12. agnikarmavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோऽக்நிகர்மவிதிமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

அதாத இத்யாதி| அக்நிநா கத்வா யத் கர்ம, அக்நேஃ ஸம்பந்தி வா யத் கர்ம, ததக்நிகர்ம; தஸ்ய விதிர்விதாநஂ; தத்யஸ்மிந்நத்யாயே வித்யதே தஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| ‘அக்நிகர்மீயம்’ இத்யந்யே படந்தி, “அக்நிகர்மாதிகத்ய கதோऽக்நிகர்மீயஃ” இதி வ்யாக்யாநயந்தி ச||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

க்ஷாராதக்நிர்கரீயாந் க்ரியாஸு வ்யாக்யாதஃ, தத்தக்தாநாஂ ரோகாணாமபுநர்பாவாத்பேஷஜஶஸ்த்ரக்ஷாரைரஸாத்யாநாஂ தத்ஸாத்யத்வாச்ச ||௩||

அக்நிகர்மமாஹாத்ம்யமாஹ- க்ஷாராதித்யாதி|- க்ஷாராத்குரோஃ ஸகாஶாதக்நிர்கரீயாந் குருதரஃ| குத்ர புநஃ க்ஷாராதக்நிர்கரீயாநித்யாஹ- க்ரியாஸு கர்மஸு, ந து குணேஷு; குணேஷு புநஸ்த்ரிதோஷக்நச்சேத்யபேத்யலேக்யகரணாதிஷு க்ஷார ஏவ ப்ரதாநஃ; ஏதேந ஸ்வே ஸ்வே கத்யே த்வயோரபி ப்ராதாந்யமித்யுக்தஂ; யதா- தடப்ரஹாரித்வேநார்ஜுநாத் கர்ணஃ, கர்ணாத்தூரபாதித்வேநார்ஜுநஃ ப்ரதாநமிதி| வ்யாக்யாத இதி கதித இத்யர்தஃ| ப்ரதிஜ்ஞாதஸ்ய கரீயஸ்த்வஸ்ய ஸாதகஂ ஹேதுமாஹ- தத்தக்தாநாமிதி|- அக்நிதக்தாநாம்; அபுநர்பாவாதிதி அபுநர்பாவஸ்து ஸாத்யாநாஂ ஸம்யக்தக்தாநாம், ஏதத்விபர்யயே த்வக்நிதக்தஸ்யாபி புநருத்பவஃ; அந்யே த்வந்யதா ஸமாதததி- அர்புதாதயோऽக்நிநா ஸமூலமுந்மூலிதா மித்யாஹாராதிபிஃ புநர்தோஷப்ரகோபாத்தத்ஸ்தாந ஏவாந்யே ஜாயமாநாஸ்தத்வதுபலப்யந்தே| ஹேத்வந்தரஂ ஸமுச்சிந்வந்நாஹ- பேஷஜேத்யாதி| தத்ஸாத்யத்வாத் அக்நிஸாத்யத்வாதித்யர்தஃ| அந்யே து ‘ஸ்வேதஶஸ்த்ரக்ஷாரைஃ’ இதி படந்தி, தத்ராயமர்தஃ- பகந்தரார்ஶஸாதயஃ பூர்வஂ ஸ்வித்யந்தே, பஶ்சாத்தேஷு ஶஸ்த்ரமவசார்யதே; அதவா ஸ்வேதக்ரஹணஂ பேஷஜோபலக்ஷணஂ, பேஷஜாஶக்தௌ ஶஸ்த்ராவசாரணஂ, ஶஸ்த்ராஶக்தாவஶேஷவ்யாதிஶமநாய க்ஷாரஃ, க்ஷாராஶக்யேऽவகாடமூலே வ்யாதாவக்நிரிதி||௩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

அதேமாநி தஹநோபகரணாநி பவந்தி- தத்யதா- பிப்பல்யஜாஶகத்கோதந்தஶரஶலாகாஜாம்பவௌஷ்டேதரலௌஹாஃ க்ஷௌத்ரகுடஸ்நேஹாஶ்ச | தத்ர, பிப்பல்யஜாஶகத்கோதந்தஶரஶலாகாஸ்த்வக்கதாநாஂ, ஜாம்பவௌஷ்டேதரலௌஹா மாஂஸகதாநாஂ, க்ஷௌத்ரகுடஸ்நேஹாஃ ஸிராஸ்நாயுஸந்த்யஸ்திகதாநாம் ||௪||

அக்ந்யவசாரணோபகரணாநி நிதர்ஶயந்நாஹ- அதேமாநீத்யாதி| அஜாஶகத் சாகபுரீஷஂ; ஜாம்பவௌஷ்டஂ ஜம்பூபலஸதஶமுகாக்ரா கஷ்ணபாஷாணரசிதா வர்திஃ; இதரலோஹாஸ்தாம்ரரஜதாதயஃ, தேஷாஂ விகாரா லௌஹாஃ; க்ஷௌத்ரகுடஸ்நேஹாஶ்சேதி சகாராத் ஸர்ஜரஸமதூச்சிஷ்டாதயஃ| அக்ந்யுபகரணராஶித்ரயஸ்ய ப்ரத்யேகஂ விஷயஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ரேத்யாதி| த்வக்கதாநாமிதி வாதகபகதாநாஂ ஸுப்த்யாதிவிகாராணாம்| மாஂஸகதாநாஂ வாதகபஜவிகாராணாம்| க்ஷௌத்ரகுடஸ்நேஹா இத்யத்ராபி வாதகபஸம்பூதாநாமிதி போத்தவ்யம்| நநு, காஶ்யபேந முநிநா ஸிராதிஷ்வக்நிகர்ம ப்ரதிஷித்தஂ; ததா ச தத்வசநஂ- “ந ஸிராஸ்நாயுஸந்த்யஸ்திமர்மஸ்வபி கதஞ்சந| தஂஶஸ்யோத்கர்தநஂ கார்யஂ தாஹோ வா பிஷஜாऽக்நிநா|”- இதி; இஹ து ஸிராதிஷ்வப்யக்நிகர்மோக்தம், இத்தஂ ச ஶாஸ்த்ராந்தரவிரோதஃ; தந்ந, அத்ராபி ஸிராஸ்நாயுஸந்த்யஸ்திச்சேதாத்ரக்தாதிப்ரவத்தௌ வ்யாபத்ப்ரதீகாராயாக்நிகர்மோக்தஂ, ந புநஃ ஸிராதிகதரோகோச்சேதநாய, யதோ மாஂஸதாஹாதேவ ஸிராதிகதரோகோச்சேதோ ஜாயத ஏவ; ததா ச பத்ரஶௌநகஃ- “த்வங்மாஂஸஸஂஶ்ரிதோ வாயுஸ்த்வக்தாஹேநைவ ஶாம்யதி| மாஂஸே தக்தே ஹி ஶாம்யந்தி ஸிராஸ்நாய்வஸ்திஸந்திஜாஃ”- இதி||௪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

தத்ராக்நிகர்ம ஸர்வர்துஷு குர்யாதந்யத்ர ஶரத்க்ரீஷ்மாப்யாஂ; தத்ராப்யாத்யயிகேऽக்நிகர்மஸாத்யே வ்யாதௌ தத்ப்ரத்யநீகஂ விதிஂ கத்வா ||௫||

தஸ்ய காலஂ ஸாபவாதஂ நிர்திஶந்நாஹ- தத்ராக்நீத்யாதி| தத்ராக்நிகர்ம ஸர்வர்துஷு குர்யாதித்யுத்ஸர்கஃ, அந்யத்ர ஶரத்க்ரீஷ்மாப்யாமித்யபவாதஃ| ஶரத்க்ரீஷ்மயோரப்யவஸ்தாயாஂ ப்ரவத்திமாஹ- தத்ராபீத்யாதி| தத்ராபீதி ஶரத்க்ரீஷ்மயோரபி, ஆத்யயிகே ஆஶுப்ராணவிநாஶகே, தத்ப்ரத்யநீகவிதிஂ கத்வேதி தஸ்யாக்நிஸமாநஸ்ய ஶரத்க்ரீஷ்மாபிதாநஸ்யர்தோஃ, ப்ரத்யநீகவிதிஂ விபரீதவிதாநஂ ஶீதாச்சாதநபோஜநப்ரதேஹாதிகஂ கத்வா; ‘அக்நிகர்ம குர்யாத்’ இத்யநுவர்ததே| அத்ர பாடே கேசித்விதிஶப்தஂ ந படந்தி||௫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ஸர்வவ்யாதிஷ்வதுஷு ச பிச்சிலமந்நஂ புக்தவதஃ; மூடகர்பாஶ்மரீபகந்தரோதரார்ஶோமுகரோகேஷ்வபுக்தவதஃ கர்ம குர்வீத ||௬||

ஸர்வாக்நிகர்மாங்கவிதிமாஹ- ஸர்வவ்யாதிஷ்வித்யாதி| அத்ராபி ‘அக்நிகர்ம குர்யாத்’ இதி ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| பிச்சிலமந்நஂ பிச்சிலவீர்யமந்நஂ; ஶீதமதுபிச்சிலாநாஂ வீர்யாணாஂ பித்தக்நத்வாத்| தத்ர ப்ரதேஶேஷு போஜநஸ்ய ப்ரதிஷேதமாஹ- மூடகர்பாஶ்மரீத்யாதி| ஏஷு போஜநே கதே ஊர்த்வாதோவேகாப்யாஂ கர்மவிகாதஃ ஸ்யாத் க்வசிதுதராநவகாஶத்வாத்| கேசிதத்ர ‘மூடகர்பாஶ்மரீ’ இத்யாதிபாடஂ ந படந்தி||௬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

தத்ர த்விவிதமக்நிகர்மாஹுரேகே- த்வக்தக்தஂ, மாஂஸதக்தஂ ச; இஹ து ஸிராஸ்நாயுஸந்த்யஸ்திஷ்வபி ந ப்ரதிஷித்தோऽக்நிஃ ||௭||

அக்நிகர்மண்யேகீயமதஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ர த்விவிதமித்யாதி| ஸ்வதந்த்ரஸித்தாந்தஂ தர்ஶயந்நாஹ- இஹ து ஸிரேத்யாதி| ஸிராதிஷ்வப்யக்நிகர்ம கர்தவ்யமித்யர்தஃ பூர்வஂ வ்யாக்யாதஃ; “ஸிராதிஷ்வப்யக்நிகர்மவிதிராத்யயிகே வ்யாதாவேவ, நாந்யத்ர” இத்யந்யே வ்யாக்யாநயந்தி||௭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

தத்ர, ஶப்தப்ராதுர்பாவோ துர்கந்ததா த்வக்ஸங்கோசஶ்ச த்வக்தக்தே, கபோதவர்ணதாऽல்பஶ்வயதுவேதநா ஶுஷ்கஸங்குசிதவ்ரணதா ச மாஂஸதக்தே; கஷ்ணோந்நதவ்ரணதா ஸ்ராவஸந்நிரோதஶ்ச ஸிராஸ்நாயுதக்தே, ரூக்ஷாருணதா கர்கஶஸ்திரவ்ரணதா ச ஸந்த்யஸ்திதக்தே ||௮||

த்வகாதிஷு கர்மணி கதே ப்ரதிவிஷயஂ பேதலக்ஷணஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ர ஶப்தேத்யாதி| ஸ்திரவ்ரணதா கடிநவ்ரணதா||௮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

தத்ர ஶிரோரோகாதிமந்தயோர்ப்ரூலலாடஶங்கப்ரதேஶேஷு தஹேத், வர்த்மரோகேஷ்வார்த்ராலக்தகப்ரதிச்சந்நாஂ தஷ்டிஂ கத்வா வர்த்மரோமகூபாந் ||௯||

ரோகபேதாச்சரீராவயவவிஶேஷேஷ்வக்ந்யவசாரணஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ர ஶிரோரோகேத்யாதி| அதிமந்தஃ அக்ஷிரோகோऽபிஷ்யந்தபூர்வகஃ| ப்ருவௌ அக்ஷிகூடோபரி ரோமராஜீ, ஶங்கௌ ப்ரூகர்ணயோர்மத்யம்| வர்த்மதேஶே யதாऽக்ந்யவசாரணஂ ததா தர்ஶயந்நாஹ- வர்த்மரோகேஷ்வித்யாதி| ‘தஹேத்’ இத்யநுவர்ததே| வர்த்ம நேத்ரச்சாதநம்| ஆர்த்ராலக்தக ஆர்த்ரகர்படஃ||௯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

த்வங்மாஂஸஸிராஸ்நாயுஸந்த்யஸ்திஸ்திதேऽத்யுக்ரருஜி வாயாவுச்ச்ரிதகடிநஸுப்தமாஂஸே வ்ரணே க்ரந்த்யர்ஶோऽர்புதபகந்தராபசீஶ்லீபதசர்மகீலதிலகாலகாந்த்ரவத்திஸந்திஸிராச்சேதநாதிஷு நாடீஶோணிதாதிப்ரவத்திஷு சாக்நிகர்ம குர்யாத் ||௧௦||

ஶேஷவிஷயமவஸ்தாபேதேந தர்ஶயந்நாஹ- த்வங்மாஂஸேத்யாதி| அத்யுக்ரருஜே வாயௌ இதி உக்ரஶூலே வாயௌ| உச்ச்ரிதகடிநஸுப்தமாஂஸே இதி உச்ச்ரிதமுத்ஸேதவத், ஸுப்தமசேதநம்| நாடீதி வ்ரணவிஶேஷஃ||௧௦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

தத்ர வலய-பிந்து-விலேகா-ப்ரதிஸாரணாநீதி தஹநவிஶேஷாஃ ||௧௧||

ப்ரணிதாநாகாரவிஶேஷமாஹ- தத்ர வலயேத்யாதி| வ்யாதிமூலே வலயமிவ வலயஂ, ஶலாகாக்ரநிர்மிதோ, பிந்துரிவ பிந்துஃ, திர்யகஜுவக்ரா விவிதா லேகா விலேகா, தப்தஶலாகாப்ரபதிபிரவகர்ஷணஂ ப்ரதிஸாரணஂ; விஶேஷா இதி ஆஶ்ரயவ்யாதிவஶேநாகதிபேதாஃ| தத்ர வலயேத்யாதிகத்யஸ்யாதௌ கேசித் ‘ரோகாகதிமவேக்ஷ்ய’ இதி படந்தி; ஸ ச நிபந்தகாரைர்ந படிதஃ, குதஃ? தஸ்யார்தஸ்யாக்ரிமஶ்லோகேநைவோக்தத்வாத்||௧௧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

பவதி சாத்ர- ரோகஸ்ய ஸஂஸ்தாநமவேக்ஷ்ய ஸம்யங்நரஸ்ய மர்மாணி பலாபலஂ ச | வ்யாதிஂ ததர்துஂ ச ஸமீக்ஷ்ய ஸம்யக் ததோऽவ்யவஸ்யேத்பிஷகக்நிகர்ம ||௧௨||

வலயாதிதஹநவிஶேஷாரம்பஹேதுஂ பரிஹார்யாணி ச தர்ஶயிதுமாஹ- பவதி சாத்ரேத்யாதி| ரோகஸ்ய க்ரந்த்யாதேஃ| ஸஂஸ்தாநம் ஆயதாத்யாகாரம்| ஏதேந வலயாத்யாரம்பஹேதுஃ கதிதஃ| பரிஹார்யாணி ச கதயந்நாஹ- நரஸ்ய மர்மாணீத்யாதி| பலாபலமிதி ‘ஆதுரஸ்ய’ இதி ஶேஷஃ, பலவத்யாதுரே கர்மாதிகாரஃ, அபலவதி பரிஹாரஃ| வ்யாதிஂ வாதகபாத்மகஂ, தத்ராக்நிகர்மாதிகாரஃ, பரிஹாரஸ்து ரக்தபித்தாதௌ| துமிதி ஹேமந்தாதிப்ரவத்திவிஷயம், அப்ரவத்திஸ்து ஶரத்க்ரீஷ்மயோஃ| அவேக்ஷ்ய ஸம்யகிதி அத்ரைகஸ்மிந்நேவ ஶ்லோகே ஏகார்தஶப்தத்வயகரணஂ ப்ரவத்திநிவத்திவிஷயயோருபயோரப்யவேக்ஷணே யத்நஃ கார்ய இதி ப்ரதிபாதநார்தம்| அத்யவஸ்யேத் குர்யாதித்யர்தஃ| ப்ரதமஸ்ய ‘அவேக்ஷ்ய ஸம்யக்’ இத்யேதஸ்ய ஸ்தாநே ‘அதோ விதித்வா’ இதி கேசித் படந்தி, விதித்வா ஜ்ஞாத்வா||௧௨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

தத்ர ஸம்யக்தக்தே மதுஸர்பிர்ப்யாமப்யங்கஃ ||௧௩||

இதாநீஂ ஸம்யக்தக்தஂ சிகித்ஸந்நாஹ- தத்ர ஸம்யக்தக்தே இத்யாதி| அக்நிகர்மதூஷிதரக்தபித்தயோஃ ப்ரஸாதாய வேதநோபஶமாய ச||௧௩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

அதேமாநக்நிநா பரிஹரேத்- பித்தப்ரகதிமந்தஃஶோணிதஂ பிந்நகோஷ்டமநுத்ததஶல்யஂ துர்பலஂ பாலஂ வத்தஂ பீருமநேகவ்ரணபீடிதமஸ்வேத்யாஂஶ்சேதி ||௧௪||

அக்நேர்நிவத்திவிஷயஂ தர்ஶயந்நாஹ- அதேமாநித்யாதி| அந்தஃஶோணிதஂ பிந்நகோஷ்டமிதி இத்தம்பூதஸ்ய புருஷஸ்ய ஶோணிதநிரோதேந தாஹபாகாதிஸம்பவாத்| ‘அநேகவ்ரணபீடிதம்’ இத்யஸ்ய ஸ்தாநே கேசித் ‘அநேகவ்யாதிபரிபீடிதம்’ இதி படந்தி| அஸ்வேத்யாஃ ‘பாண்டுர்மேஹீ ரக்தபித்தீ தஷார்தஃ’ (சி. அ. ௩௨) இத்யாதயஃ||௧௪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

அத ஊர்த்வமிதரதாதக்தலக்ஷணஂ வக்ஷ்யாமஃ | தத்ர, ஸ்நிக்தஂ ரூக்ஷஂ வாऽऽ(சா)ஶ்ரித்ய த்ரவ்யமக்நிர்தஹதி; அக்நிஸந்தப்தோ ஹி ஸ்நேஹஃ ஸூக்ஷ்மஸிராநுஸாரித்வாத்த்வகாதீநநுப்ரவிஶ்யாஶு தஹதி; தஸ்மாத் ஸ்நேஹதக்தேऽதிகா ருஜோ பவந்தி ||௧௫||

வலயாதிப்ரகாராத் ப்ரகாராந்தரேணாக்நிதக்தலக்ஷணஂ வக்துமாஹ- அத ஊர்த்வமித்யாதி| இதரதா தக்தமிதி ப்ரகாராந்தரேண வைத்யாததே ப்ரமாதாத்தக்தம்| தத்ரேத்யாதி த்ரவ்யஂ ஸ்நிக்தஂ ஸர்பிராதி, ரூக்ஷஂ த்ரவ்யஂ காஷ்டபாஷாணலோஷ்டாதி||௧௫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

தத்ர ப்லுஷ்டஂ துர்தக்தஂ ஸம்யக்தக்தமதிதக்தஂ சேதி சதுர்விதமக்நிதக்தம் | தத்ர யத்விவர்ணஂ ப்லுஷ்யதேऽதிமாத்ரஂ தத் ப்லுஷ்டஂ; யத்ரோத்திஷ்டந்தி ஸ்போடாஸ்தீவ்ராஶ்சோஷதாஹராகபாகவேதநாஶ்சிராச்சோபஶாம்யந்தி தத்துர்தக்தஂ; ஸம்யக்தக்தமநவகாடஂ தாலவர்ணஂ ஸுஸஂஸ்திதஂ பூர்வலக்ஷணயுக்தஂ ச; அதிதக்தே மாஂஸாவலம்பநஂ காத்ரவிஶ்லேஷஃ ஸிராஸ்நாயுஸந்த்யஸ்திவ்யாபாதநமதிமாத்ரஂ ஜ்வரதாஹபிபாஸாமூர்ச்சாஶ்சோபத்ரவா பவந்தி, வ்ரணஶ்சாஸ்ய சிரேண ரோஹதி, ரூடஶ்ச விவர்ணோ பவதி | ததேதச்சதுர்விதமக்நிதக்தலக்ஷணமாத்மகர்மப்ரஸாதகஂ பவதி ||௧௬||

தத்ராக்நிதக்தஂ வைத்யதோஷாத் ப்ரமாதாத்வா சதுர்விதஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ர ப்லுஷ்டமித்யாதி| ப்லுஷ்டதுர்தக்தயோர்ஹீநதக்தத்வேऽபி பதக்கரணஂ லக்ஷணசிகித்ஸாபேதாத்| ‘தத்ர ப்லுஷ்டம்’ இத்யாதிகணநயைவ சதுஃஸங்க்யா லப்தா, புநஃ ‘சதுர்விதம்’ இதிகரணஂ ப்லுஷ்டதுர்தக்தாப்யாஂ பேதாப்யாஂ ஹீநதக்தஸ்ய த்ரிப்ரகாரதாஹஶங்காநிராஸார்தம்| ஏஷாஂ லக்ஷணமாஹ- தத்ர யத்விவர்ணமித்யாதி| தத்ர தேஷு மத்யே| விவர்ணஂ ப்ராகதவர்ணாதந்யவர்ணம்| ப்லுஷ்யதேऽதிமாத்ரம் அத்யர்தஂ தஹ்யதே ந ச ஸ்போடோத்பத்திஃ ஸ்யாத்| அந்யே த்வத்ர ‘ப்லுஷ்டமதிமாத்ரஂ விவர்ணஂ யத் ப்லுஷ்யதே’ இதி படந்தி வ்யாக்யாநயந்தி ச- அதிமாத்ரஂ விவர்ணஂ யத் ப்லுஷ்யத இதி அக்நிதாபேநோத்ஸ்விந்நமிவ பவதி; விவர்ணமத்ர பாண்டுவர்ணம்| யத்ரேத்யாதி| சோஷ ஆகஷ்யத இவ வேதநாவிஶேஷஃ, தாஹோ பஸ்மஸாத்பவதீவ, ராகோ ரக்ததா, வேதநா ஓஷாதயஃ| ஸம்யக்தக்தமித்யாதி| அநவகாடம் அதிதக்தலக்ஷணரஹிதம்| தாலவர்ணஂ பக்வதாலபலவர்ணமித்யர்தஃ; ‘பக்வதாலவர்ணஂ’ இத்யேகே படந்தி, அபரே து ‘தாலபக்வபலவர்ணஂ’ இதி| ஸுஸஂஸ்திதம் அத்யுந்நதாவநதாதிதோஷவர்ஜிதம்| பூர்வலக்ஷணயுக்தஂ சேதி த்வங்மாஂஸஸிராஸ்நாயுஸந்த்யஸ்திதாஹலிங்கயுக்தம்| அதிதக்தே இத்யாதி| காத்ரவிஶ்லேஷோ விஷடநஂ, வ்யாபாதநஂ ஹிஂஸநம்| அதிமாத்ரஶப்தோ ஜ்வராதிபிஃ ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| மூர்ச்சாஶ்சேதி சகாராச்சோணிதஸ்ராவாதயஶ்ச| ததேததித்யாதி| ப்லுஷ்டாதிபேதேந சதுர்விதமப்யக்நிகர்ம வைத்யஸ்ய யதாத்மகர்ம சிகித்ஸாரூபஂ தஸ்ய ப்ரஸாதகஂ பவதீத்யர்தஃ| நநு, ஸம்யக்தக்தலக்ஷணமேவ வைத்யஸ்யாத்மகர்மப்ரஸாதகஂ பவதி, ந புநஃ ப்லுஷ்டதுர்தக்தாதிதக்தலக்ஷணஂ, ஸத்யஂ, ஸம்யக்தக்தலக்ஷணஂ வைத்யகர்மப்ரஸாதகமுபாதேயத்வேந, ப்லுஷ்டதுர்தக்தாதிதக்தலக்ஷணஂ பரிஹார்யத்வேநேதி ந தோஷஃ| அந்யே சாந்யதா படந்தி- ‘ததேதச்சதுர்விதமக்நிதக்தலக்ஷணஂ பூர்வோக்தகர்மப்ரஸாதகஂ பவதி’- இதி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- “பூர்வோக்தஂ த்வங்மாஂஸாஶ்ரிதஂ யதக்நிகர்ம தல்லக்ஷணப்ரஸாதகஂ த்யோதகஂ பவதி; அதவா பூர்வோக்தேஷ்வக்நிஸாத்யேஷு ஶிரோரோகாதிமந்தாதிஷு யதக்நிகர்ம தத்ப்ரஸாதகஂ ஹேயோபாதேயரூபதயேத்யர்தஃ” இதி| அபரே து ‘ததேதச்சதுர்விதமக்நிதக்தலக்ஷணஂ பூர்வோக்தகர்மப்ரஸாதநஂ ச பவதி’ இதி சகாரஂ படந்தி வ்யாக்யாநயந்தி ச; தேஷாஂ மதே யதேதச்சதுர்விதமக்நிகர்ம தத்கதஂ சிகித்ஸநீயமித்யாஹ- பூர்வோக்தகர்மப்ரஸாதநஂ; பூர்வப்ரதிபாதிதா யா க்ரியா தத்ப்ரதீகாரஂ தச்சிகித்ஸிதமித்யர்தஃ| பூர்வப்ரதிபாதிதக்ரியா து ‘ஸம்யக்தக்தே மதுஸர்பிர்ப்யாமப்யங்க’ இத்யாதிகா| சகாராத்வக்ஷ்யமாணாபராக்நிப்லுஷ்டப்ரதபநாதிகர்மப்ரஸாதகமிதி ஜ்ஞேயம்||௧௬||

Adhikarana 16 (17-18) · Śloka 19

பவந்தி சாத்ர- அக்நிநா கோபிதஂ ரக்தஂ பஶஂ ஜந்தோஃ ப்ரகுப்யதி | ததஸ்தேநைவ வேகேந பித்தமஸ்யாப்யுதீர்யதே ||௧௭|| துல்யவீர்யே உபே ஹ்யேதே ரஸதோ த்ரவ்யதஸ்ததா | தேநாஸ்ய வேதநாஸ்தீவ்ராஃ ப்ரகத்யா ச விதஹ்யதே ||௧௮|| ஸ்போடாஃ ஶீக்ரஂ ப்ரஜாயந்தே ஜ்வரஸ்தஷ்ணா ச பாததே |௧௯|

இதாநீஂ ஸர்வாக்நிதக்தேஷு சிகித்ஸார்தஂ விஶிஷ்டதூஷ்யதோஷயோர்துஷ்டிஂ தர்ஶயந்நாஹ- பவந்தி சாத்ரேத்யாதி| ததஸ்ததநந்தரஂ; தேநைவாக்நிநா ரக்தேந சேத்யர்தஃ| குதஃ புநஃ ப்ராதாந்யேநாக்நிதக்தே பித்தமேவோதீர்யத இத்யாஹ- துல்யவீர்யே இத்யாதி| ஹி யஸ்மாத் காரணாத், ஏதே த்வே அப்யக்நிபித்தே, துல்யவீர்யே உஷ்ணவீர்யே, ரஸதோ ரஸாத் த்வே அபி கடுகே, த்ரவ்யதோ த்ரவ்யாதபி துல்யே; ததாஹி- ஸதஶ ஏவாதாரோ வஹ்நேஃ பித்தஸ்யாபி, த்ரவ்யஂ சாத்ர ரஸாத்யாதார உச்யதே; ததஃ காரணாத்தேநாக்நிநாऽஸ்ய பித்தஸ்ய கோபிதஸ்ய வேதநா தாஹாதிகா ‘பவந்தி’ இதி வாக்யஶேஷஃ| ப்ரகத்யா ச விதஹ்யத இதி ப்ரகத்யா ஸ்வபாவேந, விதஹ்யதே விதாஹமுபயாதி| தாப்யாமேவ ரக்தபித்தாப்யாஂ ஸ்போடா ஜ்வராதயஶ்ச ஶீக்ரஂ ப்ரஜாயந்த இதி| அந்யே து ‘உபே’ இத்யத்ர ‘ரக்தபித்தே’ இதி வ்யாக்யாநயந்தி| உஷ்ணவீர்யத்வஂ ச மதுரரஸஸ்யாபி ரக்தபித்தஸ்ய யாந்த்ரிகேக்ஷுரஸவத்விதாஹித்வாத்| த்ரவ்யத இதி ஏதே த்வே அபி ரக்தபித்தே த்ரவ்யாதபி துல்யே, த்ரவ்யஶப்தேநாத்ர ஹேத்வாதாரௌ கத்யேதே; தத்யதா- ரக்தபித்தயோர்த்வயோரபி தேஜோ ஹேதுஃ, ஆதாரஶ்ச த்வயோரபி தேஜ ஏவேதி||௧௭-௧௮||-

Adhikarana 17 (19-21) · Śloka 21

தக்தஸ்யோபஶமார்தாய சிகித்ஸா ஸம்ப்ரவக்ஷ்யதே ||௧௯|| ப்லுஷ்டஸ்யாக்நிப்ரதபநஂ கார்யமுஷ்ணஂ ததௌஷதம் | ஶரீரே ஸ்விந்நபூயிஷ்டே ஸ்விந்நஂ பவதி ஶோணிதம் ||௨௦|| ப்ரகத்யா ஹ்யுதகஂ ஶீதஂ ஸ்கந்தயத்யதிஶோணிதம் | தஸ்மாத் ஸுகயதி ஹ்யுஷ்ணஂ நநு ஶீதஂ கதஞ்சந ||௨௧||

தக்தஸ்யேத்யாதி| அக்நிப்ரதபநஂ ஸ்வேதநம்| உஷ்ணஂ ததௌஷதமிதி ஆலேபநாந்நபாநாதிகம்| குதஃ காரணாதத்ர ஶரீரமுபசர்யதே நாக்நிகோபிதஂ ரக்தபித்தமித்யாஹ- ஶரீரே இத்யாதி| ஸ்விந்நபூயிஷ்டே அத்யர்தஂ ஸ்விந்நே| ஸ்வல்பமபி ரக்தஂ யத்யஸ்விந்நஂ பவதி ததா ரக்தபித்தோபஶமநேந ஶீதோபசாரேண துஃகமுத்பாதயதீதி தர்ஶயந்நாஹ- ப்ரகத்யேத்யாதி| ஸ்கந்தயத்யதிஶோணிதமிதி ரக்தமத்யர்தஂ ஸ்த்யாநதாஂ நயதீத்யர்தஃ; ஸ்த்யாநேந ரக்தேந ச ருத்தமார்கோ வாயுரூஷ்மாऽப்யநிர்கச்சந் ப்லுஷ்டே ஶூலஶோபராகாதிகாஂ வேதநாஂ கரோதி, அதஃ ஶீதக்ரியா ந ஸுகஂ கரோதி; உஷ்ணக்ரியா புநா ரக்தவிலயநகரீ பவதி, அத ஊஷ்மநிஃஸரணவாதாநுலோமஹேதுஃ ஸாऽதிஸுகயதி||௧௯-௨௧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

ஶீதாமுஷ்ணாஂ ச துர்தக்தே க்ரியாஂ குர்யாத்பிஷக் புநஃ | கதாலேபநஸேகாஂஸ்து ஶீதாநேவாஸ்ய காரயேத் ||௨௨||

துர்தக்தக்ரியாஂ நிர்திஶந்நாஹ- ஶீதாமித்யாதி| துர்தக்தேऽவகாடமூலதக்தபாகஸ்ய ஸ்விந்நரக்தஸ்ய நிர்வாபணார்தஂ ஶீதாஂ க்ரியாஂ குர்யாத், அநவகாடமூலதக்தபாகஸ்யாஸ்விந்நரக்தஸ்ய விலயநார்தமுஷ்ணாஂ க்ரியாஂ குர்யாத்; அந்யே து ஶீதாஂ தாஹாதிஶயே, நாதிதாஹே உஷ்ணாமிதி| புநஃ கிஂ குர்யாதித்யாஹ- கதாலேபநாதீநபி ஶீதாநேவ காரயேதிதி| ஏவஂ ஸுகீபவதி வ்ரணரோஹணஂ ச||௨௨||

Adhikarana 19 (23-24) · Śloka 24

ஸம்யக்தக்தே துகாக்ஷீரீப்லக்ஷசந்தநகைரிகைஃ | ஸாமதைஃ ஸர்பிஷா ஸ்நிக்தைராலேபஂ காரயேத்பிஷக் ||௨௩|| க்ராம்யாநூபௌதகைஶ்சைநஂ பிஷ்டைர்மாஂஸைஃ ப்ரலேபயேத் | பித்தவித்ரதிவச்சைநஂ ஸந்ததோஷ்மாணமாசரேத் ||௨௪||

ஸம்யக்தக்தே சிகித்ஸாமாஹ- ஸம்யக்தக்த இத்யாதி| துகாக்ஷீரீ வஂஶரோசநா, அந்யே து வஂஶரோசநாநுகாரி பார்திவஂ த்ரவ்யஂ, ப்லக்ஷஃ பர்கடீ, சந்தநஂ ரக்தசந்தநஂ, ஸாமதைரிதி குடூசீஸஹிதைஃ; ஏதைஸ்துகாக்ஷீர்யாதித்ரவ்யைர்கதஸ்நிக்தீகதைஃ பித்தப்ரத்யநீகமவிஶோஷிணஂ லேபஂ ஸம்யக்தக்தே காரயேதித்யர்தஃ| வாதஶாந்த்யர்தஂ ப்ரலேபமாஹ- க்ராம்யேத்யாதி| க்ராம்யா அஶ்வாதயஃ, ஆநூபா வராஹமஹிஷாதயஃ, ஔதகாஃ கூர்மாதயஃ| பித்தவித்ரதிவதித்யாதி ஏநஂ ஸம்யக்தக்தஂ, ஸந்ததோஷ்மாணஂ பலவத்தரோஷ்மாணம்||௨௩-௨௪||

Adhikarana 20 (25-26) · Śloka 27

அதிதக்தே விஶீர்ணாநி மாஂஸாந்யுத்தத்ய ஶீதலாம் | க்ரியாஂ குர்யாத்பிஷக் பஶ்சாச்சாலிதண்டுலகண்டநைஃ ||௨௫|| திந்துகீத்வக்கபாலைர்வா கதமிஶ்ரைஃ ப்ரலேபயேத் | வ்ரணஂ குடூசீபத்ரைர்வா சாதயேததவௌதகைஃ ||௨௬|| க்ரியாஂ ச நிகிலாஂ குர்யாத்பிஷக் பித்தவிஸர்பவத் |௨௭|

அதிதக்தே சிகித்ஸாமாஹ- அதிதக்தே இத்யாதி| விஶீர்ணாநி அவலம்பிதாநி| ஶாலிதண்டுலகண்டநைரிதி ஶாலிதண்டுலகண்டநோத்பவைர்குண்டநைஃ கணைரித்யர்தஃ; கணைஶ்ச சூர்ணப்ரயோககாலே ‘அவசூர்ணயேத்’ இத்யத்யாஹாரஃ| திந்துகீத்வக்கபாலைர்வேதி திந்துகீவல்கலகர்பரைஃ; ‘திந்துகீத்வசா திந்துகீவல்கலேந, கபாலைர்மத்கர்பரைஃ’ இத்யந்யே| ‘திந்துகீத்வக்கஷாயைர்வா’ இதி கேசித் படந்தி; திந்துக்யா யா த்வக் தயா ப்ரலேபயேத், கஷாயாஃ கஷாயவக்ஷாஶ்ச யே தைரபீத்யர்தஃ| அந்யே து கஷாயஶப்தேந சூர்ணமாஹுஃ; தத்ர திந்துகீவல்கலசூர்ணைரித்யர்தஃ| ஔதகைஃ பத்மோத்பலாதிபத்ரைஃ; பித்தரக்தோபத்ருதோ வ்ரணோ குடூச்யாதிபத்ரச்சாதநேநோஷ்மாணஂ த்யக்த்வா ஸுகஂ ஸஂரோஹதி||௨௫-௨௬||-

Adhikarana 21 (27-28) · Śloka 28

மதூச்சிஷ்டஂ ஸமதுகஂ ரோத்ரஂ ஸர்ஜரஸஂ ததா ||௨௭|| மஞ்ஜிஷ்டாஂ சந்தநஂ மூர்வாஂ பிஷ்ட்வா ஸர்பிர்விபாசயேத் | ஸர்வேஷாமக்நிதக்தாநாமேதத்ரோபணமுத்தமம் ||௨௮||

ஸர்வேஷ்வக்நிதக்தேஷு ரோபணார்தஂ சிகித்ஸாஂ தர்ஶயந்நாஹ- மதூச்சிஷ்டமித்யாதி| இதஂ ச ஸாமாந்யஂ ரோபணஂ கதஂ கேசித் படந்தி, ந து நிபந்தகாரா இதி; ஸூபயோகித்வாந்மயாऽபி லிகிதம்||௨௭-௨௮||

Adhikarana 22 (29) · Śloka 29

ஸ்நேஹதக்தே க்ரியாஂ ரூக்ஷாஂ விஶேஷேணாவசாரயேத் |௨௯|

ஸ்நேஹதக்தே சிகித்ஸாமாஹ- ஸ்நேஹதக்தே இத்யாதி| ரூக்ஷதக்தே புநரநுக்தாமபி ஸ்நிக்தாஂ க்ரியாமவசாரயேத்|௨௯|-

Adhikarana 23 (29-37) · Śloka 37

அத ஊர்த்வஂ ப்ரவக்ஷ்யாமி தூமோபஹதலக்ஷணம் ||௨௯|| ஶ்வஸிதி க்ஷௌதி சாத்யர்தமப்யாதமதி காஸதே | சக்ஷுஷோஃ பரிதாஹஶ்ச ராகஶ்சைவோபஜாயதே ||௩௦|| ஸதூமகஂ நிஶ்வஸிதி க்ரேயமந்யந்ந வேத்தி ச | ததைவ ச ரஸாந் ஸர்வாந் ஶ்ருதிஶ்சாஸ்யோபஹந்யதே ||௩௧|| தஷ்ணாதாஹஜ்வரயுதஃ ஸீதத்யத ச மூர்ச்சதி | தூமோபஹத இத்யேஷஃ ஶணு தஸ்ய சிகித்ஸிதம் ||௩௨|| ஸர்பிரிக்ஷுரஸஂ த்ராக்ஷாஂ பயோ வா ஶர்கராம்பு வா | மதுராம்லௌ ரஸௌ வாऽபி வமநாய ப்ரதாபயேத் ||௩௩|| வமதஃ கோஷ்டஶுத்திஃ ஸ்யாத்தூமகந்தஶ்ச நஶ்யதி | விதிநாऽநேந ஶாம்யந்தி ஸதநக்ஷவதுஜ்வராஃ ||௩௪|| தாஹமூர்ச்சாதடாத்மாநஶ்வாஸகாஸாஶ்ச தாருணாஃ | மதுரைர்லவணாம்லைஶ்ச கடுகைஃ கவலக்ரஹைஃ ||௩௫|| ஸம்யக்கஹ்ணாதீந்த்ரியார்தாந் மநஶ்சாஸ்ய ப்ரஸீததி | ஶிரோவிரேசநஂ சாஸ்மை தத்யாத்யோகேந ஶாஸ்த்ரவித் ||௩௬|| தஷ்டிர்விஶுத்யதே சாஸ்ய ஶிரோக்ரீவஂ ச தேஹிநஃ | அவிதாஹி லகு ஸ்நிக்தமாஹாரஂ சாஸ்ய கல்பயேத் ||௩௭||

இதாநீஂ கண்டநாஸாதிஷு கர்மணி கதே தூமோபகாதலக்ஷணஂ சிகித்ஸாஂ ச தர்ஶயந்நாஹ- அத ஊர்த்வமித்யாதி| ஶ்வஸிதி ஶ்வாஸஂ கரோதி| க்ஷௌதி சாத்யர்தமிதி அதிஶயேந சிக்கதி | ஆதமதி ஆத்மாநயுக்தோ பவதி| ராகஃ பீதலோஹிததா அக்ஷ்ணோஃ| க்ரேயமந்யத்ர வேத்தி சேதி நாஸாகததோஷேண தூமாதந்யத் க்ரேயஂ ந வேத்தி, ‘க்ரேயஂ தாவந்ந வேத்தி அந்யத் ஸ்பஶ்யஂ தஶ்யஂ ச ந வேத்தி’ இத்யந்யே| ரஸாந் ஸர்வாநித்யத்ர ‘ந வேத்தி’ இதி ஸம்பத்யதே| ஶ்ருதிஶ்சாஸ்யோபஹந்யத இதி ந ஶணோதீத்யர்தஃ; ஶ்ரோத்ரகததோஷேண| தஷ்ணாதாஹஜ்வரயுத இதி ஸ்பர்ஶதோஷேண| ஸீததி க்ரியாஸ்வஸமர்தோ பவதீத்யர்தஃ| ஶணு தஸ்யேத்யாதி| ஸர்பிரிக்ஷுரஸமித்யேகோ யோகஃ, த்ராக்ஷாஂ பயோ வேதி த்விதீயஃ, ஶர்கராம்பு வேதி ததீயஃ, மதுராம்லௌ ரஸௌ வாऽபீதி சதுர்தஃ| ஸதநம் அங்கக்லாநிஃ| யோகேந மாத்ரயா||௨௯-௩௭||

Adhikarana 24 (38-39) · Śloka 39

உஷ்ணவாதாதபைர்தக்தே ஶீதஃ கார்யோ விதிஃ ஸதா | ஶீதவர்ஷாநிலைர்தக்தே ஸ்நிக்தமுஷ்ணஂ ச ஶஸ்யதே ||௩௮|| ததாऽதிதேஜஸா தக்தே ஸித்தர்நாஸ்தி கதஞ்சந | இந்த்ரவஜ்ராக்நிதக்தேऽபி ஜீவதி ப்ரதிகாரயேத் | ஸ்நேஹாப்யங்கபரீஷேகைஃ ப்ரதேஹைஶ்ச ததா பிஷக் ||௩௯||

இதாநீஂ தக்தசிகித்ஸாப்ரஸங்கேந தக்தஸதஶஸ்ய சிகித்ஸாஂ தர்ஶயந்நாஹ- உஷ்ணேத்யாதி| உஷ்ணவாதோ க்ரைஷ்மிகஃ ஶாரதோ வா; உஷ்ணவாதேநாதபேந ச தக்த இவ தக்தஃ; உஷ்ணவாதாதபாப்யாமிதி த்விவசநே ப்ராப்தே பஹுவசநமநுக்தோஷ்ணப்ராபணார்தம்| ஸதாஸ்தாநே கேசித் ‘வ்ரணே’ இதி படந்தி வ்யாக்யாநயந்தி ச- வ்ரணே இதி த்வகாதிவ்ரணவஸ்துநி| ஶீதவர்ஷாநிலைர்தக்தே இதி ஶீதஂ ஹிமஂ, ஹிமதக்தஸ்துஷாரதக்த இதி லோகோக்த்யா ஹிமதக்தேऽபி தாஹஸாதஶ்யமஸ்தி; வர்ஷாநில இதி வஷ்டிஸஂயுக்தோ வாதஃ, அத்ராபி பஹுவசநமநுக்தஶீதப்ராபணார்தம்| ‘தக்தே’ இத்யஸ்ய ஸ்தாநே கேசித் ‘ஹதே’ இதி படந்தி| ததாऽதிதேஜஸா தக்தே இதி அதிதேஜஸா வஜ்ராக்நிநா | ‘ததாऽதிதேஜஸா தக்தே ந ஸித்யதி கதஞ்சந’ இதி யத் கதஂ தத் கிஞ்சித்தக்தே ஸித்திரபி பவதீதி ஜ்ஞாபநார்தம்| தத்ர ச பூர்வோக்தேந விதிநா ஶீதோஷ்ணாதிநா ப்ரதிகர்தவ்யமிதி| அஸ்யாக்ரே கேசித் “இந்த்ரவஜ்ராக்நிதக்தேऽபி ஜீவதி ப்ரதிகாரயேத்| ஸ்நேஹாப்யங்கபரீஷேகைஃ ப்ரதேஹைஶ்ச ததா பிஷக்”- இதி படந்தி; தஂ ச நிபந்தகாரா ந படந்தி||௩௮-௩௯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநேऽக்நிகர்மவிதிர்நாம த்வாதஶோऽத்யாயஃ ||௧௨||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே த்வாதஶோऽத்யாயஃ||௧௨||