Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō'grōpaharaṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातोऽग्रोपहरणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athātō'grōpaharaṇīyamiti| karmaṇō'grē prathamataḥ, upaharaṇaṁ yantrādisambhārasya, tadadhikr̥tya kr̥tō'dhyāyaḥ agrōpaharaṇīyaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
trividhaṁ karma- pūrvakarma, pradhānakarma, paścātkarmēti; tadvyādhiṁ pratyupadēkṣyāmaḥ ||3||
त्रिविधं कर्म- पूर्वकर्म, प्रधानकर्म, पश्चात्कर्मेति; तद्व्याधिं प्रत्युपदेक्ष्यामः ||३||
🔊 Audio coming soon
pūrvakarmētyādi tatraikē- “laṅghanādi virēkāntaṁ pūrvakarma vraṇasya ca| pāṭanaṁ rōpaṇaṁ yacca pradhānaṁ karma tat smr̥tam| balavarṇāgnikāryaṁ tu paścātkarma samādiśēt’’- iti; anyē tu saṁśōdhyasya pācanasnēhanasvēdanāni pūrvakarma, vamanavirēcanabastinasyasirāmōkṣaṇāni pradhānaṁ karma, pēyādyannasaṁsarjanaṁ paścātkarma; aparē tu cayādīnāṁ pūrvarūpāntānāmātaṅkōtpattēḥ prāgyat kriyatē tat pūrvakarma, ātaṅkōtpattau yat tat pradhānaṁ karma, nivr̥ttātaṅkasyānubandhōpacaraṇāya yat tat paścātkarma| idaṁ tat pūrvakarmētyādi iha kathaṁ nōdāhriyata iti praṣṭuruttaramāha- tadvyādhimityādi|- taditi trividhaṁ karma vyādhiṁ vyādhiṁ pratyupadēkṣyāmaḥ; na iha, granthagauravabhayāt||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
asya tu śāstrasya śastrakarmaprādhānyācchastrakarmaiva tāvat pūrvamupadēkṣyāmastatsambhārāṁśca ||4||
अस्य तु शास्त्रस्य शस्त्रकर्मप्राधान्याच्छस्त्रकर्मैव तावत् पूर्वमुपदेक्ष्यामस्तत्सम्भारांश्च ||४||
🔊 Audio coming soon
nanu, chēdyādīnāṁ karmaṇāṁ tatsambhārāṇāmēva cātra pūrvamupādānaṁ, kutō na snēhādīnāṁ tatkarmaṇāṁ cētyāha- asya tu śāstrasyētyādi||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tacca śastrakarmā'ṣṭavidhaṁ; tadyathā- chēdyaṁ, bhēdyaṁ, lēkhyaṁ, vēdhyam, ēṣyam, āhāryaṁ, visrāvyaṁ, sīvyamiti ||5||
तच्च शस्त्रकर्माऽष्टविधं; तद्यथा- छेद्यं, भेद्यं, लेख्यं, वेध्यम्, एष्यम्, आहार्यं, विस्राव्यं, सीव्यमिति ||५||
🔊 Audio coming soon
tattu śastranirvartyaṁ karma niyatākr̥tiviśēṣēṇa nānāvidhaprayōjanēna bhinnaṁ pradarśayannāha- tacca śastrakarmētyādi| chēdyaṁ niḥśēṣataśchēdanīyamarśaḥprabhr̥ti; bhēdyaṁ bhēdanīyaṁ, vidradhyādi; lēkhyaṁ lēkhanīyaṁ, rōhiṇyādi; vēdhyam alpamukhaiḥ śastrairvyadhanīyaṁ sirādi; vēdhyasthānē ‘vyadhyaṁ’ ityēkē paṭhanti; ēṣyam ēṣaṇīyaṁ, nāḍyādi; āhāryam āharaṇīyaṁ, śarkarādi; visrāvyaṁ visrāvaṇīyaṁ, tacca vidradhikuṣṭhādi; sīvyaṁ sīvanīyaṁ, tacca ‘‘sīvyā mēdaḥsamutthāśca bhittvā sulikhitā gadāḥ’’ (sū. a.25) iti| yadyapi chēdyādayaḥ śabdā vyādhivācakāḥ , tathā'pyabhēdōpacārācchastrakarmavyapadēśaṁ labhantē| ēṣaṇāharaṇē śastrakarmaṇi yadyapi kēcinna manyantē, tathā'pi chittvā bhittvā'pyēṣaṇāharaṇē kriyētē, atō'tra śastrakarmaṇi nirdiṣṭē||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
atō'nyatamaṁ karma cikīrṣatā vaidyēna pūrvamēvōpakalpayitavyāni bhavanti, tadyathā- yantraśastrakṣārāgniśalākāśr̥ṅgajalaukālābūjāmbavauṣṭhapicuprōtasūtrapatrapaṭṭamadhughr̥tavasāpayastaila- tarpaṇakaṣāyālēpanakalkavyajanaśītōṣṇōdakakaṭāhādīni, parikarmiṇaśca snigdhāḥ sthirā balavantaḥ ||6||
अतोऽन्यतमं कर्म चिकीर्षता वैद्येन पूर्वमेवोपकल्पयितव्यानि भवन्ति, तद्यथा- यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निशलाकाशृङ्गजलौकालाबूजाम्बवौष्ठपिचुप्रोतसूत्रपत्रपट्टमधुघृतवसापयस्तैल- तर्पणकषायालेपनकल्कव्यजनशीतोष्णोदककटाहादीनि, परिकर्मिणश्च स्निग्धाः स्थिरा बलवन्तः ||६||
🔊 Audio coming soon
atō'nyatamamityādi| -ataḥ ēṣāṁ madhyē, anyatamam ēkatamaṁ, karma chēdyādikaṁ, cikīrṣatā kartumicchatā, pūrvamēvōpakalpayitavyāni samīpamānētavyāni| jāmbavauṣṭhaṁ jambuphalasadr̥śamukhāgrā kr̥ṣṇapāṣāṇaracitā vartiḥ, picuḥ ‘tulaṁ’ iti lōkē, prōtaṁ karpaṭaṁ, paṭṭaḥ vraṇabandhanadravyaṁ, tarpaṇaṁ jalaplutaṁ śaktukṣīrādi, kaṣāyaḥ auṣadhakvathitamudakaṁ, vyajanaṁ vaṁśādiracitaṁ, kaṭāhō lauhādinirmitaḥ; ādiśabdāt kavalikāmr̥tkapālakalasasthālīśayanāsanādi| yantrādiṣu madhyē kānicidupakaraṇāni karmāṅgāni, kānicid vyāpatpraśamanāni| parikarmiṇaścēti na kēvalaṁ yantrādīnyēvōpakalpayitavyāni kintu parikarmiṇaśca sarvakarmaṇāṁ kartāraḥ paricārakāḥ; kiṁviśiṣṭāstē? snigdhā anuraktāḥ, sthirāḥ acalāḥ, balavantaḥ sarvakāryēṣu samarthāḥ||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tataḥ praśastēṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatrēṣu dadhyakṣatānnapānaratnairagniṁ viprān bhiṣajaścārcayitvā, kr̥tabalimaṅgalasvastivācanaṁ laghubhuktavantaṁ prāṅmukhamāturamupavēśya , yantrayitvā , pratyaṅmukhō vaidyō marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan, anulōmaṁ śastraṁ nidadhyādāpūyadarśanāt , sakr̥dēvāpaharēcchastramāśu ca; mahatsvapi ca pākēṣu dvyaṅgulāntaraṁ tryaṅgulāntaraṁ vā śastrapadamuktam ||7||
ततः प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु दध्यक्षतान्नपानरत्नैरग्निं विप्रान् भिषजश्चार्चयित्वा, कृतबलिमङ्गलस्वस्तिवाचनं लघुभुक्तवन्तं प्राङ्मुखमातुरमुपवेश्य , यन्त्रयित्वा , प्रत्यङ्मुखो वैद्यो मर्मसिरास्नायुसन्ध्यस्थिधमनीः परिहरन्, अनुलोमं शस्त्रं निदध्यादापूयदर्शनात् , सकृदेवापहरेच्छस्त्रमाशु च; महत्स्वपि च पाकेषु द्व्यङ्गुलान्तरं त्र्यङ्गुलान्तरं वा शस्त्रपदमुक्तम् ||७||
🔊 Audio coming soon
tataḥ praśastēṣvityādi|- tataḥ yantrādisambhārōpakalpanānantaram| tithayaḥ pratipadādayaḥ, karaṇāni bavādīni, muhūrtāḥ triṁśacchivādyāḥ, nakṣatrāṇi aśvinīprabhr̥tīni; praśastatvaṁ caiṣāṁ jyōtiḥśāstravidāṁ vacanājjñēyam| akṣatāni yavadhānyāni, ratnāni māṇikyamauktikādīni| kr̥tabalimaṅgalasvastivācanamiti baliḥ pūjōpahāraḥ, maṅgalaṁ gītādi, svastivācanamāśīrvādōccāraṇaṁ, kr̥taśabdō baliprabhr̥tibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| marmāṇi saptōttaraśatabhēdabhinnāni, sirāḥ saptaśatabhēdabhinnāḥ, navaśatabhēdabhinnāḥ snāyavaḥ, sandhayaḥ daśōttaradviśatabhēdabhinnāḥ, asthīni śatatrayabhēdabhinnāni, dhamanyaḥ nābhiprabhavāścaturviṁśatibhēdabhinnāḥ; ētāḥ parityajan| anulōmamiti lōmānukūlyēna, yēnaivāvartēna lōmāni santi tēnaivāvartēnētyarthaḥ; pratilōmaṁ tu lōmabhirēva pratihatadhāraṁ śastraṁ kuṇṭhībhavati vyathāṁ cōtpādayati| nidadhyāt pravēśayēt| kiyaddūraṁ śastraṁ nidadhyādityāha- āpūyadarśanāditi| sakr̥t ēkavāraṁ, na punaḥ punarityarthaḥ| āśu cēti caśabda ēvārthaḥ, tēnōbhayatrāpi niyamaḥ; ētēna sakr̥dēva śastramapaharēt, āśvēva śastramapaharēdityuktam| śastraṁ praṇidadhyādityatra śastrapraṇidhānamātramuktam, apaharēcchastramāśu cētyatra śastraśabda āśvapaharaṇakriyayā sambadhyata iti na paunaruktyam| idānīṁ sudūraśastrapātē'narthaṁ sambhāvayannavadhimāha- mahatsvapi ca pākēṣvityādi| antaraśabdō'yamavakāśavācī; tēna śastrapadaṁ śastrasthānaṁ dvyaṅgulāvakāśaṁ tryaṅgulāvakāśaṁ vētyuktaṁ; tatra dvyaṅgulāvakāśaṁ nātyavagāḍhē, tryaṅgulāvakāśamavagāḍhē iti| kēcidantaraśabdaṁ na paṭhanti||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
tatrāyatō viśālaḥ samaḥ suvibhaktō nirāśraya iti vraṇaguṇāḥ ||8||
तत्रायतो विशालः समः सुविभक्तो निराश्रय इति व्रणगुणाः ||८||
🔊 Audio coming soon
vraṇakarmaṇi praśastamākr̥tiviśēṣairāha - tatrētyādi|- tatrēti śastrakarmaṇi, ētē āyatatvādayō vraṇaguṇāḥ| āyatō dīrghaḥ; viśālō vistīrṇaḥ; sama iti samapākaḥ, asamapākō hi kiñcitpakvaḥ kiñcidapakvaḥ śastrapātanāya sukhō na bhavati| anyē tu viśālaśabdēna caturasramācakṣatē, samaśabdēna vr̥ttam| taduktam- “āyataścaturasrō vr̥ttastripuṭaka iti vraṇākr̥tisamāsaḥ” (sū. a.22)- iti; iha catasrō vraṇākr̥tayō vraṇaguṇatvēna karmaṇi nirdiṣṭāḥ| anyē tu samō gōmūtrasarpaṇavanna viṣamagatiḥ| sa ca āyatē vraṇē sama iti viśēṣaṇam| suvibhaktaḥ suvyaktaḥ, suṣṭhu pr̥thagbhūtasakalāvayavaḥ| nirāśrayaḥ jihvādantasandhyādyaprāpyadēśamanāśritaḥ| anyē tvanyathā vyākhyānayanti- vaidyakr̥tavraṇaguṇānāha- tatrāyata ityādi|- samō nimnōnnatatvarahitaḥ| suvibhaktō hīnātidōṣatyaktaḥ| itthambhūtē vaidyakr̥tē vraṇē kalkakaṣāyādyavacāraṇaṁ sukhaṁ kriyatē| atō viparītā vraṇadōṣāḥ| śēṣaṁ sugamam||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
bhavataścātra- āyataśca viśālaśca suvibhaktō nirāśrayaḥ | prāptakālakr̥taścāpi vraṇaḥ karmaṇi śasyatē ||9||
भवतश्चात्र- आयतश्च विशालश्च सुविभक्तो निराश्रयः | प्राप्तकालकृतश्चापि व्रणः कर्मणि शस्यते ||९||
🔊 Audio coming soon
amumēvārthaṁ ślōkēna sphuṭīkurvannāha- āyataścētyādi| ēvaṁ vidhō vraṇaḥ śastrakarmaṇi praśasyatē| āyataśca viśālaścēti dvicakārēṇa āyatō'pi viśālō'pi āyataviśala iti pratipāda yati| nirāśrayō marmādyanāśritaḥ; ‘nirāśaya’ ityanyē, tatrānanuṣaṅgītyarthaḥ| prāptakālakr̥taścāpīti yuktē kālē kr̥taḥ; ētēna śastrakṣārāgnisādhyō bālavr̥ddhayōraprāptakālaḥ, tayōrvraṇē śastrādiniṣēdhāt; athavā śītakālē'gnisādhyō vraṇaḥ, grīṣmē sa ēvā prāptakālaḥ| anyē tu ‘yuktakālakr̥taḥ’ iti paṭhanti; tatra samapāka ityācakṣatē, yuktakālakr̥taḥ samyakpākakr̥tapratikriya ityaparē| āyataśca viśālaścētyādiślōkaṁ kēcinna paṭhanti||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
śauryamāśukriyā śastrataikṣṇyamasvēdavēpathu | asammōhaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyatē ||10||
शौर्यमाशुक्रिया शस्त्रतैक्ष्ण्यमस्वेदवेपथु | असम्मोहश्च वैद्यस्य शस्त्रकर्मणि शस्यते ||१०||
🔊 Audio coming soon
atha yē vaidyaguṇāḥ śastrakarmaṇi tānāha- śauryamityādi| ētē śauryādayō guṇā vaidyasya śastrakarmaṇi ślāghyantē| śauryaṁ nirbhayatvaṁ, bhayabhītō hi sādhyamapi vraṇamavagāḍhamūlaṁ nārabhatē, ārabdhaṁ vā avaśēṣayati| āśukriyā laghuhastatā śīghraṁ śastrakarmakaraṇam, āśukriyayā''turasya ciraṁ klamō na bhavati| śastrataikṣṇyaṁ suniśitatvaṁ sudhāratvaṁ ca, tēna rujā na bhavati| asammōhaḥ asammūḍhatā, sa cāmapakvavraṇaparijñānē tathā prāptānuṣṭhānē ca; vraṇacchēdādiṣu raktādidarśanē'sammōha ityanyē| amumapi ślōkaṁ kēcinna paṭhanti||10||
Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12
ēkēna vā vraṇēnāśudhyamānē nā'ntarā buddhyā'vēkṣyāparān vraṇān kuryāt ||11|| bhavati cātra- yatō yatō gatiṁ vidyādutsaṅgō yatra yatra ca | tatra tatra vraṇaṁ kuryādyathā dōṣō na tiṣṭhati ||12||
एकेन वा व्रणेनाशुध्यमाने नाऽन्तरा बुद्ध्याऽवेक्ष्यापरान् व्रणान् कुर्यात् ||११|| भवति चात्र- यतो यतो गतिं विद्यादुत्सङ्गो यत्र यत्र च | तत्र तत्र व्रणं कुर्याद्यथा दोषो न तिष्ठति ||१२||
🔊 Audio coming soon
aśuddhāvanyē'pi vraṇāḥ kāryā ityāha- ēkēna vā vraṇēnētyādi| nā puruṣaḥ| antarā madhyē| bhavati cātrētyādi| gatiṁ nāḍīm| utsaṅga ivōtsaṅgaḥ vraṇāśayē hi cirakālapūyāvasthānēnāmamavadāritamantaḥpradēśāntaraṁ nimnamutsaṅgatulyatvādutsaṅga ityucyatē; ut ūrdhvaṁ pūyasya saṅga utsaṅga ityanyē| yathā dōṣō na tiṣṭhatīti| dōṣō'tra pūyaḥ; pūyāvasthānād vātādayō dōṣā anubadhnantīti pūya ēva dōṣaśabdēnōcyatē, kāraṇē kāryōpacārāt||11-12||
Adhikarana 11 (13-15) · Śloka 15
tatra bhrūgaṇḍaśaṅkhalalāṭākṣipuṭauṣṭhadantavēṣṭakakṣākukṣivaṅkṣaṇēṣu tiryak chēda uktaḥ ||13|| (candramaṇḍalavacchēdān pāṇipādēṣu kārayēt | ardhacandrākr̥tīṁścāpi gudē mēḍhrē ca buddhimān) ||14|| anyathā tu sirāsnāyucchēdanam, atimātraṁ vēdanā, cirādvraṇasaṁrōhō, māṁsakandīprādurbhāvaścēti ||15||
तत्र भ्रूगण्डशङ्खललाटाक्षिपुटौष्ठदन्तवेष्टकक्षाकुक्षिवङ्क्षणेषु तिर्यक् छेद उक्तः ||१३|| (चन्द्रमण्डलवच्छेदान् पाणिपादेषु कारयेत् | अर्धचन्द्राकृतींश्चापि गुदे मेढ्रे च बुद्धिमान्) ||१४|| अन्यथा तु सिरास्नायुच्छेदनम्, अतिमात्रं वेदना, चिराद्व्रणसंरोहो, मांसकन्दीप्रादुर्भावश्चेति ||१५||
🔊 Audio coming soon
tiryakchēdō vyāpatsūktaḥ (sū. a.25), tasya viśiṣṭaviṣayē pratiprasavaṁ kurvannāha- tatra bhrūgaṇḍētyādi|- gaṇḍaḥ kapōlaḥ, akṣipuṭaḥ akṣivartma, dantavēṣṭakō dantavēṣṭanamāṁsaṁ, kakṣā bāhumūlaṁ, kukṣiḥ udaraṁ, vaṅkṣaṇam ūrusandhiḥ| (candramaṇḍalavacchēdānityādi sugamam|) anyathā tvityādi| māṁsakandīprādurbhāvaḥ kandākāramāṁsāṅkurasambhavaḥ, kanda ēva kandī, alpatvāt| ‘anyathā tu’ ityatra ‘anyatra tu’ iti kēcit paṭhanti vyākhyānayanti ca- anyatra yadi chēdanaṁ kriyatē ityarthaḥ| ‘chēdanaṁ’ ityatra ca ‘kṣaṇanaṁ’ iti paṭhanti, kṣaṇanaṁ hiṁsanam||13-15||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
mūḍhagarbhōdarārśō'śmarībhagandaramukharōgēṣvabhuktavataḥ karma kurvīta ||16||
मूढगर्भोदरार्शोऽश्मरीभगन्दरमुखरोगेष्वभुक्तवतः कर्म कुर्वीत ||१६||
🔊 Audio coming soon
bhuktavataḥ karma kurvītētyuktaṁ, tasya viṣayāntarē pratiṣēdhaṁ darśayannāha- mūḍhagarbhētyādi|- mūḍhagarbhādiṣu ṣaṭsvannapūrṇakōṣṭhatvādyantradānādibhiḥ kaṣṭaṁ maraṇaṁ vā prāpnōtyāturaḥ, anilaśca prakōpamēti; mukharōgēṣvāhārō'ṅgulyādipīḍanēna ghr̥ṇayā ca niṣkāśitaḥ karmaghātaṁ karōti||16||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
tataḥ śastramavacārya,śītābhiradbhirāturamāśvāsya, samantāt paripīḍyāṅgulyā, vraṇamabhimr̥dya(jya), prakṣālya kaṣāyēṇa prōtēnōdakamādāya , tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhāmauṣadhayuktāṁ nātisnigdhāṁ nātirūkṣāṁ vartiṁ praṇidadhyāt; tataḥ kalkēnācchādya, ghanāṁ kavalikāṁ dattvā, vastrapaṭṭēna badhnīyāt; vēdanārakṣōghnairdhūpairdhūpayēt, rakṣōghnaiśca mantrai rakṣāṁ kurvīta ||17||
ततः शस्त्रमवचार्य,शीताभिरद्भिरातुरमाश्वास्य, समन्तात् परिपीड्याङ्गुल्या, व्रणमभिमृद्य(ज्य), प्रक्षाल्य कषायेण प्रोतेनोदकमादाय , तिलकल्कमधुसर्पिःप्रगाढामौषधयुक्तां नातिस्निग्धां नातिरूक्षां वर्तिं प्रणिदध्यात्; ततः कल्केनाच्छाद्य, घनां कवलिकां दत्त्वा, वस्त्रपट्टेन बध्नीयात्; वेदनारक्षोघ्नैर्धूपैर्धूपयेत्, रक्षोघ्नैश्च मन्त्रै रक्षां कुर्वीत ||१७||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ vraṇakramavidhānamāha- tataḥ śastramityādi| tataḥ anantaraṁ śastrakarma kr̥tvā; āśvāsya śastrakarmajanitakhēdamapanīya, mūrcchādipratibandhārthaṁ; samantāt paripīḍya sarvatra paripīḍayitvā, srāvanirgamanārthaṁ; vraṇamabhimr̥dya vraṇamardanaṁ kr̥tvā, śastrapadasamīkaraṇārthaṁ; ‘vraṇamabhimr̥jya’- iti kēcit paṭhanti, bālāsthigatyutsaṅgādivijñānārthamiti ca vyākhyānayanti; prakṣālya kaṣāyēṇa saptarātraṁ sadyōvraṇavihitēna, tadūrdhvaṁ yathāsvadōṣaharauṣadhasiddhēna kaṣāyēṇa; vastrēṇōdakamādāya vraṇāntargataṁ; tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhāṁ tilakalkādibhiratyarthaliptām; auṣadhayuktāṁ miśrakōktā ‘(a)jagandhā'jaśr̥ṅgī ca’ (sū. a.37) ityādisaṁśōdhanauṣadhayuktāṁ; vartiṁ praṇidadhyāt pravēśayēt; kalkēna sadyōvraṇauṣadhapiṇḍēna; kavalikā vraṇakalkauṣadhācchādanadravyaṁ, sā cauṣadhasvarasaniḥsaraṇanivāraṇārthaṁ bhagnōktapalāśōdumbarādīnāṁ tvakpatrādikr̥tā, anyē dviguṇacaturguṇamr̥dukarpaṭaviracitāṁ kavalikāmāhuḥ, bhr̥ṣṭayavaśaktubhirghr̥tāktāṁ ghanāṁ kavalikāṁ dadyādityaparē| vēdanārakṣōghnairiti vēdanāghnāni rujāghnāni hiṅgulavaṇādīni, rakṣōghnāni rākṣasaghnāni vacādīni, taiḥ||17||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
tatō guggulvagurusarjarasavacāgaurasarṣapacūrṇairlavaṇanimbapatravimiśrairājyayuktairdhūpayēt | ājyaśēṣēṇa cāsya prāṇān samālabhēta ||18||
ततो गुग्गुल्वगुरुसर्जरसवचागौरसर्षपचूर्णैर्लवणनिम्बपत्रविमिश्रैराज्ययुक्तैर्धूपयेत् | आज्यशेषेण चास्य प्राणान् समालभेत ||१८||
🔊 Audio coming soon
dhūpanadravyāṇyāha- tatō guggulvityādi| na kēvalaṁ vraṇaṁ dhūpayēt śayanādyapi vraṇadaurgandhyāpagamārthaṁ nīlamakṣikādiparihārārthaṁ ca; anyathā nīlamakṣikōpasarpaṇādvraṇē krimayaḥ patanti| ājyaśēṣēṇētyādi|- ājyaśēṣēṇa dhūpanadravyēbhya ājyamiśrēbhyaḥ pariśiṣṭēna ghr̥tēna| prāṇaśabdēnātra hr̥dayādaya ucyantē, prāṇādhiṣṭhānatvāt; tān samālabhēta mrakṣayēdabhyañjayēdityarthaḥ, prāṇāpyāyanārtham||18||
Adhikarana 15 (19-33) · Śloka 33
udakumbhāccāpō gr̥hītvā prōkṣayan rakṣākarma kuryāt; tadvakṣyāmaḥ- ||19|| kr̥tyānāṁ pratighātārthaṁ tathā rakṣōbhayasya ca | rakṣākarma kariṣyāmi brahmā tadanumanyatām ||20|| nāgāḥ piśācā gandharvāḥ pitarō yakṣarākṣasāḥ | abhidravanti yē yē tvāṁ brahmādyā ghnantu tān sadā ||21|| pr̥thivyāmantarīkṣē ca yē caranti niśācarāḥ | dikṣu vāstunivāsāśca pāntu tvāṁ tē namaskr̥tāḥ ||22|| pāntu tvāṁ munayō brāhmayā divyā rājarṣayastathā | parvatāścaiva nadyaśca sarvāḥ sarvē ca sāgarāḥ ||23|| agnī rakṣatu tē jihvāṁ prāṇān vāyustathaiva ca | sōmō vyānamapānaṁ tē parjanyaḥ parirakṣatu ||24|| udānaṁ vidyutaḥ pāntu samānaṁ stanayitnavaḥ | balamindrō balapatirmanurmanyē matiṁ tathā ||25|| kāmāṁstē pāntu gandharvāḥ sattvamindrō'bhirakṣatu | prajñāṁ tē varuṇō rājā samudrō nābhimaṇḍalam ||26|| cakṣuḥ sūryō diśaḥ śrōtrē candramāḥ pātu tē manaḥ | nakṣatrāṇi sadā rūpaṁ chāyāṁ pāntu niśāstava ||27|| rētastvāpyāyayantvāpō rōmāṇyōṣadhayastathā | ākāśaṁ khāni tē pāntu dēhaṁ tava vasundharā ||28|| vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇustava parākramam | pauruṣaṁ puruṣaśrēṣṭhō brahmā''tmānaṁ dhruvō bhruvau ||29|| ētā dēhē viśēṣēṇa tava nityā hi dēvatāḥ | ētāstvāṁ satataṁ pāntu dīrghamāyuravāpnuhi ||30|| svasti tē bhagavān brahmā svasti dēvāśca kurvatām | (svasti tē candrasūryau ca svasti nāradaparvatau) | svastyagniścauva vāyuśca svasti dēvāḥ sahēndragāḥ ||31|| pitāmahakr̥tā rakṣā svastyāyurvardhatāṁ tava | ītayastē praśāmyantu sadā bhava gatavyathaḥ ||32|| iti svāhā | ētairvēdātmakairmantraiḥ kr̥tyāvyādhivināśanaiḥ | mayaivaṁ kr̥tarakṣastvaṁ dīrghamāyuravāpnuhi ||33||
उदकुम्भाच्चापो गृहीत्वा प्रोक्षयन् रक्षाकर्म कुर्यात्; तद्वक्ष्यामः- ||१९|| कृत्यानां प्रतिघातार्थं तथा रक्षोभयस्य च | रक्षाकर्म करिष्यामि ब्रह्मा तदनुमन्यताम् ||२०|| नागाः पिशाचा गन्धर्वाः पितरो यक्षराक्षसाः | अभिद्रवन्ति ये ये त्वां ब्रह्माद्या घ्नन्तु तान् सदा ||२१|| पृथिव्यामन्तरीक्षे च ये चरन्ति निशाचराः | दिक्षु वास्तुनिवासाश्च पान्तु त्वां ते नमस्कृताः ||२२|| पान्तु त्वां मुनयो ब्राह्मया दिव्या राजर्षयस्तथा | पर्वताश्चैव नद्यश्च सर्वाः सर्वे च सागराः ||२३|| अग्नी रक्षतु ते जिह्वां प्राणान् वायुस्तथैव च | सोमो व्यानमपानं ते पर्जन्यः परिरक्षतु ||२४|| उदानं विद्युतः पान्तु समानं स्तनयित्नवः | बलमिन्द्रो बलपतिर्मनुर्मन्ये मतिं तथा ||२५|| कामांस्ते पान्तु गन्धर्वाः सत्त्वमिन्द्रोऽभिरक्षतु | प्रज्ञां ते वरुणो राजा समुद्रो नाभिमण्डलम् ||२६|| चक्षुः सूर्यो दिशः श्रोत्रे चन्द्रमाः पातु ते मनः | नक्षत्राणि सदा रूपं छायां पान्तु निशास्तव ||२७|| रेतस्त्वाप्याययन्त्वापो रोमाण्योषधयस्तथा | आकाशं खानि ते पान्तु देहं तव वसुन्धरा ||२८|| वैश्वानरः शिरः पातु विष्णुस्तव पराक्रमम् | पौरुषं पुरुषश्रेष्ठो ब्रह्माऽऽत्मानं ध्रुवो भ्रुवौ ||२९|| एता देहे विशेषेण तव नित्या हि देवताः | एतास्त्वां सततं पान्तु दीर्घमायुरवाप्नुहि ||३०|| स्वस्ति ते भगवान् ब्रह्मा स्वस्ति देवाश्च कुर्वताम् | (स्वस्ति ते चन्द्रसूर्यौ च स्वस्ति नारदपर्वतौ) | स्वस्त्यग्निश्चौव वायुश्च स्वस्ति देवाः सहेन्द्रगाः ||३१|| पितामहकृता रक्षा स्वस्त्यायुर्वर्धतां तव | ईतयस्ते प्रशाम्यन्तु सदा भव गतव्यथः ||३२|| इति स्वाहा | एतैर्वेदात्मकैर्मन्त्रैः कृत्याव्याधिविनाशनैः | मयैवं कृतरक्षस्त्वं दीर्घमायुरवाप्नुहि ||३३||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ vraṇitasya śōṇitapūyādisambhavādrakṣōbhayaparihārārthaṁ rakṣākarma nidarśayannāha- udakumbhāccētyādi|- udakumbhāt pānīyakumbhāt, āpaḥ jalaṁ, gr̥hītvā ādāya, prōkṣayan pramārjayan| rakṣākarmanirdiṣṭapadānāṁ mantratvādvivaraṇaṁ na karaṇīyamiti kēcit; anyē tu vyākhyānayanti|- kr̥tyānāmiti kupitamantriṇō'bhicārakarmajanitā rākṣasī ‘kr̥tyā’ ityucyatē| pratighātārthaṁ nivāraṇārtham, atra ‘parirakṣārthaṁ’ iti kēcit paṭhanti| tathā rakṣōbhayasya cēti rākṣasabhayasya ca pratighātārthamityarthaḥ| brahmā tadanumanyatāmiti tadrakṣākarma brahmā aṅgīkarōtu| nāgā ityādi| yē yē nāgādayastvāmabhidravanti pīḍayanti tān brahmādyā dēvā ghnantviti piṇḍārthaḥ| tatra nāgāḥ vāsukyādayaḥ, piśācāḥ piśitāśanāḥ, gandharvāḥ dēvagāyanā hāhāhūhūprabhr̥tayaḥ, pitaraḥ agniṣvāttādayaḥ, yakṣāḥ dhanadādayaḥ, rakṣasāḥ rāvaṇaprabhr̥tayaḥ| dikṣvityatra yē carantīti sambadhyatē| vāstunivāsāḥ gr̥habhūminivāsinaḥ| prāṇāniti agniḥ sōmō vāyuḥ sattvaṁ rajastamaḥ pañcēndriyāṇi bhūtātmēti prāṇāḥ, atra dvādaśaprāṇēṣu madhyē sāmānyavātavācyō'pi vātaśabdaḥ prāṇākhyē vātaviśēṣē vartatē; kutaḥ? caturṇāṁ vyānādīnāmagrē vakṣyamāṇatvāt| sōmaḥ candramāḥ| tē tava| parjanyaḥ vr̥ṣṭimān mēghaḥ, indra ityanyē| stanayitnavaḥ mēghāḥ| balapatiriti indrasya viśēṣaṇam| manuḥ prajāpatiḥ, manyē grīvāpaścimabhāgāśritē dvē sirē ‘manyē’ ityucyētē, matiṁ tathā sa ēva manurmatiṁ rakṣatviti sambandhaḥ; ‘tathā manurmatiṁ rakṣatu’ ityahaṁ manyē, iti vyākhyānayanti kēcit| sattvaṁ guṇaviśēṣaḥ| manaḥ cittam| rūpamiha lāvaṇyaṁ vivakṣitaṁ, yatparyāyaḥ saundaryam| chāyā prabhābhēdaḥ; taduktam- “āsannā lakṣyatē chāyā prabhā dūrāt prakāśatē” (ca. i. a. 7)- iti| rētaḥ śukram, āpaḥ pānīyāni, āpyāyayantu vardhayantu| khāni srōtāṁsi, indriyāṇītyanyē| parākramaḥ sāmarthyam| pauruṣaṁ mēḍhraṁ, puruṣaśrēṣṭhaḥ nārāyaṇaḥ| ātmānaṁ jīvam| dhruvaḥ tārāviśēṣaḥ| ētāḥ pūrvōktā dēvatāḥ, nityāḥ satatasthitāḥ| svasti tē bhagavān brahmēti svasti maṅgalaṁ, bhagavān viśiṣṭajñānavān, dēvāḥ sahēndragā indrānuyāyina ityarthaḥ| pitāmahaḥ brahmā| ītayaḥ annādikṣayahētavō'tivr̥ṣṭyādayaḥ; taduktam- “ativr̥ṣṭiranāvr̥ṣṭirmūṣikāḥ śalabhāḥ khagāḥ| svacakraṁ paracakraṁ ca saptaitā ītayaḥ smr̥tāḥ”- iti||19-33||
Adhikarana 16 (34) · Śloka 34
tataḥ kr̥tarakṣamāturamāgāraṁ pravēśya, ācārikamādiśēt ||34||
ततः कृतरक्षमातुरमागारं प्रवेश्य, आचारिकमादिशेत् ||३४||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ kr̥tarakṣasyētikartavyatāṁ darśayannāha- tataḥ kr̥tarakṣamityādi| āgāraṁ gr̥ham, ācārikaṁ dvividhamāhāravihāralakṣaṇaṁ vraṇitōpāsanīyanirdiṣṭam||34||
Adhikarana 17 (35) · Śloka 35
tatastr̥tīyē'hani vimucyaivamēva badhnīyādvastrapaṭṭēna; na cainaṁ tvaramāṇō'parēdyurmōkṣayēt ||35||
ततस्तृतीयेऽहनि विमुच्यैवमेव बध्नीयाद्वस्त्रपट्टेन; न चैनं त्वरमाणोऽपरेद्युर्मोक्षयेत् ||३५||
🔊 Audio coming soon
nacainamiti ēnaṁ vraṇaṁ, tvaramāṇaḥ śīghrībhavan, aparēdyuḥ dvitīyadivasē, na mōkṣayēt| ‘tatastr̥tīyē'hani vimucya prakṣālya kaṣāyēṇaivamēva badhnīyādvastrapaṭṭēna’ iti kēcit paṭhanti| kaṣāyēṇa sadyōvraṇōktānāṁ dravyāṇāṁ kvāthēna, ēvamēva pūrvavat||35||
Adhikarana 18 (36) · Śloka 36
dvitīyadivasaparimōkṣaṇādvigrathitō vraṇaścirādupasaṁrōhati, tīvrarujaśca bhavati ||36||
द्वितीयदिवसपरिमोक्षणाद्विग्रथितो व्रणश्चिरादुपसंरोहति, तीव्ररुजश्च भवति ||३६||
🔊 Audio coming soon
dvitīyē divasē mōkṣaṇāddōṣaṁ vaktumāha- dvitīyētyādi| vigrathitaḥ granthitaḥ| anyē tu vigrathita ityatra viśabdasya sthānē hiśabdaṁ paṭhanti vyākhyānayanti ca- hiśabdō yasmādarthē, yasmād grathitaḥ samyaganaṅkuritō granthibhūtastasmānna saṁrōhati; ugravēdanaśca vraṇō bhavatītyarthaḥ||36||
Adhikarana 19 (37) · Śloka 37
ata ūrdhvaṁ dōṣakālabalādīnavēkṣya kaṣāyālēpanabandhāhārācārān vidadhyāt ||37||
अत ऊर्ध्वं दोषकालबलादीनवेक्ष्य कषायालेपनबन्धाहाराचारान् विदध्यात् ||३७||
🔊 Audio coming soon
ata ūrdhvamityādi| ata ūrdhvaṁ tr̥tīyadivasānantaraṁ, dōṣāḥ vātādayaḥ, kālaḥ hēmantādikaḥ, balaṁ hīnamadhyamōttamam, ādiśabdād vayaḥsātmyādīni, avēkṣya parīkṣya, vidadhyāt kuryāt yāvadvraṇasaṁrōhaṇaṁ bhavati| anyē tvanyathā paṭhanti- ‘ata ūrdhvaṁ dōṣakālabalādīnyavēkṣya kaṣāyādīn vidadhyāt’- iti, vyākhyānayanti ca- ata ūrdhvamiti tr̥tīyabandhādanantaraṁ caturthabandhē dōṣādīni parīkṣya kaṣāyādīn vidadhyāt; kaṣāyādīnityādiśabdāt kalkasnēhādīnāṁ grahaṇam||37||
Adhikarana 20 (38) · Śloka 38
na cainaṁ tvaramāṇaḥ sāntardōṣaṁ rōpayēt; sa hyalpēnāpyapacārēṇābhyantaramutsaṅgaṁ kr̥tvā bhūyō'pi vikarōti ||38||
न चैनं त्वरमाणः सान्तर्दोषं रोपयेत्; स ह्यल्पेनाप्यपचारेणाभ्यन्तरमुत्सङ्गं कृत्वा भूयोऽपि विकरोति ||३८||
🔊 Audio coming soon
na cainamityādi| sāntardōṣam abhyantarapūyasahitam| alpēnāpyapacārēṇēti stōkēnāpi viruddhakarmaṇā| bhūyaḥ punaḥ| vikarōti vikr̥tiṁ yāti||38||
Adhikarana 21 (39) · Śloka 39
bhavanti cātra- tasmādantarbahiścaiva suśuddhaṁ rōpayēdvraṇam | rūḍhē'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayēt | harṣaṁ krōdhaṁ bhayaṁ cāpi yāvat sthairyōpasambhavāt ||39||
भवन्ति चात्र- तस्मादन्तर्बहिश्चैव सुशुद्धं रोपयेद्व्रणम् | रूढेऽप्यजीर्णव्यायामव्यवायादीन् विवर्जयेत् | हर्षं क्रोधं भयं चापि यावत् स्थैर्योपसम्भवात् ||३९||
🔊 Audio coming soon
bhavanti cātrētyādi| suśuddhamiti bahirabhyantaraṁ ca| tatrābhyantaraśuddhilakṣaṇaṁ vātādivēdanāpagamaḥ; bahiḥśuddhilakṣaṇaṁ viśuddhavarṇarasasthānagandhāścatvāraḥ| kēcit ‘harṣaṁ krōdhaṁ bhayaṁ’ ityādi ślōkaṁ na paṭhanti, vyavāyādīnityādiśabdācca bhayaharṣādīni gr̥hṇanti||39||
Adhikarana 22 (40) · Śloka 40
hēmantē śiśirē caiva vasantē cāpi mōkṣayēt | tryahāddvyahāccharadgrīṣmavarṣāsvapi ca buddhimān ||40||
हेमन्ते शिशिरे चैव वसन्ते चापि मोक्षयेत् | त्र्यहाद्द्व्यहाच्छरद्ग्रीष्मवर्षास्वपि च बुद्धिमान् ||४०||
🔊 Audio coming soon
nanu, kiṁ sarvadaiva tryahānmōktavyō'tha kiñcidantarēṇētyāha - hēmantē śiśirē caivētyādi| hēmantādiṣu tryahānmōkṣayēt, tēṣu śītatvēna śīghrapākabhayābhāvāt| śaradādiṣu dvyahānmōkṣayēt, tēṣāmuṣṇatvēna śīghrapākāgamabhayāt| hēmantē śiśirē caivēti ēvaśabdō hēmantaśiśirayōstryahē ēva mōkṣa iti niyamati, cakārastu paittikavraṇasya niyamaṁ vyabhicārayati; tēna paittikasya hēmantaśiśirayōryathārhaṁ mōkṣa iti| vasantē cāpīti apiśabdād vaiśākhasyōṣṇatvāt kadācid dvayahē'pi mōkṣaḥ sarvavraṇānāṁ; tathā paittikasya dvirahnō bandha iti ca samuccinōti| śaradgrīṣmavarṣāsvapi cēti apicagrahaṇaṁ kvacid dvyahamōkṣaṇavidhimapi vyabhicārayati, tēna paittikaṁ vraṇaṁ grīṣmē ēkasminnēva dinē dvau vārau badhnīyāt| anyē tu śiśiragrahaṇamapāsya ‘hēmantē ca vasantē ca prāvr̥ṭkālē ca mōkṣayēt’ iti paṭhanti; tanna, pañjikayā dūṣitatvāt| nanu, hēmantādayaḥ śaradādayaśca na samānāstat kathaṁ tēṣu tulyakālaṁ vraṇamōkṣaṇam? ucyatē, tryahādēva dvyahādēvēti niyamō na kr̥taḥ, tēna hēmāntādīnāṁ śaradādīnāṁ cōtkarṣāpakarṣān samīkṣya vraṇamōkṣaṇaṁ kartavyamityadōṣaḥ||40||
Adhikarana 23 (41) · Śloka 41
atipātiṣu rōgēṣu nēcchēdvidhimimaṁ bhiṣak | pradīptāgāravacchīghraṁ tatra kuryāt pratikriyām ||41||
अतिपातिषु रोगेषु नेच्छेद्विधिमिमं भिषक् | प्रदीप्तागारवच्छीघ्रं तत्र कुर्यात् प्रतिक्रियाम् ||४१||
🔊 Audio coming soon
nanu, kathaṁ sarvatraiva sambhr̥tasambhārasya chēdyādi kartavyamutānyathā'pītyāha- atipātiṣvityādi| atipātiṣu āśukāriṣu| athavā, atipātiṣu rōgēṣu bandhakālādiniyamavyabhicārārtha ēvāyaṁ ślōka iti||41||
Adhikarana 24 (42) · Śloka 42
yā vēdanā śastranipātajātā tīvrā śarīraṁ pradunōti jantōḥ | dhr̥tēna sā śāntimupaiti siktā kōṣṇēna yaṣṭīmadhukānvitēnā ||42||
या वेदना शस्त्रनिपातजाता तीव्रा शरीरं प्रदुनोति जन्तोः | धृतेन सा शान्तिमुपैति सिक्ता कोष्णेन यष्टीमधुकान्वितेना ||४२||
🔊 Audio coming soon
śastrapātē'vasthāṁ cikitsitumāha- yā vēdanētyādi| pradunōti upatāpayati; kvacit ‘pratanōti’ iti pāṭhaḥ, tatra vyāpnōtītyarthaḥ||42||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē'grōpaharaṇīyō nāma pañcamō'dhyāyaḥ ||5||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थानेऽग्रोपहरणीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē'grōpaharaṇīyō nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||