12. agnikarmavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽગ્નિકર્મવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ક્ષારાદગ્નિર્ગરીયાન્ ક્રિયાસુ વ્યાખ્યાતઃ, તદ્દગ્ધાનાં રોગાણામપુનર્ભાવાદ્ભેષજશસ્ત્રક્ષારૈરસાધ્યાનાં તત્સાધ્યત્વાચ્ચ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અથેમાનિ દહનોપકરણાનિ ભવન્તિ- તદ્યથા- પિપ્પલ્યજાશકૃદ્ગોદન્તશરશલાકાજામ્બવૌષ્ઠેતરલૌહાઃ ક્ષૌદ્રગુડસ્નેહાશ્ચ | તત્ર, પિપ્પલ્યજાશકૃદ્ગોદન્તશરશલાકાસ્ત્વગ્ગતાનાં, જામ્બવૌષ્ઠેતરલૌહા માંસગતાનાં, ક્ષૌદ્રગુડસ્નેહાઃ સિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિગતાનામ્ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્રાગ્નિકર્મ સર્વર્તુષુ કુર્યાદન્યત્ર શરદ્ગ્રીષ્માભ્યાં; તત્રાપ્યાત્યયિકેઽગ્નિકર્મસાધ્યે વ્યાધૌ તત્પ્રત્યનીકં વિધિં કૃત્વા ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

સર્વવ્યાધિષ્વૃતુષુ ચ પિચ્છિલમન્નં ભુક્તવતઃ; મૂઢગર્ભાશ્મરીભગન્દરોદરાર્શોમુખરોગેષ્વભુક્તવતઃ કર્મ કુર્વીત ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તત્ર દ્વિવિધમગ્નિકર્માહુરેકે- ત્વગ્દગ્ધં, માંસદગ્ધં ચ; ઇહ તુ સિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિષ્વપિ ન પ્રતિષિદ્ધોઽગ્નિઃ ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

તત્ર, શબ્દપ્રાદુર્ભાવો દુર્ગન્ધતા ત્વક્સઙ્કોચશ્ચ ત્વગ્દગ્ધે, કપોતવર્ણતાઽલ્પશ્વયથુવેદના શુષ્કસઙ્કુચિતવ્રણતા ચ માંસદગ્ધે; કૃષ્ણોન્નતવ્રણતા સ્રાવસન્નિરોધશ્ચ સિરાસ્નાયુદગ્ધે, રૂક્ષારુણતા કર્કશસ્થિરવ્રણતા ચ સન્ધ્યસ્થિદગ્ધે ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

તત્ર શિરોરોગાધિમન્થયોર્ભ્રૂલલાટશઙ્ખપ્રદેશેષુ દહેત્, વર્ત્મરોગેષ્વાર્દ્રાલક્તકપ્રતિચ્છન્નાં દૃષ્ટિં કૃત્વા વર્ત્મરોમકૂપાન્ ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિસ્થિતેઽત્યુગ્રરુજિ વાયાવુચ્છ્રિતકઠિનસુપ્તમાંસે વ્રણે ગ્રન્થ્યર્શોઽર્બુદભગન્દરાપચીશ્લીપદચર્મકીલતિલકાલકાન્ત્રવૃદ્ધિસન્ધિસિરાચ્છેદનાદિષુ નાડીશોણિતાતિપ્રવૃત્તિષુ ચાગ્નિકર્મ કુર્યાત્ ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

તત્ર વલય-બિન્દુ-વિલેખા-પ્રતિસારણાનીતિ દહનવિશેષાઃ ||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ભવતિ ચાત્ર- રોગસ્ય સંસ્થાનમવેક્ષ્ય સમ્યઙ્નરસ્ય મર્માણિ બલાબલં ચ | વ્યાધિં તથર્તું ચ સમીક્ષ્ય સમ્યક્ તતોઽવ્યવસ્યેદ્ભિષગગ્નિકર્મ ||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

તત્ર સમ્યગ્દગ્ધે મધુસર્પિર્ભ્યામભ્યઙ્ગઃ ||૧૩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

અથેમાનગ્નિના પરિહરેત્- પિત્તપ્રકૃતિમન્તઃશોણિતં ભિન્નકોષ્ઠમનુદ્ધૃતશલ્યં દુર્બલં બાલં વૃદ્ધં ભીરુમનેકવ્રણપીડિતમસ્વેદ્યાંશ્ચેતિ ||૧૪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

અત ઊર્ધ્વમિતરથાદગ્ધલક્ષણં વક્ષ્યામઃ | તત્ર, સ્નિગ્ધં રૂક્ષં વાઽઽ(ચા)શ્રિત્ય દ્રવ્યમગ્નિર્દહતિ; અગ્નિસન્તપ્તો હિ સ્નેહઃ સૂક્ષ્મસિરાનુસારિત્વાત્ત્વગાદીનનુપ્રવિશ્યાશુ દહતિ; તસ્માત્ સ્નેહદગ્ધેઽધિકા રુજો ભવન્તિ ||૧૫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

તત્ર પ્લુષ્ટં દુર્દગ્ધં સમ્યગ્દગ્ધમતિદગ્ધં ચેતિ ચતુર્વિધમગ્નિદગ્ધમ્ | તત્ર યદ્વિવર્ણં પ્લુષ્યતેઽતિમાત્રં તત્ પ્લુષ્ટં; યત્રોત્તિષ્ઠન્તિ સ્ફોટાસ્તીવ્રાશ્ચોષદાહરાગપાકવેદનાશ્ચિરાચ્ચોપશામ્યન્તિ તદ્દુર્દગ્ધં; સમ્યગ્દગ્ધમનવગાઢં તાલવર્ણં સુસંસ્થિતં પૂર્વલક્ષણયુક્તં ચ; અતિદગ્ધે માંસાવલમ્બનં ગાત્રવિશ્લેષઃ સિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિવ્યાપાદનમતિમાત્રં જ્વરદાહપિપાસામૂર્ચ્છાશ્ચોપદ્રવા ભવન્તિ, વ્રણશ્ચાસ્ય ચિરેણ રોહતિ, રૂઢશ્ચ વિવર્ણો ભવતિ | તદેતચ્ચતુર્વિધમગ્નિદગ્ધલક્ષણમાત્મકર્મપ્રસાધકં ભવતિ ||૧૬||

Adhikarana 16 (17-18) · Śloka 19

ભવન્તિ ચાત્ર- અગ્નિના કોપિતં રક્તં ભૃશં જન્તોઃ પ્રકુપ્યતિ | તતસ્તેનૈવ વેગેન પિત્તમસ્યાભ્યુદીર્યતે ||૧૭|| તુલ્યવીર્યે ઉભે હ્યેતે રસતો દ્રવ્યતસ્તથા | તેનાસ્ય વેદનાસ્તીવ્રાઃ પ્રકૃત્યા ચ વિદહ્યતે ||૧૮|| સ્ફોટાઃ શીઘ્રં પ્રજાયન્તે જ્વરસ્તૃષ્ણા ચ બાધતે |૧૯|

Adhikarana 17 (19-21) · Śloka 21

દગ્ધસ્યોપશમાર્થાય ચિકિત્સા સમ્પ્રવક્ષ્યતે ||૧૯|| પ્લુષ્ટસ્યાગ્નિપ્રતપનં કાર્યમુષ્ણં તથૌષધમ્ | શરીરે સ્વિન્નભૂયિષ્ઠે સ્વિન્નં ભવતિ શોણિતમ્ ||૨૦|| પ્રકૃત્યા હ્યુદકં શીતં સ્કન્દયત્યતિશોણિતમ્ | તસ્માત્ સુખયતિ હ્યુષ્ણં નનુ શીતં કથઞ્ચન ||૨૧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

શીતામુષ્ણાં ચ દુર્દગ્ધે ક્રિયાં કુર્યાદ્ભિષક્ પુનઃ | ઘૃતાલેપનસેકાંસ્તુ શીતાનેવાસ્ય કારયેત્ ||૨૨||

Adhikarana 19 (23-24) · Śloka 24

સમ્યગ્દગ્ધે તુગાક્ષીરીપ્લક્ષચન્દનગૈરિકૈઃ | સામૃતૈઃ સર્પિષા સ્નિગ્ધૈરાલેપં કારયેદ્ભિષક્ ||૨૩|| ગ્રામ્યાનૂપૌદકૈશ્ચૈનં પિષ્ટૈર્માંસૈઃ પ્રલેપયેત્ | પિત્તવિદ્રધિવચ્ચૈનં સન્તતોષ્માણમાચરેત્ ||૨૪||

Adhikarana 20 (25-26) · Śloka 27

અતિદગ્ધે વિશીર્ણાનિ માંસાન્યુદ્ધૃત્ય શીતલામ્ | ક્રિયાં કુર્યાદ્ભિષક્ પશ્ચાચ્છાલિતણ્ડુલકણ્ડનૈઃ ||૨૫|| તિન્દુકીત્વક્કપાલૈર્વા ઘૃતમિશ્રૈઃ પ્રલેપયેત્ | વ્રણં ગુડૂચીપત્રૈર્વા છાદયેદથવૌદકૈઃ ||૨૬|| ક્રિયાં ચ નિખિલાં કુર્યાદ્ભિષક્ પિત્તવિસર્પવત્ |૨૭|

Adhikarana 21 (27-28) · Śloka 28

મધૂચ્છિષ્ટં સમધુકં રોધ્રં સર્જરસં તથા ||૨૭|| મઞ્જિષ્ઠાં ચન્દનં મૂર્વાં પિષ્ટ્વા સર્પિર્વિપાચયેત્ | સર્વેષામગ્નિદગ્ધાનામેતદ્રોપણમુત્તમમ્ ||૨૮||

Adhikarana 22 (29) · Śloka 29

સ્નેહદગ્ધે ક્રિયાં રૂક્ષાં વિશેષેણાવચારયેત્ |૨૯|

Adhikarana 23 (29-37) · Śloka 37

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ધૂમોપહતલક્ષણમ્ ||૨૯|| શ્વસિતિ ક્ષૌતિ ચાત્યર્થમપ્યાધમતિ કાસતે | ચક્ષુષોઃ પરિદાહશ્ચ રાગશ્ચૈવોપજાયતે ||૩૦|| સધૂમકં નિશ્વસિતિ ઘ્રેયમન્યન્ન વેત્તિ ચ | તથૈવ ચ રસાન્ સર્વાન્ શ્રુતિશ્ચાસ્યોપહન્યતે ||૩૧|| તૃષ્ણાદાહજ્વરયુતઃ સીદત્યથ ચ મૂર્ચ્છતિ | ધૂમોપહત ઇત્યેષઃ શૃણુ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્ ||૩૨|| સર્પિરિક્ષુરસં દ્રાક્ષાં પયો વા શર્કરામ્બુ વા | મધુરામ્લૌ રસૌ વાઽપિ વમનાય પ્રદાપયેત્ ||૩૩|| વમતઃ કોષ્ઠશુદ્ધિઃ સ્યાદ્ધૂમગન્ધશ્ચ નશ્યતિ | વિધિનાઽનેન શામ્યન્તિ સદનક્ષવથુજ્વરાઃ ||૩૪|| દાહમૂર્ચ્છાતૃડાધ્માનશ્વાસકાસાશ્ચ દારુણાઃ | મધુરૈર્લવણામ્લૈશ્ચ કટુકૈઃ કવલગ્રહૈઃ ||૩૫|| સમ્યગ્ગૃહ્ણાતીન્દ્રિયાર્થાન્ મનશ્ચાસ્ય પ્રસીદતિ | શિરોવિરેચનં ચાસ્મૈ દદ્યાદ્યોગેન શાસ્ત્રવિત્ ||૩૬|| દૃષ્ટિર્વિશુધ્યતે ચાસ્ય શિરોગ્રીવં ચ દેહિનઃ | અવિદાહિ લઘુ સ્નિગ્ધમાહારં ચાસ્ય કલ્પયેત્ ||૩૭||

Adhikarana 24 (38-39) · Śloka 39

ઉષ્ણવાતાતપૈર્દગ્ધે શીતઃ કાર્યો વિધિઃ સદા | શીતવર્ષાનિલૈર્દગ્ધે સ્નિગ્ધમુષ્ણં ચ શસ્યતે ||૩૮|| તથાઽતિતેજસા દગ્ધે સિદ્ધર્નાસ્તિ કથઞ્ચન | ઇન્દ્રવજ્રાગ્નિદગ્ધેઽપિ જીવતિ પ્રતિકારયેત્ | સ્નેહાભ્યઙ્ગપરીષેકૈઃ પ્રદેહૈશ્ચ તથા ભિષક્ ||૩૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાનેઽગ્નિકર્મવિધિર્નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૨||