5. agrōpaharaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോऽഗ്രോപഹരണീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

അഥാതോऽഗ്രോപഹരണീയമിതി| കര്മണോऽഗ്രേ പ്രഥമതഃ, ഉപഹരണം യന്ത്രാദിസമ്ഭാരസ്യ, തദധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായഃ അഗ്രോപഹരണീയഃ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ത്രിവിധം കര്മ- പൂര്വകര്മ, പ്രധാനകര്മ, പശ്ചാത്കര്മേതി; തദ്വ്യാധിം പ്രത്യുപദേക്ഷ്യാമഃ ||൩||

പൂര്വകര്മേത്യാദി തത്രൈകേ- “ലങ്ഘനാദി വിരേകാന്തം പൂര്വകര്മ വ്രണസ്യ ച| പാടനം രോപണം യച്ച പ്രധാനം കര്മ തത് സ്മൃതമ്| ബലവര്ണാഗ്നികാര്യം തു പശ്ചാത്കര്മ സമാദിശേത്’’- ഇതി; അന്യേ തു സംശോധ്യസ്യ പാചനസ്നേഹനസ്വേദനാനി പൂര്വകര്മ, വമനവിരേചനബസ്തിനസ്യസിരാമോക്ഷണാനി പ്രധാനം കര്മ, പേയാദ്യന്നസംസര്ജനം പശ്ചാത്കര്മ; അപരേ തു ചയാദീനാം പൂര്വരൂപാന്താനാമാതങ്കോത്പത്തേഃ പ്രാഗ്യത് ക്രിയതേ തത് പൂര്വകര്മ, ആതങ്കോത്പത്തൌ യത് തത് പ്രധാനം കര്മ, നിവൃത്താതങ്കസ്യാനുബന്ധോപചരണായ യത് തത് പശ്ചാത്കര്മ| ഇദം തത് പൂര്വകര്മേത്യാദി ഇഹ കഥം നോദാഹ്രിയത ഇതി പ്രഷ്ടുരുത്തരമാഹ- തദ്വ്യാധിമിത്യാദി|- തദിതി ത്രിവിധം കര്മ വ്യാധിം വ്യാധിം പ്രത്യുപദേക്ഷ്യാമഃ; ന ഇഹ, ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാത്||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

അസ്യ തു ശാസ്ത്രസ്യ ശസ്ത്രകര്മപ്രാധാന്യാച്ഛസ്ത്രകര്മൈവ താവത് പൂര്വമുപദേക്ഷ്യാമസ്തത്സമ്ഭാരാംശ്ച ||൪||

നനു, ഛേദ്യാദീനാം കര്മണാം തത്സമ്ഭാരാണാമേവ ചാത്ര പൂര്വമുപാദാനം, കുതോ ന സ്നേഹാദീനാം തത്കര്മണാം ചേത്യാഹ- അസ്യ തു ശാസ്ത്രസ്യേത്യാദി||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

തച്ച ശസ്ത്രകര്മാऽഷ്ടവിധം; തദ്യഥാ- ഛേദ്യം, ഭേദ്യം, ലേഖ്യം, വേധ്യമ്, ഏഷ്യമ്, ആഹാര്യം, വിസ്രാവ്യം, സീവ്യമിതി ||൫||

തത്തു ശസ്ത്രനിര്വര്ത്യം കര്മ നിയതാകൃതിവിശേഷേണ നാനാവിധപ്രയോജനേന ഭിന്നം പ്രദര്ശയന്നാഹ- തച്ച ശസ്ത്രകര്മേത്യാദി| ഛേദ്യം നിഃശേഷതശ്ഛേദനീയമര്ശഃപ്രഭൃതി; ഭേദ്യം ഭേദനീയം, വിദ്രധ്യാദി; ലേഖ്യം ലേഖനീയം, രോഹിണ്യാദി; വേധ്യമ് അല്പമുഖൈഃ ശസ്ത്രൈര്വ്യധനീയം സിരാദി; വേധ്യസ്ഥാനേ ‘വ്യധ്യം’ ഇത്യേകേ പഠന്തി; ഏഷ്യമ് ഏഷണീയം, നാഡ്യാദി; ആഹാര്യമ് ആഹരണീയം, ശര്കരാദി; വിസ്രാവ്യം വിസ്രാവണീയം, തച്ച വിദ്രധികുഷ്ഠാദി; സീവ്യം സീവനീയം, തച്ച ‘‘സീവ്യാ മേദഃസമുത്ഥാശ്ച ഭിത്ത്വാ സുലിഖിതാ ഗദാഃ’’ (സൂ. അ.൨൫) ഇതി| യദ്യപി ഛേദ്യാദയഃ ശബ്ദാ വ്യാധിവാചകാഃ , തഥാऽപ്യഭേദോപചാരാച്ഛസ്ത്രകര്മവ്യപദേശം ലഭന്തേ| ഏഷണാഹരണേ ശസ്ത്രകര്മണി യദ്യപി കേചിന്ന മന്യന്തേ, തഥാऽപി ഛിത്ത്വാ ഭിത്ത്വാऽപ്യേഷണാഹരണേ ക്രിയേതേ, അതോऽത്ര ശസ്ത്രകര്മണി നിര്ദിഷ്ടേ||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

അതോऽന്യതമം കര്മ ചികീര്ഷതാ വൈദ്യേന പൂര്വമേവോപകല്പയിതവ്യാനി ഭവന്തി, തദ്യഥാ- യന്ത്രശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിശലാകാശൃങ്ഗജലൌകാലാബൂജാമ്ബവൌഷ്ഠപിചുപ്രോതസൂത്രപത്രപട്ടമധുഘൃതവസാപയസ്തൈല- തര്പണകഷായാലേപനകല്കവ്യജനശീതോഷ്ണോദകകടാഹാദീനി, പരികര്മിണശ്ച സ്നിഗ്ധാഃ സ്ഥിരാ ബലവന്തഃ ||൬||

അതോऽന്യതമമിത്യാദി| -അതഃ ഏഷാം മധ്യേ, അന്യതമമ് ഏകതമം, കര്മ ഛേദ്യാദികം, ചികീര്ഷതാ കര്തുമിച്ഛതാ, പൂര്വമേവോപകല്പയിതവ്യാനി സമീപമാനേതവ്യാനി| ജാമ്ബവൌഷ്ഠം ജമ്ബുഫലസദൃശമുഖാഗ്രാ കൃഷ്ണപാഷാണരചിതാ വര്തിഃ, പിചുഃ ‘തുലം’ ഇതി ലോകേ, പ്രോതം കര്പടം, പട്ടഃ വ്രണബന്ധനദ്രവ്യം, തര്പണം ജലപ്ലുതം ശക്തുക്ഷീരാദി, കഷായഃ ഔഷധക്വഥിതമുദകം, വ്യജനം വംശാദിരചിതം, കടാഹോ ലൌഹാദിനിര്മിതഃ; ആദിശബ്ദാത് കവലികാമൃത്കപാലകലസസ്ഥാലീശയനാസനാദി| യന്ത്രാദിഷു മധ്യേ കാനിചിദുപകരണാനി കര്മാങ്ഗാനി, കാനിചിദ് വ്യാപത്പ്രശമനാനി| പരികര്മിണശ്ചേതി ന കേവലം യന്ത്രാദീന്യേവോപകല്പയിതവ്യാനി കിന്തു പരികര്മിണശ്ച സര്വകര്മണാം കര്താരഃ പരിചാരകാഃ; കിംവിശിഷ്ടാസ്തേ? സ്നിഗ്ധാ അനുരക്താഃ, സ്ഥിരാഃ അചലാഃ, ബലവന്തഃ സര്വകാര്യേഷു സമര്ഥാഃ||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

തതഃ പ്രശസ്തേഷു തിഥികരണമുഹൂര്തനക്ഷത്രേഷു ദധ്യക്ഷതാന്നപാനരത്നൈരഗ്നിം വിപ്രാന് ഭിഷജശ്ചാര്ചയിത്വാ, കൃതബലിമങ്ഗലസ്വസ്തിവാചനം ലഘുഭുക്തവന്തം പ്രാങ്മുഖമാതുരമുപവേശ്യ , യന്ത്രയിത്വാ , പ്രത്യങ്മുഖോ വൈദ്യോ മര്മസിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിധമനീഃ പരിഹരന്, അനുലോമം ശസ്ത്രം നിദധ്യാദാപൂയദര്ശനാത് , സകൃദേവാപഹരേച്ഛസ്ത്രമാശു ച; മഹത്സ്വപി ച പാകേഷു ദ്വ്യങ്ഗുലാന്തരം ത്ര്യങ്ഗുലാന്തരം വാ ശസ്ത്രപദമുക്തമ് ||൭||

തതഃ പ്രശസ്തേഷ്വിത്യാദി|- തതഃ യന്ത്രാദിസമ്ഭാരോപകല്പനാനന്തരമ്| തിഥയഃ പ്രതിപദാദയഃ, കരണാനി ബവാദീനി, മുഹൂര്താഃ ത്രിംശച്ഛിവാദ്യാഃ, നക്ഷത്രാണി അശ്വിനീപ്രഭൃതീനി; പ്രശസ്തത്വം ചൈഷാം ജ്യോതിഃശാസ്ത്രവിദാം വചനാജ്ജ്ഞേയമ്| അക്ഷതാനി യവധാന്യാനി, രത്നാനി മാണിക്യമൌക്തികാദീനി| കൃതബലിമങ്ഗലസ്വസ്തിവാചനമിതി ബലിഃ പൂജോപഹാരഃ, മങ്ഗലം ഗീതാദി, സ്വസ്തിവാചനമാശീര്വാദോച്ചാരണം, കൃതശബ്ദോ ബലിപ്രഭൃതിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| മര്മാണി സപ്തോത്തരശതഭേദഭിന്നാനി, സിരാഃ സപ്തശതഭേദഭിന്നാഃ, നവശതഭേദഭിന്നാഃ സ്നായവഃ, സന്ധയഃ ദശോത്തരദ്വിശതഭേദഭിന്നാഃ, അസ്ഥീനി ശതത്രയഭേദഭിന്നാനി, ധമന്യഃ നാഭിപ്രഭവാശ്ചതുര്വിംശതിഭേദഭിന്നാഃ; ഏതാഃ പരിത്യജന്| അനുലോമമിതി ലോമാനുകൂല്യേന, യേനൈവാവര്തേന ലോമാനി സന്തി തേനൈവാവര്തേനേത്യര്ഥഃ; പ്രതിലോമം തു ലോമഭിരേവ പ്രതിഹതധാരം ശസ്ത്രം കുണ്ഠീഭവതി വ്യഥാം ചോത്പാദയതി| നിദധ്യാത് പ്രവേശയേത്| കിയദ്ദൂരം ശസ്ത്രം നിദധ്യാദിത്യാഹ- ആപൂയദര്ശനാദിതി| സകൃത് ഏകവാരം, ന പുനഃ പുനരിത്യര്ഥഃ| ആശു ചേതി ചശബ്ദ ഏവാര്ഥഃ, തേനോഭയത്രാപി നിയമഃ; ഏതേന സകൃദേവ ശസ്ത്രമപഹരേത്, ആശ്വേവ ശസ്ത്രമപഹരേദിത്യുക്തമ്| ശസ്ത്രം പ്രണിദധ്യാദിത്യത്ര ശസ്ത്രപ്രണിധാനമാത്രമുക്തമ്, അപഹരേച്ഛസ്ത്രമാശു ചേത്യത്ര ശസ്ത്രശബ്ദ ആശ്വപഹരണക്രിയയാ സമ്ബധ്യത ഇതി ന പൌനരുക്ത്യമ്| ഇദാനീം സുദൂരശസ്ത്രപാതേऽനര്ഥം സമ്ഭാവയന്നവധിമാഹ- മഹത്സ്വപി ച പാകേഷ്വിത്യാദി| അന്തരശബ്ദോऽയമവകാശവാചീ; തേന ശസ്ത്രപദം ശസ്ത്രസ്ഥാനം ദ്വ്യങ്ഗുലാവകാശം ത്ര്യങ്ഗുലാവകാശം വേത്യുക്തം; തത്ര ദ്വ്യങ്ഗുലാവകാശം നാത്യവഗാഢേ, ത്ര്യങ്ഗുലാവകാശമവഗാഢേ ഇതി| കേചിദന്തരശബ്ദം ന പഠന്തി||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

തത്രായതോ വിശാലഃ സമഃ സുവിഭക്തോ നിരാശ്രയ ഇതി വ്രണഗുണാഃ ||൮||

വ്രണകര്മണി പ്രശസ്തമാകൃതിവിശേഷൈരാഹ - തത്രേത്യാദി|- തത്രേതി ശസ്ത്രകര്മണി, ഏതേ ആയതത്വാദയോ വ്രണഗുണാഃ| ആയതോ ദീര്ഘഃ; വിശാലോ വിസ്തീര്ണഃ; സമ ഇതി സമപാകഃ, അസമപാകോ ഹി കിഞ്ചിത്പക്വഃ കിഞ്ചിദപക്വഃ ശസ്ത്രപാതനായ സുഖോ ന ഭവതി| അന്യേ തു വിശാലശബ്ദേന ചതുരസ്രമാചക്ഷതേ, സമശബ്ദേന വൃത്തമ്| തദുക്തമ്- “ആയതശ്ചതുരസ്രോ വൃത്തസ്ത്രിപുടക ഇതി വ്രണാകൃതിസമാസഃ” (സൂ. അ.൨൨)- ഇതി; ഇഹ ചതസ്രോ വ്രണാകൃതയോ വ്രണഗുണത്വേന കര്മണി നിര്ദിഷ്ടാഃ| അന്യേ തു സമോ ഗോമൂത്രസര്പണവന്ന വിഷമഗതിഃ| സ ച ആയതേ വ്രണേ സമ ഇതി വിശേഷണമ്| സുവിഭക്തഃ സുവ്യക്തഃ, സുഷ്ഠു പൃഥഗ്ഭൂതസകലാവയവഃ| നിരാശ്രയഃ ജിഹ്വാദന്തസന്ധ്യാദ്യപ്രാപ്യദേശമനാശ്രിതഃ| അന്യേ ത്വന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- വൈദ്യകൃതവ്രണഗുണാനാഹ- തത്രായത ഇത്യാദി|- സമോ നിമ്നോന്നതത്വരഹിതഃ| സുവിഭക്തോ ഹീനാതിദോഷത്യക്തഃ| ഇത്ഥമ്ഭൂതേ വൈദ്യകൃതേ വ്രണേ കല്കകഷായാദ്യവചാരണം സുഖം ക്രിയതേ| അതോ വിപരീതാ വ്രണദോഷാഃ| ശേഷം സുഗമമ്||൮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ഭവതശ്ചാത്ര- ആയതശ്ച വിശാലശ്ച സുവിഭക്തോ നിരാശ്രയഃ | പ്രാപ്തകാലകൃതശ്ചാപി വ്രണഃ കര്മണി ശസ്യതേ ||൯||

അമുമേവാര്ഥം ശ്ലോകേന സ്ഫുടീകുര്വന്നാഹ- ആയതശ്ചേത്യാദി| ഏവം വിധോ വ്രണഃ ശസ്ത്രകര്മണി പ്രശസ്യതേ| ആയതശ്ച വിശാലശ്ചേതി ദ്വിചകാരേണ ആയതോऽപി വിശാലോऽപി ആയതവിശല ഇതി പ്രതിപാദ യതി| നിരാശ്രയോ മര്മാദ്യനാശ്രിതഃ; ‘നിരാശയ’ ഇത്യന്യേ, തത്രാനനുഷങ്ഗീത്യര്ഥഃ| പ്രാപ്തകാലകൃതശ്ചാപീതി യുക്തേ കാലേ കൃതഃ; ഏതേന ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിസാധ്യോ ബാലവൃദ്ധയോരപ്രാപ്തകാലഃ, തയോര്വ്രണേ ശസ്ത്രാദിനിഷേധാത്; അഥവാ ശീതകാലേऽഗ്നിസാധ്യോ വ്രണഃ, ഗ്രീഷ്മേ സ ഏവാ പ്രാപ്തകാലഃ| അന്യേ തു ‘യുക്തകാലകൃതഃ’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര സമപാക ഇത്യാചക്ഷതേ, യുക്തകാലകൃതഃ സമ്യക്പാകകൃതപ്രതിക്രിയ ഇത്യപരേ| ആയതശ്ച വിശാലശ്ചേത്യാദിശ്ലോകം കേചിന്ന പഠന്തി||൯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ശൌര്യമാശുക്രിയാ ശസ്ത്രതൈക്ഷ്ണ്യമസ്വേദവേപഥു | അസമ്മോഹശ്ച വൈദ്യസ്യ ശസ്ത്രകര്മണി ശസ്യതേ ||൧൦||

അഥ യേ വൈദ്യഗുണാഃ ശസ്ത്രകര്മണി താനാഹ- ശൌര്യമിത്യാദി| ഏതേ ശൌര്യാദയോ ഗുണാ വൈദ്യസ്യ ശസ്ത്രകര്മണി ശ്ലാഘ്യന്തേ| ശൌര്യം നിര്ഭയത്വം, ഭയഭീതോ ഹി സാധ്യമപി വ്രണമവഗാഢമൂലം നാരഭതേ, ആരബ്ധം വാ അവശേഷയതി| ആശുക്രിയാ ലഘുഹസ്തതാ ശീഘ്രം ശസ്ത്രകര്മകരണമ്, ആശുക്രിയയാऽऽതുരസ്യ ചിരം ക്ലമോ ന ഭവതി| ശസ്ത്രതൈക്ഷ്ണ്യം സുനിശിതത്വം സുധാരത്വം ച, തേന രുജാ ന ഭവതി| അസമ്മോഹഃ അസമ്മൂഢതാ, സ ചാമപക്വവ്രണപരിജ്ഞാനേ തഥാ പ്രാപ്താനുഷ്ഠാനേ ച; വ്രണച്ഛേദാദിഷു രക്താദിദര്ശനേऽസമ്മോഹ ഇത്യന്യേ| അമുമപി ശ്ലോകം കേചിന്ന പഠന്തി||൧൦||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

ഏകേന വാ വ്രണേനാശുധ്യമാനേ നാऽന്തരാ ബുദ്ധ്യാऽവേക്ഷ്യാപരാന് വ്രണാന് കുര്യാത് ||൧൧|| ഭവതി ചാത്ര- യതോ യതോ ഗതിം വിദ്യാദുത്സങ്ഗോ യത്ര യത്ര ച | തത്ര തത്ര വ്രണം കുര്യാദ്യഥാ ദോഷോ ന തിഷ്ഠതി ||൧൨||

അശുദ്ധാവന്യേऽപി വ്രണാഃ കാര്യാ ഇത്യാഹ- ഏകേന വാ വ്രണേനേത്യാദി| നാ പുരുഷഃ| അന്തരാ മധ്യേ| ഭവതി ചാത്രേത്യാദി| ഗതിം നാഡീമ്| ഉത്സങ്ഗ ഇവോത്സങ്ഗഃ വ്രണാശയേ ഹി ചിരകാലപൂയാവസ്ഥാനേനാമമവദാരിതമന്തഃപ്രദേശാന്തരം നിമ്നമുത്സങ്ഗതുല്യത്വാദുത്സങ്ഗ ഇത്യുച്യതേ; ഉത് ഊര്ധ്വം പൂയസ്യ സങ്ഗ ഉത്സങ്ഗ ഇത്യന്യേ| യഥാ ദോഷോ ന തിഷ്ഠതീതി| ദോഷോऽത്ര പൂയഃ; പൂയാവസ്ഥാനാദ് വാതാദയോ ദോഷാ അനുബധ്നന്തീതി പൂയ ഏവ ദോഷശബ്ദേനോച്യതേ, കാരണേ കാര്യോപചാരാത്||൧൧-൧൨||

Adhikarana 11 (13-15) · Śloka 15

തത്ര ഭ്രൂഗണ്ഡശങ്ഖലലാടാക്ഷിപുടൌഷ്ഠദന്തവേഷ്ടകക്ഷാകുക്ഷിവങ്ക്ഷണേഷു തിര്യക് ഛേദ ഉക്തഃ ||൧൩|| (ചന്ദ്രമണ്ഡലവച്ഛേദാന് പാണിപാദേഷു കാരയേത് | അര്ധചന്ദ്രാകൃതീംശ്ചാപി ഗുദേ മേഢ്രേ ച ബുദ്ധിമാന്) ||൧൪|| അന്യഥാ തു സിരാസ്നായുച്ഛേദനമ്, അതിമാത്രം വേദനാ, ചിരാദ്വ്രണസംരോഹോ, മാംസകന്ദീപ്രാദുര്ഭാവശ്ചേതി ||൧൫||

തിര്യക്ഛേദോ വ്യാപത്സൂക്തഃ (സൂ. അ.൨൫), തസ്യ വിശിഷ്ടവിഷയേ പ്രതിപ്രസവം കുര്വന്നാഹ- തത്ര ഭ്രൂഗണ്ഡേത്യാദി|- ഗണ്ഡഃ കപോലഃ, അക്ഷിപുടഃ അക്ഷിവര്ത്മ, ദന്തവേഷ്ടകോ ദന്തവേഷ്ടനമാംസം, കക്ഷാ ബാഹുമൂലം, കുക്ഷിഃ ഉദരം, വങ്ക്ഷണമ് ഊരുസന്ധിഃ| (ചന്ദ്രമണ്ഡലവച്ഛേദാനിത്യാദി സുഗമമ്|) അന്യഥാ ത്വിത്യാദി| മാംസകന്ദീപ്രാദുര്ഭാവഃ കന്ദാകാരമാംസാങ്കുരസമ്ഭവഃ, കന്ദ ഏവ കന്ദീ, അല്പത്വാത്| ‘അന്യഥാ തു’ ഇത്യത്ര ‘അന്യത്ര തു’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- അന്യത്ര യദി ഛേദനം ക്രിയതേ ഇത്യര്ഥഃ| ‘ഛേദനം’ ഇത്യത്ര ച ‘ക്ഷണനം’ ഇതി പഠന്തി, ക്ഷണനം ഹിംസനമ്||൧൩-൧൫||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

മൂഢഗര്ഭോദരാര്ശോऽശ്മരീഭഗന്ദരമുഖരോഗേഷ്വഭുക്തവതഃ കര്മ കുര്വീത ||൧൬||

ഭുക്തവതഃ കര്മ കുര്വീതേത്യുക്തം, തസ്യ വിഷയാന്തരേ പ്രതിഷേധം ദര്ശയന്നാഹ- മൂഢഗര്ഭേത്യാദി|- മൂഢഗര്ഭാദിഷു ഷട്സ്വന്നപൂര്ണകോഷ്ഠത്വാദ്യന്ത്രദാനാദിഭിഃ കഷ്ടം മരണം വാ പ്രാപ്നോത്യാതുരഃ, അനിലശ്ച പ്രകോപമേതി; മുഖരോഗേഷ്വാഹാരോऽങ്ഗുല്യാദിപീഡനേന ഘൃണയാ ച നിഷ്കാശിതഃ കര്മഘാതം കരോതി||൧൬||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 17

തതഃ ശസ്ത്രമവചാര്യ,ശീതാഭിരദ്ഭിരാതുരമാശ്വാസ്യ, സമന്താത് പരിപീഡ്യാങ്ഗുല്യാ, വ്രണമഭിമൃദ്യ(ജ്യ), പ്രക്ഷാല്യ കഷായേണ പ്രോതേനോദകമാദായ , തിലകല്കമധുസര്പിഃപ്രഗാഢാമൌഷധയുക്താം നാതിസ്നിഗ്ധാം നാതിരൂക്ഷാം വര്തിം പ്രണിദധ്യാത്; തതഃ കല്കേനാച്ഛാദ്യ, ഘനാം കവലികാം ദത്ത്വാ, വസ്ത്രപട്ടേന ബധ്നീയാത്; വേദനാരക്ഷോഘ്നൈര്ധൂപൈര്ധൂപയേത്, രക്ഷോഘ്നൈശ്ച മന്ത്രൈ രക്ഷാം കുര്വീത ||൧൭||

ഇദാനീം വ്രണക്രമവിധാനമാഹ- തതഃ ശസ്ത്രമിത്യാദി| തതഃ അനന്തരം ശസ്ത്രകര്മ കൃത്വാ; ആശ്വാസ്യ ശസ്ത്രകര്മജനിതഖേദമപനീയ, മൂര്ച്ഛാദിപ്രതിബന്ധാര്ഥം; സമന്താത് പരിപീഡ്യ സര്വത്ര പരിപീഡയിത്വാ, സ്രാവനിര്ഗമനാര്ഥം; വ്രണമഭിമൃദ്യ വ്രണമര്ദനം കൃത്വാ, ശസ്ത്രപദസമീകരണാര്ഥം; ‘വ്രണമഭിമൃജ്യ’- ഇതി കേചിത് പഠന്തി, ബാലാസ്ഥിഗത്യുത്സങ്ഗാദിവിജ്ഞാനാര്ഥമിതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി; പ്രക്ഷാല്യ കഷായേണ സപ്തരാത്രം സദ്യോവ്രണവിഹിതേന, തദൂര്ധ്വം യഥാസ്വദോഷഹരൌഷധസിദ്ധേന കഷായേണ; വസ്ത്രേണോദകമാദായ വ്രണാന്തര്ഗതം; തിലകല്കമധുസര്പിഃപ്രഗാഢാം തിലകല്കാദിഭിരത്യര്ഥലിപ്താമ്; ഔഷധയുക്താം മിശ്രകോക്താ ‘(അ)ജഗന്ധാऽജശൃങ്ഗീ ച’ (സൂ. അ.൩൭) ഇത്യാദിസംശോധനൌഷധയുക്താം; വര്തിം പ്രണിദധ്യാത് പ്രവേശയേത്; കല്കേന സദ്യോവ്രണൌഷധപിണ്ഡേന; കവലികാ വ്രണകല്കൌഷധാച്ഛാദനദ്രവ്യം, സാ ചൌഷധസ്വരസനിഃസരണനിവാരണാര്ഥം ഭഗ്നോക്തപലാശോദുമ്ബരാദീനാം ത്വക്പത്രാദികൃതാ, അന്യേ ദ്വിഗുണചതുര്ഗുണമൃദുകര്പടവിരചിതാം കവലികാമാഹുഃ, ഭൃഷ്ടയവശക്തുഭിര്ഘൃതാക്താം ഘനാം കവലികാം ദദ്യാദിത്യപരേ| വേദനാരക്ഷോഘ്നൈരിതി വേദനാഘ്നാനി രുജാഘ്നാനി ഹിങ്ഗുലവണാദീനി, രക്ഷോഘ്നാനി രാക്ഷസഘ്നാനി വചാദീനി, തൈഃ||൧൭||

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

തതോ ഗുഗ്ഗുല്വഗുരുസര്ജരസവചാഗൌരസര്ഷപചൂര്ണൈര്ലവണനിമ്ബപത്രവിമിശ്രൈരാജ്യയുക്തൈര്ധൂപയേത് | ആജ്യശേഷേണ ചാസ്യ പ്രാണാന് സമാലഭേത ||൧൮||

ധൂപനദ്രവ്യാണ്യാഹ- തതോ ഗുഗ്ഗുല്വിത്യാദി| ന കേവലം വ്രണം ധൂപയേത് ശയനാദ്യപി വ്രണദൌര്ഗന്ധ്യാപഗമാര്ഥം നീലമക്ഷികാദിപരിഹാരാര്ഥം ച; അന്യഥാ നീലമക്ഷികോപസര്പണാദ്വ്രണേ ക്രിമയഃ പതന്തി| ആജ്യശേഷേണേത്യാദി|- ആജ്യശേഷേണ ധൂപനദ്രവ്യേഭ്യ ആജ്യമിശ്രേഭ്യഃ പരിശിഷ്ടേന ഘൃതേന| പ്രാണശബ്ദേനാത്ര ഹൃദയാദയ ഉച്യന്തേ, പ്രാണാധിഷ്ഠാനത്വാത്; താന് സമാലഭേത മ്രക്ഷയേദഭ്യഞ്ജയേദിത്യര്ഥഃ, പ്രാണാപ്യായനാര്ഥമ്||൧൮||

Adhikarana 15 (19-33) · Śloka 33

ഉദകുമ്ഭാച്ചാപോ ഗൃഹീത്വാ പ്രോക്ഷയന് രക്ഷാകര്മ കുര്യാത്; തദ്വക്ഷ്യാമഃ- ||൧൯|| കൃത്യാനാം പ്രതിഘാതാര്ഥം തഥാ രക്ഷോഭയസ്യ ച | രക്ഷാകര്മ കരിഷ്യാമി ബ്രഹ്മാ തദനുമന്യതാമ് ||൨൦|| നാഗാഃ പിശാചാ ഗന്ധര്വാഃ പിതരോ യക്ഷരാക്ഷസാഃ | അഭിദ്രവന്തി യേ യേ ത്വാം ബ്രഹ്മാദ്യാ ഘ്നന്തു താന് സദാ ||൨൧|| പൃഥിവ്യാമന്തരീക്ഷേ ച യേ ചരന്തി നിശാചരാഃ | ദിക്ഷു വാസ്തുനിവാസാശ്ച പാന്തു ത്വാം തേ നമസ്കൃതാഃ ||൨൨|| പാന്തു ത്വാം മുനയോ ബ്രാഹ്മയാ ദിവ്യാ രാജര്ഷയസ്തഥാ | പര്വതാശ്ചൈവ നദ്യശ്ച സര്വാഃ സര്വേ ച സാഗരാഃ ||൨൩|| അഗ്നീ രക്ഷതു തേ ജിഹ്വാം പ്രാണാന് വായുസ്തഥൈവ ച | സോമോ വ്യാനമപാനം തേ പര്ജന്യഃ പരിരക്ഷതു ||൨൪|| ഉദാനം വിദ്യുതഃ പാന്തു സമാനം സ്തനയിത്നവഃ | ബലമിന്ദ്രോ ബലപതിര്മനുര്മന്യേ മതിം തഥാ ||൨൫|| കാമാംസ്തേ പാന്തു ഗന്ധര്വാഃ സത്ത്വമിന്ദ്രോऽഭിരക്ഷതു | പ്രജ്ഞാം തേ വരുണോ രാജാ സമുദ്രോ നാഭിമണ്ഡലമ് ||൨൬|| ചക്ഷുഃ സൂര്യോ ദിശഃ ശ്രോത്രേ ചന്ദ്രമാഃ പാതു തേ മനഃ | നക്ഷത്രാണി സദാ രൂപം ഛായാം പാന്തു നിശാസ്തവ ||൨൭|| രേതസ്ത്വാപ്യായയന്ത്വാപോ രോമാണ്യോഷധയസ്തഥാ | ആകാശം ഖാനി തേ പാന്തു ദേഹം തവ വസുന്ധരാ ||൨൮|| വൈശ്വാനരഃ ശിരഃ പാതു വിഷ്ണുസ്തവ പരാക്രമമ് | പൌരുഷം പുരുഷശ്രേഷ്ഠോ ബ്രഹ്മാऽऽത്മാനം ധ്രുവോ ഭ്രുവൌ ||൨൯|| ഏതാ ദേഹേ വിശേഷേണ തവ നിത്യാ ഹി ദേവതാഃ | ഏതാസ്ത്വാം സതതം പാന്തു ദീര്ഘമായുരവാപ്നുഹി ||൩൦|| സ്വസ്തി തേ ഭഗവാന് ബ്രഹ്മാ സ്വസ്തി ദേവാശ്ച കുര്വതാമ് | (സ്വസ്തി തേ ചന്ദ്രസൂര്യൌ ച സ്വസ്തി നാരദപര്വതൌ) | സ്വസ്ത്യഗ്നിശ്ചൌവ വായുശ്ച സ്വസ്തി ദേവാഃ സഹേന്ദ്രഗാഃ ||൩൧|| പിതാമഹകൃതാ രക്ഷാ സ്വസ്ത്യായുര്വര്ധതാം തവ | ഈതയസ്തേ പ്രശാമ്യന്തു സദാ ഭവ ഗതവ്യഥഃ ||൩൨|| ഇതി സ്വാഹാ | ഏതൈര്വേദാത്മകൈര്മന്ത്രൈഃ കൃത്യാവ്യാധിവിനാശനൈഃ | മയൈവം കൃതരക്ഷസ്ത്വം ദീര്ഘമായുരവാപ്നുഹി ||൩൩||

ഇദാനീം വ്രണിതസ്യ ശോണിതപൂയാദിസമ്ഭവാദ്രക്ഷോഭയപരിഹാരാര്ഥം രക്ഷാകര്മ നിദര്ശയന്നാഹ- ഉദകുമ്ഭാച്ചേത്യാദി|- ഉദകുമ്ഭാത് പാനീയകുമ്ഭാത്, ആപഃ ജലം, ഗൃഹീത്വാ ആദായ, പ്രോക്ഷയന് പ്രമാര്ജയന്| രക്ഷാകര്മനിര്ദിഷ്ടപദാനാം മന്ത്രത്വാദ്വിവരണം ന കരണീയമിതി കേചിത്; അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി|- കൃത്യാനാമിതി കുപിതമന്ത്രിണോऽഭിചാരകര്മജനിതാ രാക്ഷസീ ‘കൃത്യാ’ ഇത്യുച്യതേ| പ്രതിഘാതാര്ഥം നിവാരണാര്ഥമ്, അത്ര ‘പരിരക്ഷാര്ഥം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| തഥാ രക്ഷോഭയസ്യ ചേതി രാക്ഷസഭയസ്യ ച പ്രതിഘാതാര്ഥമിത്യര്ഥഃ| ബ്രഹ്മാ തദനുമന്യതാമിതി തദ്രക്ഷാകര്മ ബ്രഹ്മാ അങ്ഗീകരോതു| നാഗാ ഇത്യാദി| യേ യേ നാഗാദയസ്ത്വാമഭിദ്രവന്തി പീഡയന്തി താന് ബ്രഹ്മാദ്യാ ദേവാ ഘ്നന്ത്വിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| തത്ര നാഗാഃ വാസുക്യാദയഃ, പിശാചാഃ പിശിതാശനാഃ, ഗന്ധര്വാഃ ദേവഗായനാ ഹാഹാഹൂഹൂപ്രഭൃതയഃ, പിതരഃ അഗ്നിഷ്വാത്താദയഃ, യക്ഷാഃ ധനദാദയഃ, രക്ഷസാഃ രാവണപ്രഭൃതയഃ| ദിക്ഷ്വിത്യത്ര യേ ചരന്തീതി സമ്ബധ്യതേ| വാസ്തുനിവാസാഃ ഗൃഹഭൂമിനിവാസിനഃ| പ്രാണാനിതി അഗ്നിഃ സോമോ വായുഃ സത്ത്വം രജസ്തമഃ പഞ്ചേന്ദ്രിയാണി ഭൂതാത്മേതി പ്രാണാഃ, അത്ര ദ്വാദശപ്രാണേഷു മധ്യേ സാമാന്യവാതവാച്യോऽപി വാതശബ്ദഃ പ്രാണാഖ്യേ വാതവിശേഷേ വര്തതേ; കുതഃ? ചതുര്ണാം വ്യാനാദീനാമഗ്രേ വക്ഷ്യമാണത്വാത്| സോമഃ ചന്ദ്രമാഃ| തേ തവ| പര്ജന്യഃ വൃഷ്ടിമാന് മേഘഃ, ഇന്ദ്ര ഇത്യന്യേ| സ്തനയിത്നവഃ മേഘാഃ| ബലപതിരിതി ഇന്ദ്രസ്യ വിശേഷണമ്| മനുഃ പ്രജാപതിഃ, മന്യേ ഗ്രീവാപശ്ചിമഭാഗാശ്രിതേ ദ്വേ സിരേ ‘മന്യേ’ ഇത്യുച്യേതേ, മതിം തഥാ സ ഏവ മനുര്മതിം രക്ഷത്വിതി സമ്ബന്ധഃ; ‘തഥാ മനുര്മതിം രക്ഷതു’ ഇത്യഹം മന്യേ, ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി കേചിത്| സത്ത്വം ഗുണവിശേഷഃ| മനഃ ചിത്തമ്| രൂപമിഹ ലാവണ്യം വിവക്ഷിതം, യത്പര്യായഃ സൌന്ദര്യമ്| ഛായാ പ്രഭാഭേദഃ; തദുക്തമ്- “ആസന്നാ ലക്ഷ്യതേ ഛായാ പ്രഭാ ദൂരാത് പ്രകാശതേ” (ച. ഇ. അ. ൭)- ഇതി| രേതഃ ശുക്രമ്, ആപഃ പാനീയാനി, ആപ്യായയന്തു വര്ധയന്തു| ഖാനി സ്രോതാംസി, ഇന്ദ്രിയാണീത്യന്യേ| പരാക്രമഃ സാമര്ഥ്യമ്| പൌരുഷം മേഢ്രം, പുരുഷശ്രേഷ്ഠഃ നാരായണഃ| ആത്മാനം ജീവമ്| ധ്രുവഃ താരാവിശേഷഃ| ഏതാഃ പൂര്വോക്താ ദേവതാഃ, നിത്യാഃ സതതസ്ഥിതാഃ| സ്വസ്തി തേ ഭഗവാന് ബ്രഹ്മേതി സ്വസ്തി മങ്ഗലം, ഭഗവാന് വിശിഷ്ടജ്ഞാനവാന്, ദേവാഃ സഹേന്ദ്രഗാ ഇന്ദ്രാനുയായിന ഇത്യര്ഥഃ| പിതാമഹഃ ബ്രഹ്മാ| ഈതയഃ അന്നാദിക്ഷയഹേതവോऽതിവൃഷ്ട്യാദയഃ; തദുക്തമ്- “അതിവൃഷ്ടിരനാവൃഷ്ടിര്മൂഷികാഃ ശലഭാഃ ഖഗാഃ| സ്വചക്രം പരചക്രം ച സപ്തൈതാ ഈതയഃ സ്മൃതാഃ”- ഇതി||൧൯-൩൩||

Adhikarana 16 (34) · Śloka 34

തതഃ കൃതരക്ഷമാതുരമാഗാരം പ്രവേശ്യ, ആചാരികമാദിശേത് ||൩൪||

ഇദാനീം കൃതരക്ഷസ്യേതികര്തവ്യതാം ദര്ശയന്നാഹ- തതഃ കൃതരക്ഷമിത്യാദി| ആഗാരം ഗൃഹമ്, ആചാരികം ദ്വിവിധമാഹാരവിഹാരലക്ഷണം വ്രണിതോപാസനീയനിര്ദിഷ്ടമ്||൩൪||

Adhikarana 17 (35) · Śloka 35

തതസ്തൃതീയേऽഹനി വിമുച്യൈവമേവ ബധ്നീയാദ്വസ്ത്രപട്ടേന; ന ചൈനം ത്വരമാണോऽപരേദ്യുര്മോക്ഷയേത് ||൩൫||

നചൈനമിതി ഏനം വ്രണം, ത്വരമാണഃ ശീഘ്രീഭവന്, അപരേദ്യുഃ ദ്വിതീയദിവസേ, ന മോക്ഷയേത്| ‘തതസ്തൃതീയേऽഹനി വിമുച്യ പ്രക്ഷാല്യ കഷായേണൈവമേവ ബധ്നീയാദ്വസ്ത്രപട്ടേന’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| കഷായേണ സദ്യോവ്രണോക്താനാം ദ്രവ്യാണാം ക്വാഥേന, ഏവമേവ പൂര്വവത്||൩൫||

Adhikarana 18 (36) · Śloka 36

ദ്വിതീയദിവസപരിമോക്ഷണാദ്വിഗ്രഥിതോ വ്രണശ്ചിരാദുപസംരോഹതി, തീവ്രരുജശ്ച ഭവതി ||൩൬||

ദ്വിതീയേ ദിവസേ മോക്ഷണാദ്ദോഷം വക്തുമാഹ- ദ്വിതീയേത്യാദി| വിഗ്രഥിതഃ ഗ്രന്ഥിതഃ| അന്യേ തു വിഗ്രഥിത ഇത്യത്ര വിശബ്ദസ്യ സ്ഥാനേ ഹിശബ്ദം പഠന്തി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ഹിശബ്ദോ യസ്മാദര്ഥേ, യസ്മാദ് ഗ്രഥിതഃ സമ്യഗനങ്കുരിതോ ഗ്രന്ഥിഭൂതസ്തസ്മാന്ന സംരോഹതി; ഉഗ്രവേദനശ്ച വ്രണോ ഭവതീത്യര്ഥഃ||൩൬||

Adhikarana 19 (37) · Śloka 37

അത ഊര്ധ്വം ദോഷകാലബലാദീനവേക്ഷ്യ കഷായാലേപനബന്ധാഹാരാചാരാന് വിദധ്യാത് ||൩൭||

അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| അത ഊര്ധ്വം തൃതീയദിവസാനന്തരം, ദോഷാഃ വാതാദയഃ, കാലഃ ഹേമന്താദികഃ, ബലം ഹീനമധ്യമോത്തമമ്, ആദിശബ്ദാദ് വയഃസാത്മ്യാദീനി, അവേക്ഷ്യ പരീക്ഷ്യ, വിദധ്യാത് കുര്യാത് യാവദ്വ്രണസംരോഹണം ഭവതി| അന്യേ ത്വന്യഥാ പഠന്തി- ‘അത ഊര്ധ്വം ദോഷകാലബലാദീന്യവേക്ഷ്യ കഷായാദീന് വിദധ്യാത്’- ഇതി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- അത ഊര്ധ്വമിതി തൃതീയബന്ധാദനന്തരം ചതുര്ഥബന്ധേ ദോഷാദീനി പരീക്ഷ്യ കഷായാദീന് വിദധ്യാത്; കഷായാദീനിത്യാദിശബ്ദാത് കല്കസ്നേഹാദീനാം ഗ്രഹണമ്||൩൭||

Adhikarana 20 (38) · Śloka 38

ന ചൈനം ത്വരമാണഃ സാന്തര്ദോഷം രോപയേത്; സ ഹ്യല്പേനാപ്യപചാരേണാഭ്യന്തരമുത്സങ്ഗം കൃത്വാ ഭൂയോऽപി വികരോതി ||൩൮||

ന ചൈനമിത്യാദി| സാന്തര്ദോഷമ് അഭ്യന്തരപൂയസഹിതമ്| അല്പേനാപ്യപചാരേണേതി സ്തോകേനാപി വിരുദ്ധകര്മണാ| ഭൂയഃ പുനഃ| വികരോതി വികൃതിം യാതി||൩൮||

Adhikarana 21 (39) · Śloka 39

ഭവന്തി ചാത്ര- തസ്മാദന്തര്ബഹിശ്ചൈവ സുശുദ്ധം രോപയേദ്വ്രണമ് | രൂഢേऽപ്യജീര്ണവ്യായാമവ്യവായാദീന് വിവര്ജയേത് | ഹര്ഷം ക്രോധം ഭയം ചാപി യാവത് സ്ഥൈര്യോപസമ്ഭവാത് ||൩൯||

ഭവന്തി ചാത്രേത്യാദി| സുശുദ്ധമിതി ബഹിരഭ്യന്തരം ച| തത്രാഭ്യന്തരശുദ്ധിലക്ഷണം വാതാദിവേദനാപഗമഃ; ബഹിഃശുദ്ധിലക്ഷണം വിശുദ്ധവര്ണരസസ്ഥാനഗന്ധാശ്ചത്വാരഃ| കേചിത് ‘ഹര്ഷം ക്രോധം ഭയം’ ഇത്യാദി ശ്ലോകം ന പഠന്തി, വ്യവായാദീനിത്യാദിശബ്ദാച്ച ഭയഹര്ഷാദീനി ഗൃഹ്ണന്തി||൩൯||

Adhikarana 22 (40) · Śloka 40

ഹേമന്തേ ശിശിരേ ചൈവ വസന്തേ ചാപി മോക്ഷയേത് | ത്ര്യഹാദ്ദ്വ്യഹാച്ഛരദ്ഗ്രീഷ്മവര്ഷാസ്വപി ച ബുദ്ധിമാന് ||൪൦||

നനു, കിം സര്വദൈവ ത്ര്യഹാന്മോക്തവ്യോऽഥ കിഞ്ചിദന്തരേണേത്യാഹ - ഹേമന്തേ ശിശിരേ ചൈവേത്യാദി| ഹേമന്താദിഷു ത്ര്യഹാന്മോക്ഷയേത്, തേഷു ശീതത്വേന ശീഘ്രപാകഭയാഭാവാത്| ശരദാദിഷു ദ്വ്യഹാന്മോക്ഷയേത്, തേഷാമുഷ്ണത്വേന ശീഘ്രപാകാഗമഭയാത്| ഹേമന്തേ ശിശിരേ ചൈവേതി ഏവശബ്ദോ ഹേമന്തശിശിരയോസ്ത്ര്യഹേ ഏവ മോക്ഷ ഇതി നിയമതി, ചകാരസ്തു പൈത്തികവ്രണസ്യ നിയമം വ്യഭിചാരയതി; തേന പൈത്തികസ്യ ഹേമന്തശിശിരയോര്യഥാര്ഹം മോക്ഷ ഇതി| വസന്തേ ചാപീതി അപിശബ്ദാദ് വൈശാഖസ്യോഷ്ണത്വാത് കദാചിദ് ദ്വയഹേऽപി മോക്ഷഃ സര്വവ്രണാനാം; തഥാ പൈത്തികസ്യ ദ്വിരഹ്നോ ബന്ധ ഇതി ച സമുച്ചിനോതി| ശരദ്ഗ്രീഷ്മവര്ഷാസ്വപി ചേതി അപിചഗ്രഹണം ക്വചിദ് ദ്വ്യഹമോക്ഷണവിധിമപി വ്യഭിചാരയതി, തേന പൈത്തികം വ്രണം ഗ്രീഷ്മേ ഏകസ്മിന്നേവ ദിനേ ദ്വൌ വാരൌ ബധ്നീയാത്| അന്യേ തു ശിശിരഗ്രഹണമപാസ്യ ‘ഹേമന്തേ ച വസന്തേ ച പ്രാവൃട്കാലേ ച മോക്ഷയേത്’ ഇതി പഠന്തി; തന്ന, പഞ്ജികയാ ദൂഷിതത്വാത്| നനു, ഹേമന്താദയഃ ശരദാദയശ്ച ന സമാനാസ്തത് കഥം തേഷു തുല്യകാലം വ്രണമോക്ഷണമ്? ഉച്യതേ, ത്ര്യഹാദേവ ദ്വ്യഹാദേവേതി നിയമോ ന കൃതഃ, തേന ഹേമാന്താദീനാം ശരദാദീനാം ചോത്കര്ഷാപകര്ഷാന് സമീക്ഷ്യ വ്രണമോക്ഷണം കര്തവ്യമിത്യദോഷഃ||൪൦||

Adhikarana 23 (41) · Śloka 41

അതിപാതിഷു രോഗേഷു നേച്ഛേദ്വിധിമിമം ഭിഷക് | പ്രദീപ്താഗാരവച്ഛീഘ്രം തത്ര കുര്യാത് പ്രതിക്രിയാമ് ||൪൧||

നനു, കഥം സര്വത്രൈവ സമ്ഭൃതസമ്ഭാരസ്യ ഛേദ്യാദി കര്തവ്യമുതാന്യഥാऽപീത്യാഹ- അതിപാതിഷ്വിത്യാദി| അതിപാതിഷു ആശുകാരിഷു| അഥവാ, അതിപാതിഷു രോഗേഷു ബന്ധകാലാദിനിയമവ്യഭിചാരാര്ഥ ഏവായം ശ്ലോക ഇതി||൪൧||

Adhikarana 24 (42) · Śloka 42

യാ വേദനാ ശസ്ത്രനിപാതജാതാ തീവ്രാ ശരീരം പ്രദുനോതി ജന്തോഃ | ധൃതേന സാ ശാന്തിമുപൈതി സിക്താ കോഷ്ണേന യഷ്ടീമധുകാന്വിതേനാ ||൪൨||

ശസ്ത്രപാതേऽവസ്ഥാം ചികിത്സിതുമാഹ- യാ വേദനേത്യാദി| പ്രദുനോതി ഉപതാപയതി; ക്വചിത് ‘പ്രതനോതി’ ഇതി പാഠഃ, തത്ര വ്യാപ്നോതീത്യര്ഥഃ||൪൨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽഗ്രോപഹരണീയോ നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ ||൫||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽഗ്രോപഹരണീയോ നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||