5. agrōpaharaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽગ્રોપહરણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાતોઽગ્રોપહરણીયમિતિ| કર્મણોઽગ્રે પ્રથમતઃ, ઉપહરણં યન્ત્રાદિસમ્ભારસ્ય, તદધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયઃ અગ્રોપહરણીયઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ત્રિવિધં કર્મ- પૂર્વકર્મ, પ્રધાનકર્મ, પશ્ચાત્કર્મેતિ; તદ્વ્યાધિં પ્રત્યુપદેક્ષ્યામઃ ||૩||

પૂર્વકર્મેત્યાદિ તત્રૈકે- “લઙ્ઘનાદિ વિરેકાન્તં પૂર્વકર્મ વ્રણસ્ય ચ| પાટનં રોપણં યચ્ચ પ્રધાનં કર્મ તત્ સ્મૃતમ્| બલવર્ણાગ્નિકાર્યં તુ પશ્ચાત્કર્મ સમાદિશેત્’’- ઇતિ; અન્યે તુ સંશોધ્યસ્ય પાચનસ્નેહનસ્વેદનાનિ પૂર્વકર્મ, વમનવિરેચનબસ્તિનસ્યસિરામોક્ષણાનિ પ્રધાનં કર્મ, પેયાદ્યન્નસંસર્જનં પશ્ચાત્કર્મ; અપરે તુ ચયાદીનાં પૂર્વરૂપાન્તાનામાતઙ્કોત્પત્તેઃ પ્રાગ્યત્ ક્રિયતે તત્ પૂર્વકર્મ, આતઙ્કોત્પત્તૌ યત્ તત્ પ્રધાનં કર્મ, નિવૃત્તાતઙ્કસ્યાનુબન્ધોપચરણાય યત્ તત્ પશ્ચાત્કર્મ| ઇદં તત્ પૂર્વકર્મેત્યાદિ ઇહ કથં નોદાહ્રિયત ઇતિ પ્રષ્ટુરુત્તરમાહ- તદ્વ્યાધિમિત્યાદિ|- તદિતિ ત્રિવિધં કર્મ વ્યાધિં વ્યાધિં પ્રત્યુપદેક્ષ્યામઃ; ન ઇહ, ગ્રન્થગૌરવભયાત્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અસ્ય તુ શાસ્ત્રસ્ય શસ્ત્રકર્મપ્રાધાન્યાચ્છસ્ત્રકર્મૈવ તાવત્ પૂર્વમુપદેક્ષ્યામસ્તત્સમ્ભારાંશ્ચ ||૪||

નનુ, છેદ્યાદીનાં કર્મણાં તત્સમ્ભારાણામેવ ચાત્ર પૂર્વમુપાદાનં, કુતો ન સ્નેહાદીનાં તત્કર્મણાં ચેત્યાહ- અસ્ય તુ શાસ્ત્રસ્યેત્યાદિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તચ્ચ શસ્ત્રકર્માઽષ્ટવિધં; તદ્યથા- છેદ્યં, ભેદ્યં, લેખ્યં, વેધ્યમ્, એષ્યમ્, આહાર્યં, વિસ્રાવ્યં, સીવ્યમિતિ ||૫||

તત્તુ શસ્ત્રનિર્વર્ત્યં કર્મ નિયતાકૃતિવિશેષેણ નાનાવિધપ્રયોજનેન ભિન્નં પ્રદર્શયન્નાહ- તચ્ચ શસ્ત્રકર્મેત્યાદિ| છેદ્યં નિઃશેષતશ્છેદનીયમર્શઃપ્રભૃતિ; ભેદ્યં ભેદનીયં, વિદ્રધ્યાદિ; લેખ્યં લેખનીયં, રોહિણ્યાદિ; વેધ્યમ્ અલ્પમુખૈઃ શસ્ત્રૈર્વ્યધનીયં સિરાદિ; વેધ્યસ્થાને ‘વ્યધ્યં’ ઇત્યેકે પઠન્તિ; એષ્યમ્ એષણીયં, નાડ્યાદિ; આહાર્યમ્ આહરણીયં, શર્કરાદિ; વિસ્રાવ્યં વિસ્રાવણીયં, તચ્ચ વિદ્રધિકુષ્ઠાદિ; સીવ્યં સીવનીયં, તચ્ચ ‘‘સીવ્યા મેદઃસમુત્થાશ્ચ ભિત્ત્વા સુલિખિતા ગદાઃ’’ (સૂ. અ.૨૫) ઇતિ| યદ્યપિ છેદ્યાદયઃ શબ્દા વ્યાધિવાચકાઃ , તથાઽપ્યભેદોપચારાચ્છસ્ત્રકર્મવ્યપદેશં લભન્તે| એષણાહરણે શસ્ત્રકર્મણિ યદ્યપિ કેચિન્ન મન્યન્તે, તથાઽપિ છિત્ત્વા ભિત્ત્વાઽપ્યેષણાહરણે ક્રિયેતે, અતોઽત્ર શસ્ત્રકર્મણિ નિર્દિષ્ટે||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

અતોઽન્યતમં કર્મ ચિકીર્ષતા વૈદ્યેન પૂર્વમેવોપકલ્પયિતવ્યાનિ ભવન્તિ, તદ્યથા- યન્ત્રશસ્ત્રક્ષારાગ્નિશલાકાશૃઙ્ગજલૌકાલાબૂજામ્બવૌષ્ઠપિચુપ્રોતસૂત્રપત્રપટ્ટમધુઘૃતવસાપયસ્તૈલ- તર્પણકષાયાલેપનકલ્કવ્યજનશીતોષ્ણોદકકટાહાદીનિ, પરિકર્મિણશ્ચ સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરા બલવન્તઃ ||૬||

અતોઽન્યતમમિત્યાદિ| -અતઃ એષાં મધ્યે, અન્યતમમ્ એકતમં, કર્મ છેદ્યાદિકં, ચિકીર્ષતા કર્તુમિચ્છતા, પૂર્વમેવોપકલ્પયિતવ્યાનિ સમીપમાનેતવ્યાનિ| જામ્બવૌષ્ઠં જમ્બુફલસદૃશમુખાગ્રા કૃષ્ણપાષાણરચિતા વર્તિઃ, પિચુઃ ‘તુલં’ ઇતિ લોકે, પ્રોતં કર્પટં, પટ્ટઃ વ્રણબન્ધનદ્રવ્યં, તર્પણં જલપ્લુતં શક્તુક્ષીરાદિ, કષાયઃ ઔષધક્વથિતમુદકં, વ્યજનં વંશાદિરચિતં, કટાહો લૌહાદિનિર્મિતઃ; આદિશબ્દાત્ કવલિકામૃત્કપાલકલસસ્થાલીશયનાસનાદિ| યન્ત્રાદિષુ મધ્યે કાનિચિદુપકરણાનિ કર્માઙ્ગાનિ, કાનિચિદ્ વ્યાપત્પ્રશમનાનિ| પરિકર્મિણશ્ચેતિ ન કેવલં યન્ત્રાદીન્યેવોપકલ્પયિતવ્યાનિ કિન્તુ પરિકર્મિણશ્ચ સર્વકર્મણાં કર્તારઃ પરિચારકાઃ; કિંવિશિષ્ટાસ્તે? સ્નિગ્ધા અનુરક્તાઃ, સ્થિરાઃ અચલાઃ, બલવન્તઃ સર્વકાર્યેષુ સમર્થાઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તતઃ પ્રશસ્તેષુ તિથિકરણમુહૂર્તનક્ષત્રેષુ દધ્યક્ષતાન્નપાનરત્નૈરગ્નિં વિપ્રાન્ ભિષજશ્ચાર્ચયિત્વા, કૃતબલિમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનં લઘુભુક્તવન્તં પ્રાઙ્મુખમાતુરમુપવેશ્ય , યન્ત્રયિત્વા , પ્રત્યઙ્મુખો વૈદ્યો મર્મસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિધમનીઃ પરિહરન્, અનુલોમં શસ્ત્રં નિદધ્યાદાપૂયદર્શનાત્ , સકૃદેવાપહરેચ્છસ્ત્રમાશુ ચ; મહત્સ્વપિ ચ પાકેષુ દ્વ્યઙ્ગુલાન્તરં ત્ર્યઙ્ગુલાન્તરં વા શસ્ત્રપદમુક્તમ્ ||૭||

તતઃ પ્રશસ્તેષ્વિત્યાદિ|- તતઃ યન્ત્રાદિસમ્ભારોપકલ્પનાનન્તરમ્| તિથયઃ પ્રતિપદાદયઃ, કરણાનિ બવાદીનિ, મુહૂર્તાઃ ત્રિંશચ્છિવાદ્યાઃ, નક્ષત્રાણિ અશ્વિનીપ્રભૃતીનિ; પ્રશસ્તત્વં ચૈષાં જ્યોતિઃશાસ્ત્રવિદાં વચનાજ્જ્ઞેયમ્| અક્ષતાનિ યવધાન્યાનિ, રત્નાનિ માણિક્યમૌક્તિકાદીનિ| કૃતબલિમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનમિતિ બલિઃ પૂજોપહારઃ, મઙ્ગલં ગીતાદિ, સ્વસ્તિવાચનમાશીર્વાદોચ્ચારણં, કૃતશબ્દો બલિપ્રભૃતિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| મર્માણિ સપ્તોત્તરશતભેદભિન્નાનિ, સિરાઃ સપ્તશતભેદભિન્નાઃ, નવશતભેદભિન્નાઃ સ્નાયવઃ, સન્ધયઃ દશોત્તરદ્વિશતભેદભિન્નાઃ, અસ્થીનિ શતત્રયભેદભિન્નાનિ, ધમન્યઃ નાભિપ્રભવાશ્ચતુર્વિંશતિભેદભિન્નાઃ; એતાઃ પરિત્યજન્| અનુલોમમિતિ લોમાનુકૂલ્યેન, યેનૈવાવર્તેન લોમાનિ સન્તિ તેનૈવાવર્તેનેત્યર્થઃ; પ્રતિલોમં તુ લોમભિરેવ પ્રતિહતધારં શસ્ત્રં કુણ્ઠીભવતિ વ્યથાં ચોત્પાદયતિ| નિદધ્યાત્ પ્રવેશયેત્| કિયદ્દૂરં શસ્ત્રં નિદધ્યાદિત્યાહ- આપૂયદર્શનાદિતિ| સકૃત્ એકવારં, ન પુનઃ પુનરિત્યર્થઃ| આશુ ચેતિ ચશબ્દ એવાર્થઃ, તેનોભયત્રાપિ નિયમઃ; એતેન સકૃદેવ શસ્ત્રમપહરેત્, આશ્વેવ શસ્ત્રમપહરેદિત્યુક્તમ્| શસ્ત્રં પ્રણિદધ્યાદિત્યત્ર શસ્ત્રપ્રણિધાનમાત્રમુક્તમ્, અપહરેચ્છસ્ત્રમાશુ ચેત્યત્ર શસ્ત્રશબ્દ આશ્વપહરણક્રિયયા સમ્બધ્યત ઇતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્| ઇદાનીં સુદૂરશસ્ત્રપાતેઽનર્થં સમ્ભાવયન્નવધિમાહ- મહત્સ્વપિ ચ પાકેષ્વિત્યાદિ| અન્તરશબ્દોઽયમવકાશવાચી; તેન શસ્ત્રપદં શસ્ત્રસ્થાનં દ્વ્યઙ્ગુલાવકાશં ત્ર્યઙ્ગુલાવકાશં વેત્યુક્તં; તત્ર દ્વ્યઙ્ગુલાવકાશં નાત્યવગાઢે, ત્ર્યઙ્ગુલાવકાશમવગાઢે ઇતિ| કેચિદન્તરશબ્દં ન પઠન્તિ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

તત્રાયતો વિશાલઃ સમઃ સુવિભક્તો નિરાશ્રય ઇતિ વ્રણગુણાઃ ||૮||

વ્રણકર્મણિ પ્રશસ્તમાકૃતિવિશેષૈરાહ - તત્રેત્યાદિ|- તત્રેતિ શસ્ત્રકર્મણિ, એતે આયતત્વાદયો વ્રણગુણાઃ| આયતો દીર્ઘઃ; વિશાલો વિસ્તીર્ણઃ; સમ ઇતિ સમપાકઃ, અસમપાકો હિ કિઞ્ચિત્પક્વઃ કિઞ્ચિદપક્વઃ શસ્ત્રપાતનાય સુખો ન ભવતિ| અન્યે તુ વિશાલશબ્દેન ચતુરસ્રમાચક્ષતે, સમશબ્દેન વૃત્તમ્| તદુક્તમ્- “આયતશ્ચતુરસ્રો વૃત્તસ્ત્રિપુટક ઇતિ વ્રણાકૃતિસમાસઃ” (સૂ. અ.૨૨)- ઇતિ; ઇહ ચતસ્રો વ્રણાકૃતયો વ્રણગુણત્વેન કર્મણિ નિર્દિષ્ટાઃ| અન્યે તુ સમો ગોમૂત્રસર્પણવન્ન વિષમગતિઃ| સ ચ આયતે વ્રણે સમ ઇતિ વિશેષણમ્| સુવિભક્તઃ સુવ્યક્તઃ, સુષ્ઠુ પૃથગ્ભૂતસકલાવયવઃ| નિરાશ્રયઃ જિહ્વાદન્તસન્ધ્યાદ્યપ્રાપ્યદેશમનાશ્રિતઃ| અન્યે ત્વન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ- વૈદ્યકૃતવ્રણગુણાનાહ- તત્રાયત ઇત્યાદિ|- સમો નિમ્નોન્નતત્વરહિતઃ| સુવિભક્તો હીનાતિદોષત્યક્તઃ| ઇત્થમ્ભૂતે વૈદ્યકૃતે વ્રણે કલ્કકષાયાદ્યવચારણં સુખં ક્રિયતે| અતો વિપરીતા વ્રણદોષાઃ| શેષં સુગમમ્||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ભવતશ્ચાત્ર- આયતશ્ચ વિશાલશ્ચ સુવિભક્તો નિરાશ્રયઃ | પ્રાપ્તકાલકૃતશ્ચાપિ વ્રણઃ કર્મણિ શસ્યતે ||૯||

અમુમેવાર્થં શ્લોકેન સ્ફુટીકુર્વન્નાહ- આયતશ્ચેત્યાદિ| એવં વિધો વ્રણઃ શસ્ત્રકર્મણિ પ્રશસ્યતે| આયતશ્ચ વિશાલશ્ચેતિ દ્વિચકારેણ આયતોઽપિ વિશાલોઽપિ આયતવિશલ ઇતિ પ્રતિપાદ યતિ| નિરાશ્રયો મર્માદ્યનાશ્રિતઃ; ‘નિરાશય’ ઇત્યન્યે, તત્રાનનુષઙ્ગીત્યર્થઃ| પ્રાપ્તકાલકૃતશ્ચાપીતિ યુક્તે કાલે કૃતઃ; એતેન શસ્ત્રક્ષારાગ્નિસાધ્યો બાલવૃદ્ધયોરપ્રાપ્તકાલઃ, તયોર્વ્રણે શસ્ત્રાદિનિષેધાત્; અથવા શીતકાલેઽગ્નિસાધ્યો વ્રણઃ, ગ્રીષ્મે સ એવા પ્રાપ્તકાલઃ| અન્યે તુ ‘યુક્તકાલકૃતઃ’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર સમપાક ઇત્યાચક્ષતે, યુક્તકાલકૃતઃ સમ્યક્પાકકૃતપ્રતિક્રિય ઇત્યપરે| આયતશ્ચ વિશાલશ્ચેત્યાદિશ્લોકં કેચિન્ન પઠન્તિ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

શૌર્યમાશુક્રિયા શસ્ત્રતૈક્ષ્ણ્યમસ્વેદવેપથુ | અસમ્મોહશ્ચ વૈદ્યસ્ય શસ્ત્રકર્મણિ શસ્યતે ||૧૦||

અથ યે વૈદ્યગુણાઃ શસ્ત્રકર્મણિ તાનાહ- શૌર્યમિત્યાદિ| એતે શૌર્યાદયો ગુણા વૈદ્યસ્ય શસ્ત્રકર્મણિ શ્લાઘ્યન્તે| શૌર્યં નિર્ભયત્વં, ભયભીતો હિ સાધ્યમપિ વ્રણમવગાઢમૂલં નારભતે, આરબ્ધં વા અવશેષયતિ| આશુક્રિયા લઘુહસ્તતા શીઘ્રં શસ્ત્રકર્મકરણમ્, આશુક્રિયયાઽઽતુરસ્ય ચિરં ક્લમો ન ભવતિ| શસ્ત્રતૈક્ષ્ણ્યં સુનિશિતત્વં સુધારત્વં ચ, તેન રુજા ન ભવતિ| અસમ્મોહઃ અસમ્મૂઢતા, સ ચામપક્વવ્રણપરિજ્ઞાને તથા પ્રાપ્તાનુષ્ઠાને ચ; વ્રણચ્છેદાદિષુ રક્તાદિદર્શનેઽસમ્મોહ ઇત્યન્યે| અમુમપિ શ્લોકં કેચિન્ન પઠન્તિ||૧૦||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

એકેન વા વ્રણેનાશુધ્યમાને નાઽન્તરા બુદ્ધ્યાઽવેક્ષ્યાપરાન્ વ્રણાન્ કુર્યાત્ ||૧૧|| ભવતિ ચાત્ર- યતો યતો ગતિં વિદ્યાદુત્સઙ્ગો યત્ર યત્ર ચ | તત્ર તત્ર વ્રણં કુર્યાદ્યથા દોષો ન તિષ્ઠતિ ||૧૨||

અશુદ્ધાવન્યેઽપિ વ્રણાઃ કાર્યા ઇત્યાહ- એકેન વા વ્રણેનેત્યાદિ| ના પુરુષઃ| અન્તરા મધ્યે| ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| ગતિં નાડીમ્| ઉત્સઙ્ગ ઇવોત્સઙ્ગઃ વ્રણાશયે હિ ચિરકાલપૂયાવસ્થાનેનામમવદારિતમન્તઃપ્રદેશાન્તરં નિમ્નમુત્સઙ્ગતુલ્યત્વાદુત્સઙ્ગ ઇત્યુચ્યતે; ઉત્ ઊર્ધ્વં પૂયસ્ય સઙ્ગ ઉત્સઙ્ગ ઇત્યન્યે| યથા દોષો ન તિષ્ઠતીતિ| દોષોઽત્ર પૂયઃ; પૂયાવસ્થાનાદ્ વાતાદયો દોષા અનુબધ્નન્તીતિ પૂય એવ દોષશબ્દેનોચ્યતે, કારણે કાર્યોપચારાત્||૧૧-૧૨||

Adhikarana 11 (13-15) · Śloka 15

તત્ર ભ્રૂગણ્ડશઙ્ખલલાટાક્ષિપુટૌષ્ઠદન્તવેષ્ટકક્ષાકુક્ષિવઙ્ક્ષણેષુ તિર્યક્ છેદ ઉક્તઃ ||૧૩|| (ચન્દ્રમણ્ડલવચ્છેદાન્ પાણિપાદેષુ કારયેત્ | અર્ધચન્દ્રાકૃતીંશ્ચાપિ ગુદે મેઢ્રે ચ બુદ્ધિમાન્) ||૧૪|| અન્યથા તુ સિરાસ્નાયુચ્છેદનમ્, અતિમાત્રં વેદના, ચિરાદ્વ્રણસંરોહો, માંસકન્દીપ્રાદુર્ભાવશ્ચેતિ ||૧૫||

તિર્યક્છેદો વ્યાપત્સૂક્તઃ (સૂ. અ.૨૫), તસ્ય વિશિષ્ટવિષયે પ્રતિપ્રસવં કુર્વન્નાહ- તત્ર ભ્રૂગણ્ડેત્યાદિ|- ગણ્ડઃ કપોલઃ, અક્ષિપુટઃ અક્ષિવર્ત્મ, દન્તવેષ્ટકો દન્તવેષ્ટનમાંસં, કક્ષા બાહુમૂલં, કુક્ષિઃ ઉદરં, વઙ્ક્ષણમ્ ઊરુસન્ધિઃ| (ચન્દ્રમણ્ડલવચ્છેદાનિત્યાદિ સુગમમ્|) અન્યથા ત્વિત્યાદિ| માંસકન્દીપ્રાદુર્ભાવઃ કન્દાકારમાંસાઙ્કુરસમ્ભવઃ, કન્દ એવ કન્દી, અલ્પત્વાત્| ‘અન્યથા તુ’ ઇત્યત્ર ‘અન્યત્ર તુ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- અન્યત્ર યદિ છેદનં ક્રિયતે ઇત્યર્થઃ| ‘છેદનં’ ઇત્યત્ર ચ ‘ક્ષણનં’ ઇતિ પઠન્તિ, ક્ષણનં હિંસનમ્||૧૩-૧૫||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

મૂઢગર્ભોદરાર્શોઽશ્મરીભગન્દરમુખરોગેષ્વભુક્તવતઃ કર્મ કુર્વીત ||૧૬||

ભુક્તવતઃ કર્મ કુર્વીતેત્યુક્તં, તસ્ય વિષયાન્તરે પ્રતિષેધં દર્શયન્નાહ- મૂઢગર્ભેત્યાદિ|- મૂઢગર્ભાદિષુ ષટ્સ્વન્નપૂર્ણકોષ્ઠત્વાદ્યન્ત્રદાનાદિભિઃ કષ્ટં મરણં વા પ્રાપ્નોત્યાતુરઃ, અનિલશ્ચ પ્રકોપમેતિ; મુખરોગેષ્વાહારોઽઙ્ગુલ્યાદિપીડનેન ઘૃણયા ચ નિષ્કાશિતઃ કર્મઘાતં કરોતિ||૧૬||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 17

તતઃ શસ્ત્રમવચાર્ય,શીતાભિરદ્ભિરાતુરમાશ્વાસ્ય, સમન્તાત્ પરિપીડ્યાઙ્ગુલ્યા, વ્રણમભિમૃદ્ય(જ્ય), પ્રક્ષાલ્ય કષાયેણ પ્રોતેનોદકમાદાય , તિલકલ્કમધુસર્પિઃપ્રગાઢામૌષધયુક્તાં નાતિસ્નિગ્ધાં નાતિરૂક્ષાં વર્તિં પ્રણિદધ્યાત્; તતઃ કલ્કેનાચ્છાદ્ય, ઘનાં કવલિકાં દત્ત્વા, વસ્ત્રપટ્ટેન બધ્નીયાત્; વેદનારક્ષોઘ્નૈર્ધૂપૈર્ધૂપયેત્, રક્ષોઘ્નૈશ્ચ મન્ત્રૈ રક્ષાં કુર્વીત ||૧૭||

ઇદાનીં વ્રણક્રમવિધાનમાહ- તતઃ શસ્ત્રમિત્યાદિ| તતઃ અનન્તરં શસ્ત્રકર્મ કૃત્વા; આશ્વાસ્ય શસ્ત્રકર્મજનિતખેદમપનીય, મૂર્ચ્છાદિપ્રતિબન્ધાર્થં; સમન્તાત્ પરિપીડ્ય સર્વત્ર પરિપીડયિત્વા, સ્રાવનિર્ગમનાર્થં; વ્રણમભિમૃદ્ય વ્રણમર્દનં કૃત્વા, શસ્ત્રપદસમીકરણાર્થં; ‘વ્રણમભિમૃજ્ય’- ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, બાલાસ્થિગત્યુત્સઙ્ગાદિવિજ્ઞાનાર્થમિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ; પ્રક્ષાલ્ય કષાયેણ સપ્તરાત્રં સદ્યોવ્રણવિહિતેન, તદૂર્ધ્વં યથાસ્વદોષહરૌષધસિદ્ધેન કષાયેણ; વસ્ત્રેણોદકમાદાય વ્રણાન્તર્ગતં; તિલકલ્કમધુસર્પિઃપ્રગાઢાં તિલકલ્કાદિભિરત્યર્થલિપ્તામ્; ઔષધયુક્તાં મિશ્રકોક્તા ‘(અ)જગન્ધાઽજશૃઙ્ગી ચ’ (સૂ. અ.૩૭) ઇત્યાદિસંશોધનૌષધયુક્તાં; વર્તિં પ્રણિદધ્યાત્ પ્રવેશયેત્; કલ્કેન સદ્યોવ્રણૌષધપિણ્ડેન; કવલિકા વ્રણકલ્કૌષધાચ્છાદનદ્રવ્યં, સા ચૌષધસ્વરસનિઃસરણનિવારણાર્થં ભગ્નોક્તપલાશોદુમ્બરાદીનાં ત્વક્પત્રાદિકૃતા, અન્યે દ્વિગુણચતુર્ગુણમૃદુકર્પટવિરચિતાં કવલિકામાહુઃ, ભૃષ્ટયવશક્તુભિર્ઘૃતાક્તાં ઘનાં કવલિકાં દદ્યાદિત્યપરે| વેદનારક્ષોઘ્નૈરિતિ વેદનાઘ્નાનિ રુજાઘ્નાનિ હિઙ્ગુલવણાદીનિ, રક્ષોઘ્નાનિ રાક્ષસઘ્નાનિ વચાદીનિ, તૈઃ||૧૭||

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

તતો ગુગ્ગુલ્વગુરુસર્જરસવચાગૌરસર્ષપચૂર્ણૈર્લવણનિમ્બપત્રવિમિશ્રૈરાજ્યયુક્તૈર્ધૂપયેત્ | આજ્યશેષેણ ચાસ્ય પ્રાણાન્ સમાલભેત ||૧૮||

ધૂપનદ્રવ્યાણ્યાહ- તતો ગુગ્ગુલ્વિત્યાદિ| ન કેવલં વ્રણં ધૂપયેત્ શયનાદ્યપિ વ્રણદૌર્ગન્ધ્યાપગમાર્થં નીલમક્ષિકાદિપરિહારાર્થં ચ; અન્યથા નીલમક્ષિકોપસર્પણાદ્વ્રણે ક્રિમયઃ પતન્તિ| આજ્યશેષેણેત્યાદિ|- આજ્યશેષેણ ધૂપનદ્રવ્યેભ્ય આજ્યમિશ્રેભ્યઃ પરિશિષ્ટેન ઘૃતેન| પ્રાણશબ્દેનાત્ર હૃદયાદય ઉચ્યન્તે, પ્રાણાધિષ્ઠાનત્વાત્; તાન્ સમાલભેત મ્રક્ષયેદભ્યઞ્જયેદિત્યર્થઃ, પ્રાણાપ્યાયનાર્થમ્||૧૮||

Adhikarana 15 (19-33) · Śloka 33

ઉદકુમ્ભાચ્ચાપો ગૃહીત્વા પ્રોક્ષયન્ રક્ષાકર્મ કુર્યાત્; તદ્વક્ષ્યામઃ- ||૧૯|| કૃત્યાનાં પ્રતિઘાતાર્થં તથા રક્ષોભયસ્ય ચ | રક્ષાકર્મ કરિષ્યામિ બ્રહ્મા તદનુમન્યતામ્ ||૨૦|| નાગાઃ પિશાચા ગન્ધર્વાઃ પિતરો યક્ષરાક્ષસાઃ | અભિદ્રવન્તિ યે યે ત્વાં બ્રહ્માદ્યા ઘ્નન્તુ તાન્ સદા ||૨૧|| પૃથિવ્યામન્તરીક્ષે ચ યે ચરન્તિ નિશાચરાઃ | દિક્ષુ વાસ્તુનિવાસાશ્ચ પાન્તુ ત્વાં તે નમસ્કૃતાઃ ||૨૨|| પાન્તુ ત્વાં મુનયો બ્રાહ્મયા દિવ્યા રાજર્ષયસ્તથા | પર્વતાશ્ચૈવ નદ્યશ્ચ સર્વાઃ સર્વે ચ સાગરાઃ ||૨૩|| અગ્ની રક્ષતુ તે જિહ્વાં પ્રાણાન્ વાયુસ્તથૈવ ચ | સોમો વ્યાનમપાનં તે પર્જન્યઃ પરિરક્ષતુ ||૨૪|| ઉદાનં વિદ્યુતઃ પાન્તુ સમાનં સ્તનયિત્નવઃ | બલમિન્દ્રો બલપતિર્મનુર્મન્યે મતિં તથા ||૨૫|| કામાંસ્તે પાન્તુ ગન્ધર્વાઃ સત્ત્વમિન્દ્રોઽભિરક્ષતુ | પ્રજ્ઞાં તે વરુણો રાજા સમુદ્રો નાભિમણ્ડલમ્ ||૨૬|| ચક્ષુઃ સૂર્યો દિશઃ શ્રોત્રે ચન્દ્રમાઃ પાતુ તે મનઃ | નક્ષત્રાણિ સદા રૂપં છાયાં પાન્તુ નિશાસ્તવ ||૨૭|| રેતસ્ત્વાપ્યાયયન્ત્વાપો રોમાણ્યોષધયસ્તથા | આકાશં ખાનિ તે પાન્તુ દેહં તવ વસુન્ધરા ||૨૮|| વૈશ્વાનરઃ શિરઃ પાતુ વિષ્ણુસ્તવ પરાક્રમમ્ | પૌરુષં પુરુષશ્રેષ્ઠો બ્રહ્માઽઽત્માનં ધ્રુવો ભ્રુવૌ ||૨૯|| એતા દેહે વિશેષેણ તવ નિત્યા હિ દેવતાઃ | એતાસ્ત્વાં સતતં પાન્તુ દીર્ઘમાયુરવાપ્નુહિ ||૩૦|| સ્વસ્તિ તે ભગવાન્ બ્રહ્મા સ્વસ્તિ દેવાશ્ચ કુર્વતામ્ | (સ્વસ્તિ તે ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ સ્વસ્તિ નારદપર્વતૌ) | સ્વસ્ત્યગ્નિશ્ચૌવ વાયુશ્ચ સ્વસ્તિ દેવાઃ સહેન્દ્રગાઃ ||૩૧|| પિતામહકૃતા રક્ષા સ્વસ્ત્યાયુર્વર્ધતાં તવ | ઈતયસ્તે પ્રશામ્યન્તુ સદા ભવ ગતવ્યથઃ ||૩૨|| ઇતિ સ્વાહા | એતૈર્વેદાત્મકૈર્મન્ત્રૈઃ કૃત્યાવ્યાધિવિનાશનૈઃ | મયૈવં કૃતરક્ષસ્ત્વં દીર્ઘમાયુરવાપ્નુહિ ||૩૩||

ઇદાનીં વ્રણિતસ્ય શોણિતપૂયાદિસમ્ભવાદ્રક્ષોભયપરિહારાર્થં રક્ષાકર્મ નિદર્શયન્નાહ- ઉદકુમ્ભાચ્ચેત્યાદિ|- ઉદકુમ્ભાત્ પાનીયકુમ્ભાત્, આપઃ જલં, ગૃહીત્વા આદાય, પ્રોક્ષયન્ પ્રમાર્જયન્| રક્ષાકર્મનિર્દિષ્ટપદાનાં મન્ત્રત્વાદ્વિવરણં ન કરણીયમિતિ કેચિત્; અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ|- કૃત્યાનામિતિ કુપિતમન્ત્રિણોઽભિચારકર્મજનિતા રાક્ષસી ‘કૃત્યા’ ઇત્યુચ્યતે| પ્રતિઘાતાર્થં નિવારણાર્થમ્, અત્ર ‘પરિરક્ષાર્થં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| તથા રક્ષોભયસ્ય ચેતિ રાક્ષસભયસ્ય ચ પ્રતિઘાતાર્થમિત્યર્થઃ| બ્રહ્મા તદનુમન્યતામિતિ તદ્રક્ષાકર્મ બ્રહ્મા અઙ્ગીકરોતુ| નાગા ઇત્યાદિ| યે યે નાગાદયસ્ત્વામભિદ્રવન્તિ પીડયન્તિ તાન્ બ્રહ્માદ્યા દેવા ઘ્નન્ત્વિતિ પિણ્ડાર્થઃ| તત્ર નાગાઃ વાસુક્યાદયઃ, પિશાચાઃ પિશિતાશનાઃ, ગન્ધર્વાઃ દેવગાયના હાહાહૂહૂપ્રભૃતયઃ, પિતરઃ અગ્નિષ્વાત્તાદયઃ, યક્ષાઃ ધનદાદયઃ, રક્ષસાઃ રાવણપ્રભૃતયઃ| દિક્ષ્વિત્યત્ર યે ચરન્તીતિ સમ્બધ્યતે| વાસ્તુનિવાસાઃ ગૃહભૂમિનિવાસિનઃ| પ્રાણાનિતિ અગ્નિઃ સોમો વાયુઃ સત્ત્વં રજસ્તમઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ભૂતાત્મેતિ પ્રાણાઃ, અત્ર દ્વાદશપ્રાણેષુ મધ્યે સામાન્યવાતવાચ્યોઽપિ વાતશબ્દઃ પ્રાણાખ્યે વાતવિશેષે વર્તતે; કુતઃ? ચતુર્ણાં વ્યાનાદીનામગ્રે વક્ષ્યમાણત્વાત્| સોમઃ ચન્દ્રમાઃ| તે તવ| પર્જન્યઃ વૃષ્ટિમાન્ મેઘઃ, ઇન્દ્ર ઇત્યન્યે| સ્તનયિત્નવઃ મેઘાઃ| બલપતિરિતિ ઇન્દ્રસ્ય વિશેષણમ્| મનુઃ પ્રજાપતિઃ, મન્યે ગ્રીવાપશ્ચિમભાગાશ્રિતે દ્વે સિરે ‘મન્યે’ ઇત્યુચ્યેતે, મતિં તથા સ એવ મનુર્મતિં રક્ષત્વિતિ સમ્બન્ધઃ; ‘તથા મનુર્મતિં રક્ષતુ’ ઇત્યહં મન્યે, ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ કેચિત્| સત્ત્વં ગુણવિશેષઃ| મનઃ ચિત્તમ્| રૂપમિહ લાવણ્યં વિવક્ષિતં, યત્પર્યાયઃ સૌન્દર્યમ્| છાયા પ્રભાભેદઃ; તદુક્તમ્- “આસન્ના લક્ષ્યતે છાયા પ્રભા દૂરાત્ પ્રકાશતે” (ચ. ઇ. અ. ૭)- ઇતિ| રેતઃ શુક્રમ્, આપઃ પાનીયાનિ, આપ્યાયયન્તુ વર્ધયન્તુ| ખાનિ સ્રોતાંસિ, ઇન્દ્રિયાણીત્યન્યે| પરાક્રમઃ સામર્થ્યમ્| પૌરુષં મેઢ્રં, પુરુષશ્રેષ્ઠઃ નારાયણઃ| આત્માનં જીવમ્| ધ્રુવઃ તારાવિશેષઃ| એતાઃ પૂર્વોક્તા દેવતાઃ, નિત્યાઃ સતતસ્થિતાઃ| સ્વસ્તિ તે ભગવાન્ બ્રહ્મેતિ સ્વસ્તિ મઙ્ગલં, ભગવાન્ વિશિષ્ટજ્ઞાનવાન્, દેવાઃ સહેન્દ્રગા ઇન્દ્રાનુયાયિન ઇત્યર્થઃ| પિતામહઃ બ્રહ્મા| ઈતયઃ અન્નાદિક્ષયહેતવોઽતિવૃષ્ટ્યાદયઃ; તદુક્તમ્- “અતિવૃષ્ટિરનાવૃષ્ટિર્મૂષિકાઃ શલભાઃ ખગાઃ| સ્વચક્રં પરચક્રં ચ સપ્તૈતા ઈતયઃ સ્મૃતાઃ”- ઇતિ||૧૯-૩૩||

Adhikarana 16 (34) · Śloka 34

તતઃ કૃતરક્ષમાતુરમાગારં પ્રવેશ્ય, આચારિકમાદિશેત્ ||૩૪||

ઇદાનીં કૃતરક્ષસ્યેતિકર્તવ્યતાં દર્શયન્નાહ- તતઃ કૃતરક્ષમિત્યાદિ| આગારં ગૃહમ્, આચારિકં દ્વિવિધમાહારવિહારલક્ષણં વ્રણિતોપાસનીયનિર્દિષ્ટમ્||૩૪||

Adhikarana 17 (35) · Śloka 35

તતસ્તૃતીયેઽહનિ વિમુચ્યૈવમેવ બધ્નીયાદ્વસ્ત્રપટ્ટેન; ન ચૈનં ત્વરમાણોઽપરેદ્યુર્મોક્ષયેત્ ||૩૫||

નચૈનમિતિ એનં વ્રણં, ત્વરમાણઃ શીઘ્રીભવન્, અપરેદ્યુઃ દ્વિતીયદિવસે, ન મોક્ષયેત્| ‘તતસ્તૃતીયેઽહનિ વિમુચ્ય પ્રક્ષાલ્ય કષાયેણૈવમેવ બધ્નીયાદ્વસ્ત્રપટ્ટેન’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| કષાયેણ સદ્યોવ્રણોક્તાનાં દ્રવ્યાણાં ક્વાથેન, એવમેવ પૂર્વવત્||૩૫||

Adhikarana 18 (36) · Śloka 36

દ્વિતીયદિવસપરિમોક્ષણાદ્વિગ્રથિતો વ્રણશ્ચિરાદુપસંરોહતિ, તીવ્રરુજશ્ચ ભવતિ ||૩૬||

દ્વિતીયે દિવસે મોક્ષણાદ્દોષં વક્તુમાહ- દ્વિતીયેત્યાદિ| વિગ્રથિતઃ ગ્રન્થિતઃ| અન્યે તુ વિગ્રથિત ઇત્યત્ર વિશબ્દસ્ય સ્થાને હિશબ્દં પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- હિશબ્દો યસ્માદર્થે, યસ્માદ્ ગ્રથિતઃ સમ્યગનઙ્કુરિતો ગ્રન્થિભૂતસ્તસ્માન્ન સંરોહતિ; ઉગ્રવેદનશ્ચ વ્રણો ભવતીત્યર્થઃ||૩૬||

Adhikarana 19 (37) · Śloka 37

અત ઊર્ધ્વં દોષકાલબલાદીનવેક્ષ્ય કષાયાલેપનબન્ધાહારાચારાન્ વિદધ્યાત્ ||૩૭||

અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| અત ઊર્ધ્વં તૃતીયદિવસાનન્તરં, દોષાઃ વાતાદયઃ, કાલઃ હેમન્તાદિકઃ, બલં હીનમધ્યમોત્તમમ્, આદિશબ્દાદ્ વયઃસાત્મ્યાદીનિ, અવેક્ષ્ય પરીક્ષ્ય, વિદધ્યાત્ કુર્યાત્ યાવદ્વ્રણસંરોહણં ભવતિ| અન્યે ત્વન્યથા પઠન્તિ- ‘અત ઊર્ધ્વં દોષકાલબલાદીન્યવેક્ષ્ય કષાયાદીન્ વિદધ્યાત્’- ઇતિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- અત ઊર્ધ્વમિતિ તૃતીયબન્ધાદનન્તરં ચતુર્થબન્ધે દોષાદીનિ પરીક્ષ્ય કષાયાદીન્ વિદધ્યાત્; કષાયાદીનિત્યાદિશબ્દાત્ કલ્કસ્નેહાદીનાં ગ્રહણમ્||૩૭||

Adhikarana 20 (38) · Śloka 38

ન ચૈનં ત્વરમાણઃ સાન્તર્દોષં રોપયેત્; સ હ્યલ્પેનાપ્યપચારેણાભ્યન્તરમુત્સઙ્ગં કૃત્વા ભૂયોઽપિ વિકરોતિ ||૩૮||

ન ચૈનમિત્યાદિ| સાન્તર્દોષમ્ અભ્યન્તરપૂયસહિતમ્| અલ્પેનાપ્યપચારેણેતિ સ્તોકેનાપિ વિરુદ્ધકર્મણા| ભૂયઃ પુનઃ| વિકરોતિ વિકૃતિં યાતિ||૩૮||

Adhikarana 21 (39) · Śloka 39

ભવન્તિ ચાત્ર- તસ્માદન્તર્બહિશ્ચૈવ સુશુદ્ધં રોપયેદ્વ્રણમ્ | રૂઢેઽપ્યજીર્ણવ્યાયામવ્યવાયાદીન્ વિવર્જયેત્ | હર્ષં ક્રોધં ભયં ચાપિ યાવત્ સ્થૈર્યોપસમ્ભવાત્ ||૩૯||

ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| સુશુદ્ધમિતિ બહિરભ્યન્તરં ચ| તત્રાભ્યન્તરશુદ્ધિલક્ષણં વાતાદિવેદનાપગમઃ; બહિઃશુદ્ધિલક્ષણં વિશુદ્ધવર્ણરસસ્થાનગન્ધાશ્ચત્વારઃ| કેચિત્ ‘હર્ષં ક્રોધં ભયં’ ઇત્યાદિ શ્લોકં ન પઠન્તિ, વ્યવાયાદીનિત્યાદિશબ્દાચ્ચ ભયહર્ષાદીનિ ગૃહ્ણન્તિ||૩૯||

Adhikarana 22 (40) · Śloka 40

હેમન્તે શિશિરે ચૈવ વસન્તે ચાપિ મોક્ષયેત્ | ત્ર્યહાદ્દ્વ્યહાચ્છરદ્ગ્રીષ્મવર્ષાસ્વપિ ચ બુદ્ધિમાન્ ||૪૦||

નનુ, કિં સર્વદૈવ ત્ર્યહાન્મોક્તવ્યોઽથ કિઞ્ચિદન્તરેણેત્યાહ - હેમન્તે શિશિરે ચૈવેત્યાદિ| હેમન્તાદિષુ ત્ર્યહાન્મોક્ષયેત્, તેષુ શીતત્વેન શીઘ્રપાકભયાભાવાત્| શરદાદિષુ દ્વ્યહાન્મોક્ષયેત્, તેષામુષ્ણત્વેન શીઘ્રપાકાગમભયાત્| હેમન્તે શિશિરે ચૈવેતિ એવશબ્દો હેમન્તશિશિરયોસ્ત્ર્યહે એવ મોક્ષ ઇતિ નિયમતિ, ચકારસ્તુ પૈત્તિકવ્રણસ્ય નિયમં વ્યભિચારયતિ; તેન પૈત્તિકસ્ય હેમન્તશિશિરયોર્યથાર્હં મોક્ષ ઇતિ| વસન્તે ચાપીતિ અપિશબ્દાદ્ વૈશાખસ્યોષ્ણત્વાત્ કદાચિદ્ દ્વયહેઽપિ મોક્ષઃ સર્વવ્રણાનાં; તથા પૈત્તિકસ્ય દ્વિરહ્નો બન્ધ ઇતિ ચ સમુચ્ચિનોતિ| શરદ્ગ્રીષ્મવર્ષાસ્વપિ ચેતિ અપિચગ્રહણં ક્વચિદ્ દ્વ્યહમોક્ષણવિધિમપિ વ્યભિચારયતિ, તેન પૈત્તિકં વ્રણં ગ્રીષ્મે એકસ્મિન્નેવ દિને દ્વૌ વારૌ બધ્નીયાત્| અન્યે તુ શિશિરગ્રહણમપાસ્ય ‘હેમન્તે ચ વસન્તે ચ પ્રાવૃટ્કાલે ચ મોક્ષયેત્’ ઇતિ પઠન્તિ; તન્ન, પઞ્જિકયા દૂષિતત્વાત્| નનુ, હેમન્તાદયઃ શરદાદયશ્ચ ન સમાનાસ્તત્ કથં તેષુ તુલ્યકાલં વ્રણમોક્ષણમ્? ઉચ્યતે, ત્ર્યહાદેવ દ્વ્યહાદેવેતિ નિયમો ન કૃતઃ, તેન હેમાન્તાદીનાં શરદાદીનાં ચોત્કર્ષાપકર્ષાન્ સમીક્ષ્ય વ્રણમોક્ષણં કર્તવ્યમિત્યદોષઃ||૪૦||

Adhikarana 23 (41) · Śloka 41

અતિપાતિષુ રોગેષુ નેચ્છેદ્વિધિમિમં ભિષક્ | પ્રદીપ્તાગારવચ્છીઘ્રં તત્ર કુર્યાત્ પ્રતિક્રિયામ્ ||૪૧||

નનુ, કથં સર્વત્રૈવ સમ્ભૃતસમ્ભારસ્ય છેદ્યાદિ કર્તવ્યમુતાન્યથાઽપીત્યાહ- અતિપાતિષ્વિત્યાદિ| અતિપાતિષુ આશુકારિષુ| અથવા, અતિપાતિષુ રોગેષુ બન્ધકાલાદિનિયમવ્યભિચારાર્થ એવાયં શ્લોક ઇતિ||૪૧||

Adhikarana 24 (42) · Śloka 42

યા વેદના શસ્ત્રનિપાતજાતા તીવ્રા શરીરં પ્રદુનોતિ જન્તોઃ | ધૃતેન સા શાન્તિમુપૈતિ સિક્તા કોષ્ણેન યષ્ટીમધુકાન્વિતેના ||૪૨||

શસ્ત્રપાતેઽવસ્થાં ચિકિત્સિતુમાહ- યા વેદનેત્યાદિ| પ્રદુનોતિ ઉપતાપયતિ; ક્વચિત્ ‘પ્રતનોતિ’ ઇતિ પાઠઃ, તત્ર વ્યાપ્નોતીત્યર્થઃ||૪૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાનેઽગ્રોપહરણીયો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ||૫||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાનેઽગ્રોપહરણીયો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||