ધયોર્હીનદગ્ધત્વેઽપિ પૃથક્કરણં લક્ષણચિકિત્સાભેદાત્| ‘તત્ર પ્લુષ્ટમ્’ ઇત્યાદિગણનયૈવ ચતુઃસઙ્ખ્યા લબ્ધા, પુનઃ ‘ચતુર્વિધમ્’ ઇતિકરણં પ્લુષ્ટદુર્દગ્ધાભ્યાં ભેદાભ્યાં હીનદગ્ધસ્ય ત્રિપ્રકારદાહશઙ્કાનિરાસાર્થમ્| એષાં લક્ષણમાહ- તત્ર યદ્વિવર્ણમિત્યાદિ| તત્ર તેષુ મધ્યે| વિવર્ણં પ્રાકૃતવર્ણાદન્યવર્ણમ્| પ્લુષ્યતેઽતિમાત્રમ્ અત્યર્થં દહ્યતે ન ચ સ્ફોટોત્પત્તિઃ સ્યાત્| અન્યે ત્વત્ર ‘પ્લુષ્ટમતિમાત્રં વિવર્ણં યત્ પ્લુષ્યતે’ ઇતિ પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- અતિમાત્રં વિવર્ણં યત્ પ્લુષ્યત ઇતિ અગ્નિતાપેનોત્સ્વિન્નમિવ ભવતિ; વિવર્ણમત્ર પાણ્ડુવર્ણમ્| યત્રેત્યાદિ| ચોષ આકૃષ્યત ઇવ વેદનાવિશેષઃ, દાહો ભસ્મસાદ્ભવતીવ, રાગો રક્તતા, વેદના ઓષાદયઃ| સમ્યગ્દગ્ધમિત્યાદિ| અનવગાઢમ્ અતિદગ્ધલક્ષણરહિતમ્| તાલવર્ણં પક્વતાલફલવર્ણમિત્યર્થઃ; ‘પક્વતાલવર્ણં’ ઇત્યેકે પઠન્તિ, અપરે તુ ‘તાલપક્વફલવર્ણં’ ઇતિ| સુસંસ્થિતમ્ અત્યુન્નતાવનતાદિદોષવર્જિતમ્| પૂર્વલક્ષણયુક્તં ચેતિ ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિદાહલિઙ્ગયુક્તમ્| અતિદગ્ધે ઇત્યાદિ| ગાત્રવિશ્લેષો વિષટનં, વ્યાપાદનં હિંસનમ્| અતિમાત્રશબ્દો જ્વરાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| મૂર્ચ્છાશ્ચેતિ ચકારાચ્છોણિતસ્રાવાદયશ્ચ| તદેતદિત્યાદિ| પ્લુષ્ટાદિભેદેન ચતુર્વિધમપ્યગ્નિકર્મ વૈદ્યસ્ય યદાત્મકર્મ ચિકિત્સારૂપં તસ્ય પ્રસાધકં ભવતીત્યર્થઃ| નનુ, સમ્યગ્દગ્ધલક્ષણમેવ વૈદ્યસ્યાત્મકર્મપ્રસાધકં ભવતિ, ન પુનઃ પ્લુષ્ટદુર્દગ્ધાતિદગ્ધલક્ષણં, સત્યં, સમ્યગ્દગ્ધલક્ષણં વૈદ્યકર્મપ્રસાધકમુપાદેયત્વેન, પ્લુષ્ટદુર્દગ્ધાતિદગ્ધલક્ષણં પરિહાર્યત્વેનેતિ ન દોષઃ| અન્યે ચાન્યથા પઠન્તિ- ‘તદેતચ્ચતુર્વિધમગ્નિદગ્ધલક્ષણં પૂર્વોક્તકર્મપ્રસાધકં ભવતિ’- ઇતિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- “પૂર્વોક્તં ત્વઙ્માંસાશ્રિતં યદગ્નિકર્મ તલ્લક્ષણપ્રસાધકં દ્યોતકં ભવતિ; અથવા પૂર્વોક્તેષ્વગ્નિસાધ્યેષુ શિરોરોગાધિમન્થાદિષુ યદગ્નિકર્મ તત્પ્રસાધકં હેયોપાદેયરૂપતયેત્યર્થઃ” ઇતિ| અપરે તુ ‘તદેતચ્ચતુર્વિધમગ્નિદગ્ધલક્ષણં પૂર્વોક્તકર્મપ્રસાધનં ચ ભવતિ’ ઇતિ ચકારં પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ; તેષાં મતે યદેતચ્ચતુર્વિધમગ્નિકર્મ તત્કથં ચિકિત્સનીયમિત્યાહ- પૂર્વોક્તકર્મપ્રસાધનં; પૂર્વપ્રતિપાદિતા યા ક્રિયા તત્પ્રતીકારં તચ્ચિકિત્સિતમિત્યર્થઃ| પૂર્વપ્રતિપાદિતક્રિયા તુ ‘સમ્યગ્દગ્ધે મધુસર્પિર્ભ્યામભ્યઙ્ગ’ ઇત્યાદિકા| ચકારાદ્વક્ષ્યમાણાપરાગ્નિપ્લુષ્ટપ્રતપનાદિકર્મપ્રસાધકમિતિ જ્ઞેયમ્||૧૬||

Adhikarana 16 (17-18) · Śloka 19

ભવન્તિ ચાત્ર- અગ્નિના કોપિતં રક્તં ભૃશં જન્તોઃ પ્રકુપ્યતિ | તતસ્તેનૈવ વેગેન પિત્તમસ્યાભ્યુદીર્યતે ||૧૭|| તુલ્યવીર્યે ઉભે હ્યેતે રસતો દ્રવ્યતસ્તથા | તેનાસ્ય વેદનાસ્તીવ્રાઃ પ્રકૃત્યા ચ વિદહ્યતે ||૧૮|| સ્ફોટાઃ શીઘ્રં પ્રજાયન્તે જ્વરસ્તૃષ્ણા ચ બાધતે |૧૯|

ઇદાનીં સર્વાગ્નિદગ્ધેષુ ચિકિત્સાર્થં વિશિષ્ટદૂષ્યદોષયોર્દુષ્ટિં દર્શયન્નાહ- ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| તતસ્તદનન્તરં; તેનૈવાગ્નિના રક્તેન ચેત્યર્થઃ| કુતઃ પુનઃ પ્રાધાન્યેનાગ્નિદગ્ધે પિત્તમેવોદીર્યત ઇત્યાહ- તુલ્યવીર્યે ઇત્યાદિ| હિ યસ્માત્ કારણાત્, એતે દ્વે અપ્યગ્નિપિત્તે, તુલ્યવીર્યે ઉષ્ણવીર્યે, રસતો રસાત્ દ્વે અપિ કટુકે, દ્રવ્યતો દ્રવ્યાદપિ તુલ્યે; તથાહિ- સદૃશ એવાધારો વહ્નેઃ પિત્તસ્યાપિ, દ્રવ્યં ચાત્ર રસાદ્યાધાર ઉચ્યતે; તતઃ કારણાત્તેનાગ્નિનાઽસ્ય પિત્તસ્ય કોપિતસ્ય વેદના દાહાદિકા ‘ભવન્તિ’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| પ્રકૃત્યા ચ વિદહ્યત ઇતિ પ્રકૃત્યા સ્વભાવેન, વિદહ્યતે વિદાહમુપયાતિ| તાભ્યામેવ રક્તપિત્તાભ્યાં સ્ફોટા જ્વરાદયશ્ચ શીઘ્રં પ્રજાયન્ત ઇતિ| અન્યે તુ ‘ઉભે’ ઇત્યત્ર ‘રક્તપિત્તે’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| ઉષ્ણવીર્યત્વં ચ મધુરરસસ્યાપિ રક્તપિત્તસ્ય યાન્ત્રિકેક્ષુરસવદ્વિદાહિત્વાત્| દ્રવ્યત ઇતિ એતે દ્વે અપિ રક્તપિત્તે દ્રવ્યાદપિ તુલ્યે, દ્રવ્યશબ્દેનાત્ર હેત્વાધારૌ કથ્યેતે; તદ્યથા- રક્તપિત્તયોર્દ્વયોરપિ તેજો હેતુઃ, આધારશ્ચ દ્વયોરપિ તેજ એવેતિ||૧૭-૧૮||-

Adhikarana 17 (19-21) · Śloka 21

દગ્ધસ્યોપશમાર્થાય ચિકિત્સા સમ્પ્રવક્ષ્યતે ||૧૯|| પ્લુષ્ટસ્યાગ્નિપ્રતપનં કાર્યમુષ્ણં તથૌષધમ્ | શરીરે સ્વિન્નભૂયિષ્ઠે સ્વિન્નં ભવતિ શોણિતમ્ ||૨૦|| પ્રકૃત્યા હ્યુદકં શીતં સ્કન્દયત્યતિશોણિતમ્ | તસ્માત્ સુખયતિ હ્યુષ્ણં નનુ શીતં કથઞ્ચન ||૨૧||

દગ્ધસ્યેત્યાદિ| અગ્નિપ્રતપનં સ્વેદનમ્| ઉષ્ણં તથૌષધમિતિ આલેપનાન્નપાનાદિકમ્| કુતઃ કારણાદત્ર શરીરમુપચર્યતે નાગ્નિકોપિતં રક્તપિત્તમિત્યાહ- શરીરે ઇત્યાદિ| સ્વિન્નભૂયિષ્ઠે અત્યર્થં સ્વિન્ને| સ્વલ્પમપિ રક્તં યદ્યસ્વિન્નં ભવતિ તદા રક્તપિત્તોપશમનેન શીતોપચારેણ દુઃખમુત્પાદયતીતિ દર્શયન્નાહ- પ્રકૃત્યેત્યાદિ| સ્કન્દયત્યતિશોણિતમિતિ રક્તમત્યર્થં સ્ત્યાનતાં નયતીત્યર્થઃ; સ્ત્યાનેન રક્તેન ચ રુદ્ધમાર્ગો વાયુરૂષ્માઽપ્યનિર્ગચ્છન્ પ્લુષ્ટે શૂલશોફરાગાદિકાં વેદનાં કરોતિ, અતઃ શીતક્રિયા ન સુખં કરોતિ; ઉષ્ણક્રિયા પુના રક્તવિલયનકરી ભવતિ, અત ઊષ્મનિઃસરણવાતાનુલોમહેતુઃ સાઽતિસુખયતિ||૧૯-૨૧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

શીતામુષ્ણાં ચ દુર્દગ્ધે ક્રિયાં કુર્યાદ્ભિષક્ પુનઃ | ઘૃતાલેપનસેકાંસ્તુ શીતાનેવાસ્ય કારયેત્ ||૨૨||

દુર્દગ્ધક્રિયાં નિર્દિશન્નાહ- શીતામિત્યાદિ| દુર્દગ્ધેઽવગાઢમૂલદગ્ધભાગસ્ય સ્વિન્નરક્તસ્ય નિર્વાપણાર્થં શીતાં ક્રિયાં કુર્યાત્, અનવગાઢમૂલદગ્ધભાગસ્યાસ્વિન્નરક્તસ્ય વિલયનાર્થમુષ્ણાં ક્રિયાં કુર્યાત્; અન્યે તુ શીતાં દાહાતિશયે, નાતિદાહે ઉષ્ણામિતિ| પુનઃ કિં કુર્યાદિત્યાહ- ઘૃતાલેપનાદીનપિ શીતાનેવ કારયેદિતિ| એવં સુખીભવતિ વ્રણરોહણં ચ||૨૨||

Adhikarana 19 (23-24) · Śloka 24

સમ્યગ્દગ્ધે તુગાક્ષીરીપ્લક્ષચન્દનગૈરિકૈઃ | સામૃતૈઃ સર્પિષા સ્નિગ્ધૈરાલેપં કારયેદ્ભિષક્ ||૨૩|| ગ્રામ્યાનૂપૌદકૈશ્ચૈનં પિષ્ટૈર્માંસૈઃ પ્રલેપયેત્ | પિત્તવિદ્રધિવચ્ચૈનં સન્તતોષ્માણમાચરેત્ ||૨૪||

સમ્યગ્દગ્ધે ચિકિત્સામાહ- સમ્યગ્દગ્ધ ઇત્યાદિ| તુગાક્ષીરી વંશરોચના, અન્યે તુ વંશરોચનાનુકારિ પાર્થિવં દ્રવ્યં, પ્લક્ષઃ પર્કટી, ચન્દનં રક્તચન્દનં, સામૃતૈરિતિ ગુડૂચીસહિતૈઃ; એતૈસ્તુગાક્ષીર્યાદિદ્રવ્યૈર્ઘૃતસ્નિગ્ધીકૃતૈઃ પિત્તપ્રત્યનીકમવિશોષિણં લેપં સમ્યગ્દગ્ધે કારયેદિત્યર્થઃ| વાતશાન્ત્યર્થં પ્રલેપમાહ- ગ્રામ્યેત્યાદિ| ગ્રામ્યા અશ્વાદયઃ, આનૂપા વરાહમહિષાદયઃ, ઔદકાઃ કૂર્માદયઃ| પિત્તવિદ્રધિવદિત્યાદિ એનં સમ્યગ્દગ્ધં, સન્તતોષ્માણં બલવત્તરોષ્માણમ્||૨૩-૨૪||

Adhikarana 20 (25-26) · Śloka 27

અતિદગ્ધે વિશીર્ણાનિ માંસાન્યુદ્ધૃત્ય શીતલામ્ | ક્રિયાં કુર્યાદ્ભિષક્ પશ્ચાચ્છાલિતણ્ડુલકણ્ડનૈઃ ||૨૫|| તિન્દુકીત્વક્કપાલૈર્વા ઘૃતમિશ્રૈઃ પ્રલેપયેત્ | વ્રણં ગુડૂચીપત્રૈર્વા છાદયેદથવૌદકૈઃ ||૨૬|| ક્રિયાં ચ નિખિલાં કુર્યાદ્ભિષક્ પિત્તવિસર્પવત્ |૨૭|

અતિદગ્ધે ચિકિત્સામાહ- અતિદગ્ધે ઇત્યાદિ| વિશીર્ણાનિ અવલમ્બિતાનિ| શાલિતણ્ડુલકણ્ડનૈરિતિ શાલિતણ્ડુલકણ્ડનોદ્ભવૈર્ગુણ્ડનૈઃ કણૈરિત્યર્થઃ; કણૈશ્ચ ચૂર્ણપ્રયોગકાલે ‘અવચૂર્ણયેત્’ ઇત્યધ્યાહારઃ| તિન્દુકીત્વક્કપાલૈર્વેતિ તિન્દુકીવલ્કલકર્પરૈઃ; ‘તિન્દુકીત્વચા તિન્દુકીવલ્કલેન, કપાલૈર્મૃત્ખર્પરૈઃ’ ઇત્યન્યે| ‘તિન્દુકીત્વક્કષાયૈર્વા’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તિન્દુક્યા યા ત્વક્ તયા પ્રલેપયેત્, કષાયાઃ કષાયવૃક્ષાશ્ચ યે તૈરપીત્યર્થઃ| અન્યે તુ કષાયશબ્દેન ચૂર્ણમાહુઃ; તત્ર તિન્દુકીવલ્કલચૂર્ણૈરિત્યર્થઃ| ઔદકૈઃ પદ્મોત્પલાદિપત્રૈઃ; પિત્તરક્તોપદ્રુતો વ્રણો ગુડૂચ્યાદિપત્રચ્છાદનેનોષ્માણં ત્યક્ત્વા સુખં સંરોહતિ||૨૫-૨૬||-

Adhikarana 21 (27-28) · Śloka 28

મધૂચ્છિષ્ટં સમધુકં રોધ્રં સર્જરસં તથા ||૨૭|| મઞ્જિષ્ઠાં ચન્દનં મૂર્વાં પિષ્ટ્વા સર્પિર્વિપાચયેત્ | સર્વેષામગ્નિદગ્ધાનામેતદ્રોપણમુત્તમમ્ ||૨૮||

સર્વેષ્વગ્નિદગ્ધેષુ રોપણાર્થં ચિકિત્સાં દર્શયન્નાહ- મધૂચ્છિષ્ટમિત્યાદિ| ઇદં ચ સામાન્યં રોપણં ઘૃતં કેચિત્ પઠન્તિ, ન તુ નિબન્ધકારા ઇતિ; સૂપયોગિત્વાન્મયાઽપિ લિખિતમ્||૨૭-૨૮||

Adhikarana 22 (29) · Śloka 29

સ્નેહદગ્ધે ક્રિયાં રૂક્ષાં વિશેષેણાવચારયેત્ |૨૯|

સ્નેહદગ્ધે ચિકિત્સામાહ- સ્નેહદગ્ધે ઇત્યાદિ| રૂક્ષદગ્ધે પુનરનુક્તામપિ સ્નિગ્ધાં ક્રિયામવચારયેત્|૨૯|-

Adhikarana 23 (29-37) · Śloka 37

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ધૂમોપહતલક્ષણમ્ ||૨૯|| શ્વસિતિ ક્ષૌતિ ચાત્યર્થમપ્યાધમતિ કાસતે | ચક્ષુષોઃ પરિદાહશ્ચ રાગશ્ચૈવોપજાયતે ||૩૦|| સધૂમકં નિશ્વસિતિ ઘ્રેયમન્યન્ન વેત્તિ ચ | તથૈવ ચ રસાન્ સર્વાન્ શ્રુતિશ્ચાસ્યોપહન્યતે ||૩૧|| તૃષ્ણાદાહજ્વરયુતઃ સીદત્યથ ચ મૂર્ચ્છતિ | ધૂમોપહત ઇત્યેષઃ શૃણુ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્ ||૩૨|| સર્પિરિક્ષુરસં દ્રાક્ષાં પયો વા શર્કરામ્બુ વા | મધુરામ્લૌ રસૌ વાઽપિ વમનાય પ્રદાપયેત્ ||૩૩|| વમતઃ કોષ્ઠશુદ્ધિઃ સ્યાદ્ધૂમગન્ધશ્ચ નશ્યતિ | વિધિનાઽનેન શામ્યન્તિ સદનક્ષવથુજ્વરાઃ ||૩૪|| દાહમૂર્ચ્છાતૃડાધ્માનશ્વાસકાસાશ્ચ દારુણાઃ | મધુરૈર્લવણામ્લૈશ્ચ કટુકૈઃ કવલગ્રહૈઃ ||૩૫|| સમ્યગ્ગૃહ્ણાતીન્દ્રિયાર્થાન્ મનશ્ચાસ્ય પ્રસીદતિ | શિરોવિરેચનં ચાસ્મૈ દદ્યાદ્યોગેન શાસ્ત્રવિત્ ||૩૬|| દૃષ્ટિર્વિશુધ્યતે ચાસ્ય શિરોગ્રીવં ચ દેહિનઃ | અવિદાહિ લઘુ સ્નિગ્ધમાહારં ચાસ્ય કલ્પયેત્ ||૩૭||

ઇદાનીં કણ્ઠનાસાદિષુ કર્મણિ કૃતે ધૂમોપઘાતલક્ષણં ચિકિત્સાં ચ દર્શયન્નાહ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| શ્વસિતિ શ્વાસં કરોતિ| ક્ષૌતિ ચાત્યર્થમિતિ અતિશયેન છિક્કતિ | આધમતિ આધ્માનયુક્તો ભવતિ| રાગઃ પીતલોહિતતા અક્ષ્ણોઃ| ઘ્રેયમન્યત્ર વેત્તિ ચેતિ નાસાગતદોષેણ ધૂમાદન્યદ્ ઘ્રેયં ન વેત્તિ, ‘ઘ્રેયં તાવન્ન વેત્તિ અન્યત્ સ્પૃશ્યં દૃશ્યં ચ ન વેત્તિ’ ઇત્યન્યે| રસાન્ સર્વાનિત્યત્ર ‘ન વેત્તિ’ ઇતિ સમ્બધ્યતે| શ્રુતિશ્ચાસ્યોપહન્યત ઇતિ ન શૃણોતીત્યર્થઃ; શ્રોત્રગતદોષેણ| તૃષ્ણાદાહજ્વરયુત ઇતિ સ્પર્શદોષેણ| સીદતિ ક્રિયાસ્વસમર્થો ભવતીત્યર્થઃ| શૃણુ તસ્યેત્યાદિ| સર્પિરિક્ષુરસમિત્યેકો યોગઃ, દ્રાક્ષાં પયો વેતિ દ્વિતીયઃ, શર્કરામ્બુ વેતિ તૃતીયઃ, મધુરામ્લૌ રસૌ વાઽપીતિ ચતુર્થઃ| સદનમ્ અઙ્ગગ્લાનિઃ| યોગેન માત્રયા||૨૯-૩૭||

Adhikarana 24 (38-39) · Śloka 39

ઉષ્ણવાતાતપૈર્દગ્ધે શીતઃ કાર્યો વિધિઃ સદા | શીતવર્ષાનિલૈર્દગ્ધે સ્નિગ્ધમુષ્ણં ચ શસ્યતે ||૩૮|| તથાઽતિતેજસા દગ્ધે સિદ્ધર્નાસ્તિ કથઞ્ચન | ઇન્દ્રવજ્રાગ્નિદગ્ધેઽપિ જીવતિ પ્રતિકારયેત્ | સ્નેહાભ્યઙ્ગપરીષેકૈઃ પ્રદેહૈશ્ચ તથા ભિષક્ ||૩૯||

ઇદાનીં દગ્ધચિકિત્સાપ્રસઙ્ગેન દગ્ધસદૃશસ્ય ચિકિત્સાં દર્શયન્નાહ- ઉષ્ણેત્યાદિ| ઉષ્ણવાતો ગ્રૈષ્મિકઃ શારદો વા; ઉષ્ણવાતેનાતપેન ચ દગ્ધ ઇવ દગ્ધઃ; ઉષ્ણવાતાતપાભ્યામિતિ દ્વિવચને પ્રાપ્તે બહુવચનમનુક્તોષ્ણપ્રાપણાર્થમ્| સદાસ્થાને કેચિદ્ ‘વ્રણે’ ઇતિ પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- વ્રણે ઇતિ ત્વગાદિવ્રણવસ્તુનિ| શીતવર્ષાનિલૈર્દગ્ધે ઇતિ શીતં હિમં, હિમદગ્ધસ્તુષારદગ્ધ ઇતિ લોકોક્ત્યા હિમદગ્ધેઽપિ દાહસાદૃશ્યમસ્તિ; વર્ષાનિલ ઇતિ વૃષ્ટિસંયુક્તો વાતઃ, અત્રાપિ બહુવચનમનુક્તશીતપ્રાપણાર્થમ્| ‘દગ્ધે’ ઇત્યસ્ય સ્થાને કેચિત્ ‘હતે’ ઇતિ પઠન્તિ| તથાઽતિતેજસા દગ્ધે ઇતિ અતિતેજસા વજ્રાગ્નિના | ‘તથાઽતિતેજસા દગ્ધે ન સિધ્યતિ કથઞ્ચન’ ઇતિ યત્ કૃતં તત્ કિઞ્ચિદ્દગ્ધે સિદ્ધિરપિ ભવતીતિ જ્ઞાપનાર્થમ્| તત્ર ચ પૂર્વોક્તેન વિધિના શીતોષ્ણાદિના પ્રતિકર્તવ્યમિતિ| અસ્યાગ્રે કેચિત્ “ઇન્દ્રવજ્રાગ્નિદગ્ધેઽપિ જીવતિ પ્રતિકારયેત્| સ્નેહાભ્યઙ્ગપરીષેકૈઃ પ્રદેહૈશ્ચ તથા ભિષક્”- ઇતિ પઠન્તિ; તં ચ નિબન્ધકારા ન પઠન્તિ||૩૮-૩૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાનેઽગ્નિકર્મવિધિર્નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૨||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||