12. agnikarmavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോऽഗ്നികര്മവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ക്ഷാരാദഗ്നിര്ഗരീയാന് ക്രിയാസു വ്യാഖ്യാതഃ, തദ്ദഗ്ധാനാം രോഗാണാമപുനര്ഭാവാദ്ഭേഷജശസ്ത്രക്ഷാരൈരസാധ്യാനാം തത്സാധ്യത്വാച്ച ||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

അഥേമാനി ദഹനോപകരണാനി ഭവന്തി- തദ്യഥാ- പിപ്പല്യജാശകൃദ്ഗോദന്തശരശലാകാജാമ്ബവൌഷ്ഠേതരലൌഹാഃ ക്ഷൌദ്രഗുഡസ്നേഹാശ്ച | തത്ര, പിപ്പല്യജാശകൃദ്ഗോദന്തശരശലാകാസ്ത്വഗ്ഗതാനാം, ജാമ്ബവൌഷ്ഠേതരലൌഹാ മാംസഗതാനാം, ക്ഷൌദ്രഗുഡസ്നേഹാഃ സിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിഗതാനാമ് ||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

തത്രാഗ്നികര്മ സര്വര്തുഷു കുര്യാദന്യത്ര ശരദ്ഗ്രീഷ്മാഭ്യാം; തത്രാപ്യാത്യയികേऽഗ്നികര്മസാധ്യേ വ്യാധൌ തത്പ്രത്യനീകം വിധിം കൃത്വാ ||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

സര്വവ്യാധിഷ്വൃതുഷു ച പിച്ഛിലമന്നം ഭുക്തവതഃ; മൂഢഗര്ഭാശ്മരീഭഗന്ദരോദരാര്ശോമുഖരോഗേഷ്വഭുക്തവതഃ കര്മ കുര്വീത ||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

തത്ര ദ്വിവിധമഗ്നികര്മാഹുരേകേ- ത്വഗ്ദഗ്ധം, മാംസദഗ്ധം ച; ഇഹ തു സിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിഷ്വപി ന പ്രതിഷിദ്ധോऽഗ്നിഃ ||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

തത്ര, ശബ്ദപ്രാദുര്ഭാവോ ദുര്ഗന്ധതാ ത്വക്സങ്കോചശ്ച ത്വഗ്ദഗ്ധേ, കപോതവര്ണതാऽല്പശ്വയഥുവേദനാ ശുഷ്കസങ്കുചിതവ്രണതാ ച മാംസദഗ്ധേ; കൃഷ്ണോന്നതവ്രണതാ സ്രാവസന്നിരോധശ്ച സിരാസ്നായുദഗ്ധേ, രൂക്ഷാരുണതാ കര്കശസ്ഥിരവ്രണതാ ച സന്ധ്യസ്ഥിദഗ്ധേ ||൮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

തത്ര ശിരോരോഗാധിമന്ഥയോര്ഭ്രൂലലാടശങ്ഖപ്രദേശേഷു ദഹേത്, വര്ത്മരോഗേഷ്വാര്ദ്രാലക്തകപ്രതിച്ഛന്നാം ദൃഷ്ടിം കൃത്വാ വര്ത്മരോമകൂപാന് ||൯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ത്വങ്മാംസസിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിസ്ഥിതേऽത്യുഗ്രരുജി വായാവുച്ഛ്രിതകഠിനസുപ്തമാംസേ വ്രണേ ഗ്രന്ഥ്യര്ശോऽര്ബുദഭഗന്ദരാപചീശ്ലീപദചര്മകീലതിലകാലകാന്ത്രവൃദ്ധിസന്ധിസിരാച്ഛേദനാദിഷു നാഡീശോണിതാതിപ്രവൃത്തിഷു ചാഗ്നികര്മ കുര്യാത് ||൧൦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

തത്ര വലയ-ബിന്ദു-വിലേഖാ-പ്രതിസാരണാനീതി ദഹനവിശേഷാഃ ||൧൧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ഭവതി ചാത്ര- രോഗസ്യ സംസ്ഥാനമവേക്ഷ്യ സമ്യങ്നരസ്യ മര്മാണി ബലാബലം ച | വ്യാധിം തഥര്തും ച സമീക്ഷ്യ സമ്യക് തതോऽവ്യവസ്യേദ്ഭിഷഗഗ്നികര്മ ||൧൨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

തത്ര സമ്യഗ്ദഗ്ധേ മധുസര്പിര്ഭ്യാമഭ്യങ്ഗഃ ||൧൩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

അഥേമാനഗ്നിനാ പരിഹരേത്- പിത്തപ്രകൃതിമന്തഃശോണിതം ഭിന്നകോഷ്ഠമനുദ്ധൃതശല്യം ദുര്ബലം ബാലം വൃദ്ധം ഭീരുമനേകവ്രണപീഡിതമസ്വേദ്യാംശ്ചേതി ||൧൪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

അത ഊര്ധ്വമിതരഥാദഗ്ധലക്ഷണം വക്ഷ്യാമഃ | തത്ര, സ്നിഗ്ധം രൂക്ഷം വാऽऽ(ചാ)ശ്രിത്യ ദ്രവ്യമഗ്നിര്ദഹതി; അഗ്നിസന്തപ്തോ ഹി സ്നേഹഃ സൂക്ഷ്മസിരാനുസാരിത്വാത്ത്വഗാദീനനുപ്രവിശ്യാശു ദഹതി; തസ്മാത് സ്നേഹദഗ്ധേऽധികാ രുജോ ഭവന്തി ||൧൫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

തത്ര പ്ലുഷ്ടം ദുര്ദഗ്ധം സമ്യഗ്ദഗ്ധമതിദഗ്ധം ചേതി ചതുര്വിധമഗ്നിദഗ്ധമ് | തത്ര യദ്വിവര്ണം പ്ലുഷ്യതേऽതിമാത്രം തത് പ്ലുഷ്ടം; യത്രോത്തിഷ്ഠന്തി സ്ഫോടാസ്തീവ്രാശ്ചോഷദാഹരാഗപാകവേദനാശ്ചിരാച്ചോപശാമ്യന്തി തദ്ദുര്ദഗ്ധം; സമ്യഗ്ദഗ്ധമനവഗാഢം താലവര്ണം സുസംസ്ഥിതം പൂര്വലക്ഷണയുക്തം ച; അതിദഗ്ധേ മാംസാവലമ്ബനം ഗാത്രവിശ്ലേഷഃ സിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിവ്യാപാദനമതിമാത്രം ജ്വരദാഹപിപാസാമൂര്ച്ഛാശ്ചോപദ്രവാ ഭവന്തി, വ്രണശ്ചാസ്യ ചിരേണ രോഹതി, രൂഢശ്ച വിവര്ണോ ഭവതി | തദേതച്ചതുര്വിധമഗ്നിദഗ്ധലക്ഷണമാത്മകര്മപ്രസാധകം ഭവതി ||൧൬||

Adhikarana 16 (17-18) · Śloka 19

ഭവന്തി ചാത്ര- അഗ്നിനാ കോപിതം രക്തം ഭൃശം ജന്തോഃ പ്രകുപ്യതി | തതസ്തേനൈവ വേഗേന പിത്തമസ്യാഭ്യുദീര്യതേ ||൧൭|| തുല്യവീര്യേ ഉഭേ ഹ്യേതേ രസതോ ദ്രവ്യതസ്തഥാ | തേനാസ്യ വേദനാസ്തീവ്രാഃ പ്രകൃത്യാ ച വിദഹ്യതേ ||൧൮|| സ്ഫോടാഃ ശീഘ്രം പ്രജായന്തേ ജ്വരസ്തൃഷ്ണാ ച ബാധതേ |൧൯|

Adhikarana 17 (19-21) · Śloka 21

ദഗ്ധസ്യോപശമാര്ഥായ ചികിത്സാ സമ്പ്രവക്ഷ്യതേ ||൧൯|| പ്ലുഷ്ടസ്യാഗ്നിപ്രതപനം കാര്യമുഷ്ണം തഥൌഷധമ് | ശരീരേ സ്വിന്നഭൂയിഷ്ഠേ സ്വിന്നം ഭവതി ശോണിതമ് ||൨൦|| പ്രകൃത്യാ ഹ്യുദകം ശീതം സ്കന്ദയത്യതിശോണിതമ് | തസ്മാത് സുഖയതി ഹ്യുഷ്ണം നനു ശീതം കഥഞ്ചന ||൨൧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

ശീതാമുഷ്ണാം ച ദുര്ദഗ്ധേ ക്രിയാം കുര്യാദ്ഭിഷക് പുനഃ | ഘൃതാലേപനസേകാംസ്തു ശീതാനേവാസ്യ കാരയേത് ||൨൨||

Adhikarana 19 (23-24) · Śloka 24

സമ്യഗ്ദഗ്ധേ തുഗാക്ഷീരീപ്ലക്ഷചന്ദനഗൈരികൈഃ | സാമൃതൈഃ സര്പിഷാ സ്നിഗ്ധൈരാലേപം കാരയേദ്ഭിഷക് ||൨൩|| ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകൈശ്ചൈനം പിഷ്ടൈര്മാംസൈഃ പ്രലേപയേത് | പിത്തവിദ്രധിവച്ചൈനം സന്തതോഷ്മാണമാചരേത് ||൨൪||

Adhikarana 20 (25-26) · Śloka 27

അതിദഗ്ധേ വിശീര്ണാനി മാംസാന്യുദ്ധൃത്യ ശീതലാമ് | ക്രിയാം കുര്യാദ്ഭിഷക് പശ്ചാച്ഛാലിതണ്ഡുലകണ്ഡനൈഃ ||൨൫|| തിന്ദുകീത്വക്കപാലൈര്വാ ഘൃതമിശ്രൈഃ പ്രലേപയേത് | വ്രണം ഗുഡൂചീപത്രൈര്വാ ഛാദയേദഥവൌദകൈഃ ||൨൬|| ക്രിയാം ച നിഖിലാം കുര്യാദ്ഭിഷക് പിത്തവിസര്പവത് |൨൭|

Adhikarana 21 (27-28) · Śloka 28

മധൂച്ഛിഷ്ടം സമധുകം രോധ്രം സര്ജരസം തഥാ ||൨൭|| മഞ്ജിഷ്ഠാം ചന്ദനം മൂര്വാം പിഷ്ട്വാ സര്പിര്വിപാചയേത് | സര്വേഷാമഗ്നിദഗ്ധാനാമേതദ്രോപണമുത്തമമ് ||൨൮||

Adhikarana 22 (29) · Śloka 29

സ്നേഹദഗ്ധേ ക്രിയാം രൂക്ഷാം വിശേഷേണാവചാരയേത് |൨൯|

Adhikarana 23 (29-37) · Śloka 37

അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി ധൂമോപഹതലക്ഷണമ് ||൨൯|| ശ്വസിതി ക്ഷൌതി ചാത്യര്ഥമപ്യാധമതി കാസതേ | ചക്ഷുഷോഃ പരിദാഹശ്ച രാഗശ്ചൈവോപജായതേ ||൩൦|| സധൂമകം നിശ്വസിതി ഘ്രേയമന്യന്ന വേത്തി ച | തഥൈവ ച രസാന് സര്വാന് ശ്രുതിശ്ചാസ്യോപഹന്യതേ ||൩൧|| തൃഷ്ണാദാഹജ്വരയുതഃ സീദത്യഥ ച മൂര്ച്ഛതി | ധൂമോപഹത ഇത്യേഷഃ ശൃണു തസ്യ ചികിത്സിതമ് ||൩൨|| സര്പിരിക്ഷുരസം ദ്രാക്ഷാം പയോ വാ ശര്കരാമ്ബു വാ | മധുരാമ്ലൌ രസൌ വാऽപി വമനായ പ്രദാപയേത് ||൩൩|| വമതഃ കോഷ്ഠശുദ്ധിഃ സ്യാദ്ധൂമഗന്ധശ്ച നശ്യതി | വിധിനാऽനേന ശാമ്യന്തി സദനക്ഷവഥുജ്വരാഃ ||൩൪|| ദാഹമൂര്ച്ഛാതൃഡാധ്മാനശ്വാസകാസാശ്ച ദാരുണാഃ | മധുരൈര്ലവണാമ്ലൈശ്ച കടുകൈഃ കവലഗ്രഹൈഃ ||൩൫|| സമ്യഗ്ഗൃഹ്ണാതീന്ദ്രിയാര്ഥാന് മനശ്ചാസ്യ പ്രസീദതി | ശിരോവിരേചനം ചാസ്മൈ ദദ്യാദ്യോഗേന ശാസ്ത്രവിത് ||൩൬|| ദൃഷ്ടിര്വിശുധ്യതേ ചാസ്യ ശിരോഗ്രീവം ച ദേഹിനഃ | അവിദാഹി ലഘു സ്നിഗ്ധമാഹാരം ചാസ്യ കല്പയേത് ||൩൭||

Adhikarana 24 (38-39) · Śloka 39

ഉഷ്ണവാതാതപൈര്ദഗ്ധേ ശീതഃ കാര്യോ വിധിഃ സദാ | ശീതവര്ഷാനിലൈര്ദഗ്ധേ സ്നിഗ്ധമുഷ്ണം ച ശസ്യതേ ||൩൮|| തഥാऽതിതേജസാ ദഗ്ധേ സിദ്ധര്നാസ്തി കഥഞ്ചന | ഇന്ദ്രവജ്രാഗ്നിദഗ്ധേऽപി ജീവതി പ്രതികാരയേത് | സ്നേഹാഭ്യങ്ഗപരീഷേകൈഃ പ്രദേഹൈശ്ച തഥാ ഭിഷക് ||൩൯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽഗ്നികര്മവിധിര്നാമ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ ||൧൨||