5. agrōpaharaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽગ્રોપહરણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ત્રિવિધં કર્મ- પૂર્વકર્મ, પ્રધાનકર્મ, પશ્ચાત્કર્મેતિ; તદ્વ્યાધિં પ્રત્યુપદેક્ષ્યામઃ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અસ્ય તુ શાસ્ત્રસ્ય શસ્ત્રકર્મપ્રાધાન્યાચ્છસ્ત્રકર્મૈવ તાવત્ પૂર્વમુપદેક્ષ્યામસ્તત્સમ્ભારાંશ્ચ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તચ્ચ શસ્ત્રકર્માઽષ્ટવિધં; તદ્યથા- છેદ્યં, ભેદ્યં, લેખ્યં, વેધ્યમ્, એષ્યમ્, આહાર્યં, વિસ્રાવ્યં, સીવ્યમિતિ ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

અતોઽન્યતમં કર્મ ચિકીર્ષતા વૈદ્યેન પૂર્વમેવોપકલ્પયિતવ્યાનિ ભવન્તિ, તદ્યથા- યન્ત્રશસ્ત્રક્ષારાગ્નિશલાકાશૃઙ્ગજલૌકાલાબૂજામ્બવૌષ્ઠપિચુપ્રોતસૂત્રપત્રપટ્ટમધુઘૃતવસાપયસ્તૈલ- તર્પણકષાયાલેપનકલ્કવ્યજનશીતોષ્ણોદકકટાહાદીનિ, પરિકર્મિણશ્ચ સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરા બલવન્તઃ ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તતઃ પ્રશસ્તેષુ તિથિકરણમુહૂર્તનક્ષત્રેષુ દધ્યક્ષતાન્નપાનરત્નૈરગ્નિં વિપ્રાન્ ભિષજશ્ચાર્ચયિત્વા, કૃતબલિમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનં લઘુભુક્તવન્તં પ્રાઙ્મુખમાતુરમુપવેશ્ય , યન્ત્રયિત્વા , પ્રત્યઙ્મુખો વૈદ્યો મર્મસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિધમનીઃ પરિહરન્, અનુલોમં શસ્ત્રં નિદધ્યાદાપૂયદર્શનાત્ , સકૃદેવાપહરેચ્છસ્ત્રમાશુ ચ; મહત્સ્વપિ ચ પાકેષુ દ્વ્યઙ્ગુલાન્તરં ત્ર્યઙ્ગુલાન્તરં વા શસ્ત્રપદમુક્તમ્ ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

તત્રાયતો વિશાલઃ સમઃ સુવિભક્તો નિરાશ્રય ઇતિ વ્રણગુણાઃ ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ભવતશ્ચાત્ર- આયતશ્ચ વિશાલશ્ચ સુવિભક્તો નિરાશ્રયઃ | પ્રાપ્તકાલકૃતશ્ચાપિ વ્રણઃ કર્મણિ શસ્યતે ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

શૌર્યમાશુક્રિયા શસ્ત્રતૈક્ષ્ણ્યમસ્વેદવેપથુ | અસમ્મોહશ્ચ વૈદ્યસ્ય શસ્ત્રકર્મણિ શસ્યતે ||૧૦||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

એકેન વા વ્રણેનાશુધ્યમાને નાઽન્તરા બુદ્ધ્યાઽવેક્ષ્યાપરાન્ વ્રણાન્ કુર્યાત્ ||૧૧|| ભવતિ ચાત્ર- યતો યતો ગતિં વિદ્યાદુત્સઙ્ગો યત્ર યત્ર ચ | તત્ર તત્ર વ્રણં કુર્યાદ્યથા દોષો ન તિષ્ઠતિ ||૧૨||

Adhikarana 11 (13-15) · Śloka 15

તત્ર ભ્રૂગણ્ડશઙ્ખલલાટાક્ષિપુટૌષ્ઠદન્તવેષ્ટકક્ષાકુક્ષિવઙ્ક્ષણેષુ તિર્યક્ છેદ ઉક્તઃ ||૧૩|| (ચન્દ્રમણ્ડલવચ્છેદાન્ પાણિપાદેષુ કારયેત્ | અર્ધચન્દ્રાકૃતીંશ્ચાપિ ગુદે મેઢ્રે ચ બુદ્ધિમાન્) ||૧૪|| અન્યથા તુ સિરાસ્નાયુચ્છેદનમ્, અતિમાત્રં વેદના, ચિરાદ્વ્રણસંરોહો, માંસકન્દીપ્રાદુર્ભાવશ્ચેતિ ||૧૫||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

મૂઢગર્ભોદરાર્શોઽશ્મરીભગન્દરમુખરોગેષ્વભુક્તવતઃ કર્મ કુર્વીત ||૧૬||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 17

તતઃ શસ્ત્રમવચાર્ય,શીતાભિરદ્ભિરાતુરમાશ્વાસ્ય, સમન્તાત્ પરિપીડ્યાઙ્ગુલ્યા, વ્રણમભિમૃદ્ય(જ્ય), પ્રક્ષાલ્ય કષાયેણ પ્રોતેનોદકમાદાય , તિલકલ્કમધુસર્પિઃપ્રગાઢામૌષધયુક્તાં નાતિસ્નિગ્ધાં નાતિરૂક્ષાં વર્તિં પ્રણિદધ્યાત્; તતઃ કલ્કેનાચ્છાદ્ય, ઘનાં કવલિકાં દત્ત્વા, વસ્ત્રપટ્ટેન બધ્નીયાત્; વેદનારક્ષોઘ્નૈર્ધૂપૈર્ધૂપયેત્, રક્ષોઘ્નૈશ્ચ મન્ત્રૈ રક્ષાં કુર્વીત ||૧૭||

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

તતો ગુગ્ગુલ્વગુરુસર્જરસવચાગૌરસર્ષપચૂર્ણૈર્લવણનિમ્બપત્રવિમિશ્રૈરાજ્યયુક્તૈર્ધૂપયેત્ | આજ્યશેષેણ ચાસ્ય પ્રાણાન્ સમાલભેત ||૧૮||

Adhikarana 15 (19-33) · Śloka 33

ઉદકુમ્ભાચ્ચાપો ગૃહીત્વા પ્રોક્ષયન્ રક્ષાકર્મ કુર્યાત્; તદ્વક્ષ્યામઃ- ||૧૯|| કૃત્યાનાં પ્રતિઘાતાર્થં તથા રક્ષોભયસ્ય ચ | રક્ષાકર્મ કરિષ્યામિ બ્રહ્મા તદનુમન્યતામ્ ||૨૦|| નાગાઃ પિશાચા ગન્ધર્વાઃ પિતરો યક્ષરાક્ષસાઃ | અભિદ્રવન્તિ યે યે ત્વાં બ્રહ્માદ્યા ઘ્નન્તુ તાન્ સદા ||૨૧|| પૃથિવ્યામન્તરીક્ષે ચ યે ચરન્તિ નિશાચરાઃ | દિક્ષુ વાસ્તુનિવાસાશ્ચ પાન્તુ ત્વાં તે નમસ્કૃતાઃ ||૨૨|| પાન્તુ ત્વાં મુનયો બ્રાહ્મયા દિવ્યા રાજર્ષયસ્તથા | પર્વતાશ્ચૈવ નદ્યશ્ચ સર્વાઃ સર્વે ચ સાગરાઃ ||૨૩|| અગ્ની રક્ષતુ તે જિહ્વાં પ્રાણાન્ વાયુસ્તથૈવ ચ | સોમો વ્યાનમપાનં તે પર્જન્યઃ પરિરક્ષતુ ||૨૪|| ઉદાનં વિદ્યુતઃ પાન્તુ સમાનં સ્તનયિત્નવઃ | બલમિન્દ્રો બલપતિર્મનુર્મન્યે મતિં તથા ||૨૫|| કામાંસ્તે પાન્તુ ગન્ધર્વાઃ સત્ત્વમિન્દ્રોઽભિરક્ષતુ | પ્રજ્ઞાં તે વરુણો રાજા સમુદ્રો નાભિમણ્ડલમ્ ||૨૬|| ચક્ષુઃ સૂર્યો દિશઃ શ્રોત્રે ચન્દ્રમાઃ પાતુ તે મનઃ | નક્ષત્રાણિ સદા રૂપં છાયાં પાન્તુ નિશાસ્તવ ||૨૭|| રેતસ્ત્વાપ્યાયયન્ત્વાપો રોમાણ્યોષધયસ્તથા | આકાશં ખાનિ તે પાન્તુ દેહં તવ વસુન્ધરા ||૨૮|| વૈશ્વાનરઃ શિરઃ પાતુ વિષ્ણુસ્તવ પરાક્રમમ્ | પૌરુષં પુરુષશ્રેષ્ઠો બ્રહ્માઽઽત્માનં ધ્રુવો ભ્રુવૌ ||૨૯|| એતા દેહે વિશેષેણ તવ નિત્યા હિ દેવતાઃ | એતાસ્ત્વાં સતતં પાન્તુ દીર્ઘમાયુરવાપ્નુહિ ||૩૦|| સ્વસ્તિ તે ભગવાન્ બ્રહ્મા સ્વસ્તિ દેવાશ્ચ કુર્વતામ્ | (સ્વસ્તિ તે ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ સ્વસ્તિ નારદપર્વતૌ) | સ્વસ્ત્યગ્નિશ્ચૌવ વાયુશ્ચ સ્વસ્તિ દેવાઃ સહેન્દ્રગાઃ ||૩૧|| પિતામહકૃતા રક્ષા સ્વસ્ત્યાયુર્વર્ધતાં તવ | ઈતયસ્તે પ્રશામ્યન્તુ સદા ભવ ગતવ્યથઃ ||૩૨|| ઇતિ સ્વાહા | એતૈર્વેદાત્મકૈર્મન્ત્રૈઃ કૃત્યાવ્યાધિવિનાશનૈઃ | મયૈવં કૃતરક્ષસ્ત્વં દીર્ઘમાયુરવાપ્નુહિ ||૩૩||

Adhikarana 16 (34) · Śloka 34

તતઃ કૃતરક્ષમાતુરમાગારં પ્રવેશ્ય, આચારિકમાદિશેત્ ||૩૪||

Adhikarana 17 (35) · Śloka 35

તતસ્તૃતીયેઽહનિ વિમુચ્યૈવમેવ બધ્નીયાદ્વસ્ત્રપટ્ટેન; ન ચૈનં ત્વરમાણોઽપરેદ્યુર્મોક્ષયેત્ ||૩૫||

Adhikarana 18 (36) · Śloka 36

દ્વિતીયદિવસપરિમોક્ષણાદ્વિગ્રથિતો વ્રણશ્ચિરાદુપસંરોહતિ, તીવ્રરુજશ્ચ ભવતિ ||૩૬||

Adhikarana 19 (37) · Śloka 37

અત ઊર્ધ્વં દોષકાલબલાદીનવેક્ષ્ય કષાયાલેપનબન્ધાહારાચારાન્ વિદધ્યાત્ ||૩૭||

Adhikarana 20 (38) · Śloka 38

ન ચૈનં ત્વરમાણઃ સાન્તર્દોષં રોપયેત્; સ હ્યલ્પેનાપ્યપચારેણાભ્યન્તરમુત્સઙ્ગં કૃત્વા ભૂયોઽપિ વિકરોતિ ||૩૮||

Adhikarana 21 (39) · Śloka 39

ભવન્તિ ચાત્ર- તસ્માદન્તર્બહિશ્ચૈવ સુશુદ્ધં રોપયેદ્વ્રણમ્ | રૂઢેઽપ્યજીર્ણવ્યાયામવ્યવાયાદીન્ વિવર્જયેત્ | હર્ષં ક્રોધં ભયં ચાપિ યાવત્ સ્થૈર્યોપસમ્ભવાત્ ||૩૯||

Adhikarana 22 (40) · Śloka 40

હેમન્તે શિશિરે ચૈવ વસન્તે ચાપિ મોક્ષયેત્ | ત્ર્યહાદ્દ્વ્યહાચ્છરદ્ગ્રીષ્મવર્ષાસ્વપિ ચ બુદ્ધિમાન્ ||૪૦||

Adhikarana 23 (41) · Śloka 41

અતિપાતિષુ રોગેષુ નેચ્છેદ્વિધિમિમં ભિષક્ | પ્રદીપ્તાગારવચ્છીઘ્રં તત્ર કુર્યાત્ પ્રતિક્રિયામ્ ||૪૧||

Adhikarana 24 (42) · Śloka 42

યા વેદના શસ્ત્રનિપાતજાતા તીવ્રા શરીરં પ્રદુનોતિ જન્તોઃ | ધૃતેન સા શાન્તિમુપૈતિ સિક્તા કોષ્ણેન યષ્ટીમધુકાન્વિતેના ||૪૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાનેઽગ્રોપહરણીયો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ||૫||