12. agnikarmavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോऽഗ്നികര്മവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

അഥാത ഇത്യാദി| അഗ്നിനാ കൃത്വാ യത് കര്മ, അഗ്നേഃ സമ്ബന്ധി വാ യത് കര്മ, തദഗ്നികര്മ; തസ്യ വിധിര്വിധാനം; തദ്യസ്മിന്നധ്യായേ വിദ്യതേ തം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ‘അഗ്നികര്മീയമ്’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി, “അഗ്നികര്മാധികൃത്യ കൃതോऽഗ്നികര്മീയഃ” ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ക്ഷാരാദഗ്നിര്ഗരീയാന് ക്രിയാസു വ്യാഖ്യാതഃ, തദ്ദഗ്ധാനാം രോഗാണാമപുനര്ഭാവാദ്ഭേഷജശസ്ത്രക്ഷാരൈരസാധ്യാനാം തത്സാധ്യത്വാച്ച ||൩||

അഗ്നികര്മമാഹാത്മ്യമാഹ- ക്ഷാരാദിത്യാദി|- ക്ഷാരാദ്ഗുരോഃ സകാശാദഗ്നിര്ഗരീയാന് ഗുരുതരഃ| കുത്ര പുനഃ ക്ഷാരാദഗ്നിര്ഗരീയാനിത്യാഹ- ക്രിയാസു കര്മസു, ന തു ഗുണേഷു; ഗുണേഷു പുനസ്ത്രിദോഷഘ്നച്ഛേദ്യഭേദ്യലേഖ്യകരണാദിഷു ക്ഷാര ഏവ പ്രധാനഃ; ഏതേന സ്വേ സ്വേ കൃത്യേ ദ്വയോരപി പ്രാധാന്യമിത്യുക്തം; യഥാ- ദൃഢപ്രഹാരിത്വേനാര്ജുനാത് കര്ണഃ, കര്ണാദ്ദൂരപാതിത്വേനാര്ജുനഃ പ്രധാനമിതി| വ്യാഖ്യാത ഇതി കഥിത ഇത്യര്ഥഃ| പ്രതിജ്ഞാതസ്യ ഗരീയസ്ത്വസ്യ സാധകം ഹേതുമാഹ- തദ്ദഗ്ധാനാമിതി|- അഗ്നിദഗ്ധാനാമ്; അപുനര്ഭാവാദിതി അപുനര്ഭാവസ്തു സാധ്യാനാം സമ്യഗ്ദഗ്ധാനാമ്, ഏതദ്വിപര്യയേ ത്വഗ്നിദഗ്ധസ്യാപി പുനരുദ്ഭവഃ; അന്യേ ത്വന്യഥാ സമാദധതി- അര്ബുദാദയോऽഗ്നിനാ സമൂലമുന്മൂലിതാ മിഥ്യാഹാരാദിഭിഃ പുനര്ദോഷപ്രകോപാത്തത്സ്ഥാന ഏവാന്യേ ജായമാനാസ്തദ്വദുപലഭ്യന്തേ| ഹേത്വന്തരം സമുച്ചിന്വന്നാഹ- ഭേഷജേത്യാദി| തത്സാധ്യത്വാത് അഗ്നിസാധ്യത്വാദിത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു ‘സ്വേദശസ്ത്രക്ഷാരൈഃ’ ഇതി പഠന്തി, തത്രായമര്ഥഃ- ഭഗന്ദരാര്ശസാദയഃ പൂര്വം സ്വിദ്യന്തേ, പശ്ചാത്തേഷു ശസ്ത്രമവചാര്യതേ; അഥവാ സ്വേദഗ്രഹണം ഭേഷജോപലക്ഷണം, ഭേഷജാശക്തൌ ശസ്ത്രാവചാരണം, ശസ്ത്രാശക്താവശേഷവ്യാധിശമനായ ക്ഷാരഃ, ക്ഷാരാശക്യേऽവഗാഢമൂലേ വ്യാധാവഗ്നിരിതി||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

അഥേമാനി ദഹനോപകരണാനി ഭവന്തി- തദ്യഥാ- പിപ്പല്യജാശകൃദ്ഗോദന്തശരശലാകാജാമ്ബവൌഷ്ഠേതരലൌഹാഃ ക്ഷൌദ്രഗുഡസ്നേഹാശ്ച | തത്ര, പിപ്പല്യജാശകൃദ്ഗോദന്തശരശലാകാസ്ത്വഗ്ഗതാനാം, ജാമ്ബവൌഷ്ഠേതരലൌഹാ മാംസഗതാനാം, ക്ഷൌദ്രഗുഡസ്നേഹാഃ സിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിഗതാനാമ് ||൪||

അഗ്ന്യവചാരണോപകരണാനി നിദര്ശയന്നാഹ- അഥേമാനീത്യാദി| അജാശകൃത് ഛാഗപുരീഷം; ജാമ്ബവൌഷ്ടം ജമ്ബൂഫലസദൃശമുഖാഗ്രാ കൃഷ്ണപാഷാണരചിതാ വര്തിഃ; ഇതരലോഹാസ്താമ്രരജതാദയഃ, തേഷാം വികാരാ ലൌഹാഃ; ക്ഷൌദ്രഗുഡസ്നേഹാശ്ചേതി ചകാരാത് സര്ജരസമധൂച്ഛിഷ്ടാദയഃ| അഗ്ന്യുപകരണരാശിത്രയസ്യ പ്രത്യേകം വിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| ത്വഗ്ഗതാനാമിതി വാതകഫകൃതാനാം സുപ്ത്യാദിവികാരാണാമ്| മാംസഗതാനാം വാതകഫജവികാരാണാമ്| ക്ഷൌദ്രഗുഡസ്നേഹാ ഇത്യത്രാപി വാതകഫസമ്ഭൂതാനാമിതി ബോദ്ധവ്യമ്| നനു, കാശ്യപേന മുനിനാ സിരാദിഷ്വഗ്നികര്മ പ്രതിഷിദ്ധം; തഥാ ച തദ്വചനം- “ന സിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിമര്മസ്വപി കഥഞ്ചന| ദംശസ്യോത്കര്തനം കാര്യം ദാഹോ വാ ഭിഷജാऽഗ്നിനാ|”- ഇതി; ഇഹ തു സിരാദിഷ്വപ്യഗ്നികര്മോക്തമ്, ഇത്ഥം ച ശാസ്ത്രാന്തരവിരോധഃ; തന്ന, അത്രാപി സിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിച്ഛേദാദ്രക്താതിപ്രവൃത്തൌ വ്യാപത്പ്രതീകാരായാഗ്നികര്മോക്തം, ന പുനഃ സിരാദിഗതരോഗോച്ഛേദനായ, യതോ മാംസദാഹാദേവ സിരാദിഗതരോഗോച്ഛേദോ ജായത ഏവ; തഥാ ച ഭദ്രശൌനകഃ- “ത്വങ്മാംസസംശ്രിതോ വായുസ്ത്വഗ്ദാഹേനൈവ ശാമ്യതി| മാംസേ ദഗ്ധേ ഹി ശാമ്യന്തി സിരാസ്നായ്വസ്ഥിസന്ധിജാഃ”- ഇതി||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

തത്രാഗ്നികര്മ സര്വര്തുഷു കുര്യാദന്യത്ര ശരദ്ഗ്രീഷ്മാഭ്യാം; തത്രാപ്യാത്യയികേऽഗ്നികര്മസാധ്യേ വ്യാധൌ തത്പ്രത്യനീകം വിധിം കൃത്വാ ||൫||

തസ്യ കാലം സാപവാദം നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രാഗ്നീത്യാദി| തത്രാഗ്നികര്മ സര്വര്തുഷു കുര്യാദിത്യുത്സര്ഗഃ, അന്യത്ര ശരദ്ഗ്രീഷ്മാഭ്യാമിത്യപവാദഃ| ശരദ്ഗ്രീഷ്മയോരപ്യവസ്ഥായാം പ്രവൃത്തിമാഹ- തത്രാപീത്യാദി| തത്രാപീതി ശരദ്ഗ്രീഷ്മയോരപി, ആത്യയികേ ആശുപ്രാണവിനാശകേ, തത്പ്രത്യനീകവിധിം കൃത്വേതി തസ്യാഗ്നിസമാനസ്യ ശരദ്ഗ്രീഷ്മാഭിധാനസ്യര്തോഃ, പ്രത്യനീകവിധിം വിപരീതവിധാനം ശീതാച്ഛാദനഭോജനപ്രദേഹാദികം കൃത്വാ; ‘അഗ്നികര്മ കുര്യാത്’ ഇത്യനുവര്തതേ| അത്ര പാഠേ കേചിദ്വിധിശബ്ദം ന പഠന്തി||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

സര്വവ്യാധിഷ്വൃതുഷു ച പിച്ഛിലമന്നം ഭുക്തവതഃ; മൂഢഗര്ഭാശ്മരീഭഗന്ദരോദരാര്ശോമുഖരോഗേഷ്വഭുക്തവതഃ കര്മ കുര്വീത ||൬||

സര്വാഗ്നികര്മാങ്ഗവിധിമാഹ- സര്വവ്യാധിഷ്വിത്യാദി| അത്രാപി ‘അഗ്നികര്മ കുര്യാത്’ ഇതി പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| പിച്ഛിലമന്നം പിച്ഛിലവീര്യമന്നം; ശീതമൃദുപിച്ഛിലാനാം വീര്യാണാം പിത്തഘ്നത്വാത്| തത്ര പ്രദേശേഷു ഭോജനസ്യ പ്രതിഷേധമാഹ- മൂഢഗര്ഭാശ്മരീത്യാദി| ഏഷു ഭോജനേ കൃതേ ഊര്ധ്വാധോവേഗാഭ്യാം കര്മവിഘാതഃ സ്യാത് ക്വചിദുദരാനവകാശത്വാത്| കേചിദത്ര ‘മൂഢഗര്ഭാശ്മരീ’ ഇത്യാദിപാഠം ന പഠന്തി||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

തത്ര ദ്വിവിധമഗ്നികര്മാഹുരേകേ- ത്വഗ്ദഗ്ധം, മാംസദഗ്ധം ച; ഇഹ തു സിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിഷ്വപി ന പ്രതിഷിദ്ധോऽഗ്നിഃ ||൭||

അഗ്നികര്മണ്യേകീയമതം ദര്ശയന്നാഹ- തത്ര ദ്വിവിധമിത്യാദി| സ്വതന്ത്രസിദ്ധാന്തം ദര്ശയന്നാഹ- ഇഹ തു സിരേത്യാദി| സിരാദിഷ്വപ്യഗ്നികര്മ കര്തവ്യമിത്യര്ഥഃ പൂര്വം വ്യാഖ്യാതഃ; “സിരാദിഷ്വപ്യഗ്നികര്മവിധിരാത്യയികേ വ്യാധാവേവ, നാന്യത്ര” ഇത്യന്യേ വ്യാഖ്യാനയന്തി||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

തത്ര, ശബ്ദപ്രാദുര്ഭാവോ ദുര്ഗന്ധതാ ത്വക്സങ്കോചശ്ച ത്വഗ്ദഗ്ധേ, കപോതവര്ണതാऽല്പശ്വയഥുവേദനാ ശുഷ്കസങ്കുചിതവ്രണതാ ച മാംസദഗ്ധേ; കൃഷ്ണോന്നതവ്രണതാ സ്രാവസന്നിരോധശ്ച സിരാസ്നായുദഗ്ധേ, രൂക്ഷാരുണതാ കര്കശസ്ഥിരവ്രണതാ ച സന്ധ്യസ്ഥിദഗ്ധേ ||൮||

ത്വഗാദിഷു കര്മണി കൃതേ പ്രതിവിഷയം ഭേദലക്ഷണം ദര്ശയന്നാഹ- തത്ര ശബ്ദേത്യാദി| സ്ഥിരവ്രണതാ കഠിനവ്രണതാ||൮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

തത്ര ശിരോരോഗാധിമന്ഥയോര്ഭ്രൂലലാടശങ്ഖപ്രദേശേഷു ദഹേത്, വര്ത്മരോഗേഷ്വാര്ദ്രാലക്തകപ്രതിച്ഛന്നാം ദൃഷ്ടിം കൃത്വാ വര്ത്മരോമകൂപാന് ||൯||

രോഗഭേദാച്ഛരീരാവയവവിശേഷേഷ്വഗ്ന്യവചാരണം ദര്ശയന്നാഹ- തത്ര ശിരോരോഗേത്യാദി| അധിമന്ഥഃ അക്ഷിരോഗോऽഭിഷ്യന്ദപൂര്വകഃ| ഭ്രുവൌ അക്ഷികൂടോപരി രോമരാജീ, ശങ്ഖൌ ഭ്രൂകര്ണയോര്മധ്യമ്| വര്ത്മദേശേ യഥാऽഗ്ന്യവചാരണം തഥാ ദര്ശയന്നാഹ- വര്ത്മരോഗേഷ്വിത്യാദി| ‘ദഹേത്’ ഇത്യനുവര്തതേ| വര്ത്മ നേത്രച്ഛാദനമ്| ആര്ദ്രാലക്തക ആര്ദ്രകര്പടഃ||൯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ത്വങ്മാംസസിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിസ്ഥിതേऽത്യുഗ്രരുജി വായാവുച്ഛ്രിതകഠിനസുപ്തമാംസേ വ്രണേ ഗ്രന്ഥ്യര്ശോऽര്ബുദഭഗന്ദരാപചീശ്ലീപദചര്മകീലതിലകാലകാന്ത്രവൃദ്ധിസന്ധിസിരാച്ഛേദനാദിഷു നാഡീശോണിതാതിപ്രവൃത്തിഷു ചാഗ്നികര്മ കുര്യാത് ||൧൦||

ശേഷവിഷയമവസ്ഥാഭേദേന ദര്ശയന്നാഹ- ത്വങ്മാംസേത്യാദി| അത്യുഗ്രരുജേ വായൌ ഇതി ഉഗ്രശൂലേ വായൌ| ഉച്ഛ്രിതകഠിനസുപ്തമാംസേ ഇതി ഉച്ഛ്രിതമുത്സേധവത്, സുപ്തമചേതനമ്| നാഡീതി വ്രണവിശേഷഃ||൧൦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

തത്ര വലയ-ബിന്ദു-വിലേഖാ-പ്രതിസാരണാനീതി ദഹനവിശേഷാഃ ||൧൧||

പ്രണിധാനാകാരവിശേഷമാഹ- തത്ര വലയേത്യാദി| വ്യാധിമൂലേ വലയമിവ വലയം, ശലാകാഗ്രനിര്മിതോ, ബിന്ദുരിവ ബിന്ദുഃ, തിര്യഗൃജുവക്രാ വിവിധാ ലേഖാ വിലേഖാ, തപ്തശലാകാപ്രഭൃതിഭിരവഘര്ഷണം പ്രതിസാരണം; വിശേഷാ ഇതി ആശ്രയവ്യാധിവശേനാകൃതിഭേദാഃ| തത്ര വലയേത്യാദിഗദ്യസ്യാദൌ കേചിത് ‘രോഗാകൃതിമവേക്ഷ്യ’ ഇതി പഠന്തി; സ ച നിബന്ധകാരൈര്ന പഠിതഃ, കുതഃ? തസ്യാര്ഥസ്യാഗ്രിമശ്ലോകേനൈവോക്തത്വാത്||൧൧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ഭവതി ചാത്ര- രോഗസ്യ സംസ്ഥാനമവേക്ഷ്യ സമ്യങ്നരസ്യ മര്മാണി ബലാബലം ച | വ്യാധിം തഥര്തും ച സമീക്ഷ്യ സമ്യക് തതോऽവ്യവസ്യേദ്ഭിഷഗഗ്നികര്മ ||൧൨||

വലയാദിദഹനവിശേഷാരമ്ഭഹേതും പരിഹാര്യാണി ച ദര്ശയിതുമാഹ- ഭവതി ചാത്രേത്യാദി| രോഗസ്യ ഗ്രന്ഥ്യാദേഃ| സംസ്ഥാനമ് ആയതാദ്യാകാരമ്| ഏതേന വലയാദ്യാരമ്ഭഹേതുഃ കഥിതഃ| പരിഹാര്യാണി ച കഥയന്നാഹ- നരസ്യ മര്മാണീത്യാദി| ബലാബലമിതി ‘ആതുരസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ, ബലവത്യാതുരേ കര്മാധികാരഃ, അബലവതി പരിഹാരഃ| വ്യാധിം വാതകഫാത്മകം, തത്രാഗ്നികര്മാധികാരഃ, പരിഹാരസ്തു രക്തപിത്താദൌ| ഋതുമിതി ഹേമന്താദിപ്രവൃത്തിവിഷയമ്, അപ്രവൃത്തിസ്തു ശരദ്ഗ്രീഷ്മയോഃ| അവേക്ഷ്യ സമ്യഗിതി അത്രൈകസ്മിന്നേവ ശ്ലോകേ ഏകാര്ഥശബ്ദദ്വയകരണം പ്രവൃത്തിനിവൃത്തിവിഷയയോരുഭയോരപ്യവേക്ഷണേ യത്നഃ കാര്യ ഇതി പ്രതിപാദനാര്ഥമ്| അധ്യവസ്യേത് കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| പ്രഥമസ്യ ‘അവേക്ഷ്യ സമ്യക്’ ഇത്യേതസ്യ സ്ഥാനേ ‘അഥോ വിദിത്വാ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, വിദിത്വാ ജ്ഞാത്വാ||൧൨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

തത്ര സമ്യഗ്ദഗ്ധേ മധുസര്പിര്ഭ്യാമഭ്യങ്ഗഃ ||൧൩||

ഇദാനീം സമ്യഗ്ദഗ്ധം ചികിത്സന്നാഹ- തത്ര സമ്യഗ്ദഗ്ധേ ഇത്യാദി| അഗ്നികര്മദൂഷിതരക്തപിത്തയോഃ പ്രസാദായ വേദനോപശമായ ച||൧൩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

അഥേമാനഗ്നിനാ പരിഹരേത്- പിത്തപ്രകൃതിമന്തഃശോണിതം ഭിന്നകോഷ്ഠമനുദ്ധൃതശല്യം ദുര്ബലം ബാലം വൃദ്ധം ഭീരുമനേകവ്രണപീഡിതമസ്വേദ്യാംശ്ചേതി ||൧൪||

അഗ്നേര്നിവൃത്തിവിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- അഥേമാനിത്യാദി| അന്തഃശോണിതം ഭിന്നകോഷ്ഠമിതി ഇത്ഥമ്ഭൂതസ്യ പുരുഷസ്യ ശോണിതനിരോധേന ദാഹപാകാദിസമ്ഭവാത്| ‘അനേകവ്രണപീഡിതമ്’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ കേചിത് ‘അനേകവ്യാധിപരിപീഡിതമ്’ ഇതി പഠന്തി| അസ്വേദ്യാഃ ‘പാണ്ഡുര്മേഹീ രക്തപിത്തീ തൃഷാര്തഃ’ (ചി. അ. ൩൨) ഇത്യാദയഃ||൧൪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

അത ഊര്ധ്വമിതരഥാദഗ്ധലക്ഷണം വക്ഷ്യാമഃ | തത്ര, സ്നിഗ്ധം രൂക്ഷം വാऽऽ(ചാ)ശ്രിത്യ ദ്രവ്യമഗ്നിര്ദഹതി; അഗ്നിസന്തപ്തോ ഹി സ്നേഹഃ സൂക്ഷ്മസിരാനുസാരിത്വാത്ത്വഗാദീനനുപ്രവിശ്യാശു ദഹതി; തസ്മാത് സ്നേഹദഗ്ധേऽധികാ രുജോ ഭവന്തി ||൧൫||

വലയാദിപ്രകാരാത് പ്രകാരാന്തരേണാഗ്നിദഗ്ധലക്ഷണം വക്തുമാഹ- അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| ഇതരഥാ ദഗ്ധമിതി പ്രകാരാന്തരേണ വൈദ്യാദൃതേ പ്രമാദാദ്ദഗ്ധമ്| തത്രേത്യാദി ദ്രവ്യം സ്നിഗ്ധം സര്പിരാദി, രൂക്ഷം ദ്രവ്യം കാഷ്ഠപാഷാണലോഷ്ടാദി||൧൫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

തത്ര പ്ലുഷ്ടം ദുര്ദഗ്ധം സമ്യഗ്ദഗ്ധമതിദഗ്ധം ചേതി ചതുര്വിധമഗ്നിദഗ്ധമ് | തത്ര യദ്വിവര്ണം പ്ലുഷ്യതേऽതിമാത്രം തത് പ്ലുഷ്ടം; യത്രോത്തിഷ്ഠന്തി സ്ഫോടാസ്തീവ്രാശ്ചോഷദാഹരാഗപാകവേദനാശ്ചിരാച്ചോപശാമ്യന്തി തദ്ദുര്ദഗ്ധം; സമ്യഗ്ദഗ്ധമനവഗാഢം താലവര്ണം സുസംസ്ഥിതം പൂര്വലക്ഷണയുക്തം ച; അതിദഗ്ധേ മാംസാവലമ്ബനം ഗാത്രവിശ്ലേഷഃ സിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിവ്യാപാദനമതിമാത്രം ജ്വരദാഹപിപാസാമൂര്ച്ഛാശ്ചോപദ്രവാ ഭവന്തി, വ്രണശ്ചാസ്യ ചിരേണ രോഹതി, രൂഢശ്ച വിവര്ണോ ഭവതി | തദേതച്ചതുര്വിധമഗ്നിദഗ്ധലക്ഷണമാത്മകര്മപ്രസാധകം ഭവതി ||൧൬||

തത്രാഗ്നിദഗ്ധം വൈദ്യദോഷാത് പ്രമാദാദ്വാ ചതുര്വിധം ദര്ശയന്നാഹ- തത്ര പ്ലുഷ്ടമിത്യാദി| പ്ലുഷ്ടദുര്ദഗ്ധയോര്ഹീനദഗ്ധത്വേऽപി പൃഥക്കരണം ലക്ഷണചികിത്സാഭേദാത്| ‘തത്ര പ്ലുഷ്ടമ്’ ഇത്യാദിഗണനയൈവ ചതുഃസങ്ഖ്യാ ലബ്ധാ, പുനഃ ‘ചതുര്വിധമ്’ ഇതികരണം പ്ലുഷ്ടദുര്ദഗ്ധാഭ്യാം ഭേദാഭ്യാം ഹീനദഗ്ധസ്യ ത്രിപ്രകാരദാഹശങ്കാനിരാസാര്ഥമ്| ഏഷാം ലക്ഷണമാഹ- തത്ര യദ്വിവര്ണമിത്യാദി| തത്ര തേഷു മധ്യേ| വിവര്ണം പ്രാകൃതവര്ണാദന്യവര്ണമ്| പ്ലുഷ്യതേऽതിമാത്രമ് അത്യര്ഥം ദഹ്യതേ ന ച സ്ഫോടോത്പത്തിഃ സ്യാത്| അന്യേ ത്വത്ര ‘പ്ലുഷ്ടമതിമാത്രം വിവര്ണം യത് പ്ലുഷ്യതേ’ ഇതി പഠന്തി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- അതിമാത്രം വിവര്ണം യത് പ്ലുഷ്യത ഇതി അഗ്നിതാപേനോത്സ്വിന്നമിവ ഭവതി; വിവര്ണമത്ര പാണ്ഡുവര്ണമ്| യത്രേത്യാദി| ചോഷ ആകൃഷ്യത ഇവ വേദനാവിശേഷഃ, ദാഹോ ഭസ്മസാദ്ഭവതീവ, രാഗോ രക്തതാ, വേദനാ ഓഷാദയഃ| സമ്യഗ്ദഗ്ധമിത്യാദി| അനവഗാഢമ് അതിദഗ്ധലക്ഷണരഹിതമ്| താലവര്ണം പക്വതാലഫലവര്ണമിത്യര്ഥഃ; ‘പക്വതാലവര്ണം’ ഇത്യേകേ പഠന്തി, അപരേ തു ‘താലപക്വഫലവര്ണം’ ഇതി| സുസംസ്ഥിതമ് അത്യുന്നതാവനതാദിദോഷവര്ജിതമ്| പൂര്വലക്ഷണയുക്തം ചേതി ത്വങ്മാംസസിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിദാഹലിങ്ഗയുക്തമ്| അതിദഗ്ധേ ഇത്യാദി| ഗാത്രവിശ്ലേഷോ വിഷടനം, വ്യാപാദനം ഹിംസനമ്| അതിമാത്രശബ്ദോ ജ്വരാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| മൂര്ച്ഛാശ്ചേതി ചകാരാച്ഛോണിതസ്രാവാദയശ്ച| തദേതദിത്യാദി| പ്ലുഷ്ടാദിഭേദേന ചതുര്വിധമപ്യഗ്നികര്മ വൈദ്യസ്യ യദാത്മകര്മ ചികിത്സാരൂപം തസ്യ പ്രസാധകം ഭവതീത്യര്ഥഃ| നനു, സമ്യഗ്ദഗ്ധലക്ഷണമേവ വൈദ്യസ്യാത്മകര്മപ്രസാധകം ഭവതി, ന പുനഃ പ്ലുഷ്ടദുര്ദഗ്ധാതിദഗ്ധലക്ഷണം, സത്യം, സമ്യഗ്ദഗ്ധലക്ഷണം വൈദ്യകര്മപ്രസാധകമുപാദേയത്വേന, പ്ലുഷ്ടദുര്ദഗ്ധാതിദഗ്ധലക്ഷണം പരിഹാര്യത്വേനേതി ന ദോഷഃ| അന്യേ ചാന്യഥാ പഠന്തി- ‘തദേതച്ചതുര്വിധമഗ്നിദഗ്ധലക്ഷണം പൂര്വോക്തകര്മപ്രസാധകം ഭവതി’- ഇതി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- “പൂര്വോക്തം ത്വങ്മാംസാശ്രിതം യദഗ്നികര്മ തല്ലക്ഷണപ്രസാധകം ദ്യോതകം ഭവതി; അഥവാ പൂര്വോക്തേഷ്വഗ്നിസാധ്യേഷു ശിരോരോഗാധിമന്ഥാദിഷു യദഗ്നികര്മ തത്പ്രസാധകം ഹേയോപാദേയരൂപതയേത്യര്ഥഃ” ഇതി| അപരേ തു ‘തദേതച്ചതുര്വിധമഗ്നിദഗ്ധലക്ഷണം പൂര്വോക്തകര്മപ്രസാധനം ച ഭവതി’ ഇതി ചകാരം പഠന്തി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച; തേഷാം മതേ യദേതച്ചതുര്വിധമഗ്നികര്മ തത്കഥം ചികിത്സനീയമിത്യാഹ- പൂര്വോക്തകര്മപ്രസാധനം; പൂര്വപ്രതിപാദിതാ യാ ക്രിയാ തത്പ്രതീകാരം തച്ചികിത്സിതമിത്യര്ഥഃ| പൂര്വപ്രതിപാദിതക്രിയാ തു ‘സമ്യഗ്ദഗ്ധേ മധുസര്പിര്ഭ്യാമഭ്യങ്ഗ’ ഇത്യാദികാ| ചകാരാദ്വക്ഷ്യമാണാപരാഗ്നിപ്ലുഷ്ടപ്രതപനാദികര്മപ്രസാധകമിതി ജ്ഞേയമ്||൧൬||

Adhikarana 16 (17-18) · Śloka 19

ഭവന്തി ചാത്ര- അഗ്നിനാ കോപിതം രക്തം ഭൃശം ജന്തോഃ പ്രകുപ്യതി | തതസ്തേനൈവ വേഗേന പിത്തമസ്യാഭ്യുദീര്യതേ ||൧൭|| തുല്യവീര്യേ ഉഭേ ഹ്യേതേ രസതോ ദ്രവ്യതസ്തഥാ | തേനാസ്യ വേദനാസ്തീവ്രാഃ പ്രകൃത്യാ ച വിദഹ്യതേ ||൧൮|| സ്ഫോടാഃ ശീഘ്രം പ്രജായന്തേ ജ്വരസ്തൃഷ്ണാ ച ബാധതേ |൧൯|

ഇദാനീം സര്വാഗ്നിദഗ്ധേഷു ചികിത്സാര്ഥം വിശിഷ്ടദൂഷ്യദോഷയോര്ദുഷ്ടിം ദര്ശയന്നാഹ- ഭവന്തി ചാത്രേത്യാദി| തതസ്തദനന്തരം; തേനൈവാഗ്നിനാ രക്തേന ചേത്യര്ഥഃ| കുതഃ പുനഃ പ്രാധാന്യേനാഗ്നിദഗ്ധേ പിത്തമേവോദീര്യത ഇത്യാഹ- തുല്യവീര്യേ ഇത്യാദി| ഹി യസ്മാത് കാരണാത്, ഏതേ ദ്വേ അപ്യഗ്നിപിത്തേ, തുല്യവീര്യേ ഉഷ്ണവീര്യേ, രസതോ രസാത് ദ്വേ അപി കടുകേ, ദ്രവ്യതോ ദ്രവ്യാദപി തുല്യേ; തഥാഹി- സദൃശ ഏവാധാരോ വഹ്നേഃ പിത്തസ്യാപി, ദ്രവ്യം ചാത്ര രസാദ്യാധാര ഉച്യതേ; തതഃ കാരണാത്തേനാഗ്നിനാऽസ്യ പിത്തസ്യ കോപിതസ്യ വേദനാ ദാഹാദികാ ‘ഭവന്തി’ ഇതി വാക്യശേഷഃ| പ്രകൃത്യാ ച വിദഹ്യത ഇതി പ്രകൃത്യാ സ്വഭാവേന, വിദഹ്യതേ വിദാഹമുപയാതി| താഭ്യാമേവ രക്തപിത്താഭ്യാം സ്ഫോടാ ജ്വരാദയശ്ച ശീഘ്രം പ്രജായന്ത ഇതി| അന്യേ തു ‘ഉഭേ’ ഇത്യത്ര ‘രക്തപിത്തേ’ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| ഉഷ്ണവീര്യത്വം ച മധുരരസസ്യാപി രക്തപിത്തസ്യ യാന്ത്രികേക്ഷുരസവദ്വിദാഹിത്വാത്| ദ്രവ്യത ഇതി ഏതേ ദ്വേ അപി രക്തപിത്തേ ദ്രവ്യാദപി തുല്യേ, ദ്രവ്യശബ്ദേനാത്ര ഹേത്വാധാരൌ കഥ്യേതേ; തദ്യഥാ- രക്തപിത്തയോര്ദ്വയോരപി തേജോ ഹേതുഃ, ആധാരശ്ച ദ്വയോരപി തേജ ഏവേതി||൧൭-൧൮||-

Adhikarana 17 (19-21) · Śloka 21

ദഗ്ധസ്യോപശമാര്ഥായ ചികിത്സാ സമ്പ്രവക്ഷ്യതേ ||൧൯|| പ്ലുഷ്ടസ്യാഗ്നിപ്രതപനം കാര്യമുഷ്ണം തഥൌഷധമ് | ശരീരേ സ്വിന്നഭൂയിഷ്ഠേ സ്വിന്നം ഭവതി ശോണിതമ് ||൨൦|| പ്രകൃത്യാ ഹ്യുദകം ശീതം സ്കന്ദയത്യതിശോണിതമ് | തസ്മാത് സുഖയതി ഹ്യുഷ്ണം നനു ശീതം കഥഞ്ചന ||൨൧||

ദഗ്ധസ്യേത്യാദി| അഗ്നിപ്രതപനം സ്വേദനമ്| ഉഷ്ണം തഥൌഷധമിതി ആലേപനാന്നപാനാദികമ്| കുതഃ കാരണാദത്ര ശരീരമുപചര്യതേ നാഗ്നികോപിതം രക്തപിത്തമിത്യാഹ- ശരീരേ ഇത്യാദി| സ്വിന്നഭൂയിഷ്ഠേ അത്യര്ഥം സ്വിന്നേ| സ്വല്പമപി രക്തം യദ്യസ്വിന്നം ഭവതി തദാ രക്തപിത്തോപശമനേന ശീതോപചാരേണ ദുഃഖമുത്പാദയതീതി ദര്ശയന്നാഹ- പ്രകൃത്യേത്യാദി| സ്കന്ദയത്യതിശോണിതമിതി രക്തമത്യര്ഥം സ്ത്യാനതാം നയതീത്യര്ഥഃ; സ്ത്യാനേന രക്തേന ച രുദ്ധമാര്ഗോ വായുരൂഷ്മാऽപ്യനിര്ഗച്ഛന് പ്ലുഷ്ടേ ശൂലശോഫരാഗാദികാം വേദനാം കരോതി, അതഃ ശീതക്രിയാ ന സുഖം കരോതി; ഉഷ്ണക്രിയാ പുനാ രക്തവിലയനകരീ ഭവതി, അത ഊഷ്മനിഃസരണവാതാനുലോമഹേതുഃ സാऽതിസുഖയതി||൧൯-൨൧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

ശീതാമുഷ്ണാം ച ദുര്ദഗ്ധേ ക്രിയാം കുര്യാദ്ഭിഷക് പുനഃ | ഘൃതാലേപനസേകാംസ്തു ശീതാനേവാസ്യ കാരയേത് ||൨൨||

ദുര്ദഗ്ധക്രിയാം നിര്ദിശന്നാഹ- ശീതാമിത്യാദി| ദുര്ദഗ്ധേऽവഗാഢമൂലദഗ്ധഭാഗസ്യ സ്വിന്നരക്തസ്യ നിര്വാപണാര്ഥം ശീതാം ക്രിയാം കുര്യാത്, അനവഗാഢമൂലദഗ്ധഭാഗസ്യാസ്വിന്നരക്തസ്യ വിലയനാര്ഥമുഷ്ണാം ക്രിയാം കുര്യാത്; അന്യേ തു ശീതാം ദാഹാതിശയേ, നാതിദാഹേ ഉഷ്ണാമിതി| പുനഃ കിം കുര്യാദിത്യാഹ- ഘൃതാലേപനാദീനപി ശീതാനേവ കാരയേദിതി| ഏവം സുഖീഭവതി വ്രണരോഹണം ച||൨൨||

Adhikarana 19 (23-24) · Śloka 24

സമ്യഗ്ദഗ്ധേ തുഗാക്ഷീരീപ്ലക്ഷചന്ദനഗൈരികൈഃ | സാമൃതൈഃ സര്പിഷാ സ്നിഗ്ധൈരാലേപം കാരയേദ്ഭിഷക് ||൨൩|| ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകൈശ്ചൈനം പിഷ്ടൈര്മാംസൈഃ പ്രലേപയേത് | പിത്തവിദ്രധിവച്ചൈനം സന്തതോഷ്മാണമാചരേത് ||൨൪||

സമ്യഗ്ദഗ്ധേ ചികിത്സാമാഹ- സമ്യഗ്ദഗ്ധ ഇത്യാദി| തുഗാക്ഷീരീ വംശരോചനാ, അന്യേ തു വംശരോചനാനുകാരി പാര്ഥിവം ദ്രവ്യം, പ്ലക്ഷഃ പര്കടീ, ചന്ദനം രക്തചന്ദനം, സാമൃതൈരിതി ഗുഡൂചീസഹിതൈഃ; ഏതൈസ്തുഗാക്ഷീര്യാദിദ്രവ്യൈര്ഘൃതസ്നിഗ്ധീകൃതൈഃ പിത്തപ്രത്യനീകമവിശോഷിണം ലേപം സമ്യഗ്ദഗ്ധേ കാരയേദിത്യര്ഥഃ| വാതശാന്ത്യര്ഥം പ്രലേപമാഹ- ഗ്രാമ്യേത്യാദി| ഗ്രാമ്യാ അശ്വാദയഃ, ആനൂപാ വരാഹമഹിഷാദയഃ, ഔദകാഃ കൂര്മാദയഃ| പിത്തവിദ്രധിവദിത്യാദി ഏനം സമ്യഗ്ദഗ്ധം, സന്തതോഷ്മാണം ബലവത്തരോഷ്മാണമ്||൨൩-൨൪||

Adhikarana 20 (25-26) · Śloka 27

അതിദഗ്ധേ വിശീര്ണാനി മാംസാന്യുദ്ധൃത്യ ശീതലാമ് | ക്രിയാം കുര്യാദ്ഭിഷക് പശ്ചാച്ഛാലിതണ്ഡുലകണ്ഡനൈഃ ||൨൫|| തിന്ദുകീത്വക്കപാലൈര്വാ ഘൃതമിശ്രൈഃ പ്രലേപയേത് | വ്രണം ഗുഡൂചീപത്രൈര്വാ ഛാദയേദഥവൌദകൈഃ ||൨൬|| ക്രിയാം ച നിഖിലാം കുര്യാദ്ഭിഷക് പിത്തവിസര്പവത് |൨൭|

അതിദഗ്ധേ ചികിത്സാമാഹ- അതിദഗ്ധേ ഇത്യാദി| വിശീര്ണാനി അവലമ്ബിതാനി| ശാലിതണ്ഡുലകണ്ഡനൈരിതി ശാലിതണ്ഡുലകണ്ഡനോദ്ഭവൈര്ഗുണ്ഡനൈഃ കണൈരിത്യര്ഥഃ; കണൈശ്ച ചൂര്ണപ്രയോഗകാലേ ‘അവചൂര്ണയേത്’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| തിന്ദുകീത്വക്കപാലൈര്വേതി തിന്ദുകീവല്കലകര്പരൈഃ; ‘തിന്ദുകീത്വചാ തിന്ദുകീവല്കലേന, കപാലൈര്മൃത്ഖര്പരൈഃ’ ഇത്യന്യേ| ‘തിന്ദുകീത്വക്കഷായൈര്വാ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; തിന്ദുക്യാ യാ ത്വക് തയാ പ്രലേപയേത്, കഷായാഃ കഷായവൃക്ഷാശ്ച യേ തൈരപീത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു കഷായശബ്ദേന ചൂര്ണമാഹുഃ; തത്ര തിന്ദുകീവല്കലചൂര്ണൈരിത്യര്ഥഃ| ഔദകൈഃ പദ്മോത്പലാദിപത്രൈഃ; പിത്തരക്തോപദ്രുതോ വ്രണോ ഗുഡൂച്യാദിപത്രച്ഛാദനേനോഷ്മാണം ത്യക്ത്വാ സുഖം സംരോഹതി||൨൫-൨൬||-

Adhikarana 21 (27-28) · Śloka 28

മധൂച്ഛിഷ്ടം സമധുകം രോധ്രം സര്ജരസം തഥാ ||൨൭|| മഞ്ജിഷ്ഠാം ചന്ദനം മൂര്വാം പിഷ്ട്വാ സര്പിര്വിപാചയേത് | സര്വേഷാമഗ്നിദഗ്ധാനാമേതദ്രോപണമുത്തമമ് ||൨൮||

സര്വേഷ്വഗ്നിദഗ്ധേഷു രോപണാര്ഥം ചികിത്സാം ദര്ശയന്നാഹ- മധൂച്ഛിഷ്ടമിത്യാദി| ഇദം ച സാമാന്യം രോപണം ഘൃതം കേചിത് പഠന്തി, ന തു നിബന്ധകാരാ ഇതി; സൂപയോഗിത്വാന്മയാऽപി ലിഖിതമ്||൨൭-൨൮||

Adhikarana 22 (29) · Śloka 29

സ്നേഹദഗ്ധേ ക്രിയാം രൂക്ഷാം വിശേഷേണാവചാരയേത് |൨൯|

സ്നേഹദഗ്ധേ ചികിത്സാമാഹ- സ്നേഹദഗ്ധേ ഇത്യാദി| രൂക്ഷദഗ്ധേ പുനരനുക്താമപി സ്നിഗ്ധാം ക്രിയാമവചാരയേത്|൨൯|-

Adhikarana 23 (29-37) · Śloka 37

അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി ധൂമോപഹതലക്ഷണമ് ||൨൯|| ശ്വസിതി ക്ഷൌതി ചാത്യര്ഥമപ്യാധമതി കാസതേ | ചക്ഷുഷോഃ പരിദാഹശ്ച രാഗശ്ചൈവോപജായതേ ||൩൦|| സധൂമകം നിശ്വസിതി ഘ്രേയമന്യന്ന വേത്തി ച | തഥൈവ ച രസാന് സര്വാന് ശ്രുതിശ്ചാസ്യോപഹന്യതേ ||൩൧|| തൃഷ്ണാദാഹജ്വരയുതഃ സീദത്യഥ ച മൂര്ച്ഛതി | ധൂമോപഹത ഇത്യേഷഃ ശൃണു തസ്യ ചികിത്സിതമ് ||൩൨|| സര്പിരിക്ഷുരസം ദ്രാക്ഷാം പയോ വാ ശര്കരാമ്ബു വാ | മധുരാമ്ലൌ രസൌ വാऽപി വമനായ പ്രദാപയേത് ||൩൩|| വമതഃ കോഷ്ഠശുദ്ധിഃ സ്യാദ്ധൂമഗന്ധശ്ച നശ്യതി | വിധിനാऽനേന ശാമ്യന്തി സദനക്ഷവഥുജ്വരാഃ ||൩൪|| ദാഹമൂര്ച്ഛാതൃഡാധ്മാനശ്വാസകാസാശ്ച ദാരുണാഃ | മധുരൈര്ലവണാമ്ലൈശ്ച കടുകൈഃ കവലഗ്രഹൈഃ ||൩൫|| സമ്യഗ്ഗൃഹ്ണാതീന്ദ്രിയാര്ഥാന് മനശ്ചാസ്യ പ്രസീദതി | ശിരോവിരേചനം ചാസ്മൈ ദദ്യാദ്യോഗേന ശാസ്ത്രവിത് ||൩൬|| ദൃഷ്ടിര്വിശുധ്യതേ ചാസ്യ ശിരോഗ്രീവം ച ദേഹിനഃ | അവിദാഹി ലഘു സ്നിഗ്ധമാഹാരം ചാസ്യ കല്പയേത് ||൩൭||

ഇദാനീം കണ്ഠനാസാദിഷു കര്മണി കൃതേ ധൂമോപഘാതലക്ഷണം ചികിത്സാം ച ദര്ശയന്നാഹ- അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| ശ്വസിതി ശ്വാസം കരോതി| ക്ഷൌതി ചാത്യര്ഥമിതി അതിശയേന ഛിക്കതി | ആധമതി ആധ്മാനയുക്തോ ഭവതി| രാഗഃ പീതലോഹിതതാ അക്ഷ്ണോഃ| ഘ്രേയമന്യത്ര വേത്തി ചേതി നാസാഗതദോഷേണ ധൂമാദന്യദ് ഘ്രേയം ന വേത്തി, ‘ഘ്രേയം താവന്ന വേത്തി അന്യത് സ്പൃശ്യം ദൃശ്യം ച ന വേത്തി’ ഇത്യന്യേ| രസാന് സര്വാനിത്യത്ര ‘ന വേത്തി’ ഇതി സമ്ബധ്യതേ| ശ്രുതിശ്ചാസ്യോപഹന്യത ഇതി ന ശൃണോതീത്യര്ഥഃ; ശ്രോത്രഗതദോഷേണ| തൃഷ്ണാദാഹജ്വരയുത ഇതി സ്പര്ശദോഷേണ| സീദതി ക്രിയാസ്വസമര്ഥോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ശൃണു തസ്യേത്യാദി| സര്പിരിക്ഷുരസമിത്യേകോ യോഗഃ, ദ്രാക്ഷാം പയോ വേതി ദ്വിതീയഃ, ശര്കരാമ്ബു വേതി തൃതീയഃ, മധുരാമ്ലൌ രസൌ വാऽപീതി ചതുര്ഥഃ| സദനമ് അങ്ഗഗ്ലാനിഃ| യോഗേന മാത്രയാ||൨൯-൩൭||

Adhikarana 24 (38-39) · Śloka 39

ഉഷ്ണവാതാതപൈര്ദഗ്ധേ ശീതഃ കാര്യോ വിധിഃ സദാ | ശീതവര്ഷാനിലൈര്ദഗ്ധേ സ്നിഗ്ധമുഷ്ണം ച ശസ്യതേ ||൩൮|| തഥാऽതിതേജസാ ദഗ്ധേ സിദ്ധര്നാസ്തി കഥഞ്ചന | ഇന്ദ്രവജ്രാഗ്നിദഗ്ധേऽപി ജീവതി പ്രതികാരയേത് | സ്നേഹാഭ്യങ്ഗപരീഷേകൈഃ പ്രദേഹൈശ്ച തഥാ ഭിഷക് ||൩൯||

ഇദാനീം ദഗ്ധചികിത്സാപ്രസങ്ഗേന ദഗ്ധസദൃശസ്യ ചികിത്സാം ദര്ശയന്നാഹ- ഉഷ്ണേത്യാദി| ഉഷ്ണവാതോ ഗ്രൈഷ്മികഃ ശാരദോ വാ; ഉഷ്ണവാതേനാതപേന ച ദഗ്ധ ഇവ ദഗ്ധഃ; ഉഷ്ണവാതാതപാഭ്യാമിതി ദ്വിവചനേ പ്രാപ്തേ ബഹുവചനമനുക്തോഷ്ണപ്രാപണാര്ഥമ്| സദാസ്ഥാനേ കേചിദ് ‘വ്രണേ’ ഇതി പഠന്തി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- വ്രണേ ഇതി ത്വഗാദിവ്രണവസ്തുനി| ശീതവര്ഷാനിലൈര്ദഗ്ധേ ഇതി ശീതം ഹിമം, ഹിമദഗ്ധസ്തുഷാരദഗ്ധ ഇതി ലോകോക്ത്യാ ഹിമദഗ്ധേऽപി ദാഹസാദൃശ്യമസ്തി; വര്ഷാനില ഇതി വൃഷ്ടിസംയുക്തോ വാതഃ, അത്രാപി ബഹുവചനമനുക്തശീതപ്രാപണാര്ഥമ്| ‘ദഗ്ധേ’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ കേചിത് ‘ഹതേ’ ഇതി പഠന്തി| തഥാऽതിതേജസാ ദഗ്ധേ ഇതി അതിതേജസാ വജ്രാഗ്നിനാ | ‘തഥാऽതിതേജസാ ദഗ്ധേ ന സിധ്യതി കഥഞ്ചന’ ഇതി യത് കൃതം തത് കിഞ്ചിദ്ദഗ്ധേ സിദ്ധിരപി ഭവതീതി ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| തത്ര ച പൂര്വോക്തേന വിധിനാ ശീതോഷ്ണാദിനാ പ്രതികര്തവ്യമിതി| അസ്യാഗ്രേ കേചിത് “ഇന്ദ്രവജ്രാഗ്നിദഗ്ധേऽപി ജീവതി പ്രതികാരയേത്| സ്നേഹാഭ്യങ്ഗപരീഷേകൈഃ പ്രദേഹൈശ്ച തഥാ ഭിഷക്”- ഇതി പഠന്തി; തം ച നിബന്ധകാരാ ന പഠന്തി||൩൮-൩൯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽഗ്നികര്മവിധിര്നാമ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ ||൧൨||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ||൧൨||