Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતોઽન્નપાનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અન્નં શાલ્યાદિ, પાનમનુપાનાદિ, વિધિર્વિધાનં કલ્પનં પ્રકારો વા||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ધન્વન્તરિમભિવાદ્ય સુશ્રુત ઉવાચ- પ્રાગભિહિતઃ ‘પ્રાણિનાં પુનર્મૂલમાહારો બલવર્ણૌજસાં ચ, સ ષટ્સુ રસેષ્વાયત્તઃ, રસાઃ પુનર્દ્રવ્યાશ્રયિણઃ,’ દ્રવ્યરસગુણવીર્યવિપાકનિમિત્તે ચ ક્ષયવૃદ્ધી દોષાણાં સામ્યં ચ, બ્રહ્માદેરપિ ચ લોકસ્યાહારઃ સ્થિત્યુત્પત્તિવિનાશહેતુઃ, આહારાદેવાભિવૃદ્ધિર્બલમારોગ્યં વર્ણેન્દ્રિયપ્રસાદશ્ચ, તથા હ્યાહારવૈષમ્યાદસ્વાસ્થ્યં; તસ્યાશિતપીતલીઢખાદિતસ્ય નાનાદ્રવ્યાત્મકસ્યાનેકવિધવિકલ્પસ્યાનેકવિધપ્રભાવસ્ય પૃથક્ પૃથગ્દ્રવ્યરસગુણવીર્યવિપાકકર્માણીચ્છામિ જ્ઞાતું, ન હ્યનવબુદ્ધસ્વભાવા ભિષજઃ સ્વસ્થાનુવૃત્તિં રોગનિગ્રહણં ચ કર્તું સમર્થાઃ; આહારાયત્તાશ્ચ સર્વપ્રાણિનો યસ્માત્તસ્માદન્નપાનવિધિમુપદિશતુ મે ભગવાનિત્યુક્તઃ પ્રોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ- અથ ખલુ વત્સ સુશ્રુત! યથાપ્રશ્નમુચ્યમાનમુપધારયસ્વ- ||૩||
धन्वन्तरिमभिवाद्य सुश्रुत उवाच- प्रागभिहितः ‘प्राणिनां पुनर्मूलमाहारो बलवर्णौजसां च, स षट्सु रसेष्वायत्तः, रसाः पुनर्द्रव्याश्रयिणः,’ द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकनिमित्ते च क्षयवृद्धी दोषाणां साम्यं च, ब्रह्मादेरपि च लोकस्याहारः स्थित्युत्पत्तिविनाशहेतुः, आहारादेवाभिवृद्धिर्बलमारोग्यं वर्णेन्द्रियप्रसादश्च, तथा ह्याहारवैषम्यादस्वास्थ्यं; तस्याशितपीतलीढखादितस्य नानाद्रव्यात्मकस्यानेकविधविकल्पस्यानेकविधप्रभावस्य पृथक् पृथग्द्रव्यरसगुणवीर्यविपाककर्माणीच्छामि ज्ञातुं, न ह्यनवबुद्धस्वभावा भिषजः स्वस्थानुवृत्तिं रोगनिग्रहणं च कर्तुं समर्थाः; आहारायत्ताश्च सर्वप्राणिनो यस्मात्तस्मादन्नपानविधिमुपदिशतु मे भगवानित्युक्तः प्रोवाच भगवान् धन्वन्तरिः- अथ खलु वत्स सुश्रुत! यथाप्रश्नमुच्यमानमुपधारयस्व- ||३||
🔊 Audio coming soon
અથ શિષ્યો ગુરું પ્રતિ પ્રશ્નં કુર્વન્નાહ- ધન્વન્તરિમિત્યાદિ| અભિવાદ્ય નમસ્કૃત્ય| ઉવાચ ઉક્તવાન્| કિમુક્તવાનિત્યાહ- પ્રાગભિહિત ઇત્યાદિ| મૂલં કારણમ્| સ ઇતિ આહારઃ| નિમિત્તે ચેતિ ચકારાદિન્દ્રિયાર્થાઃ કાલો વિહારશ્ચેતિ ત્રયં સમુચ્ચીયતે| દોષાણામિત્યુપલક્ષણં, તેન દોષધાત્વાદીનામિત્યર્થઃ| આહારસ્ય સર્વાપેક્ષણીયતામાહ- બ્રહ્માદેરિત્યાદિ| સ્થિતિઃ અવસ્થાનમ્, ઉત્પત્તિઃ જન્મ, વિનાશઃ પ્રલયઃ; ઉત્પત્તિહેતુરપિ સમ્યગુપયોગાત્ પ્રધાનધાતૂત્પત્તેઃ, વિનાશહેતુશ્ચ મિથ્યોપયોગાત્; દેવાનાં સ્થિતિહેતુરેવ, જરાયુજાનાં સ્થિત્યુત્પત્તિવિનાશાનાં ત્રયાણામપિ હેતુઃ; ધ્યાનાહારત્વેઽપિ બ્રહ્માદેર્યોગાદિદ્વારેણ તૃપ્તિસમ્ભવાદમૃતપ્રાશાર્થમાહારઃ| સ્થિતિહેતુતામેવ વિવૃણ્વન્નાહ- આહારાદેવેત્યાદિ| અભિવૃદ્ધિઃ શરીરસ્ય| બલમુત્સાહોપચયલક્ષણમ્| આરોગ્યં સ્વાસ્થ્યલક્ષણમ્| વર્ણો ગૌરાદિઃ; ઇન્દ્રિયાણાં પ્રસાદઃ સ્વસ્વવિષયગ્રહણસામર્થ્યમ્| વૈષમ્યમ્ અન્યથોપયોગઃ| અસ્વાસ્થ્યં દોષાદિવૈષમ્યમ્| તસ્ય ચાતુર્વિધ્યમાહ- અશિતેત્યાદિ; અશિતં ભોજ્યમોદનાદિ, પીતં પેયં ક્ષીરાદિ, લીઢં લેહ્યં મધ્વાદિ, ખાદિતં ભક્ષ્યં મોદકાદિ| નાનાદ્રવ્યાત્મકસ્યેતિ બહુવિધપૃથિવ્યાદિદ્રવ્યારબ્ધસ્ય| અનેકવિધવિકલ્પસ્ય અનેકવિધા મણ્ડપેયાવિલેપીભક્તાદયો વિકલ્પાઃ પ્રકારા યસ્ય સ તથા| અનેકવિધપ્રભાવસ્ય નાનાપ્રકારશક્તિકસ્ય| ન હીતિ હિ યસ્માદર્થે| અનવબુદ્ધસ્વભાવા આહારસ્યાજ્ઞાતસ્વરૂપાઃ| ભિષજો વૈદ્યાઃ| મે મમેત્યર્થઃ| ભગવાનિતિ ધન્વન્તરિં પ્રતિ પૂજાવચનમ્| ઉત્તરમાહ- ઇત્યુક્ત ઇતિ|- ઉક્તઃ પૂર્વોક્તવચનૈઃ પ્રેરિતઃ| પ્રોવાચ ઉક્તવાન્| અથેતિ મઙ્ગલે| ખલુ વાક્યાલઙ્કારે||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તત્ર, લોહિતશાલિકલમકર્દમકપાણ્ડુકસુગન્ધકશકુનાહૃતપુષ્પાણ્ડકપુણ્ડરીકમહાશાલિશીતભીરુકરોધ્રપુષ્પક- દીર્ઘશૂકકાઞ્ચનકમહિષમહાશૂકહાયનકદૂષકમહાદૂષકપ્રભૃતયઃ શાલયઃ ||૪||
तत्र, लोहितशालिकलमकर्दमकपाण्डुकसुगन्धकशकुनाहृतपुष्पाण्डकपुण्डरीकमहाशालिशीतभीरुकरोध्रपुष्पक- दीर्घशूककाञ्चनकमहिषमहाशूकहायनकदूषकमहादूषकप्रभृतयः शालयः ||४||
🔊 Audio coming soon
તત્રેત્યાદિ| લોહિતશાલી રક્તશાલિઃ; કલમોઽન્તર્વેદ્યાં `કલવિઃ’ ઇતિ લોકે; કર્દમક ઇતિ સાતિશયે પઙ્કે નિષ્પદ્યત ઇતિ કર્દમકો લોકતોઽવગન્તવ્યઃ; પાણ્ડુક ઇતિ પાણ્ડુતુષઃ પાણ્ડુશૂકશ્ચ પાણ્ડુકઃ; સુગન્ધકો દેવશાલિઃ પાઞ્ચાલે; શકુનાહૃત ઉત્તરકુરોઃ સકાશાદ્ધંસૈરાનીતઃ, અવન્ત્યાં નગર્યાં સ એવ વક્રનામ્ના પ્રસિદ્ધઃ, મગધદેશે તુ ‘પાશક’ ઇતિ, વૃદ્ધવૈદ્યાસ્તુ “દ્વીપાન્તરાત્ સમાનીતો ગરુડેન મહાત્મના| શકુનાહૃતઃ સશાલિઃ સ્યાદ્ગરુડાપરનામકઃ” ઇત્યાહુઃ, પુષ્પાણીવ સુગન્ધાનિ સુકુમારાણ્યણ્ડાનિ તણ્ડુલાનિ યસ્ય સઃ પુષ્પાણ્ડકો લોકતોઽવગન્તવ્યઃ; પુણ્ડરીકં શ્વેતપદ્મં તત્સદૃશઃ સૌકુમાર્યવર્ણસૌરભૈર્યઃ સઃ પુણ્ડરીકો દેવગ્રહાદેવ બહુપોષનામા; મહાતણ્ડુલકો મહાશાલિઃ; શીતાદ્બિભેતીત્યેવં શીતભીરુકો લોકાદવગન્તવ્યઃ; રોધ્રપુષ્પાકારાઃ શૂકા યસ્ય સ રોધ્રપુષ્પકઃ; દીર્ઘાઃ શૂકા યસ્ય સ દીર્ઘશૂકઃ; કાઞ્ચનકઃ સ્વર્ણશાલિઃ; મહિષશૂકો મધ્યદેશે ‘તિલવાસી’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ; હાયનકઃ ‘શઙ્ગુવાક’ ઇતિ લોકે, જેજ્ઝટસ્તુ ‘ઘોટકપુચ્છ’ ઇત્યાહ; દૂષકમહાદૂષકૌ લોકાદવગન્તવ્યૌ| પ્રભૃતિગ્રહણાદ્યવકનૈષધાદયઃ| શાલય ઇતિ અકણ્ડિતશુક્લા હૈમન્તાઃ, અન્યે તુ ‘કણ્ડિતશુક્લા અકણ્ડિતશુક્લાશ્ચ હૈમન્તાઃ શાલયઃ, ગ્રૈષ્માઃ ષષ્ટિકાઃ; ‘પ્રાયેણ ગર્ભપાકાઃ ષષ્ટિકાઃ’ ઇત્યન્યે; વાર્ષિકાસ્તુ વ્રીહયઃ, ‘કણ્ડિતશુક્લાસ્તુ વ્રીહયઃ’ ઇત્યન્યે| અત્ર લોહિતશાલ્યાદયસ્તેષુ તેષુ દેશેષુ તૈસ્તૈર્નામભિઃ પ્રસિદ્ધાઃ; એકમેવ હિ દ્રવ્યં નાનાદેશેષુ નાનાશબ્દૈરભિધીયતે; યથા- બહવોઽન્નં ભક્તમાહુઃ, દાક્ષિણાત્યાસ્તુ કૂરમિતિ; તત્ર દાક્ષિણાત્યેષુ ભક્તસઞ્જ્ઞયૈવ પ્રસિદ્ધસ્તદિતરેષુ પુનઃ કૂરસઞ્જ્ઞેતિ(?); તસ્માત્તુ શૂકશમીકુધાન્યાનિ નાનાદેશજકૃષીવલેભ્યો જ્ઞેયાનિ, મૃગાસ્તુ નાનાદેશીયવ્યાધેભ્યઃ, શાકુનિકેભ્યઃ પક્ષિણઃ, કન્દમૂલફલાશિભ્યો વનેચરતપસ્વિભ્યઃ કન્દમૂલફલાનિ, શાકાનિ તુ ગ્રામ્યારણ્યવાસિભ્યઃ, કૃતાન્નાનિ તુ સૂદેભ્યઃ, ભેષજદ્રવ્યાણિ પુનઃ ક્રય્યાણિ વણિગ્ભ્યઃ, અક્રેયાણિ પુનર્મૂલાદીનિ તાપસવનેચરેભ્ય ઇતિ||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
મધુરા વીર્યતઃ શીતા લઘુપાકા બલાવહાઃ | પિત્તઘ્નાલ્પાનિલકફાઃ સ્નિગ્ધા બદ્ધાલ્પવર્ચસઃ ||૫||
मधुरा वीर्यतः शीता लघुपाका बलावहाः | पित्तघ्नाल्पानिलकफाः स्निग्धा बद्धाल्पवर्चसः ||५||
🔊 Audio coming soon
તત્ર શાલીનાં સામાન્યગુણમાહ- મધુરા ઇત્યાદિ| પૂર્વં હિ `દ્રવ્યરસગુણવીર્યવિપાકકર્માણીચ્છામિ જ્ઞાતું’ ઇત્યુક્તં, તદેવ દર્શયતિ- તત્ર લોહિતશાલીત્યાદિ યાવત્ દૂષકમહાદૂષકપ્રભૃતયઃ શાલય ઇતિ દ્રવ્યનિર્દેશઃ, `મધુરા’ ઇતિ રસનિર્દેશઃ, `વીર્યતઃ શીતા’ ઇતિ વીર્યનિર્દેશઃ, `લઘુપાકા’ ઇતિ પાકનિર્દેશઃ, સ્નિગ્ધા’ ઇત્યાદિ ગુણનિર્દેશઃ, `પિત્તઘ્ના’ ઇત્યાદિ સ્વકર્મનિર્દેશઃ| અલ્પાનિલકફાઃ અલ્પં વાતં શ્લેષ્માણં ચ કુર્વન્તીત્યર્થઃ||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 7
તેષાં લોહિતકઃ શ્રેષ્ઠો દોષઘ્નઃ શુક્રમૂત્રલઃ | ચક્ષુષ્યો વર્ણબલકૃત્ સ્વર્યો હૃદ્યસ્તૃષાપહઃ ||૬|| વ્રણ્યો જ્વરહરશ્ચૈવ સર્વદોષવિષાપહઃ |૭|
तेषां लोहितकः श्रेष्ठो दोषघ्नः शुक्रमूत्रलः | चक्षुष्यो वर्णबलकृत् स्वर्यो हृद्यस्तृषापहः ||६|| व्रण्यो ज्वरहरश्चैव सर्वदोषविषापहः |७|
🔊 Audio coming soon
લોહિતશાલિગુણમાહ- તેષામિત્યાદિ| દોષઘ્નસ્ત્રિદોષઘ્નઃ| સર્વદોષેત્યાદિ અત્ર દોષશબ્દો વ્યાધિષુ વર્તતે||૬||-
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
તસ્માદલ્પાન્તરગુણાઃ ક્રમશઃ શાલયોઽવરાઃ ||૭||
तस्मादल्पान्तरगुणाः क्रमशः शालयोऽवराः ||७||
🔊 Audio coming soon
શાલીનાં તારતમ્યમાહ- તસ્માદિત્યાદિ| તસ્માત્ લોહિતશાલેઃ| અલ્પાન્તરગુણા ઇતિ અલ્પમન્તરં ભેદઃ ક્રમેણાવરત્વેન યેષાં તે તથોક્તાઃ| ગુણશબ્દઃ કર્મવાચી| ક્રમશોઽવરા ઇતિ ક્રમાત્ ક્રમાદ્ધીના ઇત્યર્થઃ||૭||
Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9
ષષ્ટિકકાઙ્ગુકમુકુન્દકપીતકપ્રમોદકકાકલકાસનપુષ્પકમહાષષ્ટિકચૂર્ણકકુરવકકેદારપ્રભૃતયઃ ષષ્ટિકાઃ ||૮|| રસે પાકે ચ મધુરાઃ શમના વાતપિત્તયોઃ | શાલીનાં ચ ગુણૈસ્તુલ્યા બૃંહણાઃ કફશુક્રલાઃ ||૯||
षष्टिककाङ्गुकमुकुन्दकपीतकप्रमोदककाकलकासनपुष्पकमहाषष्टिकचूर्णककुरवककेदारप्रभृतयः षष्टिकाः ||८|| रसे पाके च मधुराः शमना वातपित्तयोः | शालीनां च गुणैस्तुल्या बृंहणाः कफशुक्रलाः ||९||
🔊 Audio coming soon
ષષ્ટિકાનાહ- ષષ્ટિકેત્યાદિ| અન્તે ષષ્ટિકાભિધાનં સર્વેષાં ષષ્ટિકત્વસૂચનાર્થમ્| ષષ્ટિકો ગૌરષષ્ટિકઃ, મુકુન્દકકાકલકાસનપુષ્પકકુરબકકેદારાઃ કૃષ્ણષષ્ટિકાઃ, શેષા ગૌરકૃષ્ણા ઇતિ| પ્રભૃતિગ્રહણાચ્ચીનદુર્દરશારદાદયઃ| ષષ્ટિકો વ્રીહિભેદ એવ, ‘ષષ્ટિકો વ્રીહિષુ શ્રેષ્ઠ’ ઇત્યુક્તત્વાત્; કિન્તુ વ્રીહિશ્ચિરપાકી, ષષ્ટિકસ્તુ શીઘ્રપાકી||૮-૯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 11
ષષ્ટિકઃ પ્રવરસ્તેષાં કષાયાનુરસો લઘુઃ | મૃદુઃ સ્નિગ્ધસ્ત્રિદોષઘ્નઃ સ્થૈર્યકૃદ્બલવર્ધનઃ ||૧૦|| વિપાકે મધુરો ગ્રાહી તુલ્યો લોહિતશાલિભિઃ |૧૧|
षष्टिकः प्रवरस्तेषां कषायानुरसो लघुः | मृदुः स्निग्धस्त्रिदोषघ्नः स्थैर्यकृद्बलवर्धनः ||१०|| विपाके मधुरो ग्राही तुल्यो लोहितशालिभिः |११|
🔊 Audio coming soon
ગૌરષષ્ટિકગુણમાહ- ષષ્ટિક ઇત્યાદિ| સ્થૈર્યકૃત્ દેહદાર્ઢ્યકૃત્, તારુણ્યસ્થાપકો વા||૧૦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
શેષાસ્ત્વલ્પાન્તરાસ્તસ્માત્ ષષ્ટિકાઃ ક્રમશો ગુણૈઃ ||૧૧||
शेषास्त्वल्पान्तरास्तस्मात् षष्टिकाः क्रमशो गुणैः ||११||
🔊 Audio coming soon
શેષાસ્ત્વિત્યાદિ| અલ્પાન્તરાઃ સ્તોકભેદા ગુણૈઃ કૃત્વા| તસ્માત્ ગૌરષષ્ટિકાત્||૧૧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
કૃષ્ણવ્રીહિશાલામુખજતુમુખનન્દીમુખલાવાક્ષકત્વરિતકકુક્કુટાણ્ડકપારાવતકપાટલપ્રભૃતયો વ્રીહયઃ ||૧૨||
कृष्णव्रीहिशालामुखजतुमुखनन्दीमुखलावाक्षकत्वरितककुक्कुटाण्डकपारावतकपाटलप्रभृतयो व्रीहयः ||१२||
🔊 Audio coming soon
વ્રીહિવિશેષાનાહ- કૃષ્ણવ્રીહીત્યાદિ| કૃષ્ણવ્રીહિઃ કૃષ્ણતુષતણ્ડુલઃ , શાલામુખઃ કૃષ્ણશુક્લાકારતણ્ડુલઃ, જતુ લાક્ષા તદાકૃતિ મુખં યસ્યાસૌ જતુમુખઃ, નન્દીમુખઃ આડીચઞ્ચુસદૃશમુખતણ્ડુલઃ, લાવાક્ષિસદૃશતણ્ડુલો લાવાક્ષઃ, ષષ્ટિકવત્ત્વરિતં પચ્યત ઇતિ ત્વરિતકઃ, કુક્કુટાણ્ડાનીવ વર્ણેન વર્તુલતયા ચ તણ્ડુલા યસ્ય સઃ કુક્કુટાણ્ડકઃ, પારાવતવચ્છુક્લતણ્ડુલઃ પારાવતઃ, પાટલાપુષ્પવર્ણવ્રીહિઃ પાટલઃ; પ્રભૃતિગ્રહણાત્ ખઞ્જરીટખઞ્જનકક્ષૌમકાદયો ગૃહ્યન્તે||૧૨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
કષાયમધુરાઃ પાકેઽમધુરા વીર્યતોઽહિમાઃ | અલ્પાભિષ્યન્દિનસ્તુલ્યાઃ ષષ્ટિકૈર્બદ્ધવર્ચસઃ ||૧૩||
कषायमधुराः पाकेऽमधुरा वीर्यतोऽहिमाः | अल्पाभिष्यन्दिनस्तुल्याः षष्टिकैर्बद्धवर्चसः ||१३||
🔊 Audio coming soon
કષાયમધુરા રસે| અમધુરાઃ પાકે કટુકા ઇત્યર્થઃ| વીર્યતોઽહિમા ઉષ્ણા ઇત્યર્થઃ| અલ્પાભિષ્યન્દિન ઇતિ પૂર્વવત્| તુલ્યાઃ ષષ્ટિકૈરિતિ એતેન કુધાન્યેભ્ય એષામુત્કર્ષઃ સૂચ્યતે, ન તુ ષષ્ટિકાનાં ગુણકારિતા, ચરકાદ્યૈસ્ત્રિદોષકારિત્વેન પાટલસ્યોક્તત્વાત્| ‘અનાર્ષોઽયં પાઠઃ’ ઇતિ જેજ્ઝટઃ| ‘પાટલાશબ્દો વ્રીહૌ સામાન્યે વિશેષે ચ વર્તત ઇતિ વિશેષવાચિનસ્ત્રિદોષકર્તૃત્વં, સામાન્યેન વ્રોહેસ્તૂક્ત એવ ગુણઃ’ ઇતિ ગયી| ‘યસ્ત્રિદોષકારી પાટલસ્તત્ર જાત્યન્તરમ્, અયં તુ યથોક્તગુણઃ’ ઇતિ બ્રહ્મદેવઃ||૧૩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
કૃષ્ણવ્રીહિર્વરસ્તેષાં કષાયાનુરસો લઘુઃ | તસ્માદલ્પાન્તરગુણાઃ ક્રમશો વ્રીહયોઽપરે ||૧૪||
कृष्णव्रीहिर्वरस्तेषां कषायानुरसो लघुः | तस्मादल्पान्तरगुणाः क्रमशो व्रीहयोऽपरे ||१४||
🔊 Audio coming soon
અથ કૃષ્ણવ્રીહિગુણમાહ- કૃષ્ણવ્રીહિરિત્યાદિ||૧૪||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
દગ્ધાયામવનૌ જાતાઃ શાલયો લઘુપાકિનઃ | કષાયા બદ્ધવિણ્મૂત્રા રૂક્ષાઃ શ્લેષ્માપકર્ષણાઃ ||૧૫||
दग्धायामवनौ जाताः शालयो लघुपाकिनः | कषाया बद्धविण्मूत्रा रूक्षाः श्लेष्मापकर्षणाः ||१५||
🔊 Audio coming soon
અથ ભૂમિદ્વારેણ ગુણમાહ- દગ્ધાયામિત્યાદિ| દગ્ધાયામવનૌ જાતા ઇતિ દગ્ધભૂમાવુત્પન્નાઃ||૧૫||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
સ્થલજાઃ કફપિત્તઘ્નાઃ કષાયાઃ કટુકાન્વયાઃ | કિઞ્ચિત્સતિક્તમધુરાઃ પવનાનલવર્ધનાઃ ||૧૬||
स्थलजाः कफपित्तघ्नाः कषायाः कटुकान्वयाः | किञ्चित्सतिक्तमधुराः पवनानलवर्धनाः ||१६||
🔊 Audio coming soon
સ્થલજા ઇત્યાદિ| સ્થલજા જાઙ્ગલભૂમિસમ્ભવાઃ| સતિક્તમધુરા ઈષત્તિક્તમધુરાઃ| પવનાનલવર્ધના ઇતિ અત્ર કિઞ્ચિચ્છબ્દઃ સમ્બધ્યતે||૧૬||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
કૈદારા મધુરા વૃષ્યા બલ્યાઃ પિત્તનિબર્હણાઃ | ઈષત્કષાયાલ્પમલા ગુરવઃ કફશુક્રલાઃ ||૧૭||
कैदारा मधुरा वृष्या बल्याः पित्तनिबर्हणाः | ईषत्कषायाल्पमला गुरवः कफशुक्रलाः ||१७||
🔊 Audio coming soon
કૈદારા ઇત્યાદિ| કૈદારા અનૂપજા ઇત્યર્થઃ| વૃષ્યાઃ શુક્રવૈરેચનિકાઃ| શુક્રલાઃ શુક્રવૃદ્ધિકરાઃ||૧૭||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
રોપ્યાતિરોપ્યા લઘવઃ શીઘ્રપાકા ગુણોત્તરાઃ | અદાહિનો દોષહરા બલ્યા મૂત્રવિવર્ધનાઃ ||૧૮||
रोप्यातिरोप्या लघवः शीघ्रपाका गुणोत्तराः | अदाहिनो दोषहरा बल्या मूत्रविवर्धनाः ||१८||
🔊 Audio coming soon
રોપ્યાતિરોપ્યગુણમાહ- રોપ્યેત્યાદિ| યે શાલય એકવારમુત્પાટ્યાશ્વન્યત્ર રોપ્યન્તે તે રોપ્યાઃ, યે તુ દ્વિસ્ત્રિર્વાઽન્યત્ર રોપ્યન્તે તેઽતિરોપ્યાઃ| મૂત્રવિવર્ધના ઇતિ અદાહિત્વાત્, ‘મૂત્રલા’ ઇત્યેકે, અન્યે તુ ‘મૂત્રવિવર્ધના મુત્રાપકર્ષણાઃ પ્રમેહિણાં હિતા ઇત્યર્થઃ’||૧૮||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
શાલયશ્છિન્નરૂઢા યે રૂક્ષાસ્તે બદ્ધવર્ચસઃ | તિક્તાઃ કષાયાઃ પિત્તઘ્ના લઘુપાકાઃ કફાપહાઃ ||૧૯||
शालयश्छिन्नरूढा ये रूक्षास्ते बद्धवर्चसः | तिक्ताः कषायाः पित्तघ्ना लघुपाकाः कफापहाः ||१९||
🔊 Audio coming soon
છિન્નરૂઢશાલિગુણમાહ- શાલય ઇત્યાદિ| છિન્નરૂઢા ઇતિ પૂર્વં છિન્નાઃ પશ્ચાદ્રૂઢા ઇત્યર્થઃ||૧૯||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
વિસ્તરેણાયમુદ્દિષ્ટઃ શાલિવર્ગો હિતાહિતઃ |૨૦| ઇતિ શાલિવર્ગઃ |
विस्तरेणायमुद्दिष्टः शालिवर्गो हिताहितः |२०| इति शालिवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ઉપસંહારમાહ- વિસ્તરેણેત્યાદિ| ઉદ્દિષ્ટઃ સઙ્ક્ષેપેણે કથિતઃ| અયં શાલિવર્ગઃ, કિંવિશિષ્ટઃ શાલિવર્ગઃ? વિસ્તરેણ સહ સવિસ્તર ઇત્યર્થઃ| સવિસ્તરતા ચ વક્ષ્યમાણશ્લોકેન દર્શિતા| તદ્યથા ‘ધાન્યેન માંસેષુ ફલેષુ ચૈવ શાકેષુ ચાનુક્તમિહાપ્રમેયાત્’ ઇતિ| અત્ર હિ અપ્રમેયાદિતિ આનન્ત્યાદિત્યર્થઃ|૨૦|
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
અથ કુધાન્યવર્ગઃ | તદ્વત્ કુધાન્યમુદ્ગાદિમાષાદીનાં ચ વક્ષ્યતે ||૨૦||
अथ कुधान्यवर्गः | तद्वत् कुधान्यमुद्गादिमाषादीनां च वक्ष्यते ||२०||
🔊 Audio coming soon
તદ્વદિત્યાદિ| તદ્વદિતિ સવિસ્તરાણામપિ કુધાન્યાનાં મુદ્ગાદીનાં માષાદીનાં ચોદ્દેશેમાત્રમેવ ભવિષ્યતીત્યર્થઃ| માષાદીનાં ચેતિ ચકારેણ માંસફલશાકવર્ગેષુ ચોદ્દેશમાત્રમેવ ભવિષ્યતીત્યનુક્તં સમુચ્ચીયતે| અનેન પાઠેન મુદ્ગાદીનાં ધાન્યત્વં સૂચ્યતે, તેન મુદ્ગાદયઃ શિમ્બીધાન્યેષુ પઠ્યન્તે| કુધાન્યેતિ કુત્સિતાનિ કુધાન્યાનિ||૨૦||
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
કોરદૂષકશ્યામાકનીવારશાન્તનુવરકોદ્દાલકપ્રિયઙ્ગુમધૂલિકાનન્દીમુખી- કુરુવિન્દગવેધુકસરબરુકતોદ(ય)પર્ણીમુકુન્દકવેણુયવપ્રભૃતયઃ કુધાન્યવિશેષાઃ ||૨૧||
कोरदूषकश्यामाकनीवारशान्तनुवरकोद्दालकप्रियङ्गुमधूलिकानन्दीमुखी- कुरुविन्दगवेधुकसरबरुकतोद(य)पर्णीमुकुन्दकवेणुयवप्रभृतयः कुधान्यविशेषाः ||२१||
🔊 Audio coming soon
કુધાન્યાન્યાહ- કોરદૂષકેત્યાદિ| કોરદૂષકઃ કોદ્રવઃ; શ્યામાકસ્ત્રિવિધઃ- શ્યામાકઃ, ઉષ્ટ્રશ્યામાકઃ, હસ્તિશ્યામાકશ્ચેતિ; શ્યામાકશબ્દેન તોયશ્યામાક ઉચ્યતે, ઉષ્ટ્રશ્યામાકઃ સ્થૂલશ્યામાકઃ , હસ્તિશ્યામાકઃ શ્યામિકેતિ લોકે; નીવાર ઉલિકાધાન્યં, તદ્દ્વિવિધમ્- એકં ધાન્યસદૃશવિટપં ધાન્યક્ષેત્રજં, દ્વિતીયં મહાદલકાણ્ડં તુ સલિલજં; તત્ર સલિલજં સલિલવૃદ્ધિમાત્રસ્તમ્બપ્રરોહં રક્તશૂકં ચ, તદેવ ‘પ્રશાન્તિકા’ ઇતિ તન્ત્રાન્તરેઽપિ પઠ્યતે; વરકો વરટિકા શાકમ્ભરીભૂમૌ પ્રાયશઃ; ઉદ્દાલકો વનકોદ્રવઃ; પ્રિયઙ્ગુઃ `કઙ્ગુનિકા’ ઇતિ લોકે; મધૂલિકા મર્કટહસ્તતૃણં; તદ્ભેદો નન્દીમુખી; કુરુવિન્દકો વ્રીહિગુરુઃ; ગવેધુકસ્તૃણવિશેષઃ; ‘ગલગોધૂમ’ ઇતિ લોકે, દેશાન્તરે તુ `ગરલ’ ઇતિ લોકે, અન્યે તુ પ્રભૃતિગ્રહણાદ્ગવેધુકશબ્દં ગૃહ્ણન્તિ; સરઃ સરકર્ણિકા; બરુકઃ ‘બરુ’ ઇતિ લોકે, અન્યે તુ બરુકશબ્દં પ્રભૃતિગ્રહણાદ્ગૃહ્ણન્તિ; તોદપર્ણી તોયપર્ણી સ્વનામપ્રસિદ્ધા; મુકુન્દો મુલુન્દઃ; વેણુયવો વંશફલમ્| શેષાણિ તુ વનચારિભ્યો જ્ઞેયાનિ| પ્રભૃતિગ્રહણેન ઝણ્ટીઘર્મૂટીજોન્નલિકાદયઃ||૨૧||
Adhikarana 21 (22-23) · Śloka 23
ઉષ્ણાઃ કષાયમધુરા રૂક્ષાઃ કટુવિપાકિનઃ | શ્લેષ્મઘ્ના બદ્ધનિસ્યન્દા વાતપિત્તપ્રકોપણાઃ ||૨૨|| કષાયમધુરસ્તેષાં શીતઃ પિત્તાપહઃ સ્મૃતઃ | કોદ્રવશ્ચ સનીવારઃ શ્યામાકશ્ચ સશાન્તનુઃ ||૨૩||
उष्णाः कषायमधुरा रूक्षाः कटुविपाकिनः | श्लेष्मघ्ना बद्धनिस्यन्दा वातपित्तप्रकोपणाः ||२२|| कषायमधुरस्तेषां शीतः पित्तापहः स्मृतः | कोद्रवश्च सनीवारः श्यामाकश्च सशान्तनुः ||२३||
🔊 Audio coming soon
ઉષ્ણા ઇત્યાદિ| બદ્ધનિસ્યન્દા બદ્ધમૂત્રાઃ| તેષામેવ કેષાઞ્ચિદ્વૈશેષિકં ગુણમાહ- કષાયમધુરા ઇત્યાદિ| ‘સકોરદૂષાઃ શ્યામાકા નીવારશ્ચ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| તત્ર બહુવચનં શ્યામાકાનાં ત્રિવિધત્વાત્||૨૨-૨૩||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
કૃષ્ણા રક્તાશ્ચ પીતાશ્ચ શ્વેતાશ્ચૈવ પ્રિયઙ્ગવઃ | યથોત્તરં પ્રધાનાઃ સ્યૂ રૂક્ષાઃ કફહરાઃ સ્મૃતાઃ ||૨૪||
कृष्णा रक्ताश्च पीताश्च श्वेताश्चैव प्रियङ्गवः | यथोत्तरं प्रधानाः स्यू रूक्षाः कफहराः स्मृताः ||२४||
🔊 Audio coming soon
કઙ્ગુનીગુણમાહ- કુષ્ણા ઇત્યાદિ| પ્રાધાન્યં કફહરત્વાદિગુણાપેક્ષમ્||૨૪||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
મધૂલી મધુરા શીતા સ્નિગ્ધા નન્દીમુખી તથા |૨૫|
मधूली मधुरा शीता स्निग्धा नन्दीमुखी तथा |२५|
🔊 Audio coming soon
મધૂલિકાનન્દીમુખીગુણમાહ- મધૂલીત્યાદિ| તથા મધુર શીતલસ્નિગ્ધેત્યર્થઃ|૨૫|
Adhikarana 24 (25) · Śloka 25
વિશોષી તત્ર ભૂયિષ્ઠં વરુકઃ સમુકુન્દકઃ ||૨૫||
विशोषी तत्र भूयिष्ठं वरुकः समुकुन्दकः ||२५||
🔊 Audio coming soon
વરુકમુકુન્દકયોર્ગુણમાહ- વિશોષીત્યાદિ| વિશોષી દ્રવધાતોઃ| ભૂયિષ્ઠમતિશયેન||૨૫||
Adhikarana 25 (26) · Śloka 26
રૂક્ષા વેણુયવા જ્ઞેયા વીર્યોષ્ણા કટુપાકિનઃ | બદ્ધમૂત્રાઃ કફહરાઃ કષાયા વાતકોપનાઃ ||૨૬||
रूक्षा वेणुयवा ज्ञेया वीर्योष्णा कटुपाकिनः | बद्धमूत्राः कफहराः कषाया वातकोपनाः ||२६||
🔊 Audio coming soon
વેણુયવગુણમાહ- રૂક્ષા ઇત્યાદિ| કુધાન્યાનાં વાર્ગિકગુણપ્રસ્તાવે ‘બદ્ધનિસ્યન્દા’ ઇત્યુક્તેઽપિ વેણુયવા બદ્ધમૂત્રા ઇતિ પૃથક્કૃત્ય યદુક્તં તદતિશ્યપ્રતિપાદનાર્થમ્||૨૬||
Adhikarana 26 (27) · Śloka 27
મુદ્ગવનમુદ્ગકલાયમકુષ્ઠમસૂરમઙ્ગલ્યચણકસતીનત્રિપુટકહરેણ્વાઢકીપ્રભૃતયો વૈદલાઃ ||૨૭||
मुद्गवनमुद्गकलायमकुष्ठमसूरमङ्गल्यचणकसतीनत्रिपुटकहरेण्वाढकीप्रभृतयो वैदलाः ||२७||
🔊 Audio coming soon
શમીધાન્યાનિ ગુણકર્મભ્યાં નિર્દિશન્નાહ- મુદ્ગેત્યાદિ| મુદ્ગા નાનાવિધા હરિતપીતકૃષ્ણરક્તભેદેન; વનમુદ્ગસ્તુ વને જાયતે કૃષ્ણમુદ્ગ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ, `મુદ્ગિકા’ ઇતિ લોકે; કલાયાસ્ત્રિપુટાઃ; મકુષ્ઠકો મોઠઃ; મસૂરા દ્વિવિધાઃ- કૃષ્ણાઃ પાણ્ડુરાશ્ચ, તત્ર કૃષ્ણવર્ણા મસૂરાભિધાનાઃ, પાણ્ડુવર્ણા મઙ્ગલ્યકાભિધાનાઃ; ચણકઃ પ્રસિદ્ધઃ; સતીનો વર્તુલકઃ; સ્વલ્પાસ્ત્રિપુટાઃ; હરેણુઃ સ્વલ્પવર્તુલઃ; આઢકી તુવરી| વૈદલા ઇતિ એષાં `વૈદલા’ ઇતિ સઞ્જ્ઞા, ન પુનરન્વયાર્થેન વૈદલસઞ્જ્ઞા; એવં હિ વિદલાનામિતિ વૈદલા ઇતિ માષકુલત્થાદિષ્વપિ વૈદલત્વં સ્યાત્; તેન “વલ્લૂરં મૂલકં મત્સ્યાન્ શુષ્કશાકાનિ વૈદલમ્| વર્જયેચ્ચાલુકં ગુલ્મી મધુરાણિ ફલાનિ ચ” ઇત્યાદિષુ વૈદલત્વેન મુદ્ગાદિષુ નિષેધઃ, તેન ગુલ્મેષુ માષકુલત્થાદયો ન નિષિધ્યન્તે, ન હિ તે વૈદલાઃ||૨૭||
Adhikarana 27 (28) · Śloka 28
કષાયમધુરાઃ શીતાઃ કટુપાકા મરુત્કરાઃ | બદ્ધમૂત્રપુરીષાશ્ચ પિત્તશ્લેષ્મહરાસ્તથા ||૨૮||
कषायमधुराः शीताः कटुपाका मरुत्कराः | बद्धमूत्रपुरीषाश्च पित्तश्लेष्महरास्तथा ||२८||
🔊 Audio coming soon
વૈદલાનાં સામાન્યગુણમાહ- કષાયેત્યાદિ||૨૮||
Adhikarana 28 (29) · Śloka 29
નાત્યર્થં વાતલાસ્તેષુ મુદ્ગા દૃષ્ટિપ્રસાદનાઃ | પ્રધાના હરિતાસ્તત્ર વન્યા મુદ્ગસમાઃ સ્મૃતાઃ ||૨૯||
नात्यर्थं वातलास्तेषु मुद्गा दृष्टिप्रसादनाः | प्रधाना हरितास्तत्र वन्या मुद्गसमाः स्मृताः ||२९||
🔊 Audio coming soon
મુદ્ગગુણમાહ- નાત્યર્થમિત્યાદિ||૨૯||
Adhikarana 29 (30) · Śloka 30
વિપાકે મધુરાઃ પ્રોક્તા મસૂરા બદ્ધવર્ચસઃ |૩૦|
विपाके मधुराः प्रोक्ता मसूरा बद्धवर्चसः |३०|
🔊 Audio coming soon
મસૂરગુણમાહ- વિપાક ઇત્યાદિ|૩૦|
Adhikarana 30 (30) · Śloka 30
મકુષ્ઠકાઃ કૃમિકરાઃ... |૩૦|
मकुष्ठकाः कृमिकराः... |३०|
🔊 Audio coming soon
મકુષ્ઠગુણમાહ- મકુષ્ઠકા ઇત્યાદિ|૩૦|
Adhikarana 31 (30) · Śloka 30
... કલાયાઃ પ્રચુરાનિલાઃ ||૩૦||
... कलायाः प्रचुरानिलाः ||३०||
🔊 Audio coming soon
કલાયગુણમાહ- કલાયા ઇત્યાદિ||૩૦||
Adhikarana 32 (31) · Śloka 31
આઢકી કફપિત્તઘ્ની નાતિવાતપ્રકોપણી |૩૧|
आढकी कफपित्तघ्नी नातिवातप्रकोपणी |३१|
🔊 Audio coming soon
આઢકીગુણમાહ- આઢકીત્યાદિ|૩૧|
Adhikarana 33 (31-32) · Śloka 32
વાતલાઃ શીતમધુરાઃ સકષાયા વિરૂક્ષણાઃ ||૩૧|| કફશોણિતપિત્તઘ્નાશ્ચણકાઃ પુંસ્ત્વનાશનાઃ | ત એવ ઘૃતસંયુક્તાસ્ત્રિદોષશમનાઃ પરમ્ ||૩૨||
वातलाः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः ||३१|| कफशोणितपित्तघ्नाश्चणकाः पुंस्त्वनाशनाः | त एव घृतसंयुक्तास्त्रिदोषशमनाः परम् ||३२||
🔊 Audio coming soon
ચણકગુણમાહ- વાતલા ઇત્યાદિ||૩૧-૩૨||
Adhikarana 34 (33) · Śloka 33
હરેણવઃ સતીનાશ્ચ વિજ્ઞેયા બદ્ધવર્ચસઃ |૩૩|
हरेणवः सतीनाश्च विज्ञेया बद्धवर्चसः |३३|
🔊 Audio coming soon
હરેણુસતીનાવાહ- હરેણવ ઇત્યાદિ|૩૩|
Adhikarana 35 (33) · Śloka 33
ઋતે મુદ્ગમસૂરાભ્યામન્યે ત્વાધ્માનકારકાઃ ||૩૩||
ऋते मुद्गमसूराभ्यामन्ये त्वाध्मानकारकाः ||३३||
🔊 Audio coming soon
ઋતે મુદ્ગમસૂરયોરાધ્માનકરત્વમાહ- ઋત ઇત્યાદિ| ઋતે વિના| મુદ્ગમસૂરયોઃ સ્વજાત્યપેક્ષયા આધ્માનનિષેધઃ, ન પુનઃ સર્વથાઽઽધ્માનનિષેધઃ||૩૩||
Adhikarana 36 (34) · Śloka 34
માષો ગુરુર્ભિન્નપુરીષમૂત્રઃ સ્નિગ્ધોષ્ણવૃષ્યો મધુરોઽનિલઘ્નઃ | સન્તર્પણઃ સ્તન્યકરો વિશેષાદ્બલપ્રદઃ શુક્રકફાવહશ્ચ ||૩૪||
माषो गुरुर्भिन्नपुरीषमूत्रः स्निग्धोष्णवृष्यो मधुरोऽनिलघ्नः | सन्तर्पणः स्तन्यकरो विशेषाद्बलप्रदः शुक्रकफावहश्च ||३४||
🔊 Audio coming soon
વૈદલત્વેનાગ્રાહ્યાન્ માષાદીનાહ- માષ ઇત્યાદિ| ભિન્નપુરીષમૂત્રો દ્રવપુરીષમૂત્રઃ| સન્તર્પણસ્તૃપ્તિકરઃ| બલપ્રદઃ બલમુપચયશક્તિલક્ષણમ્| વૃષ્યત્વશુક્રલત્વે સ્રુતિવૃદ્ધિકરત્વેન| `પિત્તકફાવહશ્ચ’ ઇતિ ક્વચિત્||૩૪||
Adhikarana 37 (35) · Śloka 35
કષાયભાવાન્ન પુરીષભેદી ન મૂત્રલો નૈવ કફસ્ય કર્તા | સ્વાદુર્વિપાકે મધુરોઽલસાન્દ્રઃ સન્તર્પણઃ સ્તન્યરુચિપ્રદશ્ચ ||૩૫||
कषायभावान्न पुरीषभेदी न मूत्रलो नैव कफस्य कर्ता | स्वादुर्विपाके मधुरोऽलसान्द्रः सन्तर्पणः स्तन्यरुचिप्रदश्च ||३५||
🔊 Audio coming soon
રાજમાષાનાહ- કષાયેત્યાદિ| અલસાન્દ્રો રાજમાષઃ| કષાયરસપ્રભાવાત્ કફહારિત્વમવૃષ્યત્વં ચ જ્ઞેયમ્| સ્વાદુરિતિ રસે||૩૫||
Adhikarana 38 (36) · Śloka 36
માષૈઃ સમાનં ફલમાત્મગુપ્તમુક્તં ચ કાકાણ્ડફલં તથૈવ |૩૬|
माषैः समानं फलमात्मगुप्तमुक्तं च काकाण्डफलं तथैव |३६|
🔊 Audio coming soon
આત્મગુપ્તકાકાણ્ડયોર્ગુણમાહ- માષૈરિત્યાદિ| આત્મગુપ્તા કપિકચ્છુઃ, તસ્યાઃ ફલમાત્મગુપ્તમ્| કાકાણ્ડફલમશ્વકઃ; કપિકચ્છુસદૃશશિમ્બઃ કાકાણ્ડઃ `શૂકરશિમ્બી’ ઇતિ લોકે|૩૬|
Adhikarana 39 (36) · Śloka 36
આરણ્યમાષા ગુણતઃ પ્રદિષ્ટા રૂક્ષાઃ કષાયા અવિદાહિનશ્ચ ||૩૬||
आरण्यमाषा गुणतः प्रदिष्टा रूक्षाः कषाया अविदाहिनश्च ||३६||
🔊 Audio coming soon
આરણ્યમાષગુણમાહ- આરણ્યમાષા ઇત્યાદિ| આરણ્યમાષાણાં રૂક્ષત્વાવિદાહિત્વે સ્વજાત્યપેક્ષયા||૩૬||
Adhikarana 40 (37) · Śloka 37
ઉષ્ણઃ કુલત્થો રસતઃ કષાયઃ કટુર્વિપાકે કફમારુતઘ્નઃ | શુક્રાશ્મરીગુલ્મનિષૂદનશ્ચ સાઙ્ગ્રાહિકઃ પીનસકાસહન્તા ||૩૭||
उष्णः कुलत्थो रसतः कषायः कटुर्विपाके कफमारुतघ्नः | शुक्राश्मरीगुल्मनिषूदनश्च साङ्ग्राहिकः पीनसकासहन्ता ||३७||
🔊 Audio coming soon
કુલત્થાનાહ- ઉષ્ણ ઇત્યાદિ| ઉષ્ણો વીર્યેણ| કફમારુતઘ્ન ઇતિ કફમારુતૌ ભિન્નૌ મિલિતૌ ચ હન્તીત્યર્થઃ||૩૭||
Adhikarana 41 (38) · Śloka 38
આનાહમેદોગુદકીલહિક્કાશ્વાસાપહઃ શોણિતપિત્તકૃચ્ચ | કફસ્ય હન્તા નયનામયઘ્નો વિશેષતો વન્યકુલત્થ ઉક્તઃ ||૩૮||
आनाहमेदोगुदकीलहिक्काश्वासापहः शोणितपित्तकृच्च | कफस्य हन्ता नयनामयघ्नो विशेषतो वन्यकुलत्थ उक्तः ||३८||
🔊 Audio coming soon
વન્યકુલત્થમાહ- આનાહેત્યાદિ| ગુદકીલા અર્શાંસિ||૩૮||
Adhikarana 42 (39) · Śloka 40
ઈષત્કષાયો મધુરઃ સતિક્તઃ સાઙ્ગ્રાહિકઃ પિત્તકરસ્તથોષ્ણઃ | તિલો વિપાકે મધુરો બલિષ્ઠઃ સ્નિગ્ધો વ્રણે લેપન એવ પથ્યઃ ||૩૯|| દન્ત્યોઽગ્નિમેધાજનનોઽલ્પમૂત્રસ્ત્વચ્યોઽથ કેશ્યોઽનિલહા ગુરુશ્ચ |૪૦|
ईषत्कषायो मधुरः सतिक्तः साङ्ग्राहिकः पित्तकरस्तथोष्णः | तिलो विपाके मधुरो बलिष्ठः स्निग्धो व्रणे लेपन एव पथ्यः ||३९|| दन्त्योऽग्निमेधाजननोऽल्पमूत्रस्त्वच्योऽथ केश्योऽनिलहा गुरुश्च |४०|
🔊 Audio coming soon
તિલમાહ- ઈષદિત્યાદિ| ઈષત્કષાયોઽનુરસત્વેન, મધુરો મુખ્યરસત્વેન, ઈષત્તિક્તોઽનુરસત્વેનૈવ| વ્રણે લેપન એવ પથ્ય ઇતિ એતેન તિલાનામાલેપન એવ વ્રણે પથ્યત્વમ્, અભ્યવહારે પુનરપથ્યત્વમેવ; અન્યે પુનઃ ‘સ્નિગ્ધો વ્રણે સર્વત એવ પથ્યઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, સર્વત ઇતિ પઞ્ચદશધા પ્રસરપ્રદુષ્ટેષ્વિત્યર્થઃ, અન્યે તુ ‘દ્વિવ્રણીયોક્તભ્યો દોષહન્તૃભ્યો લેપેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પથ્યતમ ઇત્યર્થઃ| દન્તેભ્યો હિતો દન્ત્યઃ| ત્વચે હિતસ્ત્વચ્યઃ| કેશેભ્યો હિતઃ કેશ્યઃ||૩૯||-
Adhikarana 43 (40) · Śloka 40
તિલેષુ સર્વેષ્વસિતઃ પ્રધાનો મધ્યઃ સિતો હીનતરાસ્તથાઽન્યે ||૪૦||
तिलेषु सर्वेष्वसितः प्रधानो मध्यः सितो हीनतरास्तथाऽन्ये ||४०||
🔊 Audio coming soon
તિલાનામુત્તમમધ્યમાધમત્વમાહ- તિલેષ્વિત્યાદિ| અસિતઃ કૃષ્ણઃ| સિતઃ શ્વેતઃ| અન્યે ઇતિ પીતહરિતલોહિતાઃ||૪૦||
Adhikarana 44 (41-42) · Śloka 42
યવઃ કષાયો મધુરો હિમશ્ચ કટુર્વિપાકે કફપિત્તહારી | વ્રણેષુ પથ્યસ્તિલવચ્ચ નિત્યં પ્રબદ્ધમૂત્રો બહુવાતવર્ચાઃ ||૪૧|| સ્થૈર્યાગ્નિમેધાસ્વરવર્ણકૃચ્ચ સપિચ્છિલઃ સ્થૂલવિલેખનશ્ચ | મેદોમરુત્તૃડ્હરણોઽતિરૂક્ષઃ પ્રસાદનઃ શોણિતપિત્તયોશ્ચ ||૪૨||
यवः कषायो मधुरो हिमश्च कटुर्विपाके कफपित्तहारी | व्रणेषु पथ्यस्तिलवच्च नित्यं प्रबद्धमूत्रो बहुवातवर्चाः ||४१|| स्थैर्याग्निमेधास्वरवर्णकृच्च सपिच्छिलः स्थूलविलेखनश्च | मेदोमरुत्तृड्हरणोऽतिरूक्षः प्रसादनः शोणितपित्तयोश्च ||४२||
🔊 Audio coming soon
યવમાહ- યવ ઇત્યાદિ| હિમશ્ચેતિ ચકારઃ કષાયાનન્તરં બોદ્ધવ્યઃ; તેન મધુરરસાચ્ચકારસમુચ્ચિતં કષાયત્વં હીનમિતિ જ્ઞેયમ્| વ્રણેષુ પથ્યસ્તિલવદિતિ તિલો યથા વ્રણે લેપે વાતપિત્તકફેષુ ચ શસ્યતે, તથા યવોઽપિ| નિત્યમિતિ વચનેનાવિદગ્ધવિદગ્ધાભિન્નાશુદ્ધત્વાદ્યવસ્થાસ્વિત્યર્થઃ; અન્યે તુ નિત્યગ્રહણેન વ્રણે યવમભ્યવહારેણાપિ હિતમિચ્છન્તિ| પ્રબદ્ધમૂત્રઃ અલ્પમૂત્રઃ, અત એવ પ્રમેહિણાં હિતઃ| બહુવાતવર્ચા ઇતિ વાતોઽત્ર કુક્ષિવાતોઽભિપ્રેતઃ, અન્યથા મેદોમરુત્તૃડ્હરણ ઇતિ વિરુધ્યતે| સ્થૈર્યં વયઃસ્થાપનકારિત્વમ્| મેદોમરુત્તૃડ્હરણ ઇતિ મેદોવાતં તૃષ્ણાં ચ હન્તીત્યર્થઃ; યદિ વા મેદસાઽઽવૃતો મરુન્મેદોમરુત્તં સાવરણં હન્તિ, સ્રોતઃશોધકત્વાત્; નિરાવરણે તુ રૂક્ષશીતકષાયકટુપાકૈર્નાતિવર્ધકો નાતિપ્રત્યનીકઃ| ‘યવોઽકષાયઃ’ ઇતિ કેચિત્; તત્રેષત્કષાય ઇત્યર્થઃ||૪૧-૪૨||
Adhikarana 45 (43) · Śloka 43
એભિર્ગુણૈર્હીનતરૈસ્તુ કિઞ્ચિદ્વિદ્યાદ્યવેભ્યોઽતિયવાનશેષૈઃ |૪૩|
एभिर्गुणैर्हीनतरैस्तु किञ्चिद्विद्याद्यवेभ्योऽतियवानशेषैः |४३|
🔊 Audio coming soon
અતિયવગુણમાહ- એભિરિત્યાદિ| અતિયવા નિઃશૂકાઃ કૃષ્ણારુણયવા એવ| અશેષૈર્ગુણૈરતિયવાન્ વિદ્યાદિત્યર્થઃ| અન્યે તુ પઠન્તિ- ‘યવેભ્યોઽપિ યવાનશેષાન્’ ઇતિ| તત્રાતિયવયવિકાદયોઽશેષશબ્દવાચ્યાઃ| તત્ર યવિકા નિઃશૂકાઃ સ્વલ્પાઃ|૪૩|
Adhikarana 46 (43) · Śloka 44
ગોધૂમ ઉક્તો મધુરો ગુરુશ્ચ બલ્યઃ સ્થિરઃ શુક્રરુચિપ્રદશ્ચ ||૪૩|| સ્નિગ્ધોઽતિશીતોઽનિલપિત્તહન્તા સન્ધાનકૃચ્છ્લેષ્મકરઃ સરશ્ચ |૪૪|
गोधूम उक्तो मधुरो गुरुश्च बल्यः स्थिरः शुक्ररुचिप्रदश्च ||४३|| स्निग्धोऽतिशीतोऽनिलपित्तहन्ता सन्धानकृच्छ्लेष्मकरः सरश्च |४४|
🔊 Audio coming soon
ગોધૂમગુણમાહ- ગોધૂમ ઇત્યાદિ| સ્થિરો વયઃસ્થાપનકારી| સ્નિગ્ધોઽતિશીત ઇત્યતિશબ્દઃ કાકાક્ષિગોલકવદુભયત્રાપિ સમ્બધ્યતે| શ્લેષ્મકર ઇતિ નવગોધૂમઃ, પુરાણગોધૂમસ્તુ વસન્તેઽપ્યુપયોગાર્હત્વાન્ન શ્લેષ્મકરઃ||૪૩||-
Adhikarana 47 (44) · Śloka 45
રૂક્ષઃ કષાયો વિષશોષશુક્રબલાસદૃષ્ટિક્ષયકૃદ્વિદાહી ||૪૪|| કટુર્વિપાકે મધુરસ્તુ શિમ્બઃ પ્રભિન્નવિણ્મારુતપિત્તલશ્ચ |૪૫|
रूक्षः कषायो विषशोषशुक्रबलासदृष्टिक्षयकृद्विदाही ||४४|| कटुर्विपाके मधुरस्तु शिम्बः प्रभिन्नविण्मारुतपित्तलश्च |४५|
🔊 Audio coming soon
સામાન્યશિમ્બિગુણમાહ- રૂક્ષ ઇત્યાદિ| `વિષશોથમેહ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૪૪||-
Adhikarana 48 (45) · Śloka 46
સિતાસિતાઃ પીતકરક્તવર્ણા ભવન્તિ યેઽનેકવિધાસ્તુ શિમ્બાઃ ||૪૫|| યથાદિતસ્તે ગુણતઃ પ્રધાના જ્ઞેયાઃ કટૂષ્ણા રસપાકયોશ્ચ |૪૬|
सितासिताः पीतकरक्तवर्णा भवन्ति येऽनेकविधास्तु शिम्बाः ||४५|| यथादितस्ते गुणतः प्रधाना ज्ञेयाः कटूष्णा रसपाकयोश्च |४६|
🔊 Audio coming soon
વર્ણવિશેષેણ શિમ્બાનાં ગુણમાહ- સિતેત્યાદિ| સિતાઃ શુક્લાઃ, અસિતાઃ કૃષ્ણાઃ| યથાદિતસ્તે ગુણતઃ પ્રધાના ઇતિ અસિતાત્ કૃષ્ણાત્ સિતઃ પ્રધાનઃ, પીતાદસિતઃ પ્રધાનઃ, રક્તાદપિ પીતઃ| ગુણૈ રસવીર્યવિપાકલક્ષણૈઃ, પ્રધાનાઃ શ્રેષ્ઠાઃ| અન્યે તુ ‘યથોદિતાસ્તે ગુણતસ્તથાઽઽર્દ્રાઃ’ ઇતિ પઠન્તિ| અત્રાયમર્થઃ- યે શિમ્બા યેન પ્રકારેણ રસપાકયોરુદિતાસ્તે તથૈવાર્દ્રા જ્ઞેયાઃ, ન તુ શુષ્કાઃ||૪૫||-
Adhikarana 49 (46) · Śloka 47
સહાદ્વયં મૂલકજાશ્ચ શિમ્બાઃ કુશિમ્બિવલ્લીપ્રભવાસ્તુ શિમ્બાઃ ||૪૬|| જ્ઞેયા વિપાકે મધુરા રસે ચ બલપ્રદાઃ પિત્તનિબર્હણાશ્ચ |૪૭|
सहाद्वयं मूलकजाश्च शिम्बाः कुशिम्बिवल्लीप्रभवास्तु शिम्बाः ||४६|| ज्ञेया विपाके मधुरा रसे च बलप्रदाः पित्तनिबर्हणाश्च |४७|
🔊 Audio coming soon
સહાદ્વયમિતિ સહાદ્વયં મુદ્ગપર્ણીમાષપર્ણ્યૌ| મૂલકજાશ્ચ શિમ્બા ઇતિ મૂલકશિમ્બી| કુશિમ્બીવલ્લી શુકશિમ્બી| અન્યે તુ `મૂલકપર્ણિકાશ્ચ’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર મૂલકપર્ણી શોભાઞ્જનકઃ||૪૬||
Adhikarana 50 (47) · Śloka 48
વિદાહવન્તશ્ચ ભૃશં વિરૂક્ષા વિષ્ટભ્ય જીર્યન્ત્યનિલપ્રદાશ્ચ ||૪૭|| રુચિપ્રદાશ્ચૈવ સુદુર્જરાશ્ચ સર્વે સ્મૃતા વૈદલિકાસ્તુ શિમ્બાઃ |૪૮|
विदाहवन्तश्च भृशं विरूक्षा विष्टभ्य जीर्यन्त्यनिलप्रदाश्च ||४७|| रुचिप्रदाश्चैव सुदुर्जराश्च सर्वे स्मृता वैदलिकास्तु शिम्बाः |४८|
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં વૈદલાનાં મુદ્ગાદીનાં સતીનાન્તાનામાર્દ્રશિમ્બીગુણમાહ- વિદાહવન્તશ્ચેત્યાદિ| વિષ્ટભ્ય જીર્યન્તિ ગુડગુડાશબ્દં કૃત્વા પાકં ગચ્છન્તીત્યર્થઃ; અન્યે `સવાતતોદશૂલાં મલસ્યાપ્રવૃત્તિં કૃત્વા પાકં ગચ્છન્તીત્યર્થઃ’| વૈદલિકાસ્તુ શિમ્બા મુદ્ગાદીનામાર્દ્રફલિકાઃ| શુષ્કનિર્ગતત્વચાં તુ પ્રાગુક્ત એવ ગુણઃ||૪૭||-
Adhikarana 51 (48-49) · Śloka 50
કટુર્વિપાકે કટુકઃ કફઘ્નો વિદાહિભાવાદહિતઃ કુસુમ્ભઃ ||૪૮|| ઉષ્ણાઽતસી સ્વાદુરસાઽનિલઘ્ની પિત્તોલ્બણા સ્યાત્ કટુકા વિપાકે | પાકે રસે ચાપિ કટુઃ પ્રદિષ્ટઃ સિદ્ધાર્થકઃ શોણિતપિત્તકોપી ||૪૯|| તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષઃ કફમારુતઘ્નસ્તથાગુણશ્ચાસિતસર્ષપોઽપિ |૫૦|
कटुर्विपाके कटुकः कफघ्नो विदाहिभावादहितः कुसुम्भः ||४८|| उष्णाऽतसी स्वादुरसाऽनिलघ्नी पित्तोल्बणा स्यात् कटुका विपाके | पाके रसे चापि कटुः प्रदिष्टः सिद्धार्थकः शोणितपित्तकोपी ||४९|| तीक्ष्णोष्णरूक्षः कफमारुतघ्नस्तथागुणश्चासितसर्षपोऽपि |५०|
🔊 Audio coming soon
શમીધાન્યસામાન્યાદેવ કુસુમ્ભાતસીસર્ષપગુણમાહ- કટુર્વિપાકે ઇત્યાદિ|- રસે ચ પાકે ચ કટુક ઇત્યર્થઃ| `મધુરોઽનિલઘ્નઃ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ| સિદ્ધાર્થકઃ શ્વેતસર્ષપઃ| રક્તસર્ષપગુણમાહ- તથેત્યાદિ| અસિતસર્ષપો રક્તસર્ષપઃ||૪૮-૪૯||-
Adhikarana 52 (50) · Śloka 50
અનાર્તવં વ્યાધિહતમપર્યાગતમેવ ચ | અભૂમિજં નવં ચાપિ ન ધાન્યં ગુણવત્ સ્મૃતમ્ ||૫૦||
अनार्तवं व्याधिहतमपर्यागतमेव च | अभूमिजं नवं चापि न धान्यं गुणवत् स्मृतम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
ત્યાજ્યમાહ- અનાર્તવમિત્યાદિ| અનાર્તવમ્ અન્યર્તુજાતમ્| વ્યાધિહતં કુઙ્કુમાદિના હતમ્| અપર્યાગતમ્ અપક્વમ્| અભૂમિજમ્ ઊષરોપલકાદિસવિષભૂમિજં; ‘યસ્ય ધાન્યસ્ય યા ઉચિતા ભૂમિસ્તતોઽન્યત્ર ભૂમૌ જાતમ્’ ઇત્યપરે| નવં ચાપીતિ ચકારેણ નવસ્યાનતિદોષકારિતા સૂચ્યતે| ધાન્યશબ્દેન શૂકશમીધાન્યાનિ ગૃહ્યન્તે||૫૦||
Adhikarana 53 (51) · Śloka 51
નવં ધાન્યમભિષ્યન્દિ લઘુ સંવત્સરોષિતમ્ |૫૧|
नवं धान्यमभिष्यन्दि लघु संवत्सरोषितम् |५१|
🔊 Audio coming soon
નવાદીનાં ગુણમાહ- નવમિત્યાદિ| નવમિતિ વર્ષં યાવત્| અભિષ્યન્દિ દોષધાતુમલસ્રોતસાં ક્લેદપ્રાપ્તિજનનમ્| લઘુ સંવત્સરોષિતમિતિ લઘુ પુરાણમિતિ વાચ્યેઽત્ર ‘સંવત્સરોષિતમ્’ ઇતિ યત્ કરોતિ તજ્જ્ઞાપયતિ- પ્રથમવર્ષાદૂર્ધ્વં દ્વિતીયં વર્ષં યાવત્ પુરાણં ગુણવચ્ચ ભવતિ, તદૂર્ધ્વં તુ નીરસત્વાન્ન ગુણકરમિતિ| ઉક્તં ચ- “વર્ષોષિતં સર્વધાન્યં પરિત્યજતિ ગૌરવમ્| ન તુ ત્યજતિ તદ્વીર્યં ક્રમશો વિજહાતિ તત્” ઇતિ; ‘માષચણકાદયસ્તુ નૂતના એવ સ્વકાર્યકરણસમર્થાઃ’ ઇત્યેકે|૫૧|
Adhikarana 54 (51) · Śloka 51
વિદાહિ ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ વિરૂઢં દૃષ્ટિદૂષણમ્ ||૫૧||
विदाहि गुरु विष्टम्भि विरूढं दृष्टिदूषणम् ||५१||
🔊 Audio coming soon
વિરૂઢમાહ- વિદાહીત્યાદિ| વિરૂઢમ્ અઙ્કુરજનનશક્તિરહિતમિત્યર્થઃ, અન્યે `વિરૂઢમઙ્કુરિતમ્’ ઇત્યાહુઃ, ઈષદ્ભૃષ્ટં ચણકમુદ્ગાદિવિરૂઢમાહુરપરે||૫૧||
Adhikarana 55 (52) · Śloka 52
શાલ્યાદેઃ સર્ષપાન્તસ્ય વિવિધસ્યાસ્ય ભાગશઃ | કાલપ્રમાણસંસ્કારમાત્રાઃ સમ્પરિકીર્તિતાઃ ||૫૨|| ઇતિ કુધાન્યવર્ગઃ |
शाल्यादेः सर्षपान्तस्य विविधस्यास्य भागशः | कालप्रमाणसंस्कारमात्राः सम्परिकीर्तिताः ||५२|| इति कुधान्यवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ઉપસંહારમાહ- શાલ્યાદેરિત્યાદિ| ભાગશઃ કાલપ્રમાણં સંવત્સરોષિતમિત્યનેનોક્તમ્| સંસ્કારો યથા- ગુરોરપિ વ્રીહેઃ સંસ્કારવશાલ્લાજા લઘવઃ, માત્રા પુનરગ્નિબલાપેક્ષિણી હીના મધ્યમોત્તમા ચેતિ| ``લઘુ પથ્યતમં પ્રોક્તં ગુર્વપથ્યતમં સ્મૃતમ્| યદ્યદાગચ્છતિ ક્ષિપ્રં તત્તલ્લઘુતરં સ્મૃતમ્’’- ઇતિ| કુધાન્યવર્ગઃ||૫૨||
Adhikarana 56 (53) · Śloka 53
અથ માંસવર્ગઃ | અત ઊર્ધ્વં માંસવર્ગાનુપદેક્ષ્યામઃ; તદ્યથા- જલેશયા, આનૂપા, ગ્રામ્યાઃ, ક્રવ્યભુજ, એકશફા, જાઙ્ગલાશ્ચેતિ ષણ્માંસવર્ગા ભવન્તિ | એતેષાં વર્ગાણામુત્તરોત્તરા પ્રધાનતમાઃ | તે પુનર્દ્વિવિધા જાઙ્ગલા આનૂપાશ્ચેતિ | તત્ર જાઙ્ગલવર્ગોઽષ્ટવિધઃ | તદ્યથા- જઙ્ઘાલા, વિષ્કિરાઃ, પ્રતુદા, ગુહાશયાઃ, પ્રસહાઃ, પર્ણમૃગા, બિલેશયા, ગ્રામ્યાશ્ચેતિ | તેષાં જઙ્ઘાલવિષ્કિરૌ પ્રધાનતમૌ ||૫૩||
अथ मांसवर्गः | अत ऊर्ध्वं मांसवर्गानुपदेक्ष्यामः; तद्यथा- जलेशया, आनूपा, ग्राम्याः, क्रव्यभुज, एकशफा, जाङ्गलाश्चेति षण्मांसवर्गा भवन्ति | एतेषां वर्गाणामुत्तरोत्तरा प्रधानतमाः | ते पुनर्द्विविधा जाङ्गला आनूपाश्चेति | तत्र जाङ्गलवर्गोऽष्टविधः | तद्यथा- जङ्घाला, विष्किराः, प्रतुदा, गुहाशयाः, प्रसहाः, पर्णमृगा, बिलेशया, ग्राम्याश्चेति | तेषां जङ्घालविष्किरौ प्रधानतमौ ||५३||
🔊 Audio coming soon
અન્નં ભક્તરૂપં ચોક્તં, પ્રધાનવ્યઞ્જનં માંસમાહ- તદ્યથેત્યાદિ| જલેશયાઃ કોશસ્થાઃ પાદિનો મત્સ્યાશ્ચ; આનૂપાઃ કૂલચરાઃ પ્લવાશ્ચ; ગ્રામ્યશબ્દેનૈકશફશબ્દેન ચ ગ્રામ્યાઃ, શફઃ ખુરઃ; ક્રવ્યભુક્શબ્દેન ચ ગુહાશયાઃ પ્રસહાશ્ચ, ક્રવ્યં માંસં; જાઙ્ગલશબ્દેન જઙ્ઘાલવિષ્કિરપ્રતુદપર્ણમૃગબિલેશયા ઇતિ ત્રયોદશ ભેદાઃ ષટ્સ્વેવાન્તર્ભૂતાઃ| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ ષટ્સઙ્ખ્યાયાં લબ્ધાયાં ષડ્ગ્રહણં પ્રતુદાદિભેદા એતેષ્વેવાવરુધ્યન્તે, તેન ષડ્વર્ગા ઇતિ નિયમાર્થમ્; `અન્યેઽપિ જઙ્ઘાલાદિભેદા ભવિષ્યન્તીતિ સૂચનાર્થમ્’ ઇત્યપરે| અયં ષોઢા ભેદઃ સઙ્ક્ષેપેણોત્તરોત્તરપ્રાધાન્યજ્ઞાપનાય| વર્ગાણામુત્તરોત્તરપ્રાધાન્યમાહ- એતેષામિત્યાદિ| પુનર્દ્વૈવિધ્યમાહ- તે પુનરિત્યાદિ| દ્વૈવિધ્યકથનં જાઙ્ગલત્વેનાનૂપત્વેન ચ વક્ષ્યમાણભેદાનાં ગુણાનુગમાય| જાઙ્ગલસ્યાષ્ટવિધત્વમાહ- તત્રેત્યાદિ| તે સર્વેઽત્રૈવ વક્ષ્યન્તે| તેષાં મધ્યે કસ્ય પ્રાધાન્યમિત્યાહ- તેષામિત્યાદિ| `જાઙ્ગલવિષ્કિરૌ’ ઇતિ ક્વચિત્||૫૩||
Adhikarana 57 (54) · Śloka 54
તાવેણહરિણર્ક્ષકુરઙ્ગકરાલકૃતમાલશરભશ્વદંષ્ટ્રાપૃષતચારુષ્કરમૃગમાતૃકાપ્રભૃતયો જઙ્ઘાલા મૃગાઃ કષાયા મધુરા લઘવો વાતપિત્તહરાસ્તીક્ષ્ણા હૃદ્યા બસ્તિશોધનાશ્ચ ||૫૪||
तावेणहरिणर्क्षकुरङ्गकरालकृतमालशरभश्वदंष्ट्रापृषतचारुष्करमृगमातृकाप्रभृतयो जङ्घाला मृगाः कषाया मधुरा लघवो वातपित्तहरास्तीक्ष्णा हृद्या बस्तिशोधनाश्च ||५४||
🔊 Audio coming soon
જઙ્ઘાલવિષ્કિરાવાહ- તાવેણેત્યાદિના| તાવિતિ યૌ જઙ્ઘાલવિષ્કિરૌ કથ્યેતે ઇત્યર્થઃ| એણઃ કૃષ્ણહરિણઃ, હરિણો ગૌરહરિણઃ, ઋક્ષો નીલાણ્ડઃ `રોરુ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ, કુરઙ્ગશ્ચતુરગતિઃ `ચતુરઙ્ગ’ ઇતિ લોકે, કરાલોઽધોનિષ્ક્રાન્તદન્તો હિમવદાદિપર્વતેષુ `કસ્તૂરીમૃગ’ ઇતિ લોકે, કૃતમાલા બહવઃ સઙ્ઘાતચારિણો મૃગા દેશાન્તરે લોકાદવગન્તવ્યાઃ, શરભોઽષ્ટાપદ ઉષ્ટ્રપ્રમાણો મહાશૃઙ્ગઃ પૃષ્ઠગતચતુષ્પાદઃ કાશ્મીરે પ્રસિદ્ધઃ, શ્વદંષ્ટ્રશ્ચતુર્દષ્ટ્રોઽતિદુષ્ટઃ `કર્કટક’ ઇતિ કાર્તિકપુરે, પૃષતો બિન્દુચિત્રિતઃ `ચિત્તલ’ ઇતિ લોકે, ચારુષ્કશ્ચારુશરીરઃ, સ્વલ્પતનુર્મૃગભેદ એવ, મૃગમાતૃકા અલ્પા પૃથૂદરા ચતુરઙ્ગસ્ત્રી `મેદલી’ ઇતિ લોકે| પ્રભૃતિગ્રહણાત્ કોટ્ટકારકરામાદયઃ| જઙ્ઘાલા ઇતિ પ્રશસ્તજઙ્ઘાવન્તઃ| તેષાં સામાન્યગુણમાહ- કષાયા ઇત્યાદિ| તીક્ષ્ણા ઇતિ તીક્ષ્ણગુણકર્મકરત્વાત્| બસ્તિશોધના ઇતિ અશ્મરીશર્કરામૂત્રકૃચ્છ્રમૂત્રાઘાતાદિષુ પથ્યાઃ, મૂત્રવિરેકકારિણ ઇત્યર્થઃ||૫૪||
Adhikarana 58 (55) · Śloka 55
કષાયમધુરો હૃદ્યઃ પિત્તાસૃક્કફરોગહા | સઙ્ગ્રાહી રોચનો બલ્યસ્તેષામેણો જ્વરાપહઃ ||૫૫||
कषायमधुरो हृद्यः पित्तासृक्कफरोगहा | सङ्ग्राही रोचनो बल्यस्तेषामेणो ज्वरापहः ||५५||
🔊 Audio coming soon
તેષાં મધ્યે કૃષ્ણહરિણગુણમાહ- કષાયેત્યાદિ| એણસ્ય ષડ્રસત્વેઽપિ કષાયમધુરોત્કટત્વાત્ કષાયમધુર ઇત્યુક્તમ્||૫૫||
Adhikarana 59 (56) · Śloka 56
મધુરો મધુરઃ પાકે દોષઘ્નોઽનલદીપનઃ | શીતલો બદ્ધવિણ્મૂત્ર સુગન્ધિર્હરિણો લઘુઃ ||૫૬||
मधुरो मधुरः पाके दोषघ्नोऽनलदीपनः | शीतलो बद्धविण्मूत्र सुगन्धिर्हरिणो लघुः ||५६||
🔊 Audio coming soon
ગૌરહરિણગુણમાહ- મધુર ઇત્યાદિ| બદ્ધવિણ્મૂત્ર ઇતિ એતેનાતીસારિણાં પ્રમેહિણાં ચ હિત ઇત્યુક્તમ્; એણસ્તુ પ્રમેહિણામહિતઃ બસ્તિશોધનત્વાત્||૫૬||
Adhikarana 60 (57) · Śloka 57
એણઃ કૃષ્ણસ્તયોર્જ્ઞેયો હરિણસ્તામ્ર ઉચ્યતે | યો ન કૃષ્ણો ન તામ્રશ્ચ કુરઙ્ગઃ સોઽભિધીયતે ||૫૭||
एणः कृष्णस्तयोर्ज्ञेयो हरिणस्ताम्र उच्यते | यो न कृष्णो न ताम्रश्च कुरङ्गः सोऽभिधीयते ||५७||
🔊 Audio coming soon
સૂત્રેણૈણહરિણયોર્ભેદમાહ- એણ ઇત્યાદિ||૫૭||
Adhikarana 61 (58) · Śloka 58
શીતાઽસૃક્પિત્તશમની વિજ્ઞેયા મૃગમાતૃકા | સન્નિપાતક્ષયશ્વાસકાસહિક્કારુચિપ્રણુત્ ||૫૮||
शीताऽसृक्पित्तशमनी विज्ञेया मृगमातृका | सन्निपातक्षयश्वासकासहिक्कारुचिप्रणुत् ||५८||
🔊 Audio coming soon
મૃગમાતૃકામાહ- શીતેત્યાદિ||૫૮||
Adhikarana 62 (59) · Śloka 60
લાવતિત્તિરિકપિઞ્જલવર્તીરવર્તિકાવર્તકનપ્તૃકાવાર્તીકચકોરકલવિઙ્કમયૂરક્રકરોપચક્ર- કુક્કુટસારઙ્ગશતપત્રકુતિત્તિરિકુરુવાહકયવાલકપ્રભૃતયસ્ત્ર્યાહલા વિષ્કિરાઃ ||૫૯|| લઘવઃ શીતમધુરાઃ કષાયા દોષનાશનાઃ |૬૦|
लावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिकावर्तकनप्तृकावार्तीकचकोरकलविङ्कमयूरक्रकरोपचक्र- कुक्कुटसारङ्गशतपत्रकुतित्तिरिकुरुवाहकयवालकप्रभृतयस्त्र्याहला विष्किराः ||५९|| लघवः शीतमधुराः कषाया दोषनाशनाः |६०|
🔊 Audio coming soon
લાવઃ પ્રસિદ્ધઃ; તિત્તિરિઃ કૃષ્ણતિત્તિરિશ્ચિત્રપક્ષઃ; કપિઞ્જલો ગૌરતિત્તિરિઃ; વર્તીરઃ કપિઞ્જલાનૂકઃ કપિઞ્જલાદલ્પો વર્તિકાતઃ કિઞ્ચિન્મહાન્ વર્તિકાસદૃશ એવ, `ઘર્ઘરા’ ઇતિ લોકે; વર્તિકાવર્તિકૌ તદ્ભેદૌ; નપ્તૃકા લોકે ઘુડુરુકાભિધા હૂઙ્કારકારિણ્યલ્પા પાણ્ડુરોદરા; વાર્તીકા વર્તિચટકાઃ સ્વલ્પાઃ સઙ્ઘાતચારિણઃ `વગેડા’ ઇતિ લોકે; ચકોરો રક્તાક્ષો વિષસૂચકઃ સ્વનામ્ના ખ્યાતઃ; કલવિઙ્કઃ કાલચટકો ભૃઙ્ગરાજાદ્ભિન્નઃ, અપરે ભૃઙ્ગરાજમાહુઃ, અન્યે તુ રક્તશિરસં કૃષ્ણગ્રીવં ગ્રામચટકાકારં કલવિઙ્કમાહુઃ; મયૂરઃ પ્રસિદ્ધઃ; ક્રકરો લાવાન્તકો કપિઞ્જલાત્ સ્થૂલઃ, `કયર’ ઇતિ લોકે; ઉપચક્રઃ ક્રકરભેદઃ કૃશચઞ્ચુર્મદાવિલઃ; કુક્કુટઃ પ્રસિદ્ધઃ; સારઙ્ગશ્ચાતકઃ, અન્યે કૃષ્ણકર્બુરશ્ચાતકાકારો વિષ્કિરઃ; શતપત્રો દાર્વાઘાટઃ, `કાષ્ઠકુટ્ટક’ ઇતિ લોકે; કુતિત્તિરિસ્તિત્તિરિભેદઃ પાણ્ડુઃ કપિલઃ; કુરુવાહકઃ કુરુકુરુકઃ; યવાલકો યવગુડુરુકઃ| પ્રભૃતિગ્રહણેનૈવઞ્જાતીયાઃ| વિકીર્ય ભક્ષયન્તીતિ વિષ્કિરાઃ; ત્રિભિશ્ચરણયુગલચઞ્ચુભિરાહલન્તિ વિલિખન્તીતિ ત્ર્યાહલાઃ| એતેષાં સામાન્યગુણમાહ- લઘવઃ શીતમધુરા ઇત્યાદિ| અન્યે લાવાદિવર્તિકાદિવર્ગયોર્ગુણાઞ્ શ્લોકેન પઠન્તિ- “વર્ગૌ સ્વાદુરસાવેતૌ કષાયાનુરસૌ લઘૂ| વાતપિત્તહરૌ નાતિશીતલૌ બસ્તિશોધનૌ” ઇતિ; અત્રાપિ સ એવાર્થઃ||૫૯||-
Adhikarana 63 (60) · Śloka 60
સઙ્ગ્રાહી દીપનશ્ચૈવ કષાયમધુરો લઘુઃ | લાવઃ કટુવિપાકશ્ચ સન્નિપાતે તુ પૂજિતઃ ||૬૦||
सङ्ग्राही दीपनश्चैव कषायमधुरो लघुः | लावः कटुविपाकश्च सन्निपाते तु पूजितः ||६०||
🔊 Audio coming soon
તેષાં મધ્યે લાવકગુણમાહ- સઙ્ગ્રાહીત્યાદિ| સન્નિપાતે તુ પૂજિત ઇતિ પૂજિતઃ પ્રશસ્ત ઇત્યર્થઃ| સામાન્યગુણકથને દોષશમન ઇતિ વચનાદત્ર સન્નિપાતવચનાચ્ચ વાતાદીન્ વ્યસ્તાન્ સમસ્તાનપિ હન્તીત્યર્થઃ; અથવા સન્નિપાતજ્વરે નિવૃત્તે પુનરાગમનનિવૃત્તયે પ્રયોજ્ય ઇત્યર્થઃ| અત્ર કેચિત્ પઠન્તિ- “ગૈરિકઃપાંશુલશ્ચૈવ પૌણ્ડ્રકો દર્ભરસ્તથા| લાવશ્ચતુર્વિધઃ પ્રોક્તસ્તિત્તિરિર્દ્વિવિધઃ સ્મૃતઃ”- ઇતિ; ગૈરિકપાંશુલૌ પ્રાસિદ્ધૌ, પૌણ્ડ્રકદર્ભરૌ દેશાન્તરે લોકાદવગન્તવ્યૌ| તિત્તિરિર્વ્યાખ્યાતઃ| અસ્યાગ્રે કેચિદ્ ગૈરિકપાંશુલપૌણ્ડ્રકદર્ભરભેદેન ગુણાન્ પૃથગ્ભિન્નાન્ પઠન્તિ; એતચ્ચ ન બહુસમ્મતં, તસ્માન્ન પઠનીયમ્||૬૦||
Adhikarana 64 (61-62) · Śloka 63
ઈષદ્ગુરૂષ્ણમધુરો વૃષ્યો મેધાગ્નિવર્ધનઃ | તિત્તિરિઃ સર્વદોષઘ્નો ગ્રાહી વર્ણપ્રસાદનઃ ||૬૧|| રક્તપિત્તહરઃ શીતો લઘુશ્ચાપિ કપિઞ્જલઃ | કફોત્થેષુ ચ રોગેષુ મન્દવાતે ચ શસ્યતે ||૬૨|| હિક્કાશ્વાસાનિલહરો વિશેષાદ્ગૌરતિત્તિરિઃ |૬૩|
ईषद्गुरूष्णमधुरो वृष्यो मेधाग्निवर्धनः | तित्तिरिः सर्वदोषघ्नो ग्राही वर्णप्रसादनः ||६१|| रक्तपित्तहरः शीतो लघुश्चापि कपिञ्जलः | कफोत्थेषु च रोगेषु मन्दवाते च शस्यते ||६२|| हिक्काश्वासानिलहरो विशेषाद्गौरतित्तिरिः |६३|
🔊 Audio coming soon
કૃષ્ણતિત્તિરિગુણમાહ- ઈષદિત્યાદિ| ઈષદ્ગુરુત્વં લાવકાપેક્ષયા| સર્વગ્રહણં રક્તદુષ્ટિઘ્નત્વપ્રાપ્તયે| ગૌરતિત્તિરિગુણમાહ- રક્તેત્યાદિ||૬૧-૬૨||-
Adhikarana 65 (63) · Śloka 64
વાતપિત્તહરા વૃષ્યા મેધાગ્નિબલવર્ધનાઃ ||૬૩|| લઘવઃ ક્રકરા હૃદ્યાસ્તથા ચૈવોપચક્રકાઃ |૬૪|
वातपित्तहरा वृष्या मेधाग्निबलवर्धनाः ||६३|| लघवः क्रकरा हृद्यास्तथा चैवोपचक्रकाः |६४|
🔊 Audio coming soon
ક્રકરગુણમાહ- વાતપિત્તેત્યાદિ| ઉપચક્રગુણમાહ- તથેત્યાદિ| તથેતિ ક્રકરસદૃશગુણા ઇત્યર્થઃ||૬૩|| -
Adhikarana 66 (64) · Śloka 65
કષાયઃ સ્વાદુલવણસ્ત્વચ્યઃ કેશ્યોઽરુચૌ હિતઃ ||૬૪|| મયૂરઃ સ્વરમેધાગ્નિદૃક્શ્રોત્રેન્દ્રિયદાર્ઢ્યકૃત્ |૬૫|
कषायः स्वादुलवणस्त्वच्यः केश्योऽरुचौ हितः ||६४|| मयूरः स्वरमेधाग्निदृक्श्रोत्रेन्द्रियदार्ढ्यकृत् |६५|
🔊 Audio coming soon
મયૂરગુણમાહ- કષાય ઇત્યાદિ| દૃક્શ્રોત્રેન્દ્રિયદાર્ઢ્યકૃદિતિ ચક્ષુઃશ્રવણેન્દ્રિયદાર્ઢ્યકારીત્યર્થઃ||૬૪||-
Adhikarana 67 (65-66) · Śloka 66
સ્નિગ્ધોષ્ણોઽનિલહા વૃષ્યઃ સ્વેદસ્વરબલાવહઃ ||૬૫|| બૃંહણઃ કુક્કુટો વન્યસ્તદ્વદ્ગ્રામ્યો ગુરુસ્તુ સઃ | વાતરોગક્ષયવમીવિષમજ્વરનાશનઃ ||૬૬||
स्निग्धोष्णोऽनिलहा वृष्यः स्वेदस्वरबलावहः ||६५|| बृंहणः कुक्कुटो वन्यस्तद्वद्ग्राम्यो गुरुस्तु सः | वातरोगक्षयवमीविषमज्वरनाशनः ||६६||
🔊 Audio coming soon
વનકુક્કુટમાહ- સ્નિગ્ધેત્યાદિ| વન્યો વનજાતઃ| ગ્રામ્યકુક્કુટમાહ- તદ્વદિત્યાદિ| તદ્વદિતિ વનકુક્કુટવદિત્યર્થઃ| ગુરુસ્ત્વિતિ વન્યોઽપિ ગુરુઃ, ગ્રામ્યસ્તુ ગુરુતર ઇત્યર્થઃ||૬૫-૬૬||
Adhikarana 68 (67) · Śloka 67
કપોતપારાવતભૃઙ્ગરાજપરભૃતકોયષ્ટિકકુલિઙ્ગગૃહકુલિઙ્ગગોક્ષ્વેડકડિણ્ડિમાણવકશતપત્રક- માતૃનિન્દકભેદાશિશુકસારિકાવલ્ગુલીગિરિશાલટ્વાલટ્ટૂષકસુગૃહાખઞ્જરીટહારીતદાત્યૂહપ્રભૃતયઃ , પ્રતુદાઃ ||૬૭||
कपोतपारावतभृङ्गराजपरभृतकोयष्टिककुलिङ्गगृहकुलिङ्गगोक्ष्वेडकडिण्डिमाणवकशतपत्रक- मातृनिन्दकभेदाशिशुकसारिकावल्गुलीगिरिशालट्वालट्टूषकसुगृहाखञ्जरीटहारीतदात्यूहप्रभृतयः , प्रतुदाः ||६७||
🔊 Audio coming soon
પ્રતુદાનાહ- કપોતેત્યાદિ| કપોતો વનવાસી `પાણ્ડુક’ ઇતિ લોકે, સ ચ નાનાવિધઃ; પારાવતો ગૃહદેવકુલાલયઃ; ભૃઙ્ગરાજો ભ્રમરકો ધૂમ્યાટસદૃશઃ `પક્ષિરાજ’ ઇતિ લોકે; પરભૃતઃ કોકિલઃ; કોયષ્ટિઃ કોયઙ્ગકા દીર્ઘજઙ્ઘા `કોયઙ્ગ’ ઇતિ લોકે; કુલિઙ્ગો વન્યચટકો ગ્રામ્યચટકાકારઃ; ગૃહકુલિઙ્ગઃ પુણ્ડ્રચટકઃ ‘ગ્રામચટક’ ઇતિ લોકે; ગોક્ષ્વેડો ગોનર્દઃ; ડિણ્ડિમાણવકઃ ડિણ્ડિમોત્કટધ્વનિઃ; શતપત્રો રાજશૂકઃ; ભાતૃનિન્દકઃ પ્રિયાત્મકઃ `પુત્રરઞ્જક’ ઇતિ લોકે; ભેદાશી પુત્રશુકઃ, ભેકાશીતિ કેચિત્, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ; શુકસારિકે પ્રસિદ્ધે; વલ્ગુલી `ગદુલિકા’ ઇતિ લોકે; ગિરિશા ગિરિવર્તિકા, `પર્વતવાહી’ ઇત્યેકે; લટ્વા ફેઞ્જાતકો રક્તપુચ્છાધોભાગઃ, અન્યે ભરદ્વાજભેદમાહુઃ, `લાટ’ ઇતિ લોકે; લટ્ટૂષકો દ્વિતીયફેઞ્જાતકઃ , અન્યે સઞ્ચાનચઞ્ચ્વાકૃતિચઞ્ચુભાગં દીર્ઘપુચ્છાદિલક્ષણેન પ્રતુદં વિહઙ્ગમાહુઃ; સુગૃહા પીતમસ્તકા `વયા’ ઇતિ લોકે; ખઞ્જરીટઃ સિતાસિતવર્ણો દ્રુતલલિતગતિઃ `કવડિયા’ ઇતિ લોકે; હારીતો હરિતપીતવર્ણઃ `હરિતાલ’ ઇતિ લોકે; દાત્યૂહઃ કાલકણ્ટકઃ `રાયુક’ ઇતિ લોકે| પ્રભૃતિગ્રહણાદ્ ગોપાપુત્રસારપદેન્દ્રાદયશ્ચરકોક્તાઃ| પ્રતુદા ઇતિ પ્રતુદ્ય ભક્ષયન્તીતિ હેતોઃ||૬૭||
Adhikarana 69 (68) · Śloka 68
કષાયમધુરા રૂક્ષાઃ ફલાહારા મરુત્કરાઃ | પિત્તશ્લેષ્મહરાઃ શીતા બદ્ધમૂત્રાલ્પવર્ચસઃ ||૬૮||
कषायमधुरा रूक्षाः फलाहारा मरुत्कराः | पित्तश्लेष्महराः शीता बद्धमूत्राल्पवर्चसः ||६८||
🔊 Audio coming soon
એષાં સામાન્યગુણમાહ- કષાયેત્યાદિ| ફલાહારા મરુત્કરા ઇતિ ફલાહારત્વેન વાતકરાઃ, ફલાહારત્વં સ્વભાવકથનં વા; વાતકરત્વં ન કલાયાદિવત્, કિન્તુ માંસાન્તરાપેક્ષયા ન વાતં ઘ્નન્તીત્યર્થઃ||૬૮||
Adhikarana 70 (69) · Śloka 69
સર્વદોષકરસ્તેષાં ભેદાશી મલદૂષકઃ |૬૯|
सर्वदोषकरस्तेषां भेदाशी मलदूषकः |६९|
🔊 Audio coming soon
તેષાં મધ્યે ભેદાશિગુણમાહ- સર્વદોષકર ઇત્યાદિ| મલદૂષક ઇતિ વાતાદિદોષજનનો મૂત્રાદિમલદૂષકશ્ચેતિ, સ્વભાવેન દોષાણાં મલાનાં ચ દૂષયિતેત્યર્થઃ| કેચિત્ સર્વદોષકરસ્થાને `સર્વદોષહર’ ઇતિ પ્રમાદપાઠં દૃષ્ટ્વા સર્વદોષહરસ્ય ચ મલદૂષકત્વાસમ્ભવેન મલદૂષકસ્થાને `ગલદૂષક’ ઇતિ પઠન્તિ; તચ્ચ પ્રમાદજત્વાન્નાદેયમ્|૬૯|
Adhikarana 71 (69) · Śloka 69
કષાયસ્વાદુલવણો ગુરુઃ કાણકપોતકઃ ||૬૯||
कषायस्वादुलवणो गुरुः काणकपोतकः ||६९||
🔊 Audio coming soon
કાણકપોતગુણમાહ- કષાયેત્યાદિ| ચકારોઽત્ર લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન કાણકપોતોઽપિ ત્રિદોષકોપનો મલદૂષયિતેતિ ચકારેણ પૂર્વાનુવૃત્તં સમુચ્ચીયતે| કાણકપોતો વનવાસી પાણ્ડુકપોતઃ, અન્યેઽરુણવર્ણકમપિ કપોતમાહુઃ||૬૯||
Adhikarana 72 (70) · Śloka 70
રક્તપિત્તપ્રશમનઃ કષાયવિશદોઽપિ ચ | વિપાકે મધુરશ્ચાપિ ગુરુઃ પારાવતઃ સ્મૃતઃ ||૭૦||
रक्तपित्तप्रशमनः कषायविशदोऽपि च | विपाके मधुरश्चापि गुरुः पारावतः स्मृतः ||७०||
🔊 Audio coming soon
પારાવતગુણમાહ- રક્તેત્યાદિ| વિશદઃ પિચ્છિલવિપરીતઃ||૭૦||
Adhikarana 73 (71) · Śloka 71
કુલિઙ્ગો મધુરઃ સ્નિગ્ધઃ કફશુક્રવિવર્ધનઃ |૭૧|
कुलिङ्गो मधुरः स्निग्धः कफशुक्रविवर्धनः |७१|
🔊 Audio coming soon
વન્યકુલિઙ્ગગુણમાહ- કુલિઙ્ગ ઇત્યાદિ|૭૧|
Adhikarana 74 (71) · Śloka 71
રક્તપિત્તહરો વેશ્મકુલિઙ્ગસ્ત્વતિશુક્રલઃ ||૭૧||
रक्तपित्तहरो वेश्मकुलिङ्गस्त्वतिशुक्रलः ||७१||
🔊 Audio coming soon
ગૃહકુલિઙ્ગગુણમાહ- રક્તેત્યાદિ| વેશ્મ ગૃહમ્||૭૧||
Adhikarana 75 (72) · Śloka 72
સિંહવ્યાઘ્રવૃકતરક્ષ્વૃક્ષદ્વીપિમાર્જારશૃગાલમૃગેર્વારુકપ્રભૃતયો ગુહાશયાઃ ||૭૨||
सिंहव्याघ्रवृकतरक्ष्वृक्षद्वीपिमार्जारशृगालमृगेर्वारुकप्रभृतयो गुहाशयाः ||७२||
🔊 Audio coming soon
ગુહાશયાનાહ- સિંહેત્યાદિ| સિંહઃ પરાક્રમી નિદ્રાલુઃ; વ્યાઘ્રો વિકૃતમુખો નિદ્રાલુર્હિંસ્રઃ; વૃકઃ કુક્કુરસદૃશઃ પશુઃ ક્ષુદ્રઃ ; તરક્ષુર્મૃગશત્રુર્વ્યાઘ્રવિશેષઃ `જરખ’ ઇતિ લોકે; ઋક્ષો ભલ્લૂકોઽતિલોમશઃ `રિઞ્છ’ ઇતિ લોકે; દ્વીપી વ્યાઘ્રભેદશ્ચિત્રવ્યાઘ્રઃ `ચિત્રક’ ઇતિ લોકે; માર્જારો બિડાલઃ, અત્ર ચ માર્જારો ગુહાશયત્વાદરણ્યબિડાલો બોદ્ધવ્યઃ; શૃગાલઃ પ્રસિદ્ધઃ; મૃગેર્વારુર્મૃગભક્ષઃ શૃગાલાકૃતિઃ `હરિણડુ(દ્ર)વ’ ઇતિ લોકે| પ્રભૃતિગ્રહણાદ્વાન્તાદબભ્રુપ્રભૃતયઃ| ગુહાસુ પર્વતવિવરેષુ શેરત ઇતિ ગુહાશયાઃ||૭૨||
Adhikarana 76 (73) · Śloka 73
મધુરા ગુરવઃ સ્નિગ્ધા બલ્યા મારુતનાશનાઃ | ઉષ્ણવીર્યા હિતા નિત્યં નેત્રગુહ્યવિકારિણામ્ ||૭૩||
मधुरा गुरवः स्निग्धा बल्या मारुतनाशनाः | उष्णवीर्या हिता नित्यं नेत्रगुह्यविकारिणाम् ||७३||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સામાન્યગુણમાહ- મધુરા ઇત્યાદિ||૭૩||
Adhikarana 77 (74) · Śloka 74
કાકકઙ્કકુરરચાષભાસશશઘાત્યુલૂકચિલ્લિશ્યેનગૃધ્રપ્રભૃતયઃ પ્રસહાઃ ||૭૪||
काककङ्ककुररचाषभासशशघात्युलूकचिल्लिश्येनगृध्रप्रभृतयः प्रसहाः ||७४||
🔊 Audio coming soon
પ્રસહાનાહ- કાકેત્યાદિ| કાકઃ પ્રસિદ્ધઃ; કઙ્કો દીર્ઘચઞ્ચુર્મહાપ્રમાણઃ, ઉક્તં ચ- “કઙ્કઃ સ્યાત્ કઙ્કમલ્લાખ્યો બાણપત્રાર્હપક્ષકઃ| લોહપૃષ્ઠો દીર્ઘપાદઃ પક્ષાધઃ પાણ્ડુવર્ણભાક્’’- ઇતિ; કુરરશ્ચિલ્લ્યાકારો નાદોત્થાપિતમત્સ્યો હસ્તમત્સ્યગ્રાહી `કુરલ’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ; ચાષ ઇન્દ્રનીલમણિસદૃશપક્ષઃ શસ્તદર્શનઃ `કરટાશન’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ; ભાસો ગોકુલચારી ગૃધ્રવિશેષઃ શ્વેતશિખાવાન્; શશઘાતી ચિલ્લ્યાકારો મહાચરણનખઃ પ્રહારેણ શશકાહરણશીલઃ `શશાગ્નિ’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ, અન્યે `પાજી’ ઇત્યાહુઃ; ઉલૂકઃ કૌશિકઃ; ચિલ્લિઃ ચિલ્હઃ; શ્યેનઃ સિઞ્ચાનો ગરુડાન્વયઃ; ગૃધ્રો માંસાશી યોજનદૃષ્ટિઃ; પ્રભૃતિગ્રહણેન ધૂમપિકાકરપત્રિકાદયો ગૃહ્યન્તે| પ્રસહ્ય ભક્ષયન્તીતિ પ્રસહાઃ||૭૪||
Adhikarana 78 (75) · Śloka 75
એતે સિંહાદિભિઃ સર્વે સમાના વાયસાદયઃ | રસવીર્યવિપાકેષુ વિશેષાચ્છોષિણે હિતાઃ ||૭૫||
एते सिंहादिभिः सर्वे समाना वायसादयः | रसवीर्यविपाकेषु विशेषाच्छोषिणे हिताः ||७५||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સામાન્યં ગુણમાહ- એતે ઇત્યાદિ| એતે વાયસાદયઃ સિંહાદિભિઃ સમાનાસ્તુલ્યા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| વાયસઃ કાકઃ| તે કેષુ સમાના ઇત્યાહ- રસવીર્યવિપાકેષુ| વિશેષાદતિશયેન| શોષિણે રાજયક્ષ્મિણે||૭૫||
Adhikarana 79 (76) · Śloka 76
મદ્ગુમૂષિકવૃક્ષશાયિકાવકુશપૂતિઘાસવાનરપ્રભૃતયઃ પર્ણમૃગાઃ ||૭૬||
मद्गुमूषिकवृक्षशायिकावकुशपूतिघासवानरप्रभृतयः पर्णमृगाः ||७६||
🔊 Audio coming soon
પર્ણમૃગાનાહ- મદ્ગ્વિત્યાદિ| મદ્ગુમૂષિકો માલુયાસર્પઃ; અન્યે તુ મદ્ગુમૂષિકૌ ભિન્નાવાચક્ષેતે; તત્ર મદ્ગુઃ પૂર્વાર્થ એવ, મૂષિકો વૃક્ષમૂષિકઃ વૃક્ષશાયિકા વૃક્ષમર્કટિકા `ગિલી’ ઇતિ લોકે; અવકુશો ગોલાઙ્ગુલો વાનરવિશેષઃ; પૂતિઘાસો વૃક્ષબિડાલઃ સુગન્ધિવૃષણઃ `કર્પૂરક’ ઇતિ લોકે; વાનરો મર્કટઃ| પ્રભૃતિગ્રહણાદેવઞ્જાતીયા અન્યેઽપિ| પ્રાયેણ વૃક્ષસ્થાયિત્વાત્ પર્ણમૃગાઃ||૭૬||
Adhikarana 80 (77) · Śloka 77
મધુરા ગુરવો વૃષ્યાશ્ચક્ષુષ્યાઃ શોષિણે હિતાઃ | સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાશ્ચ કાસાર્શઃશ્વાસનાશનાઃ ||૭૭||
मधुरा गुरवो वृष्याश्चक्षुष्याः शोषिणे हिताः | सृष्टमूत्रपुरीषाश्च कासार्शःश्वासनाशनाः ||७७||
🔊 Audio coming soon
એતેષાં સામાન્યગુણમાહ- મધુરા ઇત્યાદિ||૭૭||
Adhikarana 81 (78) · Śloka 78
શ્વાવિચ્છલ્યકગોધાશશવૃષદંશલોપાકલોમશકર્ણકદલીમૃગપ્રિયકાજગરસર્પમૂષિકનકુલમહાબભ્રુપ્રભૃતયો બિલેશયાઃ ||૭૮||
श्वाविच्छल्यकगोधाशशवृषदंशलोपाकलोमशकर्णकदलीमृगप्रियकाजगरसर्पमूषिकनकुलमहाबभ्रुप्रभृतयो बिलेशयाः ||७८||
🔊 Audio coming soon
બિલેશયાનાહ- શ્વાવિદિત્યાદિ| શ્વાવિત્ સૂચિસદૃશરોમયુક્તા `સિહૈ' ઇતિ લોકે; શલ્યકો વજ્રશકલો બૃહદ્ગોધાનુકારી `સાલા' ઇતિ લોકે; ગોધાશશૌ પ્રસિદ્ધૌ; વૃષદંશો ગ્રામમાર્જારઃ, અન્યે વનમાર્જારમાહુઃ; લોપાકઃ શૃગાલભેદઃ, `લાઙ્ગલક' ઇતિ લોકે; લોમશકર્ણો નલત્કરઃ; કદલી મહાબિડાલસમો વ્યાઘ્રાકારઃ `કદલીહણ્ડ' ઇતિ પૌણ્ડ્રે પ્રસિદ્ધઃ, અન્યે સર્પવિશેષમાહુઃ, અપરે `કદલીમૃગ' ઇતિ સમસ્તં પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ; મૃગપ્રિયકો ગોનસઃ; અજગરો મહાસર્પઃ, સર્પઃ પુનરલ્પો રાજિલમણ્ડલિદર્વીકરભેદાત્ત્રિવિધઃ; મૂષિકો ભૂમિમૂષિકઃ; નકુલો ભુજઙ્ગશત્રુઃ; તદ્ભેદો મહાબભ્રુઃ; પ્રભૃતિગ્રહણાદ્ગણ્ડકજાહકપ્રભૃતયોઽપિ દ્રષ્ટવ્યાઃ| બિલશાયિત્વાદ્બિલેશયાઃ||૭૮||
Adhikarana 82 (79) · Śloka 79
વર્ચોમૂત્રં સંહતં કુર્યુરેતે વીર્યે ચોષ્ણાઃ પૂર્વવત્ સ્વાદુપાકાઃ | વાતં હન્યુઃ શ્લેષ્મપિત્તે ચ કુર્યુઃ સ્નિગ્ધાઃ કાસશ્વાસકાર્શ્યાપહાશ્ચ ||૭૯||
वर्चोमूत्रं संहतं कुर्युरेते वीर्ये चोष्णाः पूर्ववत् स्वादुपाकाः | वातं हन्युः श्लेष्मपित्ते च कुर्युः स्निग्धाः कासश्वासकार्श्यापहाश्च ||७९||
🔊 Audio coming soon
એતેષાં સામાન્યગુણમાહ- વર્ચ ઇત્યાદિ| સંહતં સાન્દ્રમ્| અન્યે તુ `સાઙ્ગ્રાહિકા બદ્ધમૂત્રાસ્તથૈતે' ઇતિ પઠન્તિ||૭૯||
Adhikarana 83 (80) · Śloka 80
કષાયમધુરસ્તેષાં શશઃ પિત્તકફાપહઃ | નાતિશીતલવીર્યત્વાદ્વાતસાધારણો મતઃ ||૮૦||
कषायमधुरस्तेषां शशः पित्तकफापहः | नातिशीतलवीर्यत्वाद्वातसाधारणो मतः ||८०||
🔊 Audio coming soon
તેષામેવ કેષાઞ્ચિદ્ગુણવિશેષમાહ- કષાયેત્યાદિ| વાતે સાધારણો મધ્યસ્થઃ, સાધારણદેશવત્; ન ચાયં વાતં કોપયતિ ન ચ વાતશમં કરોતિ; માધુર્યાદ્વાતશમહેતુઃ, કષાયાત્ સશૈત્યાચ્ચાહેતુરિતિ સાધારણત્વમ્||૮૦||
Adhikarana 84 (81-84) · Śloka 84
ગોધા વિપાકે મધુરા કષાયકટુકા સ્મૃતા | વાતપિત્તપ્રશમની બૃંહણી બલવર્ધની ||૮૧|| શલ્યકઃ સ્વાદુપિત્તઘ્નો લઘુઃ શીતો વિષાપહઃ | પ્રિયકો મારુતે પથ્યોઽજગરસ્ત્વર્શસાં હિતઃ ||૮૨|| દુર્નામાનિલદોષઘ્નાઃ કૃમિદૂષીવિષાપહાઃ | ચક્ષુષ્યા મધુરાઃ પાકે સર્પા મેધાગ્નિવર્ધનાઃ ||૮૩|| દર્વીકરા દીપકાશ્ચ તેષૂક્તાઃ કટુપાકિનઃ | મધુરાશ્ચાતિચક્ષુષ્યાઃ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રમારુતાઃ ||૮૪||
गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका स्मृता | वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी ||८१|| शल्यकः स्वादुपित्तघ्नो लघुः शीतो विषापहः | प्रियको मारुते पथ्योऽजगरस्त्वर्शसां हितः ||८२|| दुर्नामानिलदोषघ्नाः कृमिदूषीविषापहाः | चक्षुष्या मधुराः पाके सर्पा मेधाग्निवर्धनाः ||८३|| दर्वीकरा दीपकाश्च तेषूक्ताः कटुपाकिनः | मधुराश्चातिचक्षुष्याः सृष्टविण्मूत्रमारुताः ||८४||
🔊 Audio coming soon
ગોધેત્યાદિ| દૂષીવિષાપહા ઇતિ વિષમેવ દાવાગ્નિવાતાતપાદ્યભિભવેન મન્દતાં ગતં વિષપીતસ્ય વા વિષં દૂષીવિષમ્| સર્પાઃ સામાન્યસર્પાઃ| દર્વીકરાઃ ફણાકરા ઇત્યર્થઃ| દીપકા રાજિમન્તઃ||૮૧-૮૪||
Adhikarana 85 (85) · Śloka 85
અશ્વાશ્વતરગોખરોષ્ટ્રબસ્તોરભ્રમેદઃપુચ્છકપ્રભૃતયો ગ્રામ્યાઃ ||૮૫||
अश्वाश्वतरगोखरोष्ट्रबस्तोरभ्रमेदःपुच्छकप्रभृतयो ग्राम्याः ||८५||
🔊 Audio coming soon
ગ્રામ્યાનાહ- અશ્વાશ્વતરેત્યાદિ| અશ્વો ઘોટકઃ; અશ્વાયાં ગર્દભેન જનિતોઽશ્વતરઃ `વેસર’ ઇતિ લોકે; ગૌઃ પ્રસિદ્ધા; ખરો ગર્દભઃ; ઉષ્ટ્રઃ કરભઃ; બસ્તશ્છગલઃ, ઉરભ્રો મેષઃ; મેદઃપુચ્છકો દુમ્બકઃ, અન્યે એડકમાહુઃ, પ્રભૃતિગ્રહણાદ્વેક્કપ્રભૃતયઃ| પ્રાયો ગ્રામવાસિત્વાદ્ગ્રામ્યાઃ||૮૫||
Adhikarana 86 (86) · Śloka 86
ગ્રામ્યા વાતહરાઃ સર્વે બૃંહણાઃ કફપિત્તલાઃ | મધુરા રસપાકાભ્યાં દીપના બલવર્ધનાઃ ||૮૬||
ग्राम्या वातहराः सर्वे बृंहणाः कफपित्तलाः | मधुरा रसपाकाभ्यां दीपना बलवर्धनाः ||८६||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સામાન્યં ગુણમાહ- ગ્રામ્યા ઇત્યાદિ||૮૬||
Adhikarana 87 (87) · Śloka 87
નાતિશીતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો મન્દપિત્તકફઃ સ્મૃતઃ | છગલસ્ત્વનભિષ્યન્દી તેષાં પીનસનાશનઃ ||૮૭||
नातिशीतो गुरुः स्निग्धो मन्दपित्तकफः स्मृतः | छगलस्त्वनभिष्यन्दी तेषां पीनसनाशनः ||८७||
🔊 Audio coming soon
અથ છગલગુણમાહ- નાતિશીત ઇત્યાદિ| અલ્પસ્નેહગૌરવાભ્યામલ્પકફઃ, ઉષ્ણાનુબન્ધાદલ્પશૈત્યાદલ્પપિત્તઃ, કટુતિક્તવ્યાયામાલ્પામ્બુસેવનાદનભિષ્યન્દી અલ્પાભિષ્યન્દી દોષધાતુમલસ્રોતસામલ્પક્લેદપ્રાપ્તિજનન ઇત્યર્થઃ||૮૭||
Adhikarana 88 (88) · Śloka 88
બૃંહણં માંસમૌરભ્રં પિત્તશ્લેષ્માવહં ગુરુ |૮૮|
बृंहणं मांसमौरभ्रं पित्तश्लेष्मावहं गुरु |८८|
🔊 Audio coming soon
મેષગુણમાહ- બૃંહણમિત્યાદિ| ઔરભ્રં માંસં યદ્યપિ પિત્તશ્લેષ્મકરમત્રોક્તં, તથાઽપિ સાતિશયં પિત્તં શ્લેષ્માણં ચ ન કરોતીતિ વ્યાપ્યચન્દ્રાચાર્યમતમ્|૮૮|
Adhikarana 89 (88) · Śloka 88
મેદઃપુચ્છોદ્ભવં વૃષ્યમૌરભ્રસદૃશં ગુણૈઃ ||૮૮||
मेदःपुच्छोद्भवं वृष्यमौरभ्रसदृशं गुणैः ||८८||
🔊 Audio coming soon
મેદઃપુચ્છગુણમાહ- મેદ ઇત્યાદિ||૮૮||
Adhikarana 90 (89) · Śloka 89
શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયવિષમજ્વરનાશનમ્ | શ્રમાત્યગ્નિહિતં ગવ્યં પવિત્રમનિલાપહમ્ ||૮૯||
श्वासकासप्रतिश्यायविषमज्वरनाशनम् | श्रमात्यग्निहितं गव्यं पवित्रमनिलापहम् ||८९||
🔊 Audio coming soon
ગવ્યગુણમાહ- શ્વાસકાસેત્યાદિ||૮૯||
Adhikarana 91 (90) · Śloka 90
ઔરભ્રવત્સલવણં માંસમેકશફોદ્ભવમ્ |૯૦|
औरभ्रवत्सलवणं मांसमेकशफोद्भवम् |९०|
🔊 Audio coming soon
સલવણમીષલ્લવણમ્| શફઃ ખુરઃ|૯૦|
Adhikarana 92 (90) · Śloka 90
અલ્પાભિષ્યન્દ્યયં વર્ગો જાઙ્ગલઃ સમુદાહૃતઃ ||૯૦||
अल्पाभिष्यन्द्ययं वर्गो जाङ्गलः समुदाहृतः ||९०||
🔊 Audio coming soon
અલ્પેત્યાદિ||૯૦||
Adhikarana 93 (91-92) · Śloka 92
દૂરે જનાન્તનિલયા દૂરે પાનીયગોચરાઃ | યે મૃગાશ્ચ વિહઙ્ગાશ્ચ તેઽલ્પાભિષ્યન્દિનો મતાઃ ||૯૧|| અતીવાસન્નનિલયાઃ સમીપોદકગોચરાઃ | યે મૃગાશ્ચ વિહઙ્ગાશ્ચ મહાભિષ્યન્દિનસ્તુ તે ||૯૨||
दूरे जनान्तनिलया दूरे पानीयगोचराः | ये मृगाश्च विहङ्गाश्च तेऽल्पाभिष्यन्दिनो मताः ||९१|| अतीवासन्ननिलयाः समीपोदकगोचराः | ये मृगाश्च विहङ्गाश्च महाभिष्यन्दिनस्तु ते ||९२||
🔊 Audio coming soon
સર્વેષામેવ જાઙ્ગલાનામલ્પાભિષ્યન્દિત્વં માભૂદિત્યાહ- દૂર ઇત્યાદિ| જનશબ્દોઽત્ર ગ્રામવાચી, તેન દૂરે ગ્રામાદ્ગૃહા ઇત્યર્થઃ; અન્યે ‘દૂરે જનાત્તનિલયાઃ’ ઇતિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાનયન્તિ- દૂરે જનાનામાત્તો ગૃહીતો નિલયો યૈર્મૃગૈર્વિહઙ્ગૈશ્ચ તે તથા| દૂરે પાનીયગોચરા ઇતિ દૂરે પાનીયવિષયાઃ પાનીયાદ્દૂરનિવાસિન ઇત્યર્થઃ| યે મૃગાશ્ચેતિ ચકારાત્ સર્પાદયઃ| અતીવાસન્નનિલયા ઇતિ અતિશયેન ગ્રામાસન્નગૃહા ઇત્યર્થઃ| સમીપોદકગોચરા ઇતિ પાનીયસમીપભૂમિચારિણ ઇત્યર્થઃ| અત્રાપિ ચકારાદ્ધન્વાનૂપચારિણામજાવિતિત્તિરીણાં જાઙ્ગલપઠિતાનામપિ મિશ્રગોચરત્વાન્નાત્યભિષ્યન્દિત્વમ્||૯૧-૯૨||
Adhikarana 94 (93) · Śloka 93
આનૂપવર્ગસ્તુ પઞ્ચવિધઃ | તદ્યથા- કૂલચરાઃ, પ્લવાઃ, કોષસ્થાઃ, પાદિનો, મત્સ્યાશ્ચેતિ ||૯૩||
आनूपवर्गस्तु पञ्चविधः | तद्यथा- कूलचराः, प्लवाः, कोषस्थाः, पादिनो, मत्स्याश्चेति ||९३||
🔊 Audio coming soon
આનૂપવર્ગપ્રકારાનાહ- આનૂપવર્ગસ્ત્વિત્યાદિ| અનુગતા આપોઽસ્મિન્નિતિ સજલસ્થલાત્મકો દેશઃ, તદ્ભવા આનૂપાઃ| કૂલં નદ્યાદિતટં, તત્ર ચરન્તિ ભક્ષયન્તિ ભ્રમન્તિ ચ યે તે કૂલચરાઃ| પ્લવન્તે પાનીયે તરન્તિ યે તે પ્લવાઃ| કોશઃ શઙ્ખાદીનાં સમ્પુટઃ, તત્ર તિષ્ઠન્તીતિ કોશસ્થાઃ| પાદિનઃ પાદવન્તઃ| મત્સ્યાઃ પ્રસિદ્ધાઃ||૯૩||
Adhikarana 95 (94) · Śloka 94
તત્ર ગજગવયમહિષરુરુચમરસૃમરરોહિતવરાહખડ્ગિગોકર્ણકાલપુચ્છકોદ્રન્યઙ્ક્વરણ્યગવયપ્રભૃતયઃ કૂલચરાઃ પશવઃ ||૯૪||
तत्र गजगवयमहिषरुरुचमरसृमररोहितवराहखड्गिगोकर्णकालपुच्छकोद्रन्यङ्क्वरण्यगवयप्रभृतयः कूलचराः पशवः ||९४||
🔊 Audio coming soon
તત્ર કૂલચરાનાહ- તત્રેત્યાદિ| ગજો હસ્તી; ગવયો ગોસદૃશઃ; મહિષઃ પ્રસિદ્ધઃ; રુરુઃ શરદિ શૃઙ્ગત્યાગી, તલ્લક્ષણં ઉચ્યતે- “વિકટબહુવિષાણઃ શમ્બરાકારદેહઃ સલિલતટચરત્વાચ્છમ્બરેભ્યો વિચિત્રઃ| ત્યજતિ શરદિ શૃઙ્ગં રૌત્યતોઽસૌ રુરુઃ સ્યાત્ પૃથુલમૃગવિશેષઃ પ્રાયશશ્ચેદિદેશે’’ ઇતિ; ચમરઃ કેશમૃત્યુર્ગોસદૃશઃ; સૃમરો મહાશૂકરઃ, અન્યે તુ મહાશ્વાકારશ્ચમરાન્તકઃ; રોહિતો લોહિતવર્ણો મૃગજાતિઃ, અન્યે તુ `રોહિષ’ ઇતિ પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- કચ્છશૂકર ઇત્યર્થઃ, અપરે ફલશૂકરમાહુઃ; વરાહઃ શૂકરઃ; ખડ્ગી ગણ્ડકઃ; ગોકર્ણો ગોસદૃશકર્ણઃ `ગોન’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ; કાલપુચ્છકો લલત્કૃષ્ણપુચ્છકઃ; ઓદ્રઃ પાનીયબિડાલઃ, `ઓદન’ ઇતિ લોકે; ન્યઙ્કુઃ `ન્યઙ્ગુણ’ ઇતિ લોકે; અરણ્યગવયો વન્યગવયઃ||૯૪||
Adhikarana 96 (95) · Śloka 95
વાતપિત્તહરા વૃષ્યા મધુરા રસપાકયોઃ | શીતલા બલિનઃ સ્નિગ્ધા મૂત્રલાઃ કફવર્ધનઃ ||૯૫||
वातपित्तहरा वृष्या मधुरा रसपाकयोः | शीतला बलिनः स्निग्धा मूत्रलाः कफवर्धनः ||९५||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સામાન્યગુણમાહ- વાતેત્યાદિ| શીતલા ઇતિ અત્ર ચકારો લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેનૌષ્ણ્યમપિ કેષાઞ્ચિદ્દ્રષ્ટવ્યમ્||૯૫||
Adhikarana 97 (96-97) · Śloka 97
વિરૂક્ષણો લેખનશ્ચ વીર્યોષ્ણઃ પિત્તદૂષણઃ | સ્વાદ્વમ્લલવણસ્તેષાં ગજઃ શ્લેષ્માનિલાપહઃ ||૯૬|| ગવયસ્ય તુ માંસં હિ સ્નિગ્ધં મધુરકાસજિત્ | વિપાકે મધુરં ચાપિ વ્યવાયસ્ય તુ વર્ધનમ્ ||૯૭||
विरूक्षणो लेखनश्च वीर्योष्णः पित्तदूषणः | स्वाद्वम्ललवणस्तेषां गजः श्लेष्मानिलापहः ||९६|| गवयस्य तु मांसं हि स्निग्धं मधुरकासजित् | विपाके मधुरं चापि व्यवायस्य तु वर्धनम् ||९७||
🔊 Audio coming soon
તેષાં કેષાઞ્ચિદેવ ગુણવિશેષમાહ- વિરૂક્ષણ ઇત્યાદિ| સમુદિતૌ કફવાતૌ હન્તિ, કેવલં તુ કફં કરોત્યેવ; ગજાદિષુ વિરૂક્ષણકફઘ્નત્વાદિ સ્વજાત્યપેક્ષં પરિણતિવિશેષાત્||૯૬-૯૭||
Adhikarana 98 (98) · Śloka 98
સ્નિગ્ધોષ્ણમધુરો વૃષ્યો મહિષસ્તર્પણો ગુરુઃ | નિદ્રાપુંસ્ત્વબલસ્તન્યવર્ધનો માંસદાર્ઢ્યકૃત્ ||૯૮||
स्निग्धोष्णमधुरो वृष्यो महिषस्तर्पणो गुरुः | निद्रापुंस्त्वबलस्तन्यवर्धनो मांसदार्ढ्यकृत् ||९८||
🔊 Audio coming soon
સ્નિગ્ધોષ્ણેત્યાદિ| વૃષ્યઃ પુંસ્ત્વવર્ધન ઇતિ ચ દ્વયં સ્રુતિવૃદ્ધિપ્રાપ્તયે||૯૮||
Adhikarana 99 (99-104) · Śloka 104
રુરોર્માંસં સમધુરં કષાયાનુરસં સ્મૃતમ્ | વાતપિત્તોપશમનં ગુરુ શુક્રવિવર્ધનમ્ ||૯૯|| તથા ચમરમાંસં તુ સ્નિગ્ધં મધુરકાસજિત્ | વિપાકે મધુરં ચાપિ વાતપિત્તપ્રણાશનમ્ ||૧૦૦|| સૃમરસ્ય તુ માંસં ચ કષાયાનુરસં સ્મૃતમ્ | વાતપિત્તોપશમનં ગુરુ શુક્રવિવર્ધનમ્ ||૧૦૧|| સ્વેદનં બૃંહણં વૃષ્યં શીતલં તર્પણં ગુરુ | શ્રમાનિલહરં સ્નિગ્ધં વારાહં બલવર્ધનમ્ ||૧૦૨|| કફઘ્નં ખડ્ગિપિશિતં કષાયમનિલાપહમ્ | પિત્ર્યં પવિત્રમાયુષ્યં બદ્ધમૂત્રં વિરૂક્ષણમ્ ||૧૦૩|| ગોકર્ણમાંસં મધુરં સ્નિગ્ધં મૃદુ કફાવહમ્ | વિપાકે મધુરં ચાપિ રક્તપિત્તવિનાશનમ્ ||૧૦૪||
रुरोर्मांसं समधुरं कषायानुरसं स्मृतम् | वातपित्तोपशमनं गुरु शुक्रविवर्धनम् ||९९|| तथा चमरमांसं तु स्निग्धं मधुरकासजित् | विपाके मधुरं चापि वातपित्तप्रणाशनम् ||१००|| सृमरस्य तु मांसं च कषायानुरसं स्मृतम् | वातपित्तोपशमनं गुरु शुक्रविवर्धनम् ||१०१|| स्वेदनं बृंहणं वृष्यं शीतलं तर्पणं गुरु | श्रमानिलहरं स्निग्धं वाराहं बलवर्धनम् ||१०२|| कफघ्नं खड्गिपिशितं कषायमनिलापहम् | पित्र्यं पवित्रमायुष्यं बद्धमूत्रं विरूक्षणम् ||१०३|| गोकर्णमांसं मधुरं स्निग्धं मृदु कफावहम् | विपाके मधुरं चापि रक्तपित्तविनाशनम् ||१०४||
🔊 Audio coming soon
રુરોર્માંસમિત્યાદિ| સ્વેદનં સ્વેદજનકમ્| બૃંહણમિતિ બૃંહણં દેહવૃદ્ધિકરમ્| વૃષ્યં શુક્રલમ્| તર્પણં તૃપ્તિજનકમ્| પિત્ર્યમિતિ પિતૃભ્યો હિતમ્||૯૯-૧૦૪||
Adhikarana 100 (105) · Śloka 105
હંસસારસક્રૌઞ્ચચક્રવાકકુરરકાદમ્બકારણ્ડવજીવઞ્જીવકબકબલાકાપુણ્ડરીકપ્લવશરારીમુખ- નન્દીમુખમદ્ગૂત્ક્રોશકાચાક્ષમલ્લિકાક્ષશુક્લાક્ષપુષ્કરશાયિકાકોનાલકામ્બુકુક્કુટિકામેઘરાવશ્વેતવારલપ્રભૃતયઃ પ્લવાઃ સઙ્ઘાતચારિણઃ ||૧૦૫||
हंससारसक्रौञ्चचक्रवाककुररकादम्बकारण्डवजीवञ्जीवकबकबलाकापुण्डरीकप्लवशरारीमुख- नन्दीमुखमद्गूत्क्रोशकाचाक्षमल्लिकाक्षशुक्लाक्षपुष्करशायिकाकोनालकाम्बुकुक्कुटिकामेघरावश्वेतवारलप्रभृतयः प्लवाः सङ्घातचारिणः ||१०५||
🔊 Audio coming soon
પ્લવાનાહ- હંસેત્યાદિ| હંસઃ કલસ્વરો લલિતગતિઃ પ્રસિદ્ધઃ; સારસો લક્ષ્મણો રક્તશિરાઃ પ્રસિદ્ધ એવ; ક્રૌઞ્ચઃ ક્રૌચિરઃ; ચક્રવાકો દ્વન્દ્વચરો નિશાવિયોગી; કુરરઃ અસ્ય પ્રસહેષ્વપિ પાઠઃ, તેનોભયેષામપિ ગુણા બોદ્ધવ્યાઃ, અન્યે તુ કઙ્કમલ્લસદૃશજલચરં કુરરમાહુઃ; કાદમ્બઃ કલહંસોઽતિધૂસરપક્ષઃ, અન્યે તુ રક્તચઞ્ચુશિરઃકૃષ્ણપાન્દાદીનાં લક્ષણેન કૃત્વા `કયમ્બ’ ઇતિ પઠન્તિ; કારણ્ડવઃ શુક્લહંસભેદોઽલ્પઃ, અન્યે કરહ(ઈ)વમાહુઃ, ઉક્તં ચ- `કારણ્ડવઃ કાકવક્ત્રો દીર્ઘાઙ્ઘ્રિઃ કૃષ્ણવર્ણભાક્’’- ઇતિ; જીવઞ્જીવકો વિષદર્શનમૃત્યુઃ; બકઃ પાણ્ડુરપક્ષઃ પ્રસિદ્ધઃ; બલાકા બકભેદઃ ‘બગુલી’ ઇતિ લોકે; પુણ્ડરીકો નલિનનયનઃ, પ્લવો મહાપ્રમાણઃ પ્રસેવકગલઃ `સગડ’ ઇતિ લોકે; શરારીમુખઃ ખદિરવર્ણો `ગિર્ગરાટી’ ઇતિ લોકે; નન્દીમુખઃ પત્રાટી આટીભેદઃ; મદ્ગુર્જલકાકઃ; ઉત્કોશઃ કુરરભેદો મત્સ્યાશી; કાચાક્ષઃ કપર્દિયાકઃ `બહુડી’ ઇતિ લોકે; મલ્લિકાક્ષઃ શુક્લશબલઃ; શુક્લાક્ષસ્તદ્ભેદઃ, અન્યે તુ મલિનચઞ્ચુચરણો હંસભેદ એવેત્યાહુઃ; પુષ્કરશાયિકા પદ્મપત્રશાયિકા; કોનાલકઃ શ્યામપૃષ્ઠશ્વેતોદરઃ `પાનીયવર્તિકા’ ઇતિ લોકે; અમ્બુકુક્કુટિકા જલકુક્કુટી કૃષ્ણવર્ણા, `બુડિયાક’ ઇતિ લોકે; મેઘરાવશ્ચાતકઃ, અન્યે તુ ચાતકં વિષ્કિરેષ્વામનન્તિ; શ્વેતવારલઃ શુક્લપક્ષઃ પ્રસેવકગલઃ `જ્યેષ્ઠબલાકા’ ઇતિ લોકે| પ્રભૃતિગ્રહણાદારામણ્ડિતુણ્ડિકામૃણાલકણ્ઠાદયઃ||૧૦૫||
Adhikarana 101 (106) · Śloka 106
રક્તપિત્તહરાઃ શીતાઃ સ્નિગ્ધા વૃષ્યા મરુજ્જિતઃ | સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાશ્ચ મધુરા રસપાકયોઃ ||૧૦૬||
रक्तपित्तहराः शीताः स्निग्धा वृष्या मरुज्जितः | सृष्टमूत्रपुरीषाश्च मधुरा रसपाकयोः ||१०६||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સામાન્યગુણમાહ- રક્તેત્યાદિ||૧૦૬||
Adhikarana 102 (107) · Śloka 107
ગુરૂષ્ણમધુરઃ સ્નિગ્ધઃ સ્વરવર્ણબલપ્રદઃ | બૃંહણઃ શુક્રલસ્તેષાં હંસો વાતવિકારનુત્ ||૧૦૭||
गुरूष्णमधुरः स्निग्धः स्वरवर्णबलप्रदः | बृंहणः शुक्रलस्तेषां हंसो वातविकारनुत् ||१०७||
🔊 Audio coming soon
કેષાઞ્ચિદ્વિશેષગુણમાહ- ગુરૂષ્ણેત્યાદિ| અન્યે પુનરત્ર સારસક્રૌઞ્ચકુરરકારણ્ડવકાદમ્બકજીવઞ્જીવકાનામપિ વિશિષ્ઠં ગુણં પઠન્તિ, તન્નાતિપ્રસિદ્ધમિતિ ન લિખિતમ્||૧૦૭||
Adhikarana 103 (108) · Śloka 108
શઙ્ખશઙ્ખનકશુક્તિશમ્બૂકભલ્લૂકપ્રભૃતયઃ કોશસ્થાઃ ||૧૦૮||
शङ्खशङ्खनकशुक्तिशम्बूकभल्लूकप्रभृतयः कोशस्थाः ||१०८||
🔊 Audio coming soon
કોશસ્થાનાહ- શઙ્ખેત્યાદિ| શઙ્ગઃ પ્રસિદ્ધઃ; શઙ્ખનકઃ ક્ષુદ્રશઙ્ખઃ શઙ્ખભેદ એવ; શુક્તિઃ સમુદ્રજા શિમ્પિઃ; શમ્બૂક આવર્તકોશઃ, `સાઙ્ખુલા’ ઇતિ લોકે; ભલ્લૂકઃ કપર્દકઃ, અન્યે શમ્બૂકભેદમાહુઃ| પ્રભૃતિગ્રહણાત્ વોડિકજલશુક્તિશમ્બૂકભેદા બહુવિધા ગૃહ્યન્તે||૧૦૮||
Adhikarana 104 (109) · Śloka 109
કૂર્મકુમ્ભીરકર્કટકકૃષ્ણકર્કટકશિશુમારપ્રભૃતયઃ પાદિનઃ ||૧૦૯||
कूर्मकुम्भीरकर्कटककृष्णकर्कटकशिशुमारप्रभृतयः पादिनः ||१०९||
🔊 Audio coming soon
પાદિન આહ- કૂર્મેત્યાદિ| કૂર્મઃ કચ્છપઃ, સ તુ નાનાવિધો વર્તુલદીર્ઘમહદાદિભેદેન; કુમ્ભીરોઽપિ નાનાભેદો ઘડિયાલગોધાદિભેદેન; કર્કટોઽપિ દ્વિવિધઃ કૃષ્ણશુક્લભેદેન; શિશુમારો દૃત્યાકારોઽન્તર્વક્રો બહિર્નિઃશ્વાસમુક્, સોઽપિ દ્વિવિધો વર્તુલદીર્ઘભેદેન, દીર્ઘં `ફાણિત’ ઇતિ લોકાઃ પ્રાહુઃ, સ એવાત્ર ગૃહ્યતે પાદિત્વાત્| પ્રભૃતિગ્રહણાદ્ગ્રાહાદયઃ||૧૦૯||
Adhikarana 105 (110) · Śloka 110
શઙ્ખકૂર્માદયઃ સ્વાદુરસપાકા મરુન્નુદઃ | શીતાઃ સ્નિગ્ધા હિતાઃ પિત્તે વર્ચસ્યાઃ શ્લેષ્મવર્ધનાઃ ||૧૧૦||
शङ्खकूर्मादयः स्वादुरसपाका मरुन्नुदः | शीताः स्निग्धा हिताः पित्ते वर्चस्याः श्लेष्मवर्धनाः ||११०||
🔊 Audio coming soon
તેષાં કોશસ્થાનાં પાદિનાં ચૈકગુણત્વાદુભયોર્વર્ગયોર્ગુણમેકીકૃત્યાહ- શઙ્ખકૂર્માદય ઇત્યાદિ||૧૧૦||
Adhikarana 106 (111) · Śloka 111
કૃષ્ણકર્કટકસ્તેષાં બલ્યઃ કોષ્ણોઽનિલાપહઃ | શુક્લઃ સન્ધાનકૃત્ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રોઽનિલપિત્તહા ||૧૧૧||
कृष्णकर्कटकस्तेषां बल्यः कोष्णोऽनिलापहः | शुक्लः सन्धानकृत् सृष्टविण्मूत्रोऽनिलपित्तहा ||१११||
🔊 Audio coming soon
તેષાં મધ્યે કસ્યચિદ્ગુણમાહ- કૃષ્ણેત્યાદિ||૧૧૧||
Adhikarana 107 (112) · Śloka 112
મત્સ્યાસ્તુ દ્વિવિધા નાદેયાઃ સામુદ્રાશ્ચ ||૧૧૨||
मत्स्यास्तु द्विविधा नादेयाः सामुद्राश्च ||११२||
🔊 Audio coming soon
મત્સ્યાનાહ- મત્સ્યાસ્ત્વિત્યાદિ||૧૧૨||
Adhikarana 108 (113) · Śloka 113
તત્ર નાદેયાઃ- રોહિતપાઠીનપાટલારાજીવવર્મિગોમત્સ્યકૃષ્ણમત્સ્યવાગુઞ્જારમુરલસહસ્રદંષ્ટ્રપ્રભૃતયઃ ||૧૧૩||
तत्र नादेयाः- रोहितपाठीनपाटलाराजीववर्मिगोमत्स्यकृष्णमत्स्यवागुञ्जारमुरलसहस्रदंष्ट्रप्रभृतयः ||११३||
🔊 Audio coming soon
તત્ર નાદેયાનાહ- તત્રેત્યાદિ| રોહિતો ઘનશકલઃ પ્રસિદ્ધઃ; પાઠિનઃ પુનરશકલ એવ દીર્ઘો નિર્મલઃ સોઽપિ `વોયાલ ’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધ એવ; વર્મિઃ સર્પાકારો મત્સ્યઃ; ગોમત્સ્યઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ, ``કૃષ્ણમત્સ્યસ્તુ શકલી બહુકણ્ટકસંયુતઃ| કષાયવર્ણો રક્તાક્ષઃ, કથિતો મત્સ્યવેદિભિઃ’’- ઇતિ; વાગુઞ્જારઃ `વાહસ’ ઇતિ લોકે; સહસ્રદંષ્ટ્રો મહાપાઠિનઃ; શેષાસ્તુ કૈવર્તેભ્યો જ્ઞેયાઃ; પ્રભૃતિગ્રહણાચ્છફરાદયઃ||૧૧૩||
Adhikarana 109 (114) · Śloka 114
નાદેયા મધુરા મત્સ્યા ગુરવો મારુતાપહાઃ | રક્તપિત્તકરાશ્ચોષ્ણા વૃષ્યાઃ સ્નિગ્ધાલ્પવર્ચસઃ ||૧૧૪||
नादेया मधुरा मत्स्या गुरवो मारुतापहाः | रक्तपित्तकराश्चोष्णा वृष्याः स्निग्धाल्पवर्चसः ||११४||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સામાન્યગુણમાહ- નાદેયા ઇત્યાદિ||૧૧૪||
Adhikarana 110 (115) · Śloka 115
કષાયાનુરસસ્તેષાં શષ્પશૈવાલભોજનઃ | રોહિતો મારુતહરો નાત્યર્થં પિત્તકોપનઃ ||૧૧૫||
कषायानुरसस्तेषां शष्पशैवालभोजनः | रोहितो मारुतहरो नात्यर्थं पित्तकोपनः ||११५||
🔊 Audio coming soon
નાદેયાનામેવ કેષાઞ્ચિદ્ગુણવિશેષમાહ- કષાયેત્યાદિ| શષ્પં બાલતૃણં, શૈવાલં શૈવલમ્||૧૧૫||
Adhikarana 111 (116) · Śloka 116
પાઠીનઃ શ્લેષ્મલો વૃષ્યો નિદ્રાલુઃ પિશિતાશનઃ | દૂષયેદ્રક્તપિત્તં તુ કુષ્ઠરોગં કરોત્યસૌ | મુરલો બૃંહણો વૃષ્યઃ સ્તન્યશ્લેષ્મકરસ્તથા ||૧૧૬||
पाठीनः श्लेष्मलो वृष्यो निद्रालुः पिशिताशनः | दूषयेद्रक्तपित्तं तु कुष्ठरोगं करोत्यसौ | मुरलो बृंहणो वृष्यः स्तन्यश्लेष्मकरस्तथा ||११६||
🔊 Audio coming soon
પાઠીનમાહ- પાઠીન ઇત્યાદિ| પિશિતાશનો માંસભક્ષકઃ||૧૧૬||
Adhikarana 112 (117) · Śloka 117
સરસ્તડાગસમ્ભૂતાઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્વાદુરસાઃ સ્મૃતાઃ | મહાહ્રદેષુ બલિનઃ, સ્વલ્પેઽમ્ભસ્યબલાઃ સ્મૃતાઃ ||૧૧૭||
सरस्तडागसम्भूताः स्निग्धाः स्वादुरसाः स्मृताः | महाह्रदेषु बलिनः, स्वल्पेऽम्भस्यबलाः स्मृताः ||११७||
🔊 Audio coming soon
સરસ્તડાગાદિજાન્ મત્સ્યાનાહ- સર ઇત્યાદિ| હ્રદઃ `દ્રહઃ’ ઇતિ લોકે||૧૧૭||
Adhikarana 113 (118) · Śloka 118
તિમિતિમિઙ્ગિલકુલિશપાકમત્સ્યનિરુલનન્દિવાર(રુ)લકમકરગર્ગરચન્દ્રકમહામીનરાજીવપ્રભૃતયઃ સામુદ્રાઃ ||૧૧૮||
तिमितिमिङ्गिलकुलिशपाकमत्स्यनिरुलनन्दिवार(रु)लकमकरगर्गरचन्द्रकमहामीनराजीवप्रभृतयः सामुद्राः ||११८||
🔊 Audio coming soon
સામુદ્રાનાહ- તિમીત્યાદિ| તિમિર્મહત્તમો મત્સ્યઃ; તિમિઙ્ગિલસ્તતોઽપિ મહત્તમઃ; કુલિશઃ `કુડિશ’ ઇતિ લોકે; નન્દિવારલકઃ ‘સમુદ્રશિમ્બાક’ ઇતિ લોકે; મકરો હિંસ્રદંષ્ટ્રકઃ ; ગર્ગરઃ સ્વનામ્ના પ્રસિદ્ધઃ; ચન્દ્રકઃ પાર્શ્વેષુ કણ્ટકવલયિતો વર્તુલો મત્સ્યઃ; રાજીવો વજ્રાભો બહ્વાયતઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ; શેષાસ્તુ સમુદ્રતીરવાસિભ્યો જ્ઞેયાઃ| પ્રભૃતિગ્રહણાદન્યેઽપિ તેભ્ય એવ જ્ઞેયાઃ||૧૧૮||
Adhikarana 114 (119) · Śloka 120
સામુદ્રા ગુરવઃ સ્નિગ્ધા મધુરા નાતિપિત્તલાઃ | ઉષ્ણા વાતહરા વૃષ્યા વર્ચસ્યાઃ શ્લેષ્મવર્ધનાઃ ||૧૧૯|| બલાવહા વિશેષેણ માંસાશિત્વાત્ સમુદ્રજાઃ |૧૨૦|
सामुद्रा गुरवः स्निग्धा मधुरा नातिपित्तलाः | उष्णा वातहरा वृष्या वर्चस्याः श्लेष्मवर्धनाः ||११९|| बलावहा विशेषेण मांसाशित्वात् समुद्रजाः |१२०|
🔊 Audio coming soon
સામુદ્રમત્સ્યાનાં સામાન્યગુણમાહ- સામુદ્રા ઇત્યાદિ||૧૧૯||
Adhikarana 115 (120-121) · Śloka 121
સમુદ્રજેભ્યો નાદેયા બૃંહણત્વાદ્ગુણોત્તરાઃ ||૧૨૦|| તેષામપ્યનિલઘ્નત્વાચ્ચૌણ્ટ્યકૌપ્યૌ ગુણોત્તરૌ | સ્નિગ્ધત્વાત્ સ્વાદુપાકત્વાત્તયોર્વાપ્યા ગુણાધિકાઃ ||૧૨૧||
समुद्रजेभ्यो नादेया बृंहणत्वाद्गुणोत्तराः ||१२०|| तेषामप्यनिलघ्नत्वाच्चौण्ट्यकौप्यौ गुणोत्तरौ | स्निग्धत्वात् स्वादुपाकत्वात्तयोर्वाप्या गुणाधिकाः ||१२१||
🔊 Audio coming soon
સામુદ્રાદીનાં સારતરત્વમાહ- સમુદ્રજેભ્ય ઇત્યાદિ| ગુણોત્તરાઃ ગુણોત્કૃષ્ટાઃ| તેષાં નાદેયમત્સ્યાનામ્||૧૨૦-૧૨૧||
Adhikarana 116 (122-125) · Śloka 125
નાદેયા ગુરવો મધ્યે યસ્માત્ પુચ્છાસ્યચારિણઃ | સરસ્તડાગજાનાં તુ વિશેષેણ શિરો લઘુ ||૧૨૨|| અદૂરગોચરા યસ્માત્તસ્માદુત્સોદપાનજાઃ | કિઞ્ચિન્મુક્ત્વા શિરોદેશમત્યર્થં ગુરવસ્તુ તે ||૧૨૩|| અધસ્તાદ્ગુરવો જ્ઞેયા મત્સ્યાઃ સાગરસમ્ભવાઃ | ઉરોવિચરણાત્તેષાં પૂર્વમઙ્ગં લઘુ સ્મૃતમ્ ||૧૨૪|| ઇત્યાનૂપો મહાષ્યન્દી માંસવર્ગ ઉદીરિતઃ ||૧૨૫||
नादेया गुरवो मध्ये यस्मात् पुच्छास्यचारिणः | सरस्तडागजानां तु विशेषेण शिरो लघु ||१२२|| अदूरगोचरा यस्मात्तस्मादुत्सोदपानजाः | किञ्चिन्मुक्त्वा शिरोदेशमत्यर्थं गुरवस्तु ते ||१२३|| अधस्ताद्गुरवो ज्ञेया मत्स्याः सागरसम्भवाः | उरोविचरणात्तेषां पूर्वमङ्गं लघु स्मृतम् ||१२४|| इत्यानूपो महाष्यन्दी मांसवर्ग उदीरितः ||१२५||
🔊 Audio coming soon
નાદેયાદિમત્સ્યાવયવાનાં ગુરુલાઘવમાહ- નાદેયા ગુરવો મધ્યે ઇત્યાદિ| આસ્યં મુખમ્| અદૂરગોચરા અદૂરવિષયા અલ્પવ્યાયામા ઇત્યર્થઃ| ઉત્સોદપાનજા ગિરિપ્રસ્રવણજાઃ| મહાભિષ્યન્દીતિ દોષધાતુમલસ્રોતસામતિશયક્લેદકારીત્યર્થઃ; અન્યે ત્વન્યથા કૃત્વા પઠન્તિ, તદુચ્યતે- ``હૃદયસ્થાન્નનિર્યાસવાહિસ્રોતોમુખાનિ યત્| ભુક્તં લિમ્પતિ પૈચ્છિલ્યાદભિષ્યન્દિ તદુચ્યતે|| વૈશદ્યાત્ કફહન્તૃત્વાત્તાન્યેવ વિવૃણોતિ યત્| તદુક્તમનભિષ્યન્દિ દ્રવ્યં દ્રવ્યવિશારદૈઃ’’- ઇતિ||૧૨૨-૧૨૫||
Adhikarana 117 (126) · Śloka 126
તત્ર શુષ્કપૂતિવ્યાધિવિષસર્પહતદિગ્ધવિદ્ધજીર્ણકૃશબાલાનામસાત્મ્યચારિણાં ચ માંસાન્યભક્ષ્યાણિ, યસ્માદ્વિગતવ્યાપન્નાપહતપરિણતાલ્પાસમ્પૂર્ણવીર્યત્વાદ્દોષકરાણિ ભવન્તિ; એભ્યોઽન્યેષામુપાદેયં માંસમિતિ ||૧૨૬||
तत्र शुष्कपूतिव्याधिविषसर्पहतदिग्धविद्धजीर्णकृशबालानामसात्म्यचारिणां च मांसान्यभक्ष्याणि, यस्माद्विगतव्यापन्नापहतपरिणताल्पासम्पूर्णवीर्यत्वाद्दोषकराणि भवन्ति; एभ्योऽन्येषामुपादेयं मांसमिति ||१२६||
🔊 Audio coming soon
માંસમનુપાદેયમાહ- તત્રેત્યાદિ| પૂતિઃ શટિતઃ; હતશબ્દો વ્યાધિવિષસર્પૈઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; દિગ્ધવિદ્ધઃ વિષાદિલિપ્તશસ્રાદિવિદ્ધઃ, જીર્ણો વૃદ્ધઃ, કૃશો દુર્બલઃ, અસાત્મ્યચારિણામ્ અનુચિતાહારભક્ષિણામ્| કસ્માદનુપાદેયાનિત્યાહ- યસ્માદિત્યાદિ| બાલાનામસમ્પૂર્ણવીર્યત્વાદિત્યર્થઃ| અસાત્મ્યચારિણામનુપાદેયત્વે હેતુઃ સૂત્રકારેણ નિબન્ધકારૈશ્ચાનુક્તોઽપિ સ્વયમૂહ્યઃ| માંસમુપાદેયમાહ- એભ્ય ઇત્યાદિ| દોષરહિતં ગુણવત્, ગ્રાહ્યમિત્યર્થઃ||૧૨૬||
Adhikarana 118 (127-128) · Śloka 128
અરોચકં પ્રતિશ્યાયં ગુરુ શુષ્કં પ્રકીર્તિતમ્ | વિષવ્યાધિહતં મૃત્યું બાલં છર્દિં ચ કોપયેત્ ||૧૨૭|| કાસશ્વાસકરં વૃદ્ધં ત્રિદોષં વ્યાધિદૂષિતમ્ | ક્લિન્નમુત્ક્લેશજનનં કૃશં વાતપ્રકોપણમ્ ||૧૨૮||
अरोचकं प्रतिश्यायं गुरु शुष्कं प्रकीर्तितम् | विषव्याधिहतं मृत्युं बालं छर्दिं च कोपयेत् ||१२७|| कासश्वासकरं वृद्धं त्रिदोषं व्याधिदूषितम् | क्लिन्नमुत्क्लेशजननं कृशं वातप्रकोपणम् ||१२८||
🔊 Audio coming soon
શુષ્કાદીનાં દોષમાહ- અરોચકમિત્યાદિ| શુષ્કં માંસમરોચકં પ્રતિશ્યાયં ચ `કરોતિ’ ઇત્યધ્યાહારઃ| મૃત્યુમિતિ અત્રાપિ `કરોતિ’ ઇત્યધ્યાહારઃ| ક્લિન્નં શટિતમ્| ઉત્ક્લેશઃ થૂત્કરણમ્| અસાત્મ્યચારિણાં દોષઃ સ્વયમપ્યૂહ્યઃ||૧૨૭-૧૨૮||
Adhikarana 119 (129) · Śloka 129
સ્ત્રિયશ્ચતુષ્પાત્સુ, પુમાંસો વિહઙ્ગેષુ, મહાશરીરેષ્વલ્પશરીરાઃ, અલ્પશરીરેષુ મહાશરીરાઃ, પ્રધાનતમાઃ; એવમેકજાતીયાનાં મહાશરીરેભ્યઃ કૃશશરીરાઃપ્રધાનતમાઃ ||૧૨૯||
स्त्रियश्चतुष्पात्सु, पुमांसो विहङ्गेषु, महाशरीरेष्वल्पशरीराः, अल्पशरीरेषु महाशरीराः, प्रधानतमाः; एवमेकजातीयानां महाशरीरेभ्यः कृशशरीराःप्रधानतमाः ||१२९||
🔊 Audio coming soon
ગુણવન્માંસપ્રસઙ્ગેન લિઙ્ગાદ્યધિકૃત્યાહ- સ્ત્રિય ઇત્યાદિ| ચતુષ્પદાં મધ્યે સ્ત્રિયઃ પ્રધાનતમાઃ, વિહઙ્ગાનાં મધ્યે પુમાંસઃ પુરુષાઃ પ્રધાનતમાઃ| મહાશરીરેષ્વિત્યાદિ મહાશરીરેષુ ખડ્ગિમહિષાદિષુ, અલ્પશરીરા આનૂપા એવ રુરુપ્રભૃતયઃ પ્રધાનતમાઃ| અલ્પશરીરેષ્વિતિ અલ્પશરીરા વિષ્કિરા લાવાદયઃ, તેષુ મહાશરીરાઃ; કૃશમાંસસ્ય નિષિદ્ધત્વાત્||૧૨૯||
Adhikarana 120 (130-133) · Śloka 133
સ્થાનાદિકૃતં માંસસ્ય ગુરુલાઘવમુપદેક્ષ્યામઃ | તદ્યથા- રક્તાદિષુ શુક્રાન્તેષુ ધાતુષૂત્તરોત્તરા ગુરુતરાઃ, તથા સક્થિસ્કન્ધક્રોડશિરઃપાદકરકટીપૃષ્ઠચર્મકાલેયકયકૃદન્ત્રાણિ ||૧૩૦|| શિરઃસ્કન્ધં કટી પૃષ્ઠં સક્થિની ચાત્મપક્ષયોઃ | ગુરુ પૂર્વં વિજાનીયાદ્ધાતવસ્તુ યથોત્તરમ્ ||૧૩૧|| સર્વસ્ય પ્રાણિનો દેહે મધ્યો ગુરુરુદાહૃતઃ | પૂર્વભાગો ગુરુઃ પુંસામધોભાગસ્તુ યોષિતામ્ ||૧૩૨|| ઉરોગ્રીવં વિહઙ્ગાનાં વિશેષેણ ગુરુ સ્મૃતમ્ | પક્ષોત્ક્ષેપાત્સમો દૃષ્ટો મધ્યભાગસ્તુ પક્ષિણામ્ ||૧૩૩||
स्थानादिकृतं मांसस्य गुरुलाघवमुपदेक्ष्यामः | तद्यथा- रक्तादिषु शुक्रान्तेषु धातुषूत्तरोत्तरा गुरुतराः, तथा सक्थिस्कन्धक्रोडशिरःपादकरकटीपृष्ठचर्मकालेयकयकृदन्त्राणि ||१३०|| शिरःस्कन्धं कटी पृष्ठं सक्थिनी चात्मपक्षयोः | गुरु पूर्वं विजानीयाद्धातवस्तु यथोत्तरम् ||१३१|| सर्वस्य प्राणिनो देहे मध्यो गुरुरुदाहृतः | पूर्वभागो गुरुः पुंसामधोभागस्तु योषिताम् ||१३२|| उरोग्रीवं विहङ्गानां विशेषेण गुरु स्मृतम् | पक्षोत्क्षेपात्समो दृष्टो मध्यभागस्तु पक्षिणाम् ||१३३||
🔊 Audio coming soon
સ્થાનાદિકૃતમિત્યાદિ| રક્તાદિધાતૂનાં ગુરુલાઘવમુક્ત્વેતરાવયવાનાહ- તથેત્યાદિ| તથેતિ યથોત્તરં ગુરવઃ| સક્થિની ઊરૂ, સ્કન્ધો બાહુશિરઃ, ક્રોડો હૃદયસ્થાનં, પશ્ચાદ્ભાગસ્થિતૌ પાદૌ, અગ્રિમભાગસ્થિતૌ કરૌ, કાલેયકં વૃક્કં, યકૃત્ કાલખણ્ડં દક્ષિણભાગસ્થિતમ્| દ્વયં દ્વયમધિકૃત્યાહ- શિર ઇત્યાદિ| સ્કન્ધાચ્છિરો ગુરુ, પૃષ્ઠાત્ કટિઃ| સક્થિની ચાત્મપક્ષયોરિતિ સક્થિની દ્વે, તે ચાત્મપક્ષયોઃ સ્વાંશયોર્યથાપૂર્વં ગુરુણી જ્ઞેયે; તેન સક્થ્ન ઉત્તરભાગાપેક્ષયા પૂર્વો ભાગો ગુરુરિત્યર્થઃ | અન્યે તુ `આમપક્વયોઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, `પક્વાદામમાંસં ગુરુ’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ; તન્ન, પઞ્જિકાકારાભ્યાં દૂષિતત્વાત્| જેજ્જટસ્તુ શિર ઇત્યાદિ સઙ્ગ્રહશ્લોકત્વેન પઠતિ, તદપિ પઞ્જિકાકારૌ ન મન્યેતે| સર્વસ્યાપિ શરીરસ્ય મધ્યે કો ભાગો ગુરુરિત્યાહ- સર્વસ્યેત્યાદિ| સ્ત્રીપુરુષવિભાગેનાહ- પૂર્વભાગ ઇત્યાદિ| પૂર્વભાગ ઉપરિષ્ટાદ્ભાગઃ| પક્ષિણામાહ- ઉરોગ્રીવમિત્યાદિ| સમ ઇતિ નાતિગુરુર્નાતિલઘુરિત્યર્થઃ||૧૩૦-૧૩૩||
Adhikarana 121 (134) · Śloka 135
અતીવ રૂક્ષં માંસં તુ વિહઙ્ગાનાં ફલાશિનામ્ | બૃંહણં માંસમત્યર્થં ખગાનાં પિશિતાશિનામ્ ||૧૩૪|| મત્સ્યાશિનાં પિત્તકરં વાતઘ્નં ધાન્યચારિનામ્ |૧૩૫|
अतीव रूक्षं मांसं तु विहङ्गानां फलाशिनाम् | बृंहणं मांसमत्यर्थं खगानां पिशिताशिनाम् ||१३४|| मत्स्याशिनां पित्तकरं वातघ्नं धान्यचारिनाम् |१३५|
🔊 Audio coming soon
આહારવિશેષેણાપિ માંસેષુ રૌક્ષ્યાદિવિશેષમાહ- અતીવેત્યાદિ| ફલાશિનાં માંસમિતરમાંસાપેક્ષયા રૂક્ષમ્||૧૩૪||-
Adhikarana 122 (135-136) · Śloka 136
જલજાનૂપજા ગ્રામ્યા ક્રચ્યાદૈકશફાસ્તથા ||૧૩૫|| પ્રસહા બિલવાસાશ્ચ યે ચ જઙ્ઘાલસઞ્જ્ઞિતાઃ | પ્રતુદા વિષ્કિરાશ્ચૈવ લઘવઃ સ્યુર્યથોત્તરમ્ | અલ્પાભિષ્યન્દિનશ્ચૈવ યથાપૂર્વમતોઽન્યથા ||૧૩૬||
जलजानूपजा ग्राम्या क्रच्यादैकशफास्तथा ||१३५|| प्रसहा बिलवासाश्च ये च जङ्घालसञ्ज्ञिताः | प्रतुदा विष्किराश्चैव लघवः स्युर्यथोत्तरम् | अल्पाभिष्यन्दिनश्चैव यथापूर्वमतोऽन्यथा ||१३६||
🔊 Audio coming soon
ઉક્તવર્ગાણાં ગુરુલાઘવમાહ- જલજેત્યાદિ| અતોઽસ્માલ્લઘુત્વાદલ્પાભિષ્યન્દિત્વાચ્ચ| અન્યથેતિ મહાભિષ્યન્દિનો ગુરવશ્ચેત્યર્થઃ||૧૩૫-૧૩૬||
Adhikarana 123 (137) · Śloka 137
પ્રામાણાધિકાસ્તુ સ્વજાતાવલ્પસારા ગુરવશ્ચ | સર્વપ્રાણિનાં સર્વશરીરેભ્યઃ પ્રધાનતમા ભવન્તિ યકૃત્પ્રદેશવર્તિનસ્તાનાદદીત; પ્રધાનાલાભે મધ્યમવયસ્કં સદ્યસ્કમક્લિષ્ટમુપાદેયં માંસમિતિ ||૧૩૭||
प्रामाणाधिकास्तु स्वजातावल्पसारा गुरवश्च | सर्वप्राणिनां सर्वशरीरेभ्यः प्रधानतमा भवन्ति यकृत्प्रदेशवर्तिनस्तानाददीत; प्रधानालाभे मध्यमवयस्कं सद्यस्कमक्लिष्टमुपादेयं मांसमिति ||१३७||
🔊 Audio coming soon
પ્રમાણેત્યાદિ| સ્વજાતૌ આત્મીયજાતૌ| અલ્પસારાઃ તુચ્છબલા ઇત્યર્થઃ| સત્યાં કૃત્સ્નશરીરપ્રાપ્તૌ ગુણવચ્છરીરાવયવગ્રહણં નિર્દિશન્નાહ- સર્વેત્યાદિ| યકૃત્પ્રદેશવર્તિશબ્દેન યકૃત્પ્રદેશે યા દીર્ઘાકારા માંસવર્તયો ભવન્તિ તા ઇહ ગૃહ્યન્તે; એતેન સમસ્તશરીરપ્રાપ્તાવપિ વિશિષ્ટશરીરાવયવગ્રહણમુક્તમ્| અન્યે તુ `સર્વપ્રાણિનાં સર્વશરીરેભ્યઃ પ્રધાનતમા યા વર્તિર્ભવતિ તામાદદીત’ ઇતિ પઠન્તિ; `માંસલેષ્વવકાશેષુ યા વર્તયો ભવન્તિ તા ગ્રાહ્યા’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| તદલાભે મધ્યમવયઃસ્થં સામાન્યદેશજમપિ ગ્રાહ્યમિત્યાહ- પ્રધાનાલાભે ઇત્યાદિ| મધ્યમવયસ્થં માંસમિતિ મધ્યમવયઃસ્થસ્ય પ્રાણિન ઇત્યર્થઃ| અન્યે `મધ્યં વયઃસ્થં’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- મધ્યં ગ્રાહ્યમિતિ તદ્વયઃસ્થસ્ય તરુણસ્યેત્યર્થઃ| સદ્યસ્કં સદ્યોહતમાંસમ્| અક્લિષ્ટં મનોઽનુકૂલમ્||૧૩૭||
Adhikarana 124 (138) · Śloka 138
ભવતિ ચાત્ર- ચરઃ શરીરાવયવાઃ સ્વભાવો ધાતવઃ ક્રિયા | લિઙ્ગં પ્રમાણં સંસ્કારો માત્રા ચાસ્મિન્ પરીક્ષ્યતે ||૧૩૮|| ઇતિ માંસવર્ગઃ |
भवति चात्र- चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रिया | लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते ||१३८|| इति मांसवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીમુક્તં સર્વં ગુરુલાઘવહેતું સુખસ્મરણાર્થમેકીકૃત્ય શ્લોકેન નિર્દિશન્નાહ- ચર ઇત્યાદિ| પરીક્ષ્યત ઇતિ ચરાદિભિઃ સર્વૈઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| ચરશબ્દોઽત્રાહારવિહારયોર્વર્તતે; તદ્યથા- કસ્મિન્ દેશેઽયં વિહરતિ ધન્વનિ અનૂપે વા જલે વા વિયતિ વા; કિં પુનરયમાહરતિ અતિગુર્વતિલઘુ વા, શીતમુષ્ણં વા, સ્નિગ્ધં રૂક્ષં વા; તત્તદાહારવિહારગુણભાવિતશરીરધાતોર્મૃગસ્ય પક્ષિણો વા તત્તદ્ગુણમેવ માંસમિતિ ભાવઃ| આહારો યથા- `શષ્પશૈવાલભોજના’ ઇત્યાદિ| વિહારો યથા- `અતીવાસન્નનિલયા’ ઇત્યાદિ| શરીરાવયવાઃ પરીક્ષ્યન્તે; તદ્યથા- `ઉરોગ્રીવં વિહઙ્ગાનાં વિશેષેણ ગુરુ સ્મૃતમ્’ ઇત્યાદિ| સ્વભાવો યથા- `સ્વભાવાલ્લઘવો મુદ્ગાસ્તથા લાવકપિઞ્જલાઃ’ ઇતિ| સ્વભાવોઽત્રાચાર્યેણ નોક્તઃ, સર્વત્રૈવ ચરાદિષ્વષ્ટાસ્વપિ સ્વભાવસ્યાનુષઙ્ગાત્| `ધાતવસ્તુ યથોત્તરમ્’ ઇત્યાદિ ધાતુપરીક્ષા| ક્રિયા યથા- `ઉરોવિચરણાત્તેષાં પૂર્વમઙ્ગં લઘુ સ્મૃતમ્’ ઇત્યાદિ| લિઙ્ગં યથા- `સ્ત્રિયશ્ચતુષ્પાદેષુ, પુમાંસો વિહઙ્ગેષુ’ ઇતિ| પ્રમાણમિતિ `મહાશરીરેષ્વલ્પશરીરા’ ઇત્યાદિ| સંસ્કારો યથા- `સ્નેહગોરસધાન્યામ્લફલામ્લૈરમ્લિતં ચ યત્| યથોત્તરં લઘુ’ ઇત્યાદિ| માત્રા ચાસ્મિન્નિતિ `ગુરૂણામર્ધસૌહિત્યં લઘૂનાં તૃપ્તિરિષ્યતે’; માત્રા ચેતિ ચકારાદગ્નિરપિ પરીક્ષ્યતે, તેનાગ્નિબલાપેક્ષિણી દ્રવ્યગુરુલાઘવાપેક્ષિણી ચ માત્રા| તદેવં ચરાદીન્ પરીક્ષ્ય માંસેષુ ગુરુલાઘવં વાચ્યમિત્યર્થઃ| ઇતિ માંસવર્ગઃ||૧૩૮||
Adhikarana 125 (139) · Śloka 139
અથ ફલવર્ગઃ | અત ઊર્ધ્વં ફલાન્યુપદેક્ષ્યામઃ | તદ્યથા- દાડિમામલકબદરકોલકર્કન્ધુસૌવીરસિઞ્ચિતિકાફલકપિત્થમાતુલુઙ્ગામ્રામ્રાતકકરમર્દપ્રિયાલનારઙ્ગ- જમ્બીરલકુચભવ્યપારાવતવેત્રફલપ્રાચીનામલકતિન્તિડીકનીપકોશામ્રામ્લીકાપ્રભૃતીનિ ||૧૩૯||
अथ फलवर्गः | अत ऊर्ध्वं फलान्युपदेक्ष्यामः | तद्यथा- दाडिमामलकबदरकोलकर्कन्धुसौवीरसिञ्चितिकाफलकपित्थमातुलुङ्गाम्राम्रातककरमर्दप्रियालनारङ्ग- जम्बीरलकुचभव्यपारावतवेत्रफलप्राचीनामलकतिन्तिडीकनीपकोशाम्राम्लीकाप्रभृतीनि ||१३९||
🔊 Audio coming soon
દાડિમેત્યાદિ| દાડિમામલકે પ્રસિદ્ધે; વદરં મહત્; કોલં મધ્યપ્રમાણં બદરં; કર્કન્ધુ અલ્પં; સૌવીરં મહત્તમમામપક્વાવસ્થાસુ મધુરં મરુદેશજં; સિઞ્ચિતિકાફલં તદ્ભેદ એવાતિમધુરો મુષ્ઠિપ્રમાણ ઉત્તરાપથજઃ; કપિત્થં સ્વનામપ્રસિદ્ધં; માતુલુઙ્ગં બીજપૂરકં; આમ્રં પ્રસિદ્ધમ્; આમ્રાતકમામ્રફલસદૃશમ્ ‘અમ્રાટકં’ ઇતિ લોકે; કરમર્દઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ; પ્રિયાલશ્ચારો મધુરામ્લફલઃ પ્રાયશો મગધેષુ; નારઙ્ગજમ્બીરલકુચાનિ પ્રસિદ્ધાનિ; ભવ્યમારુકં કાર્તિકેયપુરે પ્રસિદ્ધમ્, અન્યે તુ કર્મરઙ્ગફલં ભવ્યમાહુઃ, `ભવ્યં તાલફલોપમં કેવલવલ્કલસંહતિમાત્રમ્’ ઇત્યપરે; પારાવતઃ કામરૂપે ફલં પાકકાલે ધવલલોહિતં મધુરામ્લં ચ; વેત્રફલં પદ્મબીજસમં; પ્રાચીનામલકં પ્રાગ્દેશોદ્ભવં `પાનીયામલકં’ ઇતિ લોકે; તિન્તિડીકં વૃક્ષામ્લં; નીપં કદમ્બફલં; કોશામ્રં ‘કૌસિમ્બ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધં; અમ્લિકા પ્રસિદ્ધા ચિઞ્ચા વક્રફલા; પ્રભૃતિગ્રહણાદેવઞ્જાતીયાન્યન્યાન્યપિ||૧૩૯||
Adhikarana 126 (140) · Śloka 140
અમ્લાનિ રસતઃ પાકે ગુરૂણ્યુષ્ણાનિ વીર્યતઃ | પિત્તલાન્યનિલઘ્નાનિ કફોત્ક્લેશકરાણિ ચ ||૧૪૦||
अम्लानि रसतः पाके गुरूण्युष्णानि वीर्यतः | पित्तलान्यनिलघ्नानि कफोत्क्लेशकराणि च ||१४०||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સામાન્યગુણમાહ- અમ્લાનીત્યાદિ| અમ્લાનિ અમ્લરસોત્કટાનિ||૧૪૦||
Adhikarana 127 (141-142) · Śloka 142
કષાયાનુરસં તેષાં દાડિમં નાતિપિત્તલમ્ | દીપનીયં રુચિકરં હૃદ્યં વર્ચોવિબન્ધનમ્ ||૧૪૧|| દ્વિવિધં તત્તુ વિજ્ઞેયં મધુરં ચામ્લમેવ ચ | ત્રિદોષઘ્નં તુ મધુરમમ્લં વાતકફાપહમ્ ||૧૪૨||
कषायानुरसं तेषां दाडिमं नातिपित्तलम् | दीपनीयं रुचिकरं हृद्यं वर्चोविबन्धनम् ||१४१|| द्विविधं तत्तु विज्ञेयं मधुरं चाम्लमेव च | त्रिदोषघ्नं तु मधुरमम्लं वातकफापहम् ||१४२||
🔊 Audio coming soon
એષાં કેષાઞ્ચિદ્ગુણવિશેષમાહ- કષાયાનુરસમિત્યાદિ| નાતિપિત્તલમિતિ અમ્લદાડિમફલવિશેષણમ્, ઈષત્ પિત્તકરમિત્યર્થઃ| ચરકેઽપિ `સર્વં પિત્તલમમ્લમન્યત્ર દાડિમામલકાત્’ (ચ. સૂ. અ. ૨૭) ઇત્યત્ર ભટ્ટારહરિચન્દ્રેણ દાડિમગ્રહણં નિરસ્ય `અન્યત્રામલકાત્’ ઇત્યેષ એવ પાઠઃ પુરસ્કૃત ઇતિ પઞ્જિકાકારૌ, જેજ્ઝટસ્તુ `અમ્લં દાડિમં પિત્તં ન કરોતિ ન શમયતિ’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયતિ, ઈષત્પિત્તલપાઠં ચ યુક્તં મન્યતે| સર્વમપિ મધુરામ્લં; મધુરરસોત્કટં મધુરમિત્યુચ્યતે, અમ્લરસોત્કટમમ્લમિત્યુચ્યત ઇતિ દ્વિવિધમ્||૧૪૧-૧૪૨||
Adhikarana 128 (143-148) · Śloka 148
અમ્લં સમધુરં તિક્તં કષાયં કટુકં સરમ્ | ચક્ષુષ્યં સર્વદોષઘ્નં વૃષ્યમામલકીફલમ્ ||૧૪૩|| હન્તિ વાતં તદમ્લત્વાત્ પિત્તં માધુર્યશૈત્યતઃ | કફં રૂક્ષકષાયત્વાત્ ફલેભ્યોઽભ્યધિકં ચ તત્ ||૧૪૪|| કર્કન્ધુકોલબદરમામં પિત્તકફાવહમ્ | પક્વં પિત્તાનિલહરં સ્નિગ્ધં સમધુરં સરમ્ ||૧૪૫|| પુરાતનં તૃટ્શમનં શ્રમઘ્નં દીપનં લઘુ | સૌવીરં બદરં સ્નિગ્ધં મધુરં વાતપિત્તજિત્ ||૧૪૬|| કષાયં સ્વાદુ સઙ્ગ્રાહિ શીતં સિઞ્ચિતિકાફલમ્ | આમં કપિત્થમસ્વર્યં કફઘ્નં ગ્રાહિ વાતલમ્ ||૧૪૭|| કફાનિલહરં પક્વં મધુરામ્લરસં ગુરુ | શ્વાસકાસારુચિહરં તૃષ્ણાઘ્નં કણ્ઠશોધનમ્ ||૧૪૮||
अम्लं समधुरं तिक्तं कषायं कटुकं सरम् | चक्षुष्यं सर्वदोषघ्नं वृष्यमामलकीफलम् ||१४३|| हन्ति वातं तदम्लत्वात् पित्तं माधुर्यशैत्यतः | कफं रूक्षकषायत्वात् फलेभ्योऽभ्यधिकं च तत् ||१४४|| कर्कन्धुकोलबदरमामं पित्तकफावहम् | पक्वं पित्तानिलहरं स्निग्धं समधुरं सरम् ||१४५|| पुरातनं तृट्शमनं श्रमघ्नं दीपनं लघु | सौवीरं बदरं स्निग्धं मधुरं वातपित्तजित् ||१४६|| कषायं स्वादु सङ्ग्राहि शीतं सिञ्चितिकाफलम् | आमं कपित्थमस्वर्यं कफघ्नं ग्राहि वातलम् ||१४७|| कफानिलहरं पक्वं मधुराम्लरसं गुरु | श्वासकासारुचिहरं तृष्णाघ्नं कण्ठशोधनम् ||१४८||
🔊 Audio coming soon
અમ્લમિત્યાદિ| ફલેભ્યોઽભ્યધિકં ચ તદિતિ અપરેભ્યઃ ફલેભ્યો યદામલકીફલં તદ્ગુણેન કૃત્વાઽધિકમિત્યર્થઃ| આમલકે પ્રભાવાન્ન સમાનગુણૈઃ કોપઃ||૧૪૩-૧૪૮||
Adhikarana 130 (149-151) · Śloka 152
લઘ્વમ્લં દીપનં હૃદ્યં માતુલુઙ્ગમુદાહૃતમ્ | ત્વક્ તિક્તા દુર્જરા તસ્ય વાતક્રિમિકફાપહા ||૧૪૯|| સ્વાદુ શીતં ગુરુ સ્નિગ્ધં માંસં મારુતપિત્તજિત્ | મેધ્યં શૂલાનિલચ્છર્દિકફારોચકનાશનમ્ ||૧૫૦|| દીપનં લઘુ સઙ્ગ્રાહિ ગુલ્માર્શોઘ્નં તુ કેસરમ્ | શૂલાજીર્ણવિબન્ધેષુ મન્દેઽગ્નૌ કફમારુતે ||૧૫૧|| અરુચૌ ચ વિશેષેણ રસસ્તસ્યોપદિશ્યતે |૧૫૨|
लघ्वम्लं दीपनं हृद्यं मातुलुङ्गमुदाहृतम् | त्वक् तिक्ता दुर्जरा तस्य वातक्रिमिकफापहा ||१४९|| स्वादु शीतं गुरु स्निग्धं मांसं मारुतपित्तजित् | मेध्यं शूलानिलच्छर्दिकफारोचकनाशनम् ||१५०|| दीपनं लघु सङ्ग्राहि गुल्मार्शोघ्नं तु केसरम् | शूलाजीर्णविबन्धेषु मन्देऽग्नौ कफमारुते ||१५१|| अरुचौ च विशेषेण रसस्तस्योपदिश्यते |१५२|
🔊 Audio coming soon
માંસં કટાહમિત્યર્થઃ| મેધ્યં મેધાયૈ હિતમ્| કેશરં બીજપૂરાન્તર્ગતં તન્તુજાલં ‘ચડુડી’ ઇતિ લોકે||૧૪૯-૧૫૧||-
Adhikarana 131 (152-154) · Śloka 155
પિત્તાનિલકરં બાલં પિત્તલં બદ્ધકેસરમ્ ||૧૫૨|| હૃદ્યં વર્ણકરં રુચ્યં રક્તમાંસબલપ્રદમ્ | કષાયાનુરસં સ્વાદુ વાતઘ્નં બૃંહણં ગુરુ ||૧૫૩|| પિત્તાવિરોધિ સમ્પક્વમામ્રં શુક્રવિવર્ધનમ્ | બૃંહણં મધુરં બલ્યં ગુરુ વિષ્ટભ્ય જીર્યતિ ||૧૫૪|| આમ્રાતકફલં વૃષ્યં સસ્નેહં શ્લેષ્મવર્ધનમ્ |૧૫૫|
पित्तानिलकरं बालं पित्तलं बद्धकेसरम् ||१५२|| हृद्यं वर्णकरं रुच्यं रक्तमांसबलप्रदम् | कषायानुरसं स्वादु वातघ्नं बृंहणं गुरु ||१५३|| पित्ताविरोधि सम्पक्वमाम्रं शुक्रविवर्धनम् | बृंहणं मधुरं बल्यं गुरु विष्टभ्य जीर्यति ||१५४|| आम्रातकफलं वृष्यं सस्नेहं श्लेष्मवर्धनम् |१५५|
🔊 Audio coming soon
પિત્તેત્યાદિ| બદ્ધકેશરં બદ્ધતન્તુજાલમ્| પિત્તાવિરોધીતિ ઈષત્ પિત્તવિરોધિ ઈષત્ પિત્તશમનમિત્યર્થઃ; અન્યે પિત્તલં ભવતીત્યાહુઃ||૧૫૨-૧૫૪||-
Adhikarana 132 (155) · Śloka 155
ત્રિદોષવિષ્ટમ્ભકરં લકુચં શુક્રનાશનમ્ ||૧૫૫||
त्रिदोषविष्टम्भकरं लकुचं शुक्रनाशनम् ||१५५||
🔊 Audio coming soon
ત્રિદોષેત્યાદિ| સવાતતોદશૂલા મલસ્યાપ્રવૃત્તિર્વિષ્ટમ્ભઃ, અન્યે ગુડગુડાશબ્દમાહુઃ||૧૫૫||
Adhikarana 133 (156-162) · Śloka 162
અમ્લં તૃષાપહં રુચ્યં પિત્તકૃત્ કરમર્દકમ્ | વાતપિત્તહરં વૃષ્યં પ્રિયાલં ગુરુ શીતલમ્ ||૧૫૬|| હૃદ્યં સ્વાદુ કષાયામ્લં ભવ્યમાસ્યવિશોધનમ્ | પિત્તશ્લેષ્મહરં ગ્રાહિ ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્ ||૧૫૭|| પારાવતં સમધુરં રુચ્યમત્યગ્નિવાતનુત્ | ગરદોષહરં નીપં પ્રાચીનામલકં તથા ||૧૫૮|| વાતાપહં તિન્તિડીકમામં પિત્તબલાસકૃત્ | ગ્રાહ્યુષ્ણં દીપનં રુચ્યં સમ્પક્વં કફવાતનુત્ ||૧૫૯|| તસ્માદલ્પાન્તરગુણં કોશામ્રફલમુચ્યતે | અમ્લીકાયાઃ ફલં પક્વં તદ્વદ્ભેદિ તુ કેવલમ્ ||૧૬૦|| અમ્લં સમધુરં હૃદ્યં વિશદં ભક્તરોચનમ્ | વાતઘ્નં દુર્જરં પ્રોક્તં નારઙ્ગસ્ય ફલં ગુરુ ||૧૬૧|| તૃષ્ણાશૂલકફોત્ક્લેશચ્છર્દિશ્વાસનિવારણમ્ | વાતશ્લેષ્મવિબન્ધઘ્નં જમ્બીરં ગુરુ પિત્તકૃત્ | ઐરાવતં દન્તશઠમમ્લં શોણિતપિત્તકૃત્ ||૧૬૨||
अम्लं तृषापहं रुच्यं पित्तकृत् करमर्दकम् | वातपित्तहरं वृष्यं प्रियालं गुरु शीतलम् ||१५६|| हृद्यं स्वादु कषायाम्लं भव्यमास्यविशोधनम् | पित्तश्लेष्महरं ग्राहि गुरु विष्टम्भि शीतलम् ||१५७|| पारावतं समधुरं रुच्यमत्यग्निवातनुत् | गरदोषहरं नीपं प्राचीनामलकं तथा ||१५८|| वातापहं तिन्तिडीकमामं पित्तबलासकृत् | ग्राह्युष्णं दीपनं रुच्यं सम्पक्वं कफवातनुत् ||१५९|| तस्मादल्पान्तरगुणं कोशाम्रफलमुच्यते | अम्लीकायाः फलं पक्वं तद्वद्भेदि तु केवलम् ||१६०|| अम्लं समधुरं हृद्यं विशदं भक्तरोचनम् | वातघ्नं दुर्जरं प्रोक्तं नारङ्गस्य फलं गुरु ||१६१|| तृष्णाशूलकफोत्क्लेशच्छर्दिश्वासनिवारणम् | वातश्लेष्मविबन्धघ्नं जम्बीरं गुरु पित्तकृत् | ऐरावतं दन्तशठमम्लं शोणितपित्तकृत् ||१६२||
🔊 Audio coming soon
અમ્લમિત્યાદિ| ગરદોષહરમિતિ ગરહરં ત્રિદોષહરં ચ| દુર્જરં દુઃખમુત્પાદ્ય પાકં ગચ્છતિ| ગુરુ ચિરપાકિ| તૃષ્ણેત્યાદિ| ઇમં જમ્બીરગુણપાઠં પઞ્જિકાકારો ન મન્યતે, ‘ઐરાવતં દન્તશઠમમ્લં શોણિતપિત્તકૃત્’ ઇતિ દન્તશઠશબ્દેન જમ્બીરસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્; ‘જમ્બીરનાનાવિધત્વાદુભયપાઠ’ ઇત્યન્યે||૧૫૬-૧૬૨||
Adhikarana 134 (163) · Śloka 163
ક્ષીરવૃક્ષફલજામ્બવરાજાદનતોદનશીતફલતિન્દુકબકુલધન્વનાશ્મન્તકાશ્વકર્ણફલ્ગુ- પરૂષકગાઙ્ગેરુકીપુષ્કરવર્તિબિલ્વબિમ્બીપ્રભૃતીનિ ||૧૬૩||
क्षीरवृक्षफलजाम्बवराजादनतोदनशीतफलतिन्दुकबकुलधन्वनाश्मन्तकाश्वकर्णफल्गु- परूषकगाङ्गेरुकीपुष्करवर्तिबिल्वबिम्बीप्रभृतीनि ||१६३||
🔊 Audio coming soon
કષાયરસપ્રાયમાહ- ક્ષીરવૃક્ષેત્યાદિ| ક્ષીરવૃક્ષા ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષાદયઃ; જામ્બવં જમ્બૂઃ; રાજાદનં ક્ષીરિકા; તોદનં રાજપ્રિયં; શીતફલં ‘રાવણામ્લિકા’ ઇતિ પ્રસિદ્ધં,. ‘કાશ્મીરામ્લિકા’ ઇત્યેકે; તિન્દુકઃ કાલસારો વૃક્ષઃ; બકુલઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ; ધન્વનં ધનુર્વૃક્ષફલં `ધામણ’ ઇતિ લોકે; અશ્મન્તકો યમલપત્રકઃ `આસન્ત’ ઇતિ લોકે; અશ્વકર્ણઃ પૂર્વદેશે ગન્ધમુણ્ડોઽશ્વત્થસદૃશઃ; ફલ્ગુઃ કાકોદુમ્બરિકા, `કદુમ્બરી’ ઇતિ લોકે| પરૂષકોઽલ્પાસ્થિમૃદુફલઃ `ફાલસા ’ ઇતિ લોકે; ગાઙ્ગેરુકી નાગબલા; પુષ્કરવર્તિઃ `આમોદં’ ઇત્યુત્તરાપથે; બિલ્વઃ પ્રસિદ્ધઃ; બિમ્બી કુન્દરિકા | પ્રભૃતિગ્રહણાત્ ટઙ્કાદયઃ||૧૬૩||
Adhikarana 135 (164) · Śloka 164
ફલાન્યેતાનિ શીતાનિ કફપિત્તહરાણિ ચ | સઙ્ગ્રાહકાણિ રૂક્ષાણિ કષાયમધુરાણિ ચ ||૧૬૪||
फलान्येतानि शीतानि कफपित्तहराणि च | सङ्ग्राहकाणि रूक्षाणि कषायमधुराणि च ||१६४||
🔊 Audio coming soon
એષાં સામાન્યગુણમાહ- ફલાન્યેતાનીત્યાદિ||૧૬૪||
Adhikarana 136 (164-176) · Śloka 176
ક્ષીરવૃક્ષફલં તેષાં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્ | કષાયં મધુરં સામ્લં નાતિમારુતકોપનમ્ ||૧૬૫|| અત્યર્થં વાતલં ગ્રાહિ જામ્બવં કફપિત્તજિત્ | સ્નિગ્ધં સ્વાદુ કષાયં ચ રાજાદનફલં ગુરુ ||૧૬૬|| કષાયં મધુરં રૂક્ષં તોદનં કફવાતજિત્ | અમ્લોષ્ણં લઘુ સઙ્ગ્રાહિ સ્નિગ્ધં પિત્તાગ્નિવર્ધનમ્ ||૧૬૭|| આમં કષાયં સઙ્ગ્રાહિ તિન્દુકં વાતકોપનમ્ | વિપાકે ગુરુ સમ્પક્વં મધુરં કફપિત્તજિત્ ||૧૬૮|| મધુરં ચ કષાયં ચ સ્નિગ્ધં સઙ્ગ્રાહિ બાકુલમ્ | સ્થિરીકરં ચ દન્તાનાં વિશદં ફલમુચ્યતે ||૧૬૯|| સકષાયં હિમં સ્વાદુ ધાન્વનં કફવાતજિત્ | તદ્વદ્ગાઙ્ગેરુકં વિદ્યાદશ્મન્તકફલાનિ ચ ||૧૭૦|| વિષ્ટમ્ભિ મધુરં સ્નિગ્ધં ફલ્ગુજં તર્પણં ગુરુ | અત્યમ્લમીષન્મધુરં કષાયાનુરસં લઘુ ||૧૭૧|| વાતઘ્નં પિત્તજનમામં વિદ્યાત્ પરુષકમ્ | તદેવ પક્વં મધુરં વાતપિત્તનિબર્હણમ્ ||૧૭૨|| વિપાકે મધુરં શીતં રક્તપિત્તપ્રસાદનમ્ | પૌષ્કરં સ્વાદુ વિષ્ટમ્ભિ બલ્યં કફકરં ફલમ્ ||૧૭૩|| કફાનિલહરં તીક્ષ્ણં સ્નિગ્ધં સઙ્ગ્રાહિ દીપનમ્ | કટુતિક્તકષાયોષ્ણં બાલં બિલ્વમુદાહૃતમ્ ||૧૭૪|| વિદ્યાત્તદેવ સમ્પક્વં મધુરાનુરસં ગુરુ | વિદાહિ વિષ્ટમ્ભકરં દોષકૃત્ પૂતિમારુતમ્ ||૧૭૫|| બિમ્બીફલં સાશ્વકર્ણં સ્તન્યકૃત્ કફપિત્તજિત્ | તૃડ્દાહજ્વરપિત્તાસૃક્કાસશ્વાસક્ષયાપહમ્ ||૧૭૬||
क्षीरवृक्षफलं तेषां गुरु विष्टम्भि शीतलम् | कषायं मधुरं साम्लं नातिमारुतकोपनम् ||१६५|| अत्यर्थं वातलं ग्राहि जाम्बवं कफपित्तजित् | स्निग्धं स्वादु कषायं च राजादनफलं गुरु ||१६६|| कषायं मधुरं रूक्षं तोदनं कफवातजित् | अम्लोष्णं लघु सङ्ग्राहि स्निग्धं पित्ताग्निवर्धनम् ||१६७|| आमं कषायं सङ्ग्राहि तिन्दुकं वातकोपनम् | विपाके गुरु सम्पक्वं मधुरं कफपित्तजित् ||१६८|| मधुरं च कषायं च स्निग्धं सङ्ग्राहि बाकुलम् | स्थिरीकरं च दन्तानां विशदं फलमुच्यते ||१६९|| सकषायं हिमं स्वादु धान्वनं कफवातजित् | तद्वद्गाङ्गेरुकं विद्यादश्मन्तकफलानि च ||१७०|| विष्टम्भि मधुरं स्निग्धं फल्गुजं तर्पणं गुरु | अत्यम्लमीषन्मधुरं कषायानुरसं लघु ||१७१|| वातघ्नं पित्तजनमामं विद्यात् परुषकम् | तदेव पक्वं मधुरं वातपित्तनिबर्हणम् ||१७२|| विपाके मधुरं शीतं रक्तपित्तप्रसादनम् | पौष्करं स्वादु विष्टम्भि बल्यं कफकरं फलम् ||१७३|| कफानिलहरं तीक्ष्णं स्निग्धं सङ्ग्राहि दीपनम् | कटुतिक्तकषायोष्णं बालं बिल्वमुदाहृतम् ||१७४|| विद्यात्तदेव सम्पक्वं मधुरानुरसं गुरु | विदाहि विष्टम्भकरं दोषकृत् पूतिमारुतम् ||१७५|| बिम्बीफलं साश्वकर्णं स्तन्यकृत् कफपित्तजित् | तृड्दाहज्वरपित्तासृक्कासश्वासक्षयापहम् ||१७६||
🔊 Audio coming soon
તેષાં કેષાઞ્ચિદ્ગુણવિશેષમાહ- ક્ષીરવૃક્ષફલમિત્યાદિ| પૂતિમારુતમિતિ પૂતિઃ સુગન્ધિર્મારુતો યસ્યેતિ તત્ પૂતિમારુતમ્| પૂતિશબ્દોઽયં સુગન્ધિવાચી; યથા- પૂતિઃ ખટ્વાશઃ, વનજા મધુકર્કટી પૂતિપુષ્પેતિ સુગન્ધિપુષ્પેત્યર્થઃ; એતેન પૂતિમારુતં સુગન્ધિગન્ધં પક્વં ભવતીત્યર્થઃ| કેચિદ્વિગન્ધિકુક્ષિમારુતકરમિત્યાહુઃ, તન્નેચ્છતિ ગયી બાલપક્વયોર્મધ્યે કેચિત્ પઠન્તિ- ‘તદ્વદ્વિદ્યાદસમ્પક્વં મધુરાનુરસં ગુરુ’ ઇતિ મધ્યાવસ્થગુણમ્| કેચિદ્ ‘બાલં બિલ્વમુદાહૃતમ્’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘આમં બિલ્વમુદાહૃતમ્’ ઇતિ પઠન્તિ; તન્નેચ્છતિ ગયી||૧૬૪-૧૭૬||
Adhikarana 137 (177) · Śloka 177
તાલનાલિકેરપનસમોચપ્રભૃતીનિ ||૧૭૭||
तालनालिकेरपनसमोचप्रभृतीनि ||१७७||
🔊 Audio coming soon
મધુરફલાન્યાહ- તાલેત્યાદિ| તાડઃ(લઃ) તાડી; નાલિકેરઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધાઃ; પનસો બહિઃકણ્ટકી મહાફલઃ `કટીહલ’ ઇતિ લોકે; મોચઃ કદલીફલમ્|પ્રભૃતિગ્રહણાદેવઞ્જાતીયાન્યન્યાનિ||૧૭૭||
Adhikarana 138 (178) · Śloka 178
સ્વાદુપાકરસાન્યાહુર્વાતપિત્તહરાણિ ચ | બલપ્રદાનિ સ્નિગ્ધાનિ બૃંહણાનિ હિમાનિ ચ ||૧૭૮||
स्वादुपाकरसान्याहुर्वातपित्तहराणि च | बलप्रदानि स्निग्धानि बृंहणानि हिमानि च ||१७८||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સામાન્યગુણમાહ- સ્વાદ્વિત્યાદિ||૧૭૮||
Adhikarana 139 (179-181) · Śloka 181
ફલં સ્વાદુરસં તેષાં તાલજં ગુરુ પિત્તજિત્ | તદ્બીજં સ્વાદુપાકં તુ મૂત્રલં વાતપિત્તજિત્ ||૧૭૯|| નાલિકેરં ગુરુ સ્નિગ્ધં પિત્તઘ્નં સ્વાદુ શીતલમ્ | બલમાંસપ્રદં હૃદ્યં બૃંહણં બસ્તિશોધનમ્ ||૧૮૦|| પનસં સકષાયં તુ સ્નિગ્ધં સ્વાદુરસં ગુરુ | મૌચં સ્વાદુરસં પ્રોક્તં કષાયં નાતિશીતલમ્ | રક્તપિત્તહરં વૃષ્યં રુચ્યં શ્લેષ્મકરં ગુરુ ||૧૮૧||
फलं स्वादुरसं तेषां तालजं गुरु पित्तजित् | तद्बीजं स्वादुपाकं तु मूत्रलं वातपित्तजित् ||१७९|| नालिकेरं गुरु स्निग्धं पित्तघ्नं स्वादु शीतलम् | बलमांसप्रदं हृद्यं बृंहणं बस्तिशोधनम् ||१८०|| पनसं सकषायं तु स्निग्धं स्वादुरसं गुरु | मौचं स्वादुरसं प्रोक्तं कषायं नातिशीतलम् | रक्तपित्तहरं वृष्यं रुच्यं श्लेष्मकरं गुरु ||१८१||
🔊 Audio coming soon
તેષાં કસ્યચિદ્ગુણવિશેષમાહ- ફલમિત્યાદિ||૧૭૯-૧૮૧||
Adhikarana 140 (182) · Śloka 182
દ્રાક્ષાકાશ્મર્યમધૂકપુષ્પખર્જૂરપ્રભૃતીનિ ||૧૮૨||
द्राक्षाकाश्मर्यमधूकपुष्पखर्जूरप्रभृतीनि ||१८२||
🔊 Audio coming soon
અપરાણ્યપિ મધુરાણ્યાહ- દ્રાક્ષેત્યાદિ| દ્રાક્ષા પ્રસિદ્ધા; કાશ્મર્યં ગમ્ભારીફલં; મધૂકં પ્રસિદ્ધં; ખર્જૂરં દ્વિવિધં વૃક્ષવિટપભેદેન, ત્રિવિધમિત્યપરે, ત્રૈવિધ્યં ચ વૃક્ષખર્જૂરં દ્વિવિધમિતિ કૃત્વા, તત્ર પારસીકેષુ દેશેષુ મહત્પ્રમાણં સ્વાદુ ભિન્નં પિણ્ડખર્જૂરમિત્યતો હેતોઃ||૧૮૨||
Adhikarana 141 (183) · Śloka 183
રક્તપિત્તહરાણ્યાહુર્ગુરૂણિ મધુરાણિ ચ |૧૮૩|
रक्तपित्तहराण्याहुर्गुरूणि मधुराणि च |१८३|
🔊 Audio coming soon
તેષાં સામાન્યગુણમાહ- રક્તેત્યાદિ|૧૮૩|
Adhikarana 142 (183-186) · Śloka 186
તેષાં દ્રાક્ષા સરા સ્વર્યા મધુરા સ્નિગ્ધશીતલા ||૧૮૩|| રક્તપિત્તજ્વરશ્વાસતૃષ્ણાદાહક્ષયાપહા | હૃદ્યં મૂત્રવિબન્ધઘ્નં પિત્તાસૃગ્વાતનાશનમ્ ||૧૮૪|| કેશ્યં રસાયનં મેધ્યં કાશ્મર્યં ફલમુચ્યતે | ક્ષતક્ષયાપહં હૃદ્યં શીતલં તર્પણં ગુરુ ||૧૮૫|| રસે પાકે ચ મધુરં ખાર્જૂરં રક્તપિત્તનુત્ | બૃંહણીયમહૃદ્યં ચ મધૂકકુસુમં ગુરુ | વાતપિત્તોપશમનં ફલં તસ્યોપદિશ્યતે ||૧૮૬||
तेषां द्राक्षा सरा स्वर्या मधुरा स्निग्धशीतला ||१८३|| रक्तपित्तज्वरश्वासतृष्णादाहक्षयापहा | हृद्यं मूत्रविबन्धघ्नं पित्तासृग्वातनाशनम् ||१८४|| केश्यं रसायनं मेध्यं काश्मर्यं फलमुच्यते | क्षतक्षयापहं हृद्यं शीतलं तर्पणं गुरु ||१८५|| रसे पाके च मधुरं खार्जूरं रक्तपित्तनुत् | बृंहणीयमहृद्यं च मधूककुसुमं गुरु | वातपित्तोपशमनं फलं तस्योपदिश्यते ||१८६||
🔊 Audio coming soon
તેષાં કેષાઞ્ચિદ્ગુણવિશેષમાહ- તેષામિત્યાદિ||૧૮૩-૧૮૬||
Adhikarana 143 (187) · Śloka 187
વાતામાક્ષોડાભિષુકનિચુલપિચુનિકોચકોરુમાણપ્રભૃતીનિ ||૧૮૭||
वातामाक्षोडाभिषुकनिचुलपिचुनिकोचकोरुमाणप्रभृतीनि ||१८७||
🔊 Audio coming soon
અપરાનપિ મધુરફલવિશેષાનેકજાતીયાનાહ- વાતામેત્યાદિ| વાતામાદીન્યુરુમાણાન્તાન્યુત્તરાપથે જાતાનિ, તત્રૈવ પ્રસિદ્ધાનિ| કેચિદ્વ્યાખ્યાનયન્તિ- તત્ર વાતામો મજ્જમધુરસ્નિગ્ધો દીર્ઘાકારઃ; અક્ષોડો મદનફલાકારફલો મધ્યે કિઞ્ચિદુન્નતરેખાન્વિતઃ પર્વતપિલુઃ `અખ્રોટ્’ ઇતિ લોકે; અભિષુકઃ `અભિષુઃ’ ઇતિ લોકે, નિકોચકમૌત્તરાપથિકં કોલ્લકફલમુત્તરાપથાદવગન્તવ્યમ્| પ્રભૃતિગ્રહણાલ્લવલીફલાનિ||૧૮૭||
Adhikarana 144 (188) · Śloka 188
પિત્તશ્લેષ્મહરાણ્યાહુઃ સ્નિગ્ધોષ્ણાનિ ગુરૂણિ ચ | બૃંહણાન્યનિલઘ્નાનિ બલ્યાનિ મધુરાણિ ચ ||૧૮૮||
पित्तश्लेष्महराण्याहुः स्निग्धोष्णानि गुरूणि च | बृंहणान्यनिलघ्नानि बल्यानि मधुराणि च ||१८८||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સામાન્યગુણમાહ- પિત્તશ્લેષ્મહરાણ્યાહુરિત્યાદિ||૧૮૮||
Adhikarana 145 (189) · Śloka 189
કષાયં કફપિત્તઘ્નં કિઞ્ચિત્તિક્તં રુચિપ્રદમ્ | હૃદ્યં સુગન્ધિ વિશદં લવલીફલમુચ્યતે ||૧૮૯||
कषायं कफपित्तघ्नं किञ्चित्तिक्तं रुचिप्रदम् | हृद्यं सुगन्धि विशदं लवलीफलमुच्यते ||१८९||
🔊 Audio coming soon
તેષાં મધ્યે કેષાઞ્ચિદ્ગુણવિશેષમાહ- કષાયમિત્યાદિ| લવલીફલં સુગન્ધિફલં સ્વનામપ્રસિદ્ધમ્| તલ્લક્ષણમુચ્યતે- ‘ઘનસ્નિગ્ધા હરિતાંશુઃ પ્રપુન્નાટસદૃક્ચ્છદા| સુગન્ધિમૂલા લવલી પાણ્ડુકોમલવલ્કલા’ ઇતિ||૧૮૯||
Adhikarana 146 (190) · Śloka 191
વસિરં શીતપાક્યં ચ સારુષ્કરનિબન્ધનમ્ | વિષ્ટમ્ભિ દુર્જરં રૂક્ષં શીતલં વાતકોપનમ્ ||૧૯૦|| વિપાકે મધુરં ચાપિ રક્તપિત્તપ્રસાદનન્ |૧૯૧|
वसिरं शीतपाक्यं च सारुष्करनिबन्धनम् | विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं शीतलं वातकोपनम् ||१९०|| विपाके मधुरं चापि रक्तपित्तप्रसादनन् |१९१|
🔊 Audio coming soon
વસિરાદીનાં ગુણમાહ- વસિરમિત્યાદિ| વસિરં સૂર્યાવર્તફલં દેશાન્તરે જ્ઞેયમિત્યર્થઃ| શીતપાક્યં બલાફલમ્| અરુષ્કરનિબન્ધનં ભલ્લાતકવૃન્તમ્||૧૯૦||-
Adhikarana 147 (191-193) · Śloka 193
ઐરાવતં દન્તશઠમમ્લં શોણિતપિત્તકૃત્ ||૧૯૧|| શીતં કષાયં મધુરં ટઙ્કં મારુતકૃદ્ગુરુ | સ્નિગ્ધોષ્ણં તિક્તમધુરં વાતશ્લેષ્મઘ્નમૈઙ્ગુદમ્ ||૧૯૨|| શમીફલં ગુરુ સ્વાદુ રૂક્ષોષ્ણં કેશનાશનમ્ | ગુરુ શ્લેષ્માતકફલં કફકૃન્મધુરં હિમમ્ ||૧૯૩||
ऐरावतं दन्तशठमम्लं शोणितपित्तकृत् ||१९१|| शीतं कषायं मधुरं टङ्कं मारुतकृद्गुरु | स्निग्धोष्णं तिक्तमधुरं वातश्लेष्मघ्नमैङ्गुदम् ||१९२|| शमीफलं गुरु स्वादु रूक्षोष्णं केशनाशनम् | गुरु श्लेष्मातकफलं कफकृन्मधुरं हिमम् ||१९३||
🔊 Audio coming soon
ઐરાવતદન્તશઠયોર્ગુણમાહ- ઐરાવતમિત્યાદિ| ઐરાવતમૈરાવણિકા કૃષ્ણલોહિતાલ્પફલા| દન્તશઠં જમ્બીરફલમ્, અન્યે જમ્બીરભેદમાહુઃ| ટઙ્કં કાશ્મીરે સ્વનામપ્રસિદ્ધં બહુપ્રકારમ્| ઐઙ્ગુદમિઙ્ગુદીફલમ્, અન્યે પુત્રઞ્જીવકમાહુઃ| શમીફલમિતિ શમીફલં સઙ્ગરમુચ્યતે||૧૯૧-૧૯૩||
Adhikarana 148 (194) · Śloka 194
કરીરાક્ષિકપીલૂનિ તૃણશૂન્યફલાનિ ચ | સ્વાદુતિક્તકટૂષ્ણાનિ કફવાતહરાણિ ચ ||૧૯૪||
करीराक्षिकपीलूनि तृणशून्यफलानि च | स्वादुतिक्तकटूष्णानि कफवातहराणि च ||१९४||
🔊 Audio coming soon
કરીરાદિગુણમાહ- કરીરેત્યાદિ| કરીરો મરુજદ્રુમઃ સ્વનામખ્યાતઃ; આક્ષિકમક્ષિકીફલં; પીલુ પીલુફલમ્| તૃણશૂન્યં મલ્લિકા, કેતકીફલમિત્યન્યે| તેષાં સામાન્યગુણમાહ- સ્વાદુતિક્તમિત્યાદિ||૧૯૪||
Adhikarana 149 (195) · Śloka 195
તિક્તં પિન્ત્તકરં તેષાં સરં કટુવિપાકિ ચ | તીક્ષ્ણોષ્ણં કટુકં પીલુ સસ્નેહં કફવાતજિત્ ||૧૯૫||
तिक्तं पिन्त्तकरं तेषां सरं कटुविपाकि च | तीक्ष्णोष्णं कटुकं पीलु सस्नेहं कफवातजित् ||१९५||
🔊 Audio coming soon
તેષાં મધ્યે પીલુગુણમાહ- તિક્તમિત્યાદિ||૧૯૫||
Adhikarana 150 (196) · Śloka 196
આરુષ્કરં તૌવરકં કષાયં કટુપાકિ ચ | ઉષ્ણં કૃમિજ્વરાનાહમેહોદાવર્તનાશનમ્ | કુષ્ઠગુલ્મોદરાર્શોઘ્નં કટુપાકિ તથૈવ ચ ||૧૯૬||
आरुष्करं तौवरकं कषायं कटुपाकि च | उष्णं कृमिज्वरानाहमेहोदावर्तनाशनम् | कुष्ठगुल्मोदरार्शोघ्नं कटुपाकि तथैव च ||१९६||
🔊 Audio coming soon
આરુષ્કરતૌવરફલગુણમાહ- આરુષ્કરમિત્યાદિ| તુવરકઃ પશ્ચિમોદધિતીરે||૧૯૬||
Adhikarana 151 (197-198) · Śloka 198
કરઞ્જકિંશુકારિષ્ટફલં જન્તુપ્રમેહનુત્ | અઙ્કોલસ્ય ફલં વિસ્રં ગુરુ શ્લેષ્મહરં હિમમ્ ||૧૯૭|| રૂક્ષોષ્ણં કટુકં પાકે લઘુ વાતકફાપહમ્ | તિક્તમીષદ્વિષહિતં વિડઙ્ગં કૃમિનાશનમ્ ||૧૯૮||
करञ्जकिंशुकारिष्टफलं जन्तुप्रमेहनुत् | अङ्कोलस्य फलं विस्रं गुरु श्लेष्महरं हिमम् ||१९७|| रूक्षोष्णं कटुकं पाके लघु वातकफापहम् | तिक्तमीषद्विषहितं विडङ्गं कृमिनाशनम् ||१९८||
🔊 Audio coming soon
કરઞ્જાદીનાહ- કરઞ્જેત્યાદિ| કરઞ્જો વૃક્ષકરઞ્જઃ; કિંશુકઃ પલાશઃ; અરિષ્ટો નિમ્બઃ| અત્ર જન્તુશબ્દો વિંશતિકૃમિવાચી| વિડઙ્ગમાહ- રૂક્ષોષ્ણમિત્યાદિ||૧૯૭-૧૯૮||
Adhikarana 152 (199) · Śloka 199
વ્રણ્યમુષ્ણં સરં મેધ્યં દોષઘ્નં શોફકુષ્ઠનુત્ | કષાયં દીપનં ચામ્લં ચક્ષુષ્યં ચાભયાફલમ્ ||૧૯૯||
व्रण्यमुष्णं सरं मेध्यं दोषघ्नं शोफकुष्ठनुत् | कषायं दीपनं चाम्लं चक्षुष्यं चाभयाफलम् ||१९९||
🔊 Audio coming soon
હરીતકીમાહ- વ્રણ્યમિત્યાદિ| વ્રણેભ્યો હિતં વ્રણ્યમ્| ચક્ષુષે હિતં ચક્ષુષ્યમ્||૧૯૯||
Adhikarana 153 (200) · Śloka 200
ભેદનં લઘુ રૂક્ષોષ્ણં વૈસ્વર્યક્રિમિનાશનમ્ | ચક્ષુષ્યં સ્વાદુપાક્યાક્ષં કષાયં કફપિત્તજિત્ ||૨૦૦||
भेदनं लघु रूक्षोष्णं वैस्वर्यक्रिमिनाशनम् | चक्षुष्यं स्वादुपाक्याक्षं कषायं कफपित्तजित् ||२००||
🔊 Audio coming soon
બિભીતકફલગુણમાહ- ભેદનમિત્યાદિ| સ્વાદુપાક્યાક્ષમિતિ આક્ષં બિભીતકફલં; કીદૃક્? સ્વાદુપાકિ||૨૦૦||
Adhikarana 154 (201) · Śloka 201
કફપિત્તહરં રૂક્ષં વક્ત્રક્લેદમલાપહમ્ | કષાયમીષન્મધુરં કિઞ્ચિત્ પૂગફલં સરમ્ ||૨૦૧||
कफपित्तहरं रूक्षं वक्त्रक्लेदमलापहम् | कषायमीषन्मधुरं किञ्चित् पूगफलं सरम् ||२०१||
🔊 Audio coming soon
પૂગફલમાહ- કફપિત્તહરમિત્યાદિ||૨૦૧||
Adhikarana 155 (202) · Śloka 203
જાતીકોશોઽથ કર્પૂરં જાતીકટુકયોઃ ફલમ્ | કક્કો(ઙ્કો)લકં લવઙ્ગં ચ તિક્તં કટુ કફાપહમ્ ||૨૦૨|| લઘુ તૃષ્ણાપહં વક્ત્રક્લેદદૌર્ગન્ધ્યનાશનમ્ |૨૦૩|
जातीकोशोऽथ कर्पूरं जातीकटुकयोः फलम् | कक्को(ङ्को)लकं लवङ्गं च तिक्तं कटु कफापहम् ||२०२|| लघु तृष्णापहं वक्त्रक्लेददौर्गन्ध्यनाशनम् |२०३|
🔊 Audio coming soon
જાતીકોશાદીન્યાહ- જાતીકોશ ઇત્યાદિ| જાતીકોશો જાતીપત્રિકા ‘જાતિવની’ ઇતિ લોકે| કર્પૂરં પ્રસિદ્ધમ્| જાતીકટુકયોઃ ફલમિતિ જાતીફલં પ્રસિદ્ધં; કટુકાફલં લતાકસ્તૂરિકેતિ પઞ્જિકાકારૌ, શ્રીબ્રહ્મદેવસ્તુ લઘુકક્કો(ઙ્કો)લકમાહ; કક્કો(ઙ્કો)લકં બૃહત્કક્કો(ઙ્કો)લમ્| લવઙ્ગં શ્રીચન્દનપુષ્પમ્||૨૦૨||-
Adhikarana 156 (203) · Śloka 204
સતિક્તઃ સુરભિઃ શીતઃ કર્પૂરો લઘુ લેખનઃ ||૨૦૩|| તૃષ્ણાયાં મુખશોષે ચ વૈરસ્યે ચાપિ પૂજિતઃ |૨૦૪|
सतिक्तः सुरभिः शीतः कर्पूरो लघु लेखनः ||२०३|| तृष्णायां मुखशोषे च वैरस्ये चापि पूजितः |२०४|
🔊 Audio coming soon
તેષાં મધ્યે કર્પૂરગુણમાહ- સતિક્ત ઇત્યાદિ||૨૦૩||-
Adhikarana 157 (204) · Śloka 204
લતાકસ્તૂરિકા તદ્વચ્છીતા બસ્તિવિશોધની ||૨૦૪||
लताकस्तूरिका तद्वच्छीता बस्तिविशोधनी ||२०४||
🔊 Audio coming soon
લતાકસ્તૂરિકામાહ- લતાકસ્તૂરિકેત્યાદિ| લતાકસ્તૂરિકા દક્ષિણાપથે વિટપઃ, શકુનાપિતુલ્યઃ | બસ્તિવિશોધની બસ્તિવિબન્ધઘ્ની||૨૦૪||
Adhikarana 158 (205-207) · Śloka 207
પ્રિયાલમજ્જા મધુરો વૃષ્યઃ પિત્તાનિલાપહઃ | બૈભીતકો મદકરઃ કફમારુતનાશનઃ ||૨૦૫|| કષાયમધુરો મજ્જા કોલાનાં પિત્તનાશનઃ | તૃષ્ણાચ્છર્દ્યનિલઘ્નશ્ચ તદ્વદામલકસ્ય ચ ||૨૦૬|| બીજપૂરકશમ્યાકમજ્જા કોશામ્રસમ્ભવઃ | સ્વાદુપાકોઽગ્નિબલદઃ સ્નિગ્ધઃ પિત્તાનિલાપહઃ ||૨૦૭||
प्रियालमज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः | बैभीतको मदकरः कफमारुतनाशनः ||२०५|| कषायमधुरो मज्जा कोलानां पित्तनाशनः | तृष्णाच्छर्द्यनिलघ्नश्च तद्वदामलकस्य च ||२०६|| बीजपूरकशम्याकमज्जा कोशाम्रसम्भवः | स्वादुपाकोऽग्निबलदः स्निग्धः पित्तानिलापहः ||२०७||
🔊 Audio coming soon
ફલાનાં મજ્જાનમાહ- પ્રિયાલેત્યાદિ| પ્રિયાલમજ્જા ‘ચારુલી’ ઇતિ લોકે પ્રસિદ્ધઃ| શમ્પાકઃ કિરમાલકઃ||૨૦૫-૨૦૭||
Adhikarana 159 (208) · Śloka 208
યસ્ય યસ્ય ફલસ્યેહ વીર્યં ભવતિ યાદૃશમ્ | તસ્ય તસ્યૈવ વીર્યેણ મજ્જાનમપિ નિર્દિશેત્ ||૨૦૮||
यस्य यस्य फलस्येह वीर्यं भवति यादृशम् | तस्य तस्यैव वीर्येण मज्जानमपि निर्दिशेत् ||२०८||
🔊 Audio coming soon
અનુક્તફલમજ્જાનમાહ- યસ્યેત્યાદિ| યસ્ય યસ્ય ફલસ્ય યે ગુણા યાનિ કર્માણિ ચોક્તાનિ તસ્ય મજ્જ્ઞોઽપિ તાન્યેવ ગુણકર્માણિ વદેદિત્યર્થઃ, યેન કુર્વન્તિ તદ્વીર્યમ્||૨૦૮||
Adhikarana 160 (209) · Śloka 209
ફલેષુ પરિપક્વં યદ્ગુણવત્તદુદાહૃતમ્ | બિલ્વાદન્યત્ર વિજ્ઞેયમામં તદ્ધિ ગુણોત્તરમ્ | ગ્રાહ્યુષ્ણં દીપનં તદ્ધિ કષાયકટુતિક્તકમ્ ||૨૦૯||
फलेषु परिपक्वं यद्गुणवत्तदुदाहृतम् | बिल्वादन्यत्र विज्ञेयमामं तद्धि गुणोत्तरम् | ग्राह्युष्णं दीपनं तद्धि कषायकटुतिक्तकम् ||२०९||
🔊 Audio coming soon
કિઞ્ચિચ્છેષમાહ- ફલેષ્વિત્યાદિ| હિ યસ્માદર્થે| ગુણોત્તરં ગુણોત્કૃષ્ટમ્| તદ્ધીતિ તદ્ બિલ્બં, હિ યસ્માદર્થે, ગુણોત્તરં ગુણોત્કૃષ્ટમ્| ગ્રાહ્યુષ્ણં દીપનં તદ્ધીતિ તત્ બિલ્વં, હિ સ્ફુટમ્||૨૦૯||
Adhikarana 161 (210) · Śloka 210
વ્યાધિતં કૃમિજુષ્ટં ચ પાકાતીતમકાલજમ્ | વર્જનીયં ફલં સર્વમપર્યાગતમેવ ચ ||૨૧૦|| ઇતિ ફલવર્ગઃ |
व्याधितं कृमिजुष्टं च पाकातीतमकालजम् | वर्जनीयं फलं सर्वमपर्यागतमेव च ||२१०|| इति फलवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ફલેષુ હેયાદિદોષજ્ઞાપનાર્થમાહ- વ્યાધિતમિત્યાદિ| જુષ્ટં સેવિતં; કેચિત્ ‘જગ્ધં’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર જગ્ધં ભક્ષિતમિત્યર્થઃ| પાકાતીતં પાકાદતીતમતિગતમતીતપાકકાલમિત્યર્થઃ| અકાલજમ્ અનુચિતકાલોત્પન્નમ્| અપર્યાગતમ્ અપક્વમ્| ઇતિ ફલવર્ગઃ||૨૧૦||
Adhikarana 162 (211) · Śloka 211
અથ શાકવર્ગઃ | શાકાન્યત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ | તત્ર પુષ્પફલાલાબુકાલિન્દકપ્રભૃતીનિ ||૨૧૧||
अथ शाकवर्गः | शाकान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः | तत्र पुष्पफलालाबुकालिन्दकप्रभृतीनि ||२११||
🔊 Audio coming soon
તત્રેત્યાદિ| પુષ્પફલં કૂષ્માણ્ડકઃ; અલાબૂઃ તુમ્બિની, સા ચ દીર્ઘવર્તુલાદિભેદાદનેકધા; કાલિન્દં કૃષ્ણબીજં કૂષ્માણ્ડસદૃશં ‘કલિન્દ’ ઇતિ લોકે| પ્રભૃતિગ્રહણાદેવંવિધાન્યપરાણ્યપિ||૨૧૧||
Adhikarana 163 (212) · Śloka 212
પિત્તઘ્નાન્યનિલં કુર્યુસ્તથા મન્દકફાનિ ચ | સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ સ્વાદુપાકરસાનિ ચ ||૨૧૨||
पित्तघ्नान्यनिलं कुर्युस्तथा मन्दकफानि च | सृष्टमूत्रपुरीषाणि स्वादुपाकरसानि च ||२१२||
🔊 Audio coming soon
એષાં સામાન્યગુણમાહ- પિત્તઘ્નાનીત્યાદિ| સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ મૂત્રપુરીષપ્રવૃત્તિકરાણિ||૨૧૨||
Adhikarana 164 (213-215) · Śloka 215
પિત્તઘ્નં તેષુ કૂષ્માણ્ડં બાલં મધ્યં કફાવહમ્ | શુક્લં લઘૂષ્ણં સક્ષારં દીપનં બસ્તિશોધનમ્ ||૨૧૩|| સર્વદોષહરં હૃદ્યં પથ્યં ચેતોવિકારિણામ્ | દૃષ્ટિશુક્રક્ષયકરં કાલિન્દં કફવાતકૃત્ ||૨૧૪|| અલાબુર્ભિન્નવિટ્કા તુ રૂક્ષા ગુર્વ્યતિશીતલા | તિક્તાલાબુરહૃદ્યા તુ વામિની વાતપિત્તજિત્ ||૨૧૫||
पित्तघ्नं तेषु कूष्माण्डं बालं मध्यं कफावहम् | शुक्लं लघूष्णं सक्षारं दीपनं बस्तिशोधनम् ||२१३|| सर्वदोषहरं हृद्यं पथ्यं चेतोविकारिणाम् | दृष्टिशुक्रक्षयकरं कालिन्दं कफवातकृत् ||२१४|| अलाबुर्भिन्नविट्का तु रूक्षा गुर्व्यतिशीतला | तिक्तालाबुरहृद्या तु वामिनी वातपित्तजित् ||२१५||
🔊 Audio coming soon
તેષાં વિશિષ્ટમપિ ગુણમાહ- પિત્તઘ્નમિત્યાદિ| કફમાવહતિ કરોતીતિ કફાવહમ્| શુક્લં કાર્પાસવર્ણં પરિપક્વમિત્યર્થઃ| સક્ષારમીષત્ક્ષારમ્| બસ્તિશોધનં બસ્તિવિબન્ધઘ્નમ્| સર્વદોષહરમિતિ સર્વગ્રહણં રક્તોપસઙ્ગ્રહાર્થં; ‘સર્વદોષસહં’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, તત્રાયમર્થઃ- ન કરોતિ ન શમયતીત્યર્થઃ| હૃદ્યં હૃદયાય હિતમ્| ચેતોવિકારિણામિતિ ચેતોવિકારા ઉન્માદાપસ્મારમૂર્ચ્છામદાદયઃ| ભિન્નવિટ્કા દ્રવમલા||૨૧૩-૨૧૫||
Adhikarana 165 (216) · Śloka 216
ત્રપુસૈર્વારુકર્કારુકશીર્ણવૃન્તપ્રભૃતીનિ ||૨૧૬||
त्रपुसैर्वारुकर्कारुकशीर्णवृन्तप्रभृतीनि ||२१६||
🔊 Audio coming soon
અપરાણ્યપિ ફલશાકાન્યાહ- ત્રપુસેત્યાદિ| ત્રપુસં સુધાવાસઃ, ‘તેવસા’ ઇતિ લોકે; એર્વારુર્લોમશા કર્કટી; કર્કારુર્વાડવં ત્રપુષં ‘ખરવારૂ’ ઇતિ લોકે; શીર્ણવૃન્તં સુવાસકં ત્રપુસભેદઃ, અન્યે તુ શીર્ણવૃન્તં કર્બુરમાહુઃ, એકે તુ શીર્ણવૃન્તં પાકાવસ્થાયાં યસ્ય વૃન્તં શટિતં ભવતીત્યર્થઃ, અપરે તુ કર્બુરભેદં ખુદપુત્રકમાહુઃ; પ્રભૃતિગ્રહણાદ્ બાલપાણ્ડ્વવસ્થાયાં ગૃહ્યતે||૨૧૬||
Adhikarana 166 (217) · Śloka 217
સ્વાદુતિક્તરસાન્યાહુઃ કફવાતકરાણિ ચ | સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ રક્તપિત્તહરાણિ ચ ||૨૧૭||
स्वादुतिक्तरसान्याहुः कफवातकराणि च | सृष्टमूत्रपुरीषाणि रक्तपित्तहराणि च ||२१७||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સામાન્યગુણમાહ- સ્વાદ્વિત્યાદિ||૨૧૭||
Adhikarana 167 (218-219) · Śloka 219
બાલં સનીલં ત્રપુસં તેષાં પિત્તહરં સ્મૃતમ્ | તત્પાણ્ડુ કફકૃજ્જીર્ણમમ્લં વાતકફાપહમ્ ||૨૧૮|| એર્વારુકં સકર્કારુ સમ્પક્વં કફવાતકૃત્ | સક્ષારં મધુરં રુચ્યં દીપનં નાતિપિત્તલમ્ ||૨૧૯||
बालं सनीलं त्रपुसं तेषां पित्तहरं स्मृतम् | तत्पाण्डु कफकृज्जीर्णमम्लं वातकफापहम् ||२१८|| एर्वारुकं सकर्कारु सम्पक्वं कफवातकृत् | सक्षारं मधुरं रुच्यं दीपनं नातिपित्तलम् ||२१९||
🔊 Audio coming soon
તેષાં કેષાઞ્ચિદ્ગુણવિશેષમાહ- બાલમિત્યાદિ| અયં પરિપક્વસ્ય ગુણઃ, અપક્વસ્ય તુ સામાન્યગુણાઃ||૨૧૮-૨૧૯||
Adhikarana 168 (220) · Śloka 220
સક્ષારં મધુરં ચૈવ શીર્ણવૃન્તં કફાપહમ્ | ભેદનં દીપનં હૃદ્યમાનાહાષ્ઠીલનુલ્લઘુ ||૨૨૦||
सक्षारं मधुरं चैव शीर्णवृन्तं कफापहम् | भेदनं दीपनं हृद्यमानाहाष्ठीलनुल्लघु ||२२०||
🔊 Audio coming soon
શીર્ણવૃન્તસ્યાવસ્થાત્રયેણ ગુણમાહ- સક્ષારમિત્યાદિ| સક્ષારમિત્યાદયો બાલસ્ય ગુણાઃ, ભેદનાદયો મધ્યસ્ય, આનાહેત્યાદિ જીર્ણસ્ય| આનાહ આમપક્વાશયજો દ્વિવિધઃ; અષ્ઠીલા મૂત્રાષ્ઠીલા ન પુનરનિલાષ્ઠીલા, શીર્ણવૃન્તસ્ય મૂત્રવિકારહારિત્વાદવસ્થાત્રયેઽપિ; આનાહશ્ચાષ્ઠીલા ચાનાહાષ્ઠીલં, તન્નુદતીતિ||૨૨૦||
Adhikarana 169 (221) · Śloka 221
પિપ્પલીમરિચશૃઙ્ગવેરાર્દ્રકહિઙ્ગુજીરકકુસ્તુમ્બુરુજમ્બીરસુમુખસુરસાર્જકભૂસ્તૃણસુગન્ધક- કાસમર્દકકાલમાલકુઠેરકક્ષવકખરપુષ્પશિગ્રુમધુશિગ્રુફણિજ્ઝકસર્ષપરાજિકાકુલાહલાવગુત્થગણ્ડીરતિલપર્ણિકા- વર્ષાભૂચિત્રકમૂલકલશુનકલાયપલાણ્ડુપ્રભૃતીનિ ||૨૨૧||
पिप्पलीमरिचशृङ्गवेरार्द्रकहिङ्गुजीरककुस्तुम्बुरुजम्बीरसुमुखसुरसार्जकभूस्तृणसुगन्धक- कासमर्दककालमालकुठेरकक्षवकखरपुष्पशिग्रुमधुशिग्रुफणिज्झकसर्षपराजिकाकुलाहलावगुत्थगण्डीरतिलपर्णिका- वर्षाभूचित्रकमूलकलशुनकलायपलाण्डुप्रभृतीनि ||२२१||
🔊 Audio coming soon
વૃદ્ધાઃ પિપ્પલ્યાદીનિ વર્ગીકૃત્ય પઠન્તિ; તત્ર કિઞ્ચિત્ સંસ્કારકં, કિઞ્ચિચ્છાકં, કિઞ્ચિદ્ભેષજં, કિઞ્ચિદાહારયોગીતિ, તાન્યેવાહ- પિપ્પલીત્યાદિ|- પિપ્પલીમરિચે દ્વે પ્રસિદ્ધે; શૃઙ્ગવેરકં શુણ્ઠી; આર્દ્રકહિઙ્ગુજીરકાઃ પ્રસિદ્ધાઃ; કુસ્તુમ્બુરુકં ધાન્યકં; જમ્બીરો હરિતશાકમુત્તરાપથે જમ્બીરગન્ધિ કિઞ્ચિદમ્લં; સુમુખો વનબર્બરિકા; સુરસા સુરભિપર્ણી ‘તુલસી’ ઇતિ લોકે; અર્જકઃ શ્વેતકુઠેરકઃ; ભૂસ્તૃણં રોહિષઃ, તુમ્બાકમન્યે; સુગન્ધકો ગન્ધતૃણમલ્પં ભૂસ્તૃણં, સુગન્ધિતૃણમિતિ કેચિત્, તત્રાપિ નાર્થભેદઃ; કાસમર્દઃ પ્રસિદ્ધઃ; કાલમાલો બર્બરિકા; કુઠેરકસ્તદ્ભેદ એવ; ક્ષવકશ્છિક્કાકરઃ ‘છિઙ્કણી’ ઇતિ લોકે; ખરપુષ્પો મરુવકઃ, અન્યે ક્ષવકભેદમાહુઃ, કેચિત્ ‘બોડયિકા’ ઇત્યાહુઃ; શિગ્રુઃ શોભાઞ્જનકઃ, સુવાસમિત્યન્યે; મધુશિગ્રુર્લોહિતકુસુમોઽલ્પવિટપઃ શોભાઞ્જનકભેદઃ; ‘શુણ્ઠ’ ઇત્યત્ર ક્વચિત્ (પઠ્યતે), સ ચ સ્વનામખ્યાતઃ; ફણિજ્ઝકઃ ‘ફાણિજ’ ઇતિ લોકે, અન્યે મરુબકમાહુઃ; સર્ષપરાજિકે પ્રસિદ્ધે; કુલાહલો મુણ્ડિતિકા; અવગુત્થં વેગનામા, કાકાદનીત્યર્થઃ; ગણ્ડીરોઽપિ દ્વિવિધઃ સ્થલજો જલશ્ચેતિ, તત્ર સ્થલજો હરિતશાકં; તિલપર્ણિકા ચોરકઃ, શ્રીહસ્તિનીત્યપરે; વર્ષાભૂઃ પુનર્નવા; ચિત્રકમૂલકલશુનાઃ પ્રસિદ્ધાઃ; કલાયોઽત્ર ત્રિપુટકભેદઃ; ત્રિપુટકસ્યાગ્રે વક્ષ્યમાણત્વાત્, કેચિત્ પુનરુક્તભયાદગ્રેતનં પાઠં ન મન્યન્તે, તેષાં મતેઽત્ર કલાયસ્ત્રિપુટકઃ; પલાણ્ડુર્લશુનભેદઃ| પ્રભૃતિગ્રહણાદેવઞ્જાતીયાન્યપરાણિ||૨૨૧||
Adhikarana 170 (222) · Śloka 222
કટૂન્યુષ્ણાનિ રુચ્યાનિ વાતશ્લેષ્મહરાણિ ચ | કૃતાન્નેષૂપયુજ્યન્તે સંસ્કારાર્થમનેકધા ||૨૨૨||
कटून्युष्णानि रुच्यानि वातश्लेष्महराणि च | कृतान्नेषूपयुज्यन्ते संस्कारार्थमनेकधा ||२२२||
🔊 Audio coming soon
એષાં સામાન્યગુણમાહ- કટૂનીત્યાદિ| કૃતાન્નેષુ મુદ્ગયૂષાદિષુ||૨૨૨||
Adhikarana 171 (223) · Śloka 223
તેષાં ગુર્વી સ્વાદુશીતા પિપ્પલ્યાર્દ્રા કફાવહા | શુષ્કા કફાનિલઘ્ની સા વૃષ્યા પિત્તાવિરોધિની ||૨૨૩||
तेषां गुर्वी स्वादुशीता पिप्पल्यार्द्रा कफावहा | शुष्का कफानिलघ्नी सा वृष्या पित्ताविरोधिनी ||२२३||
🔊 Audio coming soon
તેષાં મધ્યે કેષાઞ્ચિદ્ગુણવિશેષમાહ- તેષામિત્યાદિ| કફાવહા સ્વવર્ગાપેક્ષયા| પિત્તાવિરોધિની ઈષત્પિત્તવિરોધિની, ઈષત્પિત્તશમનીત્યર્થઃ; ‘પિત્તપ્રકોપણી’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ “સા પિત્તશમની પૂર્વં દર્શિતા વીર્યવાદિના| શાસ્ત્રકારેણ નિર્દિષ્ટા સા સત્યં પિત્તકોપની| યદ્વાઽઽર્દ્રા પિત્તશમની શુષ્કા પિત્તપ્રકોપણી”- ઇતિ||૨૨૩||
Adhikarana 172 (224-225) · Śloka 225
સ્વાદુપાક્યાર્દ્રમરિચં ગુરુ શ્લેષ્મપ્રસેકિ ચ | કટૂષ્ણં લઘુ તચ્છુષ્કમવૃષ્યં કફવાતજિત્ ||૨૨૪|| નાત્યુષ્ણં નાતિશીતં ચ વીર્યતો મરિચં સિતમ્ | ગુણવન્મરિચેભ્યશ્ચ ચક્ષુષ્યં ચ વિશેષતઃ ||૨૨૫||
स्वादुपाक्यार्द्रमरिचं गुरु श्लेष्मप्रसेकि च | कटूष्णं लघु तच्छुष्कमवृष्यं कफवातजित् ||२२४|| नात्युष्णं नातिशीतं च वीर्यतो मरिचं सितम् | गुणवन्मरिचेभ्यश्च चक्षुष्यं च विशेषतः ||२२५||
🔊 Audio coming soon
નાતીત્યાદિ| સિતં મરિચં શોભાઞ્જનકબીજં, ‘શુક્લમપિ મરિચમસ્તિ’ ઇત્યેકે| ગુણવન્મરિચેભ્યશ્ચેતિ મરિચેભ્યઃ સકાશાદતિશયગુણકારીત્યર્થઃ||૨૨૪-૨૨૫||
Adhikarana 173 (226-228) · Śloka 228
નાગરં કફવાતઘ્નં વિપાકે મધુરં કટુ | વૃષ્યોષ્ણં રોચનં હૃદ્યં સસ્નેહં લઘુ દીપનમ્ ||૨૨૬|| કફાનિલહરં સ્વર્યં વિબન્ધાનાહશૂલનુત્ | કટૂષ્ણં રોચનં હૃદ્યં વૃષ્યં ચૈવાર્દ્રકં સ્મૃતમ્ ||૨૨૭|| લઘૂષ્ણં પાચનં હિઙ્ગુ દીપનં કફવાતજિત્ | કટુ સ્નિગ્ધં સરં તીક્ષ્ણં શૂલાજીર્ણવિબન્ધનુત્ ||૨૨૮||
नागरं कफवातघ्नं विपाके मधुरं कटु | वृष्योष्णं रोचनं हृद्यं सस्नेहं लघु दीपनम् ||२२६|| कफानिलहरं स्वर्यं विबन्धानाहशूलनुत् | कटूष्णं रोचनं हृद्यं वृष्यं चैवार्द्रकं स्मृतम् ||२२७|| लघूष्णं पाचनं हिङ्गु दीपनं कफवातजित् | कटु स्निग्धं सरं तीक्ष्णं शूलाजीर्णविबन्धनुत् ||२२८||
🔊 Audio coming soon
નાગરમિત્યાદિ| સસ્નેહમીષત્સ્નેહમ્| લઘુ આર્દ્રકાદિતિ બોદ્ધવ્યમ્| વિબન્ધાનાહશૂલનુદિતિ વિબન્ધો વાતાદ્યપ્રવૃત્તિઃ, આનાહ ઉદરાપૂરઃ||૨૨૬-૨૨૮||
Adhikarana 174 (229) · Śloka 230
તીક્ષ્ણોષ્ણં કટુકં પાકે રુચ્યં પિત્તાગ્નિવર્ધનમ્ | કટુ શ્લેષ્માનિલહરં ગન્ધાઢ્યં જીરકદ્વયમ્ ||૨૨૯|| કારવી કરવી તદ્વદ્વિજ્ઞેયા સોપકુઞ્ચિકા |૨૩૦|
तीक्ष्णोष्णं कटुकं पाके रुच्यं पित्ताग्निवर्धनम् | कटु श्लेष्मानिलहरं गन्धाढ्यं जीरकद्वयम् ||२२९|| कारवी करवी तद्वद्विज्ञेया सोपकुञ्चिका |२३०|
🔊 Audio coming soon
તીક્ષ્ણેત્યાદિ| જીરકદ્વયં શુક્લપીતભેદેન| કારવી કૃષ્ણજીરક ઉત્તરાપથે પ્રસિદ્ધઃ; કરવી યવાનીત્યેકે, અજમોદેત્યપરે, અન્યે રાજિકામાહુઃ| ઉપકુઞ્ચિકા સ્થૂલજીરક ઈષત્કૃષ્ણો ‘બૃહજ્જીરક’ ઇતિ લોકે||૨૨૯||-
Adhikarana 175 (230-231) · Śloka 232
ભક્ષ્યવ્યઞ્જનભોજ્યેષુ વિવિધેષ્વવચારિતા ||૨૩૦|| આર્દ્રા કુસ્તુમ્બરી કુર્યાત્ સ્વાદુસૌગન્ધ્યહૃદ્યતામ્ | સા શુષ્કા મધુરા પાકે સ્નિગ્ધા તૃડ્દાહનાશની ||૨૩૧|| દોષઘ્ની કટુકા કિઞ્ચિત્ તિક્તા સ્રોતોવિશોધની |૨૩૨|
भक्ष्यव्यञ्जनभोज्येषु विविधेष्ववचारिता ||२३०|| आर्द्रा कुस्तुम्बरी कुर्यात् स्वादुसौगन्ध्यहृद्यताम् | सा शुष्का मधुरा पाके स्निग्धा तृड्दाहनाशनी ||२३१|| दोषघ्नी कटुका किञ्चित् तिक्ता स्रोतोविशोधनी |२३२|
🔊 Audio coming soon
ભક્ષ્યાણિ વટકાદીનિ, વ્યઞ્જનાનિ શાકાદીનિ સંસ્કૃતાનિ, ભોજ્યાનિ અન્નયવાગ્વાદીનિ, અવચારિતા પ્રક્ષિપ્તા| આર્દ્રા કુસ્તુમ્બરીતિ પુષ્પફલોપેતો હરિતધાન્યવિટપ આર્દ્રા કુસ્તુમ્બરીત્યુચ્યતે, અલ્લેતિ લોકે||૨૩૦-૨૩૧||-
Adhikarana 176 (232-237) · Śloka 237
જમ્બીરઃ પાચનસ્તીક્ષ્ણઃ કૃમિવાતકફાપહઃ ||૨૩૨|| સુરાભિર્દીપનો રુચ્યો મુખવૈશદ્યકારકઃ | કફાનિલવિષશ્વાસકાસદૌર્ગન્ધ્યનાશનઃ ||૨૩૩|| પિત્તકૃત્ પાર્શ્વશૂલઘ્નઃ સુરસઃ સમુદાહૃતઃ | તદ્વત્તુ સુમુખો જ્ઞેયો વિશેષાદ્ગરનાશનઃ ||૨૩૪|| કફઘ્ના લઘવો રૂક્ષાસ્તીક્ષ્ણોષ્ણાઃ પિત્તવર્ધનાઃ | કટુપાકરસાશ્ચૈવ સુરસાર્જકભૂસ્તૃણાઃ ||૨૩૫|| મધુરઃ કફવાતઘ્નઃ પાચનઃ કણ્ઠશોધનઃ | વિશેષતઃ પિત્તહરઃ સતિક્તઃ કાસમર્દકઃ ||૨૩૬|| કટુઃ સક્ષારમધુરઃ શિગ્રુસ્તિક્તોઽથ પિચ્છિલઃ | મધુશિગ્રુઃ સરસ્તિક્તઃ શોફઘ્નો દીપનઃ કટુઃ ||૨૩૭||
जम्बीरः पाचनस्तीक्ष्णः कृमिवातकफापहः ||२३२|| सुराभिर्दीपनो रुच्यो मुखवैशद्यकारकः | कफानिलविषश्वासकासदौर्गन्ध्यनाशनः ||२३३|| पित्तकृत् पार्श्वशूलघ्नः सुरसः समुदाहृतः | तद्वत्तु सुमुखो ज्ञेयो विशेषाद्गरनाशनः ||२३४|| कफघ्ना लघवो रूक्षास्तीक्ष्णोष्णाः पित्तवर्धनाः | कटुपाकरसाश्चैव सुरसार्जकभूस्तृणाः ||२३५|| मधुरः कफवातघ्नः पाचनः कण्ठशोधनः | विशेषतः पित्तहरः सतिक्तः कासमर्दकः ||२३६|| कटुः सक्षारमधुरः शिग्रुस्तिक्तोऽथ पिच्छिलः | मधुशिग्रुः सरस्तिक्तः शोफघ्नो दीपनः कटुः ||२३७||
🔊 Audio coming soon
જમ્બીર ઇત્યાદિ| સુરસે દ્વે શ્વેતકૃષ્ણકુસુમે| પ્રથમા શ્વેતા, ઇયં તુ કૃષ્ણેતિ ન પૌનરુક્ત્યપ્રસઙ્ગઃ||૨૩૨-૨૩૭||
Adhikarana 177 (238-239) · Śloka 239
વિદાહિ બદ્ધવિણ્મૂત્રં રૂક્ષં તીક્ષ્ણોષ્ણમેવ ચ | ત્રિદોષં સાર્ષપં શાકં ગાણ્ડીરં વેગનામ ચ ||૨૩૮|| ચિત્રકસ્તિલપર્ણી ચ કફશોફહરે લઘૂ | વર્ષાભૂઃ કફવાતઘ્ની હિતા શોફોદરાર્શસામ્ ||૨૩૯||
विदाहि बद्धविण्मूत्रं रूक्षं तीक्ष्णोष्णमेव च | त्रिदोषं सार्षपं शाकं गाण्डीरं वेगनाम च ||२३८|| चित्रकस्तिलपर्णी च कफशोफहरे लघू | वर्षाभूः कफवातघ्नी हिता शोफोदरार्शसाम् ||२३९||
🔊 Audio coming soon
વિદાહીત્યાદિ| ત્રિદોષં સાર્ષપમિતિ ‘કફઘ્નં સાર્ષપં શાકમાસુરં શાકમેવ ચ’ ઇતિ ક્વચિત્| તત્ર આસુરી રાજિકા||૨૩૮-૨૩૯||
Adhikarana 178 (240-242) · Śloka 242
કટુતિક્તરસા હૃદ્યા રોચની વહ્નિદીપની | સર્વદોષહરા લઘ્વી કણ્ઠ્યા મૂલકપોતિકા ||૨૪૦|| મહત્તદ્ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ તીક્ષ્ણમામં ત્રિદોષકૃત્ | તદેવ સ્નેહસિદ્ધં તુ પિત્તનુત્ કફવાતજિત્ ||૨૪૧|| ત્રિદોષશમનં શુષ્કં વિષદોષહરં લઘુ | વિષ્ટમ્ભિ વાતલં શાકં શુષ્કમન્યત્ર મૂલકાત્ ||૨૪૨||
कटुतिक्तरसा हृद्या रोचनी वह्निदीपनी | सर्वदोषहरा लघ्वी कण्ठ्या मूलकपोतिका ||२४०|| महत्तद्गुरु विष्टम्भि तीक्ष्णमामं त्रिदोषकृत् | तदेव स्नेहसिद्धं तु पित्तनुत् कफवातजित् ||२४१|| त्रिदोषशमनं शुष्कं विषदोषहरं लघु | विष्टम्भि वातलं शाकं शुष्कमन्यत्र मूलकात् ||२४२||
🔊 Audio coming soon
કણ્ઠાય હિતા કણ્ઠ્યા| મૂલકપોતિકા બાલમૂલકમ્| આમમ્ અનગ્નિપક્વં, સ્નેહસિદ્ધં ઘૃતતૈલાદિપક્વં, મૂલકસ્ય બાલમહદામસ્નેહસિદ્ધશુષ્કભેદેનાત્ર ગુણોક્તિઃ| વિષ્ટમ્ભીત્યાદિ અમું કેચિદનાર્ષમાચક્ષતે, અન્યે તુ મન્યન્તે||૨૪૦-૨૪૨||
Adhikarana 179 (243) · Śloka 243
પુષ્પં ચ પત્રં ચ ફલં તથૈવ યથોત્તરં તે ગુરવઃ પ્રદિષ્ટાઃ | તેષાં તુ પુષ્પં કફપિત્તહન્તૃ ફલં નિહન્યાત્ કફમારુતૌ તુ ||૨૪૩||
पुष्पं च पत्रं च फलं तथैव यथोत्तरं ते गुरवः प्रदिष्टाः | तेषां तु पुष्पं कफपित्तहन्तृ फलं निहन्यात् कफमारुतौ तु ||२४३||
🔊 Audio coming soon
પુષ્પમિત્યાદિ| મૂલકવિષયોઽયં, યદ્વન્મૂલકકન્દેષુ બાલમધ્યવૃદ્ધસ્નિગ્ધસિદ્ધશુષ્કેષુ ફલનિર્દેશસ્તદ્વત્ પુષ્પપત્રફલેષ્વપિ વાચ્યઃ||૨૪૩||
Adhikarana 180 (244-248) · Śloka 248
સ્નિગ્ધોષ્ણતીક્ષ્ણઃ કટુપિચ્છિલશ્ચ ગુરુઃ સરઃ સ્વાદુરસશ્ચ બલ્યઃ | વૃષ્યશ્ચ મેધાસ્વરવર્ણચક્ષુર્ભગ્નાસ્થિસન્ધાનકરો રસોનઃ ||૨૪૪|| હૃદ્રોગજીર્ણજ્વરકુક્ષિશૂલવિબન્ધગુલ્મારુચિકાસશોફાન્ | દુર્નામકુષ્ઠાનલસાદજન્તુસમીરણશ્વાસકફાંશ્ચ હન્તિ ||૨૪૫|| નાત્યુષ્ણવીર્યોઽનિલહા કટુશ્ચ તીક્ષ્ણો ગુરુર્નાતિકફાવહશ્ચ | બલાવહઃ પિત્તકરોઽથ કિઞ્ચિત્ પલાણ્ડુરગ્નિં ચ વિવર્ધયેત્તુ ||૨૪૬|| સ્નિગ્ધો રુચિષ્યઃ સ્થિરધાતુકારી બલ્યોઽથ મેધાકફપુષ્ટિદશ્ચ | સ્વાદુર્ગુરુઃ શોણિતપિત્તશસ્તઃ સપિચ્છિલઃ ક્ષીરપલાણ્ડુરુક્તઃ ||૨૪૭|| કલાયશાકં પિત્તઘ્નં કફઘ્નં વાતલં ગુરુ | કષાયાનુરસં ચૈવ વિપાકે મધુરં ચ તત્ ||૨૪૮||
स्निग्धोष्णतीक्ष्णः कटुपिच्छिलश्च गुरुः सरः स्वादुरसश्च बल्यः | वृष्यश्च मेधास्वरवर्णचक्षुर्भग्नास्थिसन्धानकरो रसोनः ||२४४|| हृद्रोगजीर्णज्वरकुक्षिशूलविबन्धगुल्मारुचिकासशोफान् | दुर्नामकुष्ठानलसादजन्तुसमीरणश्वासकफांश्च हन्ति ||२४५|| नात्युष्णवीर्योऽनिलहा कटुश्च तीक्ष्णो गुरुर्नातिकफावहश्च | बलावहः पित्तकरोऽथ किञ्चित् पलाण्डुरग्निं च विवर्धयेत्तु ||२४६|| स्निग्धो रुचिष्यः स्थिरधातुकारी बल्योऽथ मेधाकफपुष्टिदश्च | स्वादुर्गुरुः शोणितपित्तशस्तः सपिच्छिलः क्षीरपलाण्डुरुक्तः ||२४७|| कलायशाकं पित्तघ्नं कफघ्नं वातलं गुरु | कषायानुरसं चैव विपाके मधुरं च तत् ||२४८||
🔊 Audio coming soon
રસોનભેદાનાહ- સ્નિગ્ધેત્યાદિ| રસોનઃ પઞ્ચરસઃ સ્વલ્પકન્દો લશુન ઇત્યર્થઃ| અનલસાદોઽગ્નિમાન્દ્યમ્| જન્તવઃ કૃમયઃ| નાત્યુષ્ણેત્યાદિ| પલાણ્ડુઃ સ્થૂલનાલાગ્રપત્રો ગુન્દ્રાલિકાભેદઃ, સ એવ સક્ષીરો મધુરરસઃ ક્ષીરપલાણ્ડુરિત્યુચ્યતે||૨૪૪-૨૪૮||
Adhikarana 181 (249) · Śloka 249
ચુચ્ચૂયૂથિકાતરુણીજીવન્તીબિમ્બીતિકાનદી(ન્દી)ભલ્લાતકચ્છગલાન્ત્રી- વૃક્ષાદનીફઞ્જીશાલ્મલીશેલુવનસ્પતિપ્રસવશણકર્બુદારકોવિદારપ્રભૃતીનિ ||૨૪૯||
चुच्चूयूथिकातरुणीजीवन्तीबिम्बीतिकानदी(न्दी)भल्लातकच्छगलान्त्री- वृक्षादनीफञ्जीशाल्मलीशेलुवनस्पतिप्रसवशणकर्बुदारकोविदारप्रभृतीनि ||२४९||
🔊 Audio coming soon
કષાયમધુરશાકમાહ- ચુચ્ચ્વિત્યાદિ| ચુચ્ચૂર્નાડિકાકારપત્રઃ, ‘ચુચુ’ ઇતિ લોકે; યૂથિકા વૃક્ષવિશેષઃ, સા ત્રિધા ઈષચ્છ્વેતપુષ્પા, અતિશ્વેતપુષ્પા, પીતપુષ્પા ચ; તરુણી સ્વનામપ્રસિદ્ધા, અન્યે ‘વરુણ’ ઇતિ પઠન્તિ, વરુણકસ્તિક્તશાકો જલકૂલજઃ; જીવન્તી જીવા ‘તણ્ડુલીયકસદૃશી’ ઇત્યન્યે, ‘ડોડિકા’ ઇત્યપરે; બિમ્બીતિકા કુન્દુરિકા તસ્યાઃ પત્રાણ્યત્ર ગૃહ્યન્તે; નદીભલ્લાતકઃ લી(લો)જનકઃ, અન્યે ‘અનન્તાભલ્લાતક’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર અનન્તા લાઙ્ગલિકા ‘કલિહારી’ ઇતિ લોકે, ભલ્લાતકવૃક્ષસ્ય ફલાન્યામાનિ પલ્લવાશ્ચ શાકત્વેનાભિપ્રેતાઃ; છગલાન્ત્રી વૃદ્ધદારકઃ, તસ્ય પત્રાણિ, બુહ્નેત્યપરે; વૃક્ષાદની બન્દાકઃ, વૃક્ષકલિમ્બુકેત્યન્યે; ફઞ્જીશાકો ‘વાડ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ, ભાર્ગીમેકે મન્યન્તે; શાલ્મલી પ્રસિદ્ધઃ; શેલુઃ શ્લેષ્માતકઃ ‘લિસાડ’ ઇતિ લોકે; વનસ્પતિપ્રસવાઃ વનસ્પતિરુદુમ્બરાદિઃ; તસ્ય પ્રસવાઃ પલ્લવાઃ; શણઃ પ્રસિદ્ધઃ; કર્બુદારઃ શ્લેષ્માતકભેદઃ; કોવિદારઃ કાઞ્ચનારઃ| પ્રભૃતિગ્રહણાદેવઞ્જાતીયાન્યન્યાન્યપિ શાકાનિ||૨૪૯||
Adhikarana 182 (250) · Śloka 250
કષાયસ્વાદુતિક્તાનિ રક્તપિત્તહરાણિ ચ | કફઘ્નાન્યનિલં કુર્યુઃ સઙ્ગ્રાહીણિ લઘૂનિ ચ ||૨૫૦||
कषायस्वादुतिक्तानि रक्तपित्तहराणि च | कफघ्नान्यनिलं कुर्युः सङ्ग्राहीणि लघूनि च ||२५०||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સામાન્યગુણમાહ- કષાયેત્યાદિ||૨૫૦||
Adhikarana 183 (251-253) · Śloka 253
લઘુઃ પાકે ચ જન્તુઘ્નઃ પિચ્છિલો વ્રણિનાં હિતઃ | કષાયમધુરો ગ્રાહી ચુચ્ચૂસ્તેષાં ત્રિદોષહા ||૨૫૧|| ચક્ષુષ્યા સર્વદોષઘ્ની જીવન્તી સમુદાહૃતા | વૃક્ષાદની વાતહરા, ફઞ્જી ત્વલ્પબલા મતા ||૨૫૨|| ક્ષીરવૃક્ષોત્પલાદીનાં કષાયાઃ પલ્લવાઃ સ્મૃતાઃ | શીતાઃ સઙ્ગ્રાહિણઃ શસ્તા રક્તપિત્તાતિસારિણામ્ ||૨૫૩||
लघुः पाके च जन्तुघ्नः पिच्छिलो व्रणिनां हितः | कषायमधुरो ग्राही चुच्चूस्तेषां त्रिदोषहा ||२५१|| चक्षुष्या सर्वदोषघ्नी जीवन्ती समुदाहृता | वृक्षादनी वातहरा, फञ्जी त्वल्पबला मता ||२५२|| क्षीरवृक्षोत्पलादीनां कषायाः पल्लवाः स्मृताः | शीताः सङ्ग्राहिणः शस्ता रक्तपित्तातिसारिणाम् ||२५३||
🔊 Audio coming soon
તેષાં કેષાઞ્ચિદ્ગુણવિશેષમાહ- લઘુરિત્યાદિ| ક્ષીરવૃક્ષા અશ્વત્થાદયઃ ; ઉત્પલાનિ નીલોત્પલપ્રભૃતીનિ, તેષાં પલ્લવાઃ||૨૫૧-૨૫૩||
Adhikarana 184 (254) · Śloka 255
પુનર્નવાવરુણતર્કાર્યુરુબૂકવત્સાદનીબિલ્વશાકપ્રભૃતીનિ ||૨૫૪|| ઉષ્ણાનિ સ્વાદુતિક્તાનિ વાતપ્રશમનાનિ ચ |૨૫૫|
पुनर्नवावरुणतर्कार्युरुबूकवत्सादनीबिल्वशाकप्रभृतीनि ||२५४|| उष्णानि स्वादुतिक्तानि वातप्रशमनानि च |२५५|
🔊 Audio coming soon
પુનર્નવેત્યાદિ| પુનર્નવા શ્વેતપુનર્નવા; વરુણો વૃક્ષવિશેષઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ; તર્કારી અરણિકા; ઉરુબૂકઃ શુક્લૈરણ્ડઃ; વત્સાદની વત્સપુત્રકઃ ‘વત્સવતિયા’ ઇતિ લોકે, ગુડૂચીત્યપરે; બિલ્વશાકં બિલ્વજં; પ્રભૃતિગ્રહણાદન્યાન્યપિ| તેષાં સામાન્યગુણમાહ- ઉષ્ણાનીત્યાદિ||૨૫૪||-
Adhikarana 185 (255) · Śloka 255
તેષુ પૌનર્નવં શાકં વિશેષાચ્છોફનાશનમ્ ||૨૫૫||
तेषु पौनर्नवं शाकं विशेषाच्छोफनाशनम् ||२५५||
🔊 Audio coming soon
વિશેષગુણમાહ- તેષ્વિત્યાદિ||૨૫૫||
Adhikarana 186 (256) · Śloka 256
તણ્ડુલીયકોપોદકાઽશ્વબલાચિલ્લીપાલઙ્ક્યાવાસ્તૂકપ્રભૃતીનિ ||૨૫૬||
तण्डुलीयकोपोदकाऽश्वबलाचिल्लीपालङ्क्यावास्तूकप्रभृतीनि ||२५६||
🔊 Audio coming soon
તણ્ડુલીયકઃ ‘ચુલાઇ’ ઇતિ લોકે; ઉપોદિકા પોઇ; અશ્વબલા તુરુષ્કદેશે બૃહત્પત્રા મેથિકાભેદ એવ ‘હિસ્ફિત્થ’ ઇતિ લોકે, તન્ત્રાન્તરે મેથિકાહિસ્ફિત્થયોઃ પૃથગ્ગુણનિર્દેશઃ કૃતઃ- “વાતપિત્તહરા તિક્તા લઘ્વી શ્લેષ્માવિરોધિની| મેથિકા તત્સમં કિઞ્ચિદ્ધિસ્ફિત્થં પુષ્ટિદં ગુરુ”- ઇતિ| ચિલ્લી ક્ષેત્રવાસ્તુકઃ, ‘ગૌડવાસ્તુક’ ઇત્યન્યે, યવશાકમાહુરેકે, અન્યે તુ યવશાકાન્તરમાહુઃ; પાલઙ્ક્યા ‘પાલક્ ’ ઇતિ લોકે; વાસ્તૂકષ્ટઙ્કવાસ્તૂકઃ ‘ટઙ્કચુચ્ચૂ’ ઇતિ લોકે; પ્રભૃતિગ્રહણાદપરાણ્યપિ||૨૫૬||
Adhikarana 187 (257) · Śloka 257
સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ સક્ષારમધુરાણિ ચ | મન્દવાતકફાન્યાહૂ રક્તપિત્તહરાણિ ચ ||૨૫૭||
सृष्टमूत्रपुरीषाणि सक्षारमधुराणि च | मन्दवातकफान्याहू रक्तपित्तहराणि च ||२५७||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સામાન્યગુણમાહ- સૃષ્ટમૂત્રેત્યાદિ||૨૫૭||
Adhikarana 188 (258-261) · Śloka 261
મધુરો રસપાકાભ્યાં રક્તપિત્તમદાપહઃ | તેષાં શીતતમો રૂક્ષસ્તણ્ડુલીયો વિષાપહઃ ||૨૫૮|| સ્વાદુપાકરસા વૃષ્યા વાતપિત્તમદાપહા | ઉપોદકા સરા સ્નિગ્ધા બલ્યા શ્લેષ્મકરી હિમા ||૨૫૯|| કટુર્વિપાકે કૃમિહા મેધાગ્નિબલવર્ધનઃ | સક્ષારઃ સર્વદોષઘ્નો વાસ્તૂકો રોચનઃ સરઃ ||૨૬૦|| ચિલ્લી વાસ્તૂકવજ્જ્ઞેયા પાલઙ્ક્યા તણ્ડુલીયવત્ | વાતકૃદ્બદ્ધવિણ્મૂત્રા રૂક્ષા પિત્તકફે હિતા | શાકમાશ્વબલં રૂક્ષં બદ્ધવિણ્મૂત્રમારુતમ્ ||૨૬૧||
मधुरो रसपाकाभ्यां रक्तपित्तमदापहः | तेषां शीततमो रूक्षस्तण्डुलीयो विषापहः ||२५८|| स्वादुपाकरसा वृष्या वातपित्तमदापहा | उपोदका सरा स्निग्धा बल्या श्लेष्मकरी हिमा ||२५९|| कटुर्विपाके कृमिहा मेधाग्निबलवर्धनः | सक्षारः सर्वदोषघ्नो वास्तूको रोचनः सरः ||२६०|| चिल्ली वास्तूकवज्ज्ञेया पालङ्क्या तण्डुलीयवत् | वातकृद्बद्धविण्मूत्रा रूक्षा पित्तकफे हिता | शाकमाश्वबलं रूक्षं बद्धविण्मूत्रमारुतम् ||२६१||
🔊 Audio coming soon
તેષાં વિશેષગુણમાહ- મધુર ઇત્યાદિ| મદાપહ ઇતિ મદો વિષમદ્યશોણિતોત્થો વિકારઃ||૨૫૮-૨૬૧||
Adhikarana 189 (262) · Śloka 262
મણ્ડૂકપર્ણીસપ્તલાસુનિષણ્ણકસુવર્ચલાપિપ્પલીગુડૂચીગોજિહ્વા- કાકમાચીપ્રપુન્નાડાવલ્ગુજસતીનબૃહતીકણ્ટકારિકાફલ- પટોલવાર્તાકકારવેલ્લકકટુકિકાકેબુ(મ્બુ)કોરુબૂકપર્પટકકિરાતતિક્ત- કર્કોટકારિષ્ટકોશાતકીવેત્રકરીરાટરૂષકાર્કપુષ્પીપ્રભૃતીનિ ||૨૬૨||
मण्डूकपर्णीसप्तलासुनिषण्णकसुवर्चलापिप्पलीगुडूचीगोजिह्वा- काकमाचीप्रपुन्नाडावल्गुजसतीनबृहतीकण्टकारिकाफल- पटोलवार्ताककारवेल्लककटुकिकाकेबु(म्बु)कोरुबूकपर्पटककिराततिक्त- कर्कोटकारिष्टकोशातकीवेत्रकरीराटरूषकार्कपुष्पीप्रभृतीनि ||२६२||
🔊 Audio coming soon
તિક્તપ્રાયાણ્યાહ- મણ્ડૂકપર્ણીત્યાદિ| મણ્ડૂકપર્ણી બ્રાહ્મી; સપ્તલા સેહુણ્ડઃ, જેજ્ઝટસ્તુ સપ્તલાં યવતિક્તાભેદમાહ; સુનિષણ્ણકઃ ‘સિરિબાલિકા’ ઇતિ લોકે, શ્રીબ્રહ્મદેવસ્તુ ચતુર્દલમાહ, તલ્લક્ષણં કથ્યતે- “ચાઙ્ગેરીસદૃશૈઃ પત્રૈઃ સુનિષણ્ણશ્ચતુર્દલઃ| શાકો જલાન્વિતે દેશે ચતુષ્પત્રીતિ કથ્યતે”- ઇતિ; સુવર્ચલા સૂર્યાવર્તઃ, કેચિન્મારિષસદૃશદણ્ડમાર્તગલસદૃશપત્રં લપ્પસમાહુઃ; પિપ્પલીગુડૂચ્યૌ પ્રસિદ્ધે, પૂર્વં પિપ્પલીફલમુક્તમ્, અત્ર તુ પત્રં; ગોજિહ્વા દાર્વિપત્રિકા કર્કશા દીર્ઘપત્રા ‘ગોજીભી’ ઇતિ લોકે; કાકમાચીપ્રપુન્નાડૌ પ્રસિદ્ધૌ; અવલ્ગુજઃ ‘બાકુચી’ ઇતિ લોકે; સતીનો વર્તુલકલાયઃ; બૃહતીફલં સામાન્યાદ્બૃહતીદ્વયસ્ય ફલમ્, અન્યે તુ કણ્ટકારિકામપિ પઠન્તિ; પટોલસ્ય ફલં પત્રં ચ; વાર્તાકો વૃન્તાકો વર્તુલફલઃ ‘બંઇગણ’ ઇતિ લોકે; કારવેલ્લકઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ; કટુકિકા અરણ્યકાસમર્દિકા, અન્યે તિક્તારિકામાહુઃ, અપરે તુ કટુતિક્તપુષ્પામર્કફલાકારફલાં પ્રસિદ્ધામાહુઃ; કેબુ(મ્બુ)કો ગ્રામ્યો વન્યશ્ચ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ; ઉરુબૂકો રક્તૈરણ્ડઃ, અન્યે તૂરુબૂકસ્ય પત્રમત્ર ગૃહ્યતે; પર્પટકઃ પ્રસિદ્ધઃ; કિરાતતિક્તકો ભૂનિમ્બઃ; કર્કોટકઃ પ્રસિદ્ધઃ; અરિષ્ટો નિમ્બઃ; કોશાતકી ઘોષકઃ ‘તોરયિ’ ઇતિ લોકે; વેત્રકરીરં વેત્રાગ્રં; આટરૂષકો વાસકઃ; અર્કપુષ્પી અર્કપત્રસદૃશી લતા, અન્યે અર્કપર્ણમાહુઃ| પ્રભૃતિગ્રહણાદન્યતિક્તશાકાનિ જ્ઞેયાનિ||૨૬૨||
Adhikarana 190 (263) · Śloka 263
રક્તપિત્તહરાણ્યાહુર્હૃદ્યાનિ સુલઘૂનિ ચ | કુષ્ઠમેહજ્વરશ્વાસકાસારુચિહરાણિ ચ ||૨૬૩||
रक्तपित्तहराण्याहुर्हृद्यानि सुलघूनि च | कुष्ठमेहज्वरश्वासकासारुचिहराणि च ||२६३||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સામાન્યગુણમાહ- રક્તપિત્તેત્યાદિ||૨૬૩||
Adhikarana 191 (264-271) · Śloka 271
કષાયા તુ હિતા પિત્તે સ્વાદુપાકરસા હિમા | લઘ્વી મણ્ડૂકપર્ણી તુ તદ્વદ્ગોજિહ્વિકા મતા ||૨૬૪|| અવિદાહી ત્રિદોષઘ્નઃ સઙ્ગ્રાહી સુનિષણ્ણકઃ | અવલ્ગુજઃ કટુઃ પાકે તિક્તઃ પિત્તકફાપહઃ ||૨૬૫|| ઈષત્તિક્તં ત્રિદોષઘ્નં શાકં કટુ સતીનજમ્ | નાત્યુષ્ણશીતં કુષ્ઠઘ્નં કાકમાચ્યાસ્તુ તદ્વિધમ્ ||૨૬૬|| કણ્ડૂકુષ્ઠકૃમિઘ્નાનિ કફવાતહરાણિ ચ | ફલાનિ બૃહતીનાં તુ કટુતિક્તલઘૂનિ ચ ||૨૬૭|| કફપિત્તહરં વ્રણ્યમુષ્ણં તિક્તમવાતલમ્ | પટોલં કટુકં પાકે વૃષ્યં રોચનદીપનમ્ ||૨૬૮|| કફવાતહરં તિક્તં રોચનં કટુકં લઘુ | વાર્તાકં દીપનં પ્રોક્તં જીર્ણં સક્ષારપિત્તલમ્ | તદ્વત્ કર્કોટકં વિદ્યાત્ કારવેલ્લકમેવ ચ ||૨૬૯|| આટરૂષકવેત્રાગ્રગુડૂચીનિમ્બપર્પટાઃ | કિરાતતિક્તસહિતાસ્તિક્તાઃ પિત્તકફાપહાઃ ||૨૭૦|| કફાપહં શાકમુક્તં વરુણપ્રપુનાડ(ટ)યોઃ | રૂક્ષં લઘુ ચ શીતં ચ વાતપિત્તપ્રકોપણમ્ ||૨૭૧||
कषाया तु हिता पित्ते स्वादुपाकरसा हिमा | लघ्वी मण्डूकपर्णी तु तद्वद्गोजिह्विका मता ||२६४|| अविदाही त्रिदोषघ्नः सङ्ग्राही सुनिषण्णकः | अवल्गुजः कटुः पाके तिक्तः पित्तकफापहः ||२६५|| ईषत्तिक्तं त्रिदोषघ्नं शाकं कटु सतीनजम् | नात्युष्णशीतं कुष्ठघ्नं काकमाच्यास्तु तद्विधम् ||२६६|| कण्डूकुष्ठकृमिघ्नानि कफवातहराणि च | फलानि बृहतीनां तु कटुतिक्तलघूनि च ||२६७|| कफपित्तहरं व्रण्यमुष्णं तिक्तमवातलम् | पटोलं कटुकं पाके वृष्यं रोचनदीपनम् ||२६८|| कफवातहरं तिक्तं रोचनं कटुकं लघु | वार्ताकं दीपनं प्रोक्तं जीर्णं सक्षारपित्तलम् | तद्वत् कर्कोटकं विद्यात् कारवेल्लकमेव च ||२६९|| आटरूषकवेत्राग्रगुडूचीनिम्बपर्पटाः | किराततिक्तसहितास्तिक्ताः पित्तकफापहाः ||२७०|| कफापहं शाकमुक्तं वरुणप्रपुनाड(ट)योः | रूक्षं लघु च शीतं च वातपित्तप्रकोपणम् ||२७१||
🔊 Audio coming soon
વિશેષગુણમાહ- કષાયેત્યાદિ| તદ્વિધમિતિ ત્રિદોષઘ્નમ્| જીર્ણં પક્વમ્| ગુડૂચીહ કફપિત્તહરા, ચરકે ચ ‘વાયું વત્સાદની હન્યાત્’ (ચ. સૂ. અ. ૨૭) ઇતિ સ્નિગ્ધોષ્ણવીર્યત્વાત્, તસ્માત્ત્રિદોષઘ્ની| પૂર્વવર્ગપઠિતોઽપિ વરુણઃ પ્રપુન્નાડસામાન્યગુણત્વાદત્ર પઠિતઃ| શીતં ચેતિ ચકારાન્નાત્યુષ્ણશીતં, તેન સંયુક્તવાતપિત્તકર્તૃત્વં; યદિ વા શીતમપિ પિત્તકૃત્ પ્રભાવાત્||૨૬૪-૨૭૧||
Adhikarana 192 (272-273) · Śloka 273
દીપનં કાલશાકં તુ ગરદોષહરં કટુ | કૌસુમ્ભં મધુરં રૂક્ષમુષ્ણં શ્લેષ્મહરં લઘુ ||૨૭૨|| વાતલં નાલિકાશાકં પિત્તઘ્નં મધુરં ચ તત્ | ગ્રહણ્યર્શોવિકારઘ્ની સામ્લા વાતકફે હિતા | ઉષ્ણા કષાયમધુરા ચાઙ્ગેરી ચાગ્નિદીપની ||૨૭૩||
दीपनं कालशाकं तु गरदोषहरं कटु | कौसुम्भं मधुरं रूक्षमुष्णं श्लेष्महरं लघु ||२७२|| वातलं नालिकाशाकं पित्तघ्नं मधुरं च तत् | ग्रहण्यर्शोविकारघ्नी साम्ला वातकफे हिता | उष्णा कषायमधुरा चाङ्गेरी चाग्निदीपनी ||२७३||
🔊 Audio coming soon
પ્રભૃતિશબ્દગૃહીતાન્યાહ- દીપનમિત્યાદિ| કાલશાકં કાલિયાશાકં શ્રાદ્ધાર્હમ્| કૌસુમ્ભં પ્રસિદ્ધમ્| નાડિકા ‘નાલી’ ઇતિ લોકે| ચાઙ્ગેરી ‘અમ્લચાઙ્ગેરી’ ઇતિ લોકે||૨૭૨-૨૭૩||
Adhikarana 193 (274) · Śloka 274
લોણિકાજાતુકત્રિપર્ણિકાપત્તૂરજીવકસુવર્ચલાડુડુરકકુતુમ્બકકુઠિઞ્જરકુન્તલિકાકુરણ્ટિકાપ્રભૃતયઃ ||૨૭૪||
लोणिकाजातुकत्रिपर्णिकापत्तूरजीवकसुवर्चलाडुडुरककुतुम्बककुठिञ्जरकुन्तलिकाकुरण्टिकाप्रभृतयः ||२७४||
🔊 Audio coming soon
લોણિકેત્યાદિ| લોણિકા લોણિયા; જાતુકં શુક્લશાલપર્ણી; ત્રિપર્ણિકા દુગ્ધિકા, વનકાર્પાસીત્યપરે; પત્તૂરઃ શિરબાલિકાભેદો મહાપત્રઃ; જીવકો જીવનામા સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ; સુવર્ચલા સૂર્યાવર્તભેદઃ, ડુડુરકઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ; કુતુમ્બકો દ્રોણપુષ્પઃ; કુઠિઞ્જરઃ કુરહઞ્જનકઃ ‘કોલ્હસુઆ’ ઇતિ લોકે; કુનાડિકેતિ ક્વચિત્, તત્ર કુનાડિકા ગોનાડીકઃ; કુન્તલિકા ચુચ્ચૂસદૃશા દીર્ઘપત્રા; કુરુણ્ટિકા અમ્લાનસદૃશપત્રકુસુમા હરિતપુષ્પા, અન્યે ‘કુનાલિકાકુરણ્ટિકે ઉત્તરાપથજે’ ઇત્યાહુઃ, કેચિત્ત્રિપર્ણ્યાદીનાં શ્લોકેન નિર્દેશં કુર્વન્તિ||૨૭૪||
Adhikarana 194 (275) · Śloka 275
સ્વાદુપાકરસાઃ શીતાઃ કફઘ્ના નાતિપિત્તલાઃ | લવણાનુરસા રૂક્ષાઃ સક્ષારા વાતલાઃ સરાઃ ||૨૭૫||
स्वादुपाकरसाः शीताः कफघ्ना नातिपित्तलाः | लवणानुरसा रूक्षाः सक्षारा वातलाः सराः ||२७५||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સામાન્યં ગુણમાહ- સ્વાદુપાકેત્યાદિ||૨૭૫||
Adhikarana 195 (276) · Śloka 276
સ્વાદુતિક્તા કુન્તલિકા કષાયા સકુરણ્ટિકા |૨૭૬|
स्वादुतिक्ता कुन्तलिका कषाया सकुरण्टिका |२७६|
🔊 Audio coming soon
વિશેષગુણમાહ- સ્વાદ્વિત્યાદિ|૨૭૬|
Adhikarana 196 (276) · Śloka 276
સઙ્ગ્રાહિ શીતલં ચાપિ લઘુ દોષાપહં તથા | રાજક્ષવકશાકં તુ શટીશાકં ચ તદ્વિધમ્ ||૨૭૬||
सङ्ग्राहि शीतलं चापि लघु दोषापहं तथा | राजक्षवकशाकं तु शटीशाकं च तद्विधम् ||२७६||
🔊 Audio coming soon
પ્રભૃતિગૃહીતમાહ- સઙ્ગ્રાહીત્યાદિ ‘દોષાપહં તથા’ ઇત્યત્ર ‘દોષવિરોધિ ચ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તન્નેચ્છતિ જેજ્ઝટઃ| રાજક્ષવકશાકં કૃષ્ણરાજિકા, અન્યે તુ ‘રાજક્ષવકો બૃહત્પત્રઃ ક્ષવથુકાકર’ ઇત્યાહુઃ| શટી સ્વનામપ્રસિદ્ધા| તદ્વિધમિતિ રાજક્ષવકસદૃશમ્||૨૭૬||
Adhikarana 197 (277) · Śloka 277
સ્વાદુપાકરસં શાકં દુર્જરં હરિમન્થજમ્ |૨૭૭|
स्वादुपाकरसं शाकं दुर्जरं हरिमन्थजम् |२७७|
🔊 Audio coming soon
સ્વાદ્વિત્યાદિ| હરિમન્થશ્ચણકઃ|૨૭૭|
Adhikarana 198 (277) · Śloka 277
ભેદનં મધુરં રૂક્ષં કાલાયમતિવાતલમ્ ||૨૭૭||
भेदनं मधुरं रूक्षं कालायमतिवातलम् ||२७७||
🔊 Audio coming soon
ભેદનમિત્યાદિ| પૂર્વં સતીનો વર્તુલકલાયઃ, ઇહ તુ ત્રિપુટકકલાયઃ||૨૭૭||
Adhikarana 199 (278) · Śloka 278
સ્રંસનં કટુકં પાકે લઘુ વાતકફાપહમ્ | શોફઘ્નમુષ્ણવીર્યં ચ પત્રં પૂતિકરઞ્જજમ્ ||૨૭૮||
स्रंसनं कटुकं पाके लघु वातकफापहम् | शोफघ्नमुष्णवीर्यं च पत्रं पूतिकरञ्जजम् ||२७८||
🔊 Audio coming soon
સ્રંસનમિત્યાદિ| પૂતિકરઞ્જઃ કણ્ટકિકરઞ્જઃ, અન્યે તુ પૂતિકશ્ચિરબિલ્વઃ, કરઞ્જો નક્તમાલઃ||૨૭૮||
Adhikarana 200 (279-280) · Śloka 280
તામ્બૂલપત્રં તીક્ષ્ણોષ્ણં કટુ પિત્તપ્રકોપણમ્ | સુગન્ધિ વિશદં તિક્તં સ્વર્યં વાતકફાપહમ્ ||૨૭૯|| સ્રંસનં કટુકં પાકે કષાયં વહ્નિદીપનમ્ | વક્ત્રકણ્ડૂમલક્લેદદૌર્ગન્ધ્યાદિવિશોધનમ્ ||૨૮૦||
ताम्बूलपत्रं तीक्ष्णोष्णं कटु पित्तप्रकोपणम् | सुगन्धि विशदं तिक्तं स्वर्यं वातकफापहम् ||२७९|| स्रंसनं कटुकं पाके कषायं वह्निदीपनम् | वक्त्रकण्डूमलक्लेददौर्गन्ध्यादिविशोधनम् ||२८०||
🔊 Audio coming soon
તામ્બૂલેત્યાદિ| તામ્બૂલપત્રં નાગવલ્લીપત્રં ‘પર્ણમ્’ ઇતિ લોકે| સ્રંસનં કટુકં પાકે ઇત્યન્તં પર્ણમુક્ત્વા કષાયમિત્યાદિ પૂગફલં, તસ્ય ફલવર્ગ એવ પઠિતત્વાન્ન પઠનીયમિત્યેકે, અન્યે ફલવર્ગે પક્વમિત્યુક્તં શાકેષુ ત્વપક્વમાર્દ્રં ચેત્યાહુઃ||૨૭૯-૨૮૦||
Adhikarana 201 (281) · Śloka 281
અથ પુષ્પવર્ગઃ | કોવિદારશણશાલ્મલીપુષ્પાણિ મધુરાણિ મધુરવિપાકાનિ રક્તપિત્તહરાણિ ચ; વૃષાગસ્ત્યયોઃ પુષ્પાણિ તિક્તાનિ કટુવિપાકાનિ ક્ષયકાસાપહાનિ ચ ||૨૮૧||
अथ पुष्पवर्गः | कोविदारशणशाल्मलीपुष्पाणि मधुराणि मधुरविपाकानि रक्तपित्तहराणि च; वृषागस्त्ययोः पुष्पाणि तिक्तानि कटुविपाकानि क्षयकासापहानि च ||२८१||
🔊 Audio coming soon
અથ પુષ્પશાકાન્યાહ- કોવિદારેત્યાદિ| કોવિદારઃ કાઞ્ચનારસ્તદ્ભેદો વા; શણો બન્ધનાર્હત્વક્ પ્રસિદ્ધઃ| તેષાં સામાન્યગુણમાહ- મધુરાણીત્યાદિ| વૃષેત્યાદિ| વૃષો વાસકઃ, અગસ્ત્યઃ ‘અગથીયા’ ઇતિ લોકે||૨૮૧||
Adhikarana 202 (282) · Śloka 282
આગસ્ત્યં નાતિશીતોષ્ણં નક્તાન્ધાનાં પ્રશસ્યતે ||૨૮૨||
आगस्त्यं नातिशीतोष्णं नक्तान्धानां प्रशस्यते ||२८२||
🔊 Audio coming soon
તયોરગસ્ત્યપુષ્પસ્ય ગુણવિશેષમાહ- આગસ્ત્યમિત્યાદિ||૨૮૨||
Adhikarana 203 (283) · Śloka 283
કરીરકુસુમાનિ કટુવિપાકાનિ વાતહરાણિ સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ ચ ||૨૮૩||
करीरकुसुमानि कटुविपाकानि वातहराणि सृष्टमूत्रपुरीषाणि च ||२८३||
🔊 Audio coming soon
કરીરેત્યાદિ| અત્રાપિ રસવીર્યવિપાકપ્રભાવિતં કાર્યં યોજનીયમ્||૨૮૩||
Adhikarana 204 (284) · Śloka 284
રક્તવૃક્ષસ્ય નિમ્બસ્ય મુષ્કકાર્કાસનસ્ય ચ | કફપિત્તહરં પુષ્પં કુષ્ઠઘ્નં કુટજસ્ય ચ ||૨૮૪||
रक्तवृक्षस्य निम्बस्य मुष्ककार्कासनस्य च | कफपित्तहरं पुष्पं कुष्ठघ्नं कुटजस्य च ||२८४||
🔊 Audio coming soon
રક્તવૃક્ષસ્યેત્યાદિ| રક્તવૃક્ષસ્ય રક્તચન્દનસ્ય| મુષ્કકસ્ય ક્ષારવૃક્ષસ્ય ‘મોખ-ઉ’ ઇતિ લોકે, અસનો બીજકઃ| શેષં પ્રસિદ્ધમ્||૨૮૪||
Adhikarana 205 (285) · Śloka 285
સતિક્તં મધુરં શીતં પદ્મં પિત્તકફાપહમ્ | મધુરં પિચ્છિલં સ્નિગ્ધં કુમુદં હ્લાદિ શીતલમ્ | તસ્માદલ્પાન્તરગુણે વિદ્યાત્ કુવલયોત્પલે ||૨૮૫||
सतिक्तं मधुरं शीतं पद्मं पित्तकफापहम् | मधुरं पिच्छिलं स्निग्धं कुमुदं ह्लादि शीतलम् | तस्मादल्पान्तरगुणे विद्यात् कुवलयोत्पले ||२८५||
🔊 Audio coming soon
સતિક્તમિત્યાદિ| પદ્મં પદ્મપુષ્પં સૂર્યોદયવિકાસિ| કુમુદં ચન્દ્રોદયવિકાસિ| કુવલયં કુમુદભેદઃ, ઉત્પલં સ્વનામપ્રસિદ્ધમ્||૨૮૫||
Adhikarana 206 (286) · Śloka 286
સિન્ધુવારં વિજાનીયાદ્ધિમં પિત્તવિનાશનમ્ |૨૮૬|
सिन्धुवारं विजानीयाद्धिमं पित्तविनाशनम् |२८६|
🔊 Audio coming soon
સિન્ધુવારમિત્યાદિ| સિન્ધુવારં નિર્ગુણ્ડીપુષ્પમ્|૨૮૬|
Adhikarana 207 (286) · Śloka 286
માલતીમલ્લિકે તિક્તે સૌરભ્યાત્ પિત્તનાશને ||૨૮૬||
मालतीमल्लिके तिक्ते सौरभ्यात् पित्तनाशने ||२८६||
🔊 Audio coming soon
માલતીત્યાદિ| માલતી જાતી; મલ્લિકા પ્રસિદ્ધા| સૌરભ્યાત્ સૌગન્ધ્યાત્||૨૮૬||
Adhikarana 208 (287) · Śloka 287
સુગન્ધિ વિશદં હૃદ્યં બાકુલં પાટલાનિ ચ | શ્લેષ્મપિત્તવિષઘ્નં તુ નાગં તદ્વચ્ચ કુઙ્કુમમ્ ||૨૮૭||
सुगन्धि विशदं हृद्यं बाकुलं पाटलानि च | श्लेष्मपित्तविषघ्नं तु नागं तद्वच्च कुङ्कुमम् ||२८७||
🔊 Audio coming soon
સુગન્ધીત્યાદિ| નાગં નાગકેશરમ્| તદ્વન્નાગવત્| કુઙ્કુમં પ્રસિદ્ધમ્||૨૮૭||
Adhikarana 209 (288) · Śloka 288
ચમ્પકં રક્તપિત્તઘ્નં શીતોષ્ણં કફનાશનમ્ | કિંશુકં કફપિત્તઘ્નં તદ્વદેવ કુરણ્ટકમ્ ||૨૮૮||
चम्पकं रक्तपित्तघ्नं शीतोष्णं कफनाशनम् | किंशुकं कफपित्तघ्नं तद्वदेव कुरण्टकम् ||२८८||
🔊 Audio coming soon
કિંશુકં પલાશપુષ્પં, કુરણ્ટકં સહચરપુષ્પમ્||૨૮૮||
Adhikarana 210 (289) · Śloka 289
યથાવૃક્ષં વિજાનીયાત્ પુષ્પં વૃક્ષોચિતં તથા |૨૮૯|
यथावृक्षं विजानीयात् पुष्पं वृक्षोचितं तथा |२८९|
🔊 Audio coming soon
ઉપસંહારમાહ- યથેન્યાદિ| વૃક્ષોચિતં વૃક્ષાનુસારેણેત્યર્થઃ|૨૮૯|
Adhikarana 211 (289) · Śloka 289
મધુશિગ્રુકરીરાણિ કટૂનિ શ્લેષ્મહરાણિ ચ ||૨૮૯||
मधुशिग्रुकरीराणि कटूनि श्लेष्महराणि च ||२८९||
🔊 Audio coming soon
મધ્વિત્યાદિ| મધુશિગ્રૂ રક્તશોભાઞ્જનકઃ, તસ્ય કરીરાણિ કોમલા નાલાઃ; અન્યે તુ ‘મધુશિગ્રૂકરીરાણિ’ ઇત્યત્ર ‘મધુશિગ્રુકરીરયોઃ પુષ્પાણિ’ ઇતિ વ્યાચક્ષતે, તે તુ ‘કરીરકુસુમાનિ’ ઇતિ પૂર્વપાઠં ન મન્યન્તે||૨૮૯||
Adhikarana 212 (290) · Śloka 290
ક્ષવકકુલેવરવંશકરીરપ્રભૃતીનિ કફકરાણિ સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ ચ ||૨૯૦||
क्षवककुलेवरवंशकरीरप्रभृतीनि कफकराणि सृष्टमूत्रपुरीषाणि च ||२९०||
🔊 Audio coming soon
ઉદ્ભિદશાકાન્યાહ- ક્ષવકેત્યાદિ| ક્ષવકશ્છત્રકઃ, કુલેવરં ખુખુણ્ડકઃ , વંશકરીરો વંશાઙ્કુરઃ; અન્યે તુ ક્ષવકં દ્રોણપુષ્પીસદૃશં વિટપમાહુઃ, તન્ન, તસ્યાનુદ્ભિદત્વાત્| પ્રભૃતિગ્રહણાદન્યાન્યપ્યુદ્ભિદાનિ| તેષાં સામાન્યગુણમાહ- કફહરાણીત્યાદિ||૨૯૦||
Adhikarana 213 (291-292) · Śloka 292
ક્ષવકં કૃમિલં તેષુ સ્વાદુપાકં સપિચ્છલમ્ | વિસ્યન્દિ વાતલં નાતિપિત્તશ્લેષ્મકરં ચ તત્ ||૨૯૧|| વેણોઃ કરીરાઃ કફલા મધુરા રસપાકતઃ | વિદાહિનો વાતકરાઃ સકષાયા વિરૂક્ષણાઃ ||૨૯૨||
क्षवकं कृमिलं तेषु स्वादुपाकं सपिच्छलम् | विस्यन्दि वातलं नातिपित्तश्लेष्मकरं च तत् ||२९१|| वेणोः करीराः कफला मधुरा रसपाकतः | विदाहिनो वातकराः सकषाया विरूक्षणाः ||२९२||
🔊 Audio coming soon
તેષાં કસ્યચિદ્વિશેષગુણમાહ- ક્ષવકમિત્યાદિ| વિસ્યન્દિ શ્લેષ્મસ્રાવિ, એતેન શ્લેષ્મણો જનકપ્રવર્તકત્વમુક્તમ્| વેણોઃ કરીરા ઇતિ કેચિન્મધુરરસપાકિત્વવિદાહિત્વયોર્વિરોધમાહુઃ, તન્ન પ્રભાવાત્||૨૯૧-૨૯૨||
Adhikarana 214 (293) · Śloka 293
ઉદ્ભિદાનિ પલાલેક્ષુકરીષવેણુક્ષિતિજાનિ | તત્ર પલાલજાતં મધુરં મધુરવિપાકં રૂક્ષં દોષપ્રશમનં ચ | ઇક્ષુજં મધુરં કષાયાનુરસં કટુપાકં શીતલં ચ | તદ્વદેવોષ્ણં કારીષં કષાયં વાતકોપનં ચ, (વેણુજાતં કષાયં વાતકોપનં ચ,) ભૂમિજં ગુરુ નાતિવાતલં ભૂમિતશ્ચાસ્યાનુરસઃ ||૨૯૩||
उद्भिदानि पलालेक्षुकरीषवेणुक्षितिजानि | तत्र पलालजातं मधुरं मधुरविपाकं रूक्षं दोषप्रशमनं च | इक्षुजं मधुरं कषायानुरसं कटुपाकं शीतलं च | तद्वदेवोष्णं कारीषं कषायं वातकोपनं च, (वेणुजातं कषायं वातकोपनं च,) भूमिजं गुरु नातिवातलं भूमितश्चास्यानुरसः ||२९३||
🔊 Audio coming soon
આધારવિશેષેણાપ્યુદ્ભિદાનાં ગુણવિશેષમાહ- ઉદ્ભિદાનીત્યાદિ| ઉદ્ભિદાનિ છત્રકાદીનિ| તદ્વદિતિ ઇક્ષુજસદૃશમ્| ભૂમિતશ્ચાસ્યાનુરસ ઇતિ ભૂમિસદૃશગુણમિત્યર્થઃ| યદ્યપિ વેણુજસ્ય ગુણા નોક્તાઃ, તથાઽપિ તદાધારસદૃશગુણમૂહ્યમ્||૨૯૩||
Adhikarana 215 (294) · Śloka 294
પિણ્યાકતિલકલ્કસ્થૂણિકાશુષ્કશાકાનિ સર્વદોષપ્રકોપણાનિ ||૨૯૪||
पिण्याकतिलकल्कस्थूणिकाशुष्कशाकानि सर्वदोषप्रकोपणानि ||२९४||
🔊 Audio coming soon
શુષ્કશાકવિશેષગુણમાહ- પિણ્યાકેત્યાદિ| ઉમાસર્ષપાદીનાં યન્ત્રાદિપીડિતાનાં નિઃસ્નેહકલ્કઃ પિણ્યાકઃ| તિલકલ્કસ્તિલપિણ્યાકઃ, સોઽપિ યન્ત્રાદિપીડિતઃ| સ્થૂણિકાશુષ્કશાકાનિ નાનાશાકૈઃ કૃતા વટકાઃ; ન તુ શુષ્કશાકમિતિ ભિન્નં, તસ્યોક્તગુણત્વાત્; સ્થૂણિકારૂપાણિ શુષ્કશાકાનીતિ વાઽર્થઃ, તત્રાપિ સ્થૂણિકા વટકાઃ; અન્યે તુ ‘પિણ્યાકીતિલપત્રસ્થૂણિકાશુષ્કશાકાનિ’ ઇતિ પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- પિણ્યાકીશાકં કચ્છવિષયે પ્રાયશઃ , તિલપત્રં તિલવિપટશાકં, સ્થૂણિકા અતરુણશુષ્કશાકં મૂલકશાકં વિહાયાન્યત્ સર્વં, તન્નેચ્છતિ ગયી||૨૯૪||
Adhikarana 216 (295) · Śloka 295
વિષ્ટમ્ભિનઃ સ્મૃતાઃ સર્વે વટકા વાતકોપનાઃ |૨૯૫|
विष्टम्भिनः स्मृताः सर्वे वटका वातकोपनाः |२९५|
🔊 Audio coming soon
સ્થૂણિકાશુષ્કશાકાનાં ગુણકર્માહ- વિષ્ટમ્ભિન ઇત્યાદિ| વટકાઃ પિષ્ટકાસમર્દકકૂષ્માણ્ડકમૂલકાદિકૃતા મુદ્ગાદિકૃતાશ્ચ| સવાતતોદશૂલા મલાપ્રવૃત્તિર્વિષ્ટમ્ભઃ|૨૯૫|
Adhikarana 217 (295) · Śloka 295
સિણ્ડાકી વાતલા સાર્દ્રા રુચિષ્યાઽનલદીપની ||૨૯૫||
सिण्डाकी वातला सार्द्रा रुचिष्याऽनलदीपनी ||२९५||
🔊 Audio coming soon
શુષ્કશાકપ્રકરણાચ્છુષ્કશાકવિશેષસ્ય ગુણમાહ- સિણ્ડાકીત્યાદિ| મૂલકાદિશાકમેવ કિઞ્ચિત્ સ્વિન્નં ક્ષુણ્ણં સુગન્ધિકટુદ્રવ્યાન્વિતં વટકીકૃતં સૂદેષુ ‘સિણ્ડાકી’ ઇત્યુચ્યતે; સા દ્વિવિધા- આર્દ્રા, શુષ્કા ચ; શુષ્કા વટકાન્તર્ગતા, આર્દ્રાયાસ્ત્વયમેવ ગુણનિર્દેશઃ||૨૯૫||
Adhikarana 218 (296) · Śloka 296
વિડ્ભેદિ ગુરુ રૂક્ષં ચ પ્રાયો વિષ્ટમ્ભિ દુર્જરમ્ | સકષાયં ચ સર્વં હિ સ્વાદુ શાકમુદાહૃતમ્ | પુષ્પં પત્રં ફલં નાલં કન્દાશ્ચ ગુરવઃ ક્રમાત્ ||૨૯૬||
विड्भेदि गुरु रूक्षं च प्रायो विष्टम्भि दुर्जरम् | सकषायं च सर्वं हि स्वादु शाकमुदाहृतम् | पुष्पं पत्रं फलं नालं कन्दाश्च गुरवः क्रमात् ||२९६||
🔊 Audio coming soon
સ્વાદુશાકવિષયાં પરિભાષામાહ- વિડ્ભેદીત્યાદિ| સ્વાદુ યચ્છાકં તત્સર્વમેવૈવઙ્ગુણમિત્યર્થઃ| પુષ્પમિત્યાદિ ક્વચિત્ પાઠઃ||૨૯૬||
Adhikarana 219 (297) · Śloka 297
કર્કશં પરિજીર્ણં ચ કૃમિજુષ્ટમદેશજમ્ | વર્જયેત્ પત્રશાકં તદ્યદકાલવિરોહિ ચ ||૨૯૭|| ઇતિ શાકવર્ગઃ |
कर्कशं परिजीर्णं च कृमिजुष्टमदेशजम् | वर्जयेत् पत्रशाकं तद्यदकालविरोहि च ||२९७|| इति शाकवर्गः |
🔊 Audio coming soon
વર્જનીયપત્રશાકવિષયાં પરિભાષામાહ- કર્કશમિત્યાદિ| કર્કશં ખરસ્પર્શમ્| પરિજીર્ણં પુરાતનમ્, કૃમિજુષ્ટં કૃમિભક્ષિતમ્| અદેશજમનુચિતદેશોત્પન્નમ્| અકાલવિરોહિ અકાલજમ્||૨૯૭||
Adhikarana 220 (298) · Śloka 298
અથ કન્દવર્ગઃ | કન્દાનાત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ- વિદારીકન્દશતાવરીબિસમૃણાલશૃઙ્ગાટકકશેરુકપિણ્ડાલુકમધ્વાલુક- હસ્ત્યાલુકકાષ્ઠાલુકશઙ્ખાલુકરક્તાલુકેન્દીવરોત્પલકન્દપ્રભૃતીનિ ||૨૯૮||
अथ कन्दवर्गः | कन्दानात ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- विदारीकन्दशतावरीबिसमृणालशृङ्गाटककशेरुकपिण्डालुकमध्वालुक- हस्त्यालुककाष्ठालुकशङ्खालुकरक्तालुकेन्दीवरोत्पलकन्दप्रभृतीनि ||२९८||
🔊 Audio coming soon
કેચિત્ ફલવદુપયુજ્યમાનત્વાત્ ફલવર્ગાદનન્તરં કન્દાન્ પઠન્તિ, શાકવિષયત્વાદન્યે શાકાનન્તરમિતિ કન્દાનાહ- કન્દાનત ઇત્યાદિ| વિદારી વિદારીકન્દઃ; શતાવરી શતમૂલી સ્વાનામપ્રસિદ્ધા; બિસં પદ્મમૂલમ્, અન્યે સ્થૂલપદ્મનાલં બિસમાહુઃ; મૃણાલં પદ્મમૂલાત્ સ્થૂલપ્રરોહઃ, અન્યે તુ સૂક્ષ્મં નાલમાહુઃ; શૃઙ્ગાટકં જલમધ્યે ત્રિકણ્ટકં ‘સિઙ્ઘાડા’ ઇતિ લોકે; કશેરુકપિણ્ડાલૂપ્રસિદ્ધૌ; મધ્વાલુકં રોમશં મધુરાસ્વાદમેવ; હસ્ત્યાલુકં મહત્કાષ્ઠાલુકમિત્યેકે; કાષ્ઠાલુકશઙ્ખાલુકરક્તાલુકોત્પલકન્દાઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધાઃ| પ્રભૃતિગ્રહણાત્ કેલૂટમુઞ્જાતકાદયઃ||૨૯૮||
Adhikarana 221 (299) · Śloka 299
રક્તપિત્તહરાણ્યાહુઃ શીતાનિ મધુરાણિ ચ | ગુરૂણિ બહુશુક્રાણિ સ્તન્યવૃદ્ધિકરાણિ ચ ||૨૯૯||
रक्तपित्तहराण्याहुः शीतानि मधुराणि च | गुरूणि बहुशुक्राणि स्तन्यवृद्धिकराणि च ||२९९||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સામાન્યગુણમાહ- રક્તપિત્તેત્યાદિ||૨૯૯||
Adhikarana 222 (300-302) · Śloka 302
મધુરો બૃંહણો વૃષ્યઃ શીતઃ સ્વર્યોઽતિમૂત્રલઃ | વિદારીકન્દો બલ્યશ્ચ પિત્તવાતહરશ્ચ સઃ ||૩૦૦|| વાતપિત્તહરી વૃષ્યા સ્વાદુતિક્તા શતાવરી | મહતી ચૈવ હૃદ્યા ચ મેધાગ્નિબલવર્ધિની ||૩૦૧|| ગ્રહણ્યર્શોવિકારઘ્ની વૃષ્યા શીતા રસાયની | કફપિત્તહરાસ્તિક્તાસ્તસ્યા એવાઙ્કુરાઃ સ્મૃતાઃ ||૩૦૨||
मधुरो बृंहणो वृष्यः शीतः स्वर्योऽतिमूत्रलः | विदारीकन्दो बल्यश्च पित्तवातहरश्च सः ||३००|| वातपित्तहरी वृष्या स्वादुतिक्ता शतावरी | महती चैव हृद्या च मेधाग्निबलवर्धिनी ||३०१|| ग्रहण्यर्शोविकारघ्नी वृष्या शीता रसायनी | कफपित्तहरास्तिक्तास्तस्या एवाङ्कुराः स्मृताः ||३०२||
🔊 Audio coming soon
તેષાં વિશેષગુણમાહ- મધુર ઇત્યાદિ| મહદલ્પભેદેન શતાવરી દ્વિવિધા| તસ્યા એવાઙ્કુરાઃ શતાવર્યઙ્કુરા ઇત્યર્થઃ||૩૦૦-૩૦૨||
Adhikarana 223 (303-304) · Śloka 305
અવિદાહિ બિસં પ્રોક્તં રક્તપિત્તપ્રસાદનમ્ | વિષ્ટમ્ભિ દુર્જરં રૂક્ષં વિરસં મારુતાવહમ્ ||૩૦૩|| ગુરૂ વિષ્ટમ્ભિશીતૌ ચ શૃઙ્ગાટકકશેરુકૌ | પિણ્ડાલુકં કફકરં ગુરુ વાતપ્રકોપણમ્ ||૩૦૪|| સુરેન્દ્રકન્દઃ શ્લેષ્મઘ્નો વિપાકે કટુ પિત્તકૃત્ |૩૦૫|
अविदाहि बिसं प्रोक्तं रक्तपित्तप्रसादनम् | विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं विरसं मारुतावहम् ||३०३|| गुरू विष्टम्भिशीतौ च शृङ्गाटककशेरुकौ | पिण्डालुकं कफकरं गुरु वातप्रकोपणम् ||३०४|| सुरेन्द्रकन्दः श्लेष्मघ्नो विपाके कटु पित्तकृत् |३०५|
🔊 Audio coming soon
સુરેન્દ્રકન્દો વજ્રકન્દઃ||૩૦૩-૩૦૪||-
Adhikarana 224 (305) · Śloka 305
વેણોઃ કરીરા ગુરવઃ કફમારુતકોપનાઃ ||૩૦૫||
वेणोः करीरा गुरवः कफमारुतकोपनाः ||३०५||
🔊 Audio coming soon
વેણોરિત્યાદિ| વેણોઃ કરીરા વંશમૂલાઙ્કુરાઃ||૩૦૫||
Adhikarana 225 (306) · Śloka 306
સ્થૂલસૂરણમાણકપ્રભૃતયઃ કન્દા ઈષત્કષાયાઃ કટુકા રૂક્ષા વિષ્ટમ્ભિનો ગુરવઃ કફવાતલાઃ પિત્તહરાશ્ચ ||૩૦૬||
स्थूलसूरणमाणकप्रभृतयः कन्दा ईषत्कषायाः कटुका रूक्षा विष्टम्भिनो गुरवः कफवातलाः पित्तहराश्च ||३०६||
🔊 Audio coming soon
અન્યાનપિ કન્દાનેકગુણાન્ વર્ગીકૃત્યાહ- સ્થૂલેત્યાદિ| સ્થૂલકન્દો ગ્રામ્યકન્દઃ; કેચિત્ ‘સકલકન્દ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ; શૂરણઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ; માણકં મહાપત્રં યથાપૂર્વમધઃપત્રપરિત્યાગિ| પ્રભૃતિશબ્દાત્ કેવદાદિકન્દાઃ| તેષાં સામાન્યગુણમાહ- ઈષત્કષાયા ઇત્યાદિ||૩૦૬||
Adhikarana 226 (307) · Śloka 307
માન(ણ)કં સ્વાદુ શીતં ચ ગુરુ ચાપિ પ્રકીર્તિતમ્ | સ્થૂલકન્દસ્તુ નાત્યુષ્ણઃ સૂરણો ગુદકીલહા ||૩૦૭||
मान(ण)कं स्वादु शीतं च गुरु चापि प्रकीर्तितम् | स्थूलकन्दस्तु नात्युष्णः सूरणो गुदकीलहा ||३०७||
🔊 Audio coming soon
વિશેષણગુણમાહ- માનકમિત્યાદિ||૩૦૭||
Adhikarana 227 (308-309) · Śloka 309
કુમુદોત્પલપદ્માનાં કન્દા મારુતકોપનાઃ | કષાયાઃ પિત્તશમના વિપાકે મધુરા હિમાઃ ||૩૦૮|| વારાહકન્દઃ શ્લેષ્મઘ્નઃ કટુકો રસપાકતઃ | મેહકુષ્ઠકૃમિહરો બલ્યો વૃષ્યો રસાયનઃ ||૩૦૯||
कुमुदोत्पलपद्मानां कन्दा मारुतकोपनाः | कषायाः पित्तशमना विपाके मधुरा हिमाः ||३०८|| वाराहकन्दः श्लेष्मघ्नः कटुको रसपाकतः | मेहकुष्ठकृमिहरो बल्यो वृष्यो रसायनः ||३०९||
🔊 Audio coming soon
તદન્યકન્દાનાહ- કુમુદેત્યાદિ| કુમુદં શ્વેતોત્પલમ્, ઉત્પલં નીલોત્પલમ્| તેષાં સામાન્યગુણમાહ- મારુતકોપના ઇત્યાદિ| વરાહકન્દ ઇતિ વરાહકન્દો ‘બકાલુક’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ, અન્યે તુ ‘વારાહી’ ઇતિ પઠન્તિ, વારાહી ગૃષ્ટિકોચ્યતે||૩૦૮-૩૦૯||
Adhikarana 228 (310) · Śloka 310
તાલનારિકેલખર્જૂરપ્રભૃતીનાં મસ્તકમજ્જાનઃ ||૩૧૦||
तालनारिकेलखर्जूरप्रभृतीनां मस्तकमज्जानः ||३१०||
🔊 Audio coming soon
મૂલપ્રસઙ્ગેનાગ્રગુણમપિ કેષાઞ્ચિદાહ- તાલેત્યાદિ| તાલાદયઃ પ્રસિદ્ધાઃ| મસ્તકમજ્જાનસ્તાલાદિવૃક્ષાગ્રમજ્જાનઃ||૩૧૦||
Adhikarana 229 (311) · Śloka 311
સ્વાદુપાકરસાનાહૂ રક્તપિત્તહરાંસ્તથા | શુક્રલાનનિલઘ્નાંશ્ચ કફવૃદ્ધિકરાનપિ ||૩૧૧||
स्वादुपाकरसानाहू रक्तपित्तहरांस्तथा | शुक्रलाननिलघ्नांश्च कफवृद्धिकरानपि ||३११||
🔊 Audio coming soon
સામાન્યગુણમાહ- સ્વાદુપાકેત્યાદિ||૩૧૧||
Adhikarana 230 (312) · Śloka 312
બાલં હ્યનાર્તવં જીર્ણં વ્યાધિતં ક્રિમિભક્ષિતમ્ | કન્દં વિવર્જયેત્ સર્વં યો વા સમ્યઙ્ન રોહતિ ||૩૧૨||
बालं ह्यनार्तवं जीर्णं व्याधितं क्रिमिभक्षितम् | कन्दं विवर्जयेत् सर्वं यो वा सम्यङ्न रोहति ||३१२||
🔊 Audio coming soon
હેયમાહ- બાલમિત્યાદિ| ઇતિ કન્દવર્ગઃ||૩૧૨||
Adhikarana 231 (313) · Śloka 313
અથ લવણવર્ગઃ | અથ લવણાનિ- સૈન્ધવસામુદ્રવિડસૌવર્ચલરોમકૌદ્ભિદપ્રભૃતીનિ યથોત્તરમુષ્ણાનિ વાતહરાણિ કફપિત્તકરાણિ કટુપાકીનિ યથાપૂર્વં સ્નિગ્ધાનિ સ્વાદૂનિ સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ ચેતિ ||૩૧૩||
अथ लवणवर्गः | अथ लवणानि- सैन्धवसामुद्रविडसौवर्चलरोमकौद्भिदप्रभृतीनि यथोत्तरमुष्णानि वातहराणि कफपित्तकराणि कटुपाकीनि यथापूर्वं स्निग्धानि स्वादूनि सृष्टमूत्रपुरीषाणि चेति ||३१३||
🔊 Audio coming soon
અથેત્યાદિ| સૈન્ધવં પ્રસિદ્ધં; દક્ષિણસમુદ્રસમીપભવં સામુદ્રં; વિડં કૃત્રિમં સ્વનામ્ના ખ્યાતં, તચ્ચ પ્રસારણીકલ્કભક્તલવણસંયોગાદગ્નિદાહેન નિર્વૃત્તં; સૌવર્ચલં પ્રસિદ્ધં; તદેવ નિર્ગન્ધં કાલલવણમિત્યુચ્યતે; રોમકં શાકમ્ભરીદેશોત્થં, ‘રુમાસરઃસમ્ભવમ્’ ઇત્યન્યે; ભૂમિમુદ્ભિદ્યોત્પન્નસ્ય ક્ષારોદકસ્ય સૂર્યરશ્મિભિર્વહ્નિના વા ક્વથનાદ્યલ્લવણમુત્પદ્યતે તદૌદ્ભિદં; પ્રભૃતિગ્રહણાદૂષરપ્રસવાદીનિ| તેષાં સામાન્યગુણમાહ- યથોત્તરમિત્યાદિ| જેજ્ઝટશ્ચરકમતાનુસારેણ સૈન્ધવાનન્તરં સૌવર્ચલં પઠતિ; ‘તદસમ્યક્, સામુદ્રાત્ સૌવર્ચલસ્યોષ્ણત્વાત્; ઉત્તરોત્તરમુષ્ણાનીતિ વચનાત્’ ઇતિ ગયી||૩૧૩||
Adhikarana 232 (314-320) · Śloka 320
ચક્ષુષ્યં સૈન્ધવં હૃદ્યં રુચ્યં લઘ્વગ્નિદીપનમ્ | સ્નિગ્ધં સમધુરં વૃષ્યં શીતં દોષઘ્નમુત્તમમ્ ||૩૧૪|| સામુદ્રં મધુરં પાકે નાત્યુષ્ણમવિદાહિ ચ | ભેદન સ્નિગ્ધમીષચ્ચ શૂલઘ્નં નાતિપિત્તલમ્ ||૩૧૫|| સક્ષારં દીપનં સૂક્ષ્મં શૂલહૃદ્રોગનાશનમ્ | રોચનં તીક્ષ્ણમુષ્ણં ચ વિડં વાતાનુલોમનમ્ ||૩૧૬|| લઘુ સૌવર્ચલં પાકે વીર્યોષ્ણં વિશદં કટુ | ગુલ્મશૂલવિબન્ધઘ્નં હૃદ્યં સુરભિ રોચનમ્ ||૩૧૭|| રોમકં તીક્ષ્ણમત્યુષ્ણં વ્યવાયિ કટુપાકિ ચ | વાતઘ્નં લઘુ વિસ્યન્દિ સૂક્ષ્મં વિડ્ભેદિ મૂત્રલમ્ ||૩૧૮|| લઘુ તીક્ષ્ણોષ્ણમુત્ક્લેદિ સૂક્ષ્મં વાતાનુલોમનમ્ | સતિક્તં કટુ સક્ષારં વિદ્યાલ્લવણમૌદ્ભિદમ્ ||૩૧૯|| કફવાતક્રિમિઘ્નં ચ લેખનં પિત્તકોપનમ્ | દીપનં પાચનં ભેદિ લવણં ગુટિકાહ્વયમ્ ||૩૨૦||
चक्षुष्यं सैन्धवं हृद्यं रुच्यं लघ्वग्निदीपनम् | स्निग्धं समधुरं वृष्यं शीतं दोषघ्नमुत्तमम् ||३१४|| सामुद्रं मधुरं पाके नात्युष्णमविदाहि च | भेदन स्निग्धमीषच्च शूलघ्नं नातिपित्तलम् ||३१५|| सक्षारं दीपनं सूक्ष्मं शूलहृद्रोगनाशनम् | रोचनं तीक्ष्णमुष्णं च विडं वातानुलोमनम् ||३१६|| लघु सौवर्चलं पाके वीर्योष्णं विशदं कटु | गुल्मशूलविबन्धघ्नं हृद्यं सुरभि रोचनम् ||३१७|| रोमकं तीक्ष्णमत्युष्णं व्यवायि कटुपाकि च | वातघ्नं लघु विस्यन्दि सूक्ष्मं विड्भेदि मूत्रलम् ||३१८|| लघु तीक्ष्णोष्णमुत्क्लेदि सूक्ष्मं वातानुलोमनम् | सतिक्तं कटु सक्षारं विद्याल्लवणमौद्भिदम् ||३१९|| कफवातक्रिमिघ्नं च लेखनं पित्तकोपनम् | दीपनं पाचनं भेदि लवणं गुटिकाह्वयम् ||३२०||
🔊 Audio coming soon
તેષાં વિશેષમાહ- ચક્ષુષ્યમિત્યાદિ| વૃષ્યત્વં પુનરસ્ય જાત્યુત્કર્ષાત્, અન્યેષામવૃષ્યત્વમાહુઃ| સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મસ્રોતોઽવગાહનશીલમ્| વાતાનુલોમનં માર્ગાવૃતવાતસ્ય સ્રોતઃશુદ્ધિકરત્વેન પ્રવર્તનં, ધાતુક્ષયકૃતસ્ય તુ સૂક્ષ્મત્વસામાન્યાન્નાતિપ્રશમનમિત્યર્થઃ| વ્યવાયીતિ અપક્વમેવ દેહમખિલં વ્યાપ્નોતિ પશ્ચાદ્દેહસ્થમેવ પાકમુપૈતિ| લઘ્વિત્યાદિ| ઉત્ક્લેદિ આર્દ્રીભાવકારિ, અન્યે ‘પ્રકોપયતિ શ્લેષ્મપિત્તાદીન્’ ઇત્યાહુઃ| પ્રભૃતિશબ્દોપગૃહીતં કેચિદ્ગુડિકાલવણં પઠન્તિ- દીપનમિત્યાદિ| પાકાભિનિર્વૃત્તત્વાદ્ગુડિકાભૂતમેવ ગુડિકાલવણં ભવતિ, તચ્ચ ‘વૃક્ષલવણમ્’ ઇતિ ખ્યાતમ્||૩૧૪-૩૨૦||
Adhikarana 233 (321) · Śloka 321
ઊષસૂતં વાલુકૈલં શૈલમૂલાકરોદ્ભવમ્ | લવણં કટુકં છેદિ વિહિતં કટુ ચોચ્યતે ||૩૨૧||
ऊषसूतं वालुकैलं शैलमूलाकरोद्भवम् | लवणं कटुकं छेदि विहितं कटु चोच्यते ||३२१||
🔊 Audio coming soon
અપરમપિ પ્રભૃતિગ્રહણોપગૃહીતમાહ- ઊષસૂતમિત્યાદિ| ઊષસૂતમૂષરપ્રજાતમ્| વાલુકૈલમિતિ વાલુકાઃ સિકતાઃ, તાભિર્યુક્તા ઇલા પૃથ્વી વાલુકૈલા, તત્ર સમ્ભવં વાલુકૈલમ્| મૂલાકરોદ્ભવમિતિ મૂલભૂત આકરો મૂલાકરઃ, પ્રશસ્યતરતુરઙ્ગમોત્પત્તિભૂમિઃ, તત્રોદ્ભવં મૂલાકરોદ્ભવમ્| કટુ ચોચ્યત ઇતિ કટુલવણમિતિ પ્રસિદ્ધમિત્યર્થઃ||૩૨૧||
Adhikarana 234 (322-325) · Śloka 325
યવક્ષારસ્વર્જિકાક્ષારોષક્ષારપાકિમટઙ્કણક્ષારપ્રભૃતયઃ | ગુલ્માર્શોગ્રહણીદોષશર્કરાશ્મરિનાશનાઃ | ક્ષારાસ્તુ પાચનાઃ સર્વે રક્તપિત્તકરાઃ સરાઃ | જ્ઞેયૌ વહ્નિસમૌ ક્ષારૌ સ્વર્જિકાયાવશૂકજૌ | શુક્રશ્લેષ્મવિબન્ધાર્શોગુલ્મપ્લીહવિનાશનૌ ||૩૨૩|| ઉષ્ણોઽનિલઘ્નઃ પ્રક્લેદી ચોષક્ષારો બલાપહઃ | મેદોઘ્નઃ પાકિમઃ ક્ષારસ્તેષાં બસ્તિવિશોધનઃ ||૩૨૪|| વિરૂક્ષણોઽનિલકરઃ શ્લેષ્મઘ્નઃ પિત્તદૂષણઃ | અગ્નિદીપ્તિકરસ્તીક્ષ્ણષ્ટઙ્કણઃ ક્ષાર ઉચ્યતે ||૩૨૫||
यवक्षारस्वर्जिकाक्षारोषक्षारपाकिमटङ्कणक्षारप्रभृतयः | गुल्मार्शोग्रहणीदोषशर्कराश्मरिनाशनाः | क्षारास्तु पाचनाः सर्वे रक्तपित्तकराः सराः | ज्ञेयौ वह्निसमौ क्षारौ स्वर्जिकायावशूकजौ | शुक्रश्लेष्मविबन्धार्शोगुल्मप्लीहविनाशनौ ||३२३|| उष्णोऽनिलघ्नः प्रक्लेदी चोषक्षारो बलापहः | मेदोघ्नः पाकिमः क्षारस्तेषां बस्तिविशोधनः ||३२४|| विरूक्षणोऽनिलकरः श्लेष्मघ्नः पित्तदूषणः | अग्निदीप्तिकरस्तीक्ष्णष्टङ्कणः क्षार उच्यते ||३२५||
🔊 Audio coming soon
લવણસારૂપ્યાદાહ- યવક્ષારેત્યાદિ| યવક્ષારો યવશૂકોદ્ભવઃ ‘શીતલિકા’ ‘યવક્ષાર’ ઇતિ ચ લોકે; સ્વર્જિક્ષારઃ ‘સાજી’ ઇતિ લોકે; પાકેન નિર્વૃત્તઃ પાકિમઃ ક્ષારપાકવિધાનોક્તઃ પ્રતિસારણીયઃ પાનીયશ્ચ, ‘પાકિમં તૂષરપાંશુકાભિનિર્વૃત્તમ્’ ઇત્યન્યે, અપરે પાકિમાદ્ભિન્નમૂષરક્ષારમાહુઃ; ટઙ્કણક્ષારઃ સૌભાગ્યાપરપર્યાયઃ ‘સુહાગા’ ઇતિ લોકે; પ્રભૃતિગ્રહણાદેવઞ્જાતીયાનાં ક્ષારાણામવરોધઃ| તેષાં સામાન્યગુણમાહ- ગુલ્મેત્યાદિ| વિશેષગુણમાહ- જ્ઞેયાવિત્યાદિ||૩૨૨-૩૨૫||
Adhikarana 235 (326-330) · Śloka 330
સુવર્ણં સ્વાદુ હૃદ્યં ચ બૃંહણીયં રસાયનમ્ | દોષત્રયાપહં શીતં ચક્ષુષ્યં વિષસૂદનમ્ ||૩૨૬|| રૂપ્યમમ્લં સરં શીતં સસ્નેહં પિત્તવાતનુત્ | તામ્રં કષાયં મધુરં લેખનં શીતલં સરમ્ ||૩૨૭|| સતિક્તં લેખનં કાંસ્યં ચક્ષુષ્યં કફવાતજિત્ | વાતકૃચ્છીતલં લોહં તૃષ્ણાપિત્તકફાપહમ્ ||૩૨૮|| કટુ ક્રિમિઘ્નં લવણં ત્રપુ સીસં ચ લેખનમ્ | મુક્તાવિદ્રુમવજ્રેન્દ્રવૈદૂર્યસ્ફટિકાદયઃ ||૩૨૯|| ચક્ષુષ્યા મણયઃ શીતા લેખના વિષસૂદનાઃ | પવિત્રા ધારણીયાશ્ચ પાપ્માલક્ષ્મીમલાપહાઃ ||૩૩૦|| ઇતિ લવણાદિવર્ગઃ |
सुवर्णं स्वादु हृद्यं च बृंहणीयं रसायनम् | दोषत्रयापहं शीतं चक्षुष्यं विषसूदनम् ||३२६|| रूप्यमम्लं सरं शीतं सस्नेहं पित्तवातनुत् | ताम्रं कषायं मधुरं लेखनं शीतलं सरम् ||३२७|| सतिक्तं लेखनं कांस्यं चक्षुष्यं कफवातजित् | वातकृच्छीतलं लोहं तृष्णापित्तकफापहम् ||३२८|| कटु क्रिमिघ्नं लवणं त्रपु सीसं च लेखनम् | मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैदूर्यस्फटिकादयः ||३२९|| चक्षुष्या मणयः शीता लेखना विषसूदनाः | पवित्रा धारणीयाश्च पाप्मालक्ष्मीमलापहाः ||३३०|| इति लवणादिवर्गः |
🔊 Audio coming soon
અત્ર કેચિત્ સુવર્ણાદીનામપિ ગુણમાહુઃ- સુવર્ણમિત્યાદિ||૩૨૬-૩૩૦||
Adhikarana 236 (331) · Śloka 331
ધાન્યેષુ માંસેષુ ફલેષુ ચૈવ શાકેષુ ચાનુક્તમિહાપ્રમેયાત્ | આસ્વાદતો ભૂતગુણૈશ્ચ મત્વા તદાદિશેદ્દ્રવ્યમનલ્પબુદ્ધિઃ ||૩૩૧||
धान्येषु मांसेषु फलेषु चैव शाकेषु चानुक्तमिहाप्रमेयात् | आस्वादतो भूतगुणैश्च मत्वा तदादिशेद्द्रव्यमनल्पबुद्धिः ||३३१||
🔊 Audio coming soon
દ્રવ્યાનન્ત્યાદનુક્તદ્રવ્યજ્ઞાનોપાયમાહ- ધાન્યેષ્વિત્યાદિ| ચકારાત્ કન્દલવણદ્રવકૃતાન્નાદીનાં સમુચ્ચયઃ| ઇહેતિ શાસ્ત્રે| અપ્રમેયાત્ આનન્ત્યાદિત્યર્થઃ| ‘અપ્રમોહાત્’ ઇતિ ‘અપ્રમાદાત્’ ઇતિ ચ ક્વચિત્ પાઠઃ; તત્રાપ્રમોહો જ્ઞાનમેવ| તેષ્વનુક્તદ્રવ્યેષુ પરમૌપયૌગિકમુક્તં, ન સર્વં વિસ્તરભયાદિત્યર્થઃ| તત્રાપ્રમાદઃ સાવધાનત્વમેવાસ્માકમ્| આસ્વાદતો રસાત્| ભૂતગુણૈરિતિ દ્રવ્યારમ્ભકભૂતગુણૈર્વીર્યપાકાદિભિશ્ચ| અન્યે તુ પઠન્તિ(?) તેષાં જડત્વેન પ્રમાદપાઠ એવાયમ્||૩૩૧||
Adhikarana 237 (332-339) · Śloka 339
ષષ્ટિકા યવગોધૂમા લોહિતા યે ચ શાલયઃ | મુદ્ગાઢકીમસૂરાશ્ચ ધાન્યેષુ પ્રવરાઃ સ્મૃતાઃ ||૩૩૨|| લાવતિત્તિરિસારઙ્ગકુરઙ્ગૈણકપિઞ્જલાઃ | મયૂરવર્મિકૂર્માશ્ચ શ્રેષ્ઠા માંસગણેષ્વિહ ||૩૩૩|| દાડિમામલકં દ્રાક્ષા ખર્જૂરં સપરૂષકમ્ | રાજાદનં માતુલુઙ્ગં ફલવર્ગે પ્રશસ્યતે ||૩૩૪|| સતીનો વાસ્તુકશ્ચુચ્ચૂચિલ્લીમૂલકપોતિકાઃ | મણ્ડૂકપર્ણી જીવન્તી શાકવર્ગે પ્રશસ્યતે ||૩૩૫|| ગવ્યં ક્ષીરં ઘૃતં શ્રેષ્ઠં, સૈન્ધવં લવણેષુ ચ | ધાત્રીદાડિમમમ્લેષુ, પિપ્પલી નાગરં કટૌ ||૩૩૬|| તિક્તે પટોલવાર્તાકં, મધુરે ઘૃતમુચ્યતે | ક્ષૌદ્રં, પૂગફલં શ્રેષ્ઠં કષાયે સપરૂષકમ્ ||૩૩૭|| શર્કરેક્ષુવિકારેષુ, પાને મધ્વાસવૌ તથા | પરિસંવત્સરં ધાન્યં, માંસં વયસિ મધ્યમે ||૩૩૮|| અપર્યુષિતમન્નં તુ સંસ્કૃતં માત્રયા શુભમ્ | ફલં પર્યાગતં, શાકમશુષ્કં તરુણં નવમ્ ||૩૩૯||
षष्टिका यवगोधूमा लोहिता ये च शालयः | मुद्गाढकीमसूराश्च धान्येषु प्रवराः स्मृताः ||३३२|| लावतित्तिरिसारङ्गकुरङ्गैणकपिञ्जलाः | मयूरवर्मिकूर्माश्च श्रेष्ठा मांसगणेष्विह ||३३३|| दाडिमामलकं द्राक्षा खर्जूरं सपरूषकम् | राजादनं मातुलुङ्गं फलवर्गे प्रशस्यते ||३३४|| सतीनो वास्तुकश्चुच्चूचिल्लीमूलकपोतिकाः | मण्डूकपर्णी जीवन्ती शाकवर्गे प्रशस्यते ||३३५|| गव्यं क्षीरं घृतं श्रेष्ठं, सैन्धवं लवणेषु च | धात्रीदाडिममम्लेषु, पिप्पली नागरं कटौ ||३३६|| तिक्ते पटोलवार्ताकं, मधुरे घृतमुच्यते | क्षौद्रं, पूगफलं श्रेष्ठं कषाये सपरूषकम् ||३३७|| शर्करेक्षुविकारेषु, पाने मध्वासवौ तथा | परिसंवत्सरं धान्यं, मांसं वयसि मध्यमे ||३३८|| अपर्युषितमन्नं तु संस्कृतं मात्रया शुभम् | फलं पर्यागतं, शाकमशुष्कं तरुणं नवम् ||३३९||
🔊 Audio coming soon
ઉક્તેષુ પ્રધાનતમમાહ- ષષ્ટિકા ઇત્યાદિ| રક્તશાલિષષ્ટિકૌ શૂકધાન્યેષુ, યવગોધૂમૌ કુધાન્યેષુ, મુદ્ગાઢકીમસૂરાઃ શમીધાન્યેષુ| લાવેત્યાદિ- લાવતિત્તિરિકપિઞ્જલમયૂરા વિષ્કિરેષુ પક્ષિષુ; સારઙ્ગકુરઙ્ગૈણા જાઙ્ગલમૃગેષુ, સારઙ્ગોઽત્ર ગૌરહરિણઃ, કુરઙ્ગશ્ચતુરઙ્ગો, ભેદુલાપતિઃ , એણઃ કૃષ્ણહરિણઃ; વર્મીર્મત્સ્યેષુ, વર્મી રોહિતક ઇત્યેકે, “રોહિતો મત્સ્યાનાં” (ચ. સૂ. અ. ૨૫) ઇતિ ચરકવચનાત્, અન્યે સર્પાકારમત્સ્યમાહુઃ, શ્રીબ્રહ્મદેવસ્તુ ‘વર્મી મહાશકલો રોહિતભેદોઽત્ર, ન પુનઃ સર્પાકારમત્સ્યઃ’ ઇત્યાહ; કૂર્મઃ કચ્છપઃ, સ ચ પાદિષુ| દાડિમેત્યાદિ દાડિમામલકમાતુલુઙ્ગાનિ ફલેષ્વમ્લેષુ; દ્રાક્ષાખર્જૂરરાજાદનાનિ મધુરફલેષુ, ખર્જૂરં પિણ્ડખર્જૂરં, રાજાદનં ક્ષીરિકા; પરૂષકં કષાયેષુ, પરુષકં ‘ફાલસા’ ઇતિ લોકે, ‘પરૂષકમાતુલુઙ્ગે મધુરામ્લેષુ’ ઇતિ કેચિત્| સતીન ઇતિ સતીનાદયઃ શાકવર્ગે, સતીનો વર્તુલકઃ, વાસ્તુકષ્ટઙ્કવાસ્તુકઃ, ચૂચૂઃ ‘ચૂચ્ચ’ ઇતિ લોકે, ચિલ્લી ક્ષેત્રવાસ્તુકઃ, મૂલકપોતિકા બાલમૂલકં, મણ્ડૂકપર્ણી બ્રાહ્મી, જીવન્તી ‘ડોડી’ ઇતિ લોકે, ‘જીવન્તી જીવા, તણ્ડૂલીયકસદૃશી’ ઇત્યન્યે| ‘શાકમાંસફલૈર્યુક્તા’ ઇત્યાદૌ વિશેષાનુક્તાવપ્યેષામેવ પ્રાધાન્યાદ્ગ્રહણમ્| ગોરસેષુ ગવ્યં ક્ષીરઘૃતં શ્રેષ્ઠં; સૈન્ધવમિતિ લવણેષુ સૈન્ધવમ્| ધાત્રીત્યાદિ ‘ઈષદમ્લૈરનમ્લૈર્વા’ ઇત્યાદાવમ્લીકરણેઽનુક્તયોરપિ ધાત્રીદાડિમયોરેવ પ્રયોગઃ, એવં કટુકાદિષ્વપિ જ્ઞેયં; ધાત્રીદાડિમેત્યાદિરસદ્વારેણેતિ ન પુનરુક્તમ્| પિપ્પલીત્યાદિ| ઘૃતં ક્ષૌદ્રં ચ મધુરે, કષાયે પૂગફલં પરૂષકં ચ| શર્કરેક્ષુવિકારેષુ અનુક્તવિશેષેષુ શર્કરા| પાને ઇત્યાદિ મધુશબ્દેન માર્દ્વીકમ્, આસવશબ્દેન દ્રાક્ષાસવઃ| પરિસંવત્સરમિતિ પરિસંવત્સરોષિતં વર્ષોષિતં ધાન્યમિત્યર્થઃ| માંસમિત્યાદિ મધ્યમે વયસ્યેણાદેર્માંસં પ્રધાનમિત્યર્થઃ| અપર્યુષિતમિતિ અપર્યુષિતમન્નં તદ્દિનસિદ્ધમ્| માત્રયેતિ માત્રયા પ્રયુક્તમિત્યર્થઃ| શુભં પથ્યમ્| પર્યાગતં પક્વમિત્યર્થઃ| શાકમિત્યાદિ અશુષ્કમાર્દ્રં, તરુણં પ્રત્યગ્રં, નવં તત્કાલત્રોટિતમ્| સલિલદધ્યાદિતૈલમાક્ષિકમૂત્રાણાં સ્વવર્ગ એવ પ્રાધાન્યમિતિ ન પુનરિહ કથનં કૃતમ્||૩૩૨-૩૩૯||
Adhikarana 238 (340) · Śloka 341
અથ કૃતાન્નવર્ગઃ | અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કૃતાન્નગુણવિસ્તરમ્ | લાજમણ્ડો વિશુદ્ધાનાં પથ્યઃ પાચનદીપનઃ ||૩૪૦|| વાતાનુલોમનો હૃદ્યઃ પિપ્પલીનાગરાયુતઃ |૩૪૧|
अथ कृतान्नवर्गः | अतः परं प्रवक्ष्यामि कृतान्नगुणविस्तरम् | लाजमण्डो विशुद्धानां पथ्यः पाचनदीपनः ||३४०|| वातानुलोमनो हृद्यः पिप्पलीनागरायुतः |३४१|
🔊 Audio coming soon
સંસ્કૃતાનાં ગુણમાહ- અત ઇત્યાદિ| કૃતાન્નં સંસ્કૃતાન્નં સાધિતાન્નમિત્યર્થઃ| લાજેત્યાદિ| કેચિદત્ર ‘અવિશુદ્ધાનાં’ ઇતિ ઈષદર્થમકારમુત્પાદ્ય મન્દવિરેચનાદવિશુદ્ધાનામિત્યર્થં વદન્તિ; ચરકાભિપ્રાયેણ તુ ‘વિશુદ્ધાનાં’ ઇત્યેવ પાઠઃ, ન તુ ‘અવિશુદ્ધાનાં’ ઇતિ| પથ્યો હિત ઇત્યર્થઃ| પાચન આમાદીનાં, દીપનો જઠરાગ્નેઃ| હૃદયાય હિતો હૃદ્યઃ| આયુત ઈષદ્યુક્તઃ||૩૪૦||-
Adhikarana 239 (341) · Śloka 342
સ્વેદાગ્નિજનની લઘ્વી દીપની બસ્તિશોધની ||૩૪૧|| ક્ષુત્તૃટ્શ્રમગ્લાનિહરી પેયા વાતાનુલોમની |૩૪૨|
स्वेदाग्निजननी लघ्वी दीपनी बस्तिशोधनी ||३४१|| क्षुत्तृट्श्रमग्लानिहरी पेया वातानुलोमनी |३४२|
🔊 Audio coming soon
પેયામાહ- સ્વેદાગ્નિજનનીત્યાદિ|- ઉષ્ણત્વાત્ સ્વેદજનની| ક્ષુત્તૃટ્શ્રમગ્લાનિહરીત્યત્ર ‘ક્ષુધં તૃષં દ્રવત્વાત્, શ્રમગ્લાની તૃપ્તિજનકત્વાત્, હરતિ’ ઇત્યેકે વ્યાચક્ષતે; વૃદ્ધવૈદ્યાસ્તુ ‘ક્ષુત્તૃટ્શ્રમેભ્ય ઉત્પન્નાં ગ્લાનિં હરતિ’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| પેયા યવાગૂઃ; સા વિરલદ્રવા, તદુપરિતનો ભાગો મણ્ડઃ; એતદ્દ્વયમપિ પેયમ્||૩૪૧||-
Adhikarana 240 (342) · Śloka 343
વિલેપી તર્પણી હૃદ્યા ગ્રાહિણી બલવર્ધની ||૩૪૨|| પથ્યા સ્યાદુરસા લઘ્વી દીપની ક્ષુત્તૃષાપહા |૩૪૩|
विलेपी तर्पणी हृद्या ग्राहिणी बलवर्धनी ||३४२|| पथ्या स्यादुरसा लघ्वी दीपनी क्षुत्तृषापहा |३४३|
🔊 Audio coming soon
યવાગૂગુણકર્માભિધાય વિલેપીગુણકર્માહ- વિલેપીત્યાદિ| વિલેપી ઘનસિક્થા, સા ચ લેહ્યા; તત્ર મણ્ડપેયાવિલેપીનાં તણ્ડુલજલપ્રમાણાદિકં સૂપકારા એવ જાનન્તિ, વિસ્તરભયાત્ પરિભાષાયા અપ્યનવસ્થાનાચ્ચ ન પ્રમાણં લિખિતમ્||૩૪૨||-
Adhikarana 241 (343) · Śloka 344
હૃદ્યા સન્તર્પણી વૃષ્યા બૃંહણી બલવર્ધની ||૩૪૩|| શાકમાંસફલૈર્યુક્તા વિલેપ્યમ્લા ચ દુર્જરા |૩૪૪|
हृद्या सन्तर्पणी वृष्या बृंहणी बलवर्धनी ||३४३|| शाकमांसफलैर्युक्ता विलेप्यम्ला च दुर्जरा |३४४|
🔊 Audio coming soon
તસ્યા એવ વિલેપ્યા અન્યસંયોગે ગુણકર્માહ- હૃદ્યેત્યાદિ| હૃદ્યા હૃદયાય હિતા| સન્તર્પણી તૃપ્તિજનની| વૃષ્યા શુક્રલા| બૃંહણી શરીરવૃદ્ધિકરી| અમ્લા અમ્લાદિભિઃ કૃતસંસ્કારા| જેજ્ઝટસ્તુ હૃદ્યા સન્તર્પણીત્યાદિશ્લોકાર્ધં વિમુચ્ય “શાકમાંસફલૈર્યુક્તા યવાગ્વોઽમ્લાશ્ચ દુર્જરાઃ”- ઇત્યેવં પઠતિ||૩૪૩||-
Adhikarana 242 (344) · Śloka 345
સિક્થૈર્વિરહિતો મણ્ડઃ પેયા સિક્થસમન્વિતા ||૩૪૪|| વિલેપી બહુસિક્થા સ્યાદ્યવાગૂર્વિરલદ્રવા |૩૪૫|
सिक्थैर्विरहितो मण्डः पेया सिक्थसमन्विता ||३४४|| विलेपी बहुसिक्था स्याद्यवागूर्विरलद्रवा |३४५|
🔊 Audio coming soon
કઃ પુનર્મણ્ડાદીનાં ભેદ ઇત્યાહ- સિક્થૈરિત્યાદિ| પેયા સિક્થસમન્વિતેતિ અત્ર પેયા યવાગૂરુચ્યતે, સા ચ સિક્થસમન્વિતા ભવતિ| વિલેપી બહુસિક્થા સ્યાદિતિ બહુસિક્થા ઘનસિક્થા પૃથગ્દ્રવરહિતા, અત એવ લેહ્યા| પ્રાગુક્તા યા પેયા યવાગ્વપરપર્યાયા તસ્યા વિલેપીસકાશાદ્ભેદજ્ઞાપનાયાહ- યવાગૂર્વિરલદ્રવેતિ| યવાગૂઃ પેયેત્યર્થઃ| એતેનાસિક્થો મણ્ડઃ, પેયા યવાગ્વપરપર્યાયા સિક્થસમન્વિતા વિરલદ્રવા, વિલેપી ઘનસિક્થા લેહ્યા પૃથગ્દ્રવરહિતેતિ ભેદત્રયં સિક્થૈર્વિરહિત ઇત્યાદિના શ્લોકેનોક્તમ્| કેચિત્ “અન્નં પઞ્ચગુણે તોયે, યવાગૂં ષડ્ગુણે પચેત્| ચતુર્દશગુણે મણ્ડં, વિલેપીં તુ ચતુર્ગુણે”- ઇતિ પરિભાષાદર્શનાત્ પેયાયવાગ્વોર્ભેદમાહુઃ||૩૪૪||-
Adhikarana 243 (345) · Śloka 345
વિષ્ટમ્ભી પાયસો બલ્યો મેદઃકફકરો ગુરુઃ ||૩૪૫||
विष्टम्भी पायसो बल्यो मेदःकफकरो गुरुः ||३४५||
🔊 Audio coming soon
વિલેપીસાધર્મ્યાત્ પાયસસ્યાપિ ગુણમાહ- વિષ્ટમ્ભીત્યાદિ| પાયસો દુગ્ધતણ્ડુલસિદ્ધઃ| વિષ્ટમ્ભી પ્રભાવાત્, સવાતતોદશૂલા મલાપ્રવૃત્તિર્વિષ્ટમ્ભઃ||૩૪૫||
Adhikarana 244 (346) · Śloka 346
કફપિત્તકરી બલ્યા કૃશરાઽનિલનાશની |૩૪૬|
कफपित्तकरी बल्या कृशराऽनिलनाशनी |३४६|
🔊 Audio coming soon
કૃશરાગુણમાહ- કફેત્યાદિ| કૃશરા તિલતણ્ડુલમાષકૃતા યવાગૂઃ|૩૪૬|
Adhikarana 245 (346) · Śloka 347
ધૌતસ્તુ વિમલઃ શુદ્ધો મનોજ્ઞઃ સુરભિઃ સમઃ ||૩૪૬|| સ્વિન્નઃ સુપ્રસ્રુતસ્તૂષ્ણો વિશદસ્ત્વોદનો લઘુઃ |૩૪૭|
धौतस्तु विमलः शुद्धो मनोज्ञः सुरभिः समः ||३४६|| स्विन्नः सुप्रस्रुतस्तूष्णो विशदस्त्वोदनो लघुः |३४७|
🔊 Audio coming soon
ભક્તગુણમાહ- ધૌતસ્ત્વિત્યાદિ| શુદ્ધઃ સ્વયમેવ ધવલઃ, વિગતમલસ્તુ કણ્ડનાદ્ધૌતત્વેન ચાપગતાવશિષ્ટમલઃ| મનોજ્ઞો મનોરમઃ| સુરભિઃ સુગન્ધિઃ| સમઃ સ્વિન્નઃ સર્વોઽપિ સ્વિન્ન ઇત્યર્થઃ| સુપ્રસ્રુતઃ સુષ્ઠુગાલિતઃ| ઉષ્ણઃ પ્રસિદ્ધઃ| વિશદઃ સુસિદ્ધઃ, સ ચ સક્તત્વાદિદોષરહિતઃ| એવમ્ભૂત ઓદનો લઘુઃ||૩૪૬||-
Adhikarana 246 (347) · Śloka 347
અધૌતોઽપ્રસ્રુતોઽસ્વિન્નઃ શીતશ્ચાપ્યોદનો ગુરુઃ ||૩૪૭||
अधौतोऽप्रस्रुतोऽस्विन्नः शीतश्चाप्योदनो गुरुः ||३४७||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વોક્તવિપરીતગુણમાહ- અધૌત ઇત્યાદિ| એવમ્ભૂત ઓદનો ગુરુઃ||૩૪૭||
Adhikarana 247 (348) · Śloka 348
લઘુઃ સુગન્ધિઃ કફહા વિજ્ઞેયો ભૃષ્ટતણ્ડુલઃ |૩૪૮|
लघुः सुगन्धिः कफहा विज्ञेयो भृष्टतण्डुलः |३४८|
🔊 Audio coming soon
ભૃષ્ટતણ્ડુલૌદનગુણમાહ- લઘ્વિત્યાદિ| ભૃષ્ટતણ્ડુલો ભૃષ્ટતણ્ડુલસાધિત ઓદન ઇત્યર્થઃ|૩૪૮|
Adhikarana 248 (348) · Śloka 349
સ્નેહૈર્માંસૈઃ ફલૈઃ કન્દૈર્વિદલામ્લૈશ્ચ સંયુતાઃ ||૩૪૮|| ગુરવો બૃંહણા બલ્યા યે ચ ક્ષીરોપસાધિતાઃ |૩૪૯|
स्नेहैर्मांसैः फलैः कन्दैर्विदलाम्लैश्च संयुताः ||३४८|| गुरवो बृंहणा बल्या ये च क्षीरोपसाधिताः |३४९|
🔊 Audio coming soon
ઓદનવિશેષેણ વિશિષ્ટદ્રવ્યસંયોગાનાં ગુણમાહ- સ્નેહૈરિત્યાદિ| સ્નેહૈર્ઘૃતાદિભિઃ| માંસફલકન્દાઃ પ્રસિદ્ધાઃ| વિદલં શમીધાન્યાવયવઃ, ચકારાચ્છાકાદીનામપ્યવરોધઃ| ક્ષીરોપસાધિતા ઉદકાદિસંયુક્તાઃ પાયસાદન્યે||૩૪૮||-
Adhikarana 249 (349) · Śloka 349
સુસ્વિન્નો નિસ્તુષો ભૃષ્ટ ઈષત્ સૂપો લઘુર્હિતઃ ||૩૪૯||
सुस्विन्नो निस्तुषो भृष्ट ईषत् सूपो लघुर्हितः ||३४९||
🔊 Audio coming soon
પ્રહિતમાહ- સુસ્વિન્ન ઇત્યાદિ| ઈષત્ સૂપ ઇતિ ઈષદ્ભૃષ્ટ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| તત્ર, અભર્જિતાપેક્ષયા ભર્જિતમુદ્ગાદિસૂપસ્ય લાઘવં; માષસૂપસ્ય તુ ભર્જિતાદિના લાઘવમિત્યેકે, ભર્જિતસ્યાપિ ન લાઘવમિત્યન્યે; અન્યે તુ ‘ઈષત્સૂપ’ ઇતિ ન પઠન્તિ, કિન્તુ પાઠાન્તરં પઠન્તિ, તચ્ચાદૃષ્ટત્વાન્ન લિખિતમ્||૩૪૯||
Adhikarana 250 (350) · Śloka 350
સ્વિન્નં નિષ્પીડિતં શાકં હિતં સ્યાત્ સ્નેહસંસ્કૃતમ્ | અસ્વિન્નં સ્નેહરહિતમપીડિતમતોઽન્યથા ||૩૫૦||
स्विन्नं निष्पीडितं शाकं हितं स्यात् स्नेहसंस्कृतम् | अस्विन्नं स्नेहरहितमपीडितमतोऽन्यथा ||३५०||
🔊 Audio coming soon
પ્રહિતમભિધાયાપરાણ્યપિ વ્યઞ્જનાન્યાહ- સ્વિન્નમિત્યાદિ| અતઃ પૂર્વોક્તાત્, અન્યથેતિ અહિતમિત્યર્થઃ||૩૫૦||
Adhikarana 251 (351) · Śloka 352
માંસં સ્વભાવતો વૃષ્યં સ્નેહનં બલવર્ધનમ્ | સ્નેહગોરસધાન્યામ્લફલામ્લકટુકૈઃ સહ ||૩૫૧|| સિદ્ધં માંસં હિતં બલ્યં રોચનં બૃંહણં ગુરુ |૩૫૨|
मांसं स्वभावतो वृष्यं स्नेहनं बलवर्धनम् | स्नेहगोरसधान्याम्लफलाम्लकटुकैः सह ||३५१|| सिद्धं मांसं हितं बल्यं रोचनं बृंहणं गुरु |३५२|
🔊 Audio coming soon
માંસસ્ય વ્યઞ્જનોત્તમસ્ય સંયોગસંસ્કારજં ગુણકર્મ નિર્દિશન્નાહ- માંસમિત્યાદિ| સ્નેહો ઘૃતાદિઃ, ગોરસો દધ્યાદિઃ, ધાન્યામ્લં કાઞ્જિકં, ફલામ્લં દાડિમાદિ, કટુકં મરિચાદિ, પ્રકૃત્યનુરૂપં સંસ્કારાનુરૂપં ચ બલ્યત્વાદિ જ્ઞેયમ્, અયં તલિતમાંસાનાં ગુણ ઉક્તઃ||૩૫૧||-
Adhikarana 252 (352) · Śloka 353
તદેવ ગોરસાદાનં સુરભિદ્રવ્યસંસ્કૃતમ્ ||૩૫૨|| વિદ્યાત્પિત્તકફોદ્રેકી બલમાંસાગ્નિવર્ધનમ્ |૩૫૩|
तदेव गोरसादानं सुरभिद्रव्यसंस्कृतम् ||३५२|| विद्यात्पित्तकफोद्रेकी बलमांसाग्निवर्धनम् |३५३|
🔊 Audio coming soon
તસ્યૈવ માંસસ્ય પ્રદિગ્ધત્વેન સિદ્ધસ્ય ગુણમાહ- તદેવેત્યાદિ| તદેવેતિ માંસમ્| આદાનં ઘનદ્રવાવાપઃ| સુરભિદ્રવ્યસંસ્કૃતં હિઙ્ગુમરિચાજાજિપ્રભૃતિસંસ્કૃતમ્, અયં પ્રલેહમાંસાનાં ગુણ ઉક્તઃ||૩૫૨||-
Adhikarana 253 (353) · Śloka 354
પરિશુષ્કં સ્થિરં સ્નિગ્ધં હર્ષણં પ્રીણનં ગુરુ ||૩૫૩|| રોચનં બલમેધાગ્નિમાંસૌજઃશુક્રવર્ધનમ્ |૩૫૪|
परिशुष्कं स्थिरं स्निग्धं हर्षणं प्रीणनं गुरु ||३५३|| रोचनं बलमेधाग्निमांसौजःशुक्रवर्धनम् |३५४|
🔊 Audio coming soon
માંસસ્ય પરિશુષ્કત્વેન સિદ્ધસ્ય ગુણમાહ- પરિશુષ્કમિત્યાદિ| પરિશુષ્કપ્રદિગ્ધયોરયં વિશેષઃ- “ભૃષ્ટં બહુઘૃતે સિક્તં મુહુરુષ્ણામ્બુના મૃદુ| જીરકાદ્યૈર્ઘનં માંસં પરિશુષ્કં તદુચ્યતે|| તદેવ ગોરસાદાનં પ્રદિગ્ધમિતિ વિશ્રુતમ્”- ઇતિ| સ્થિરં કઠિનમ્| હર્ષણં હર્ષોત્પાદકમ્| બલમુત્સાહઃ, ઓજો હૃદિ સ્થિતં ધાતુધામ| અયં શૂલ્યગુણ ઉક્તઃ||૩૫૩||-
Adhikarana 254 (354) · Śloka 354
તદેવોલ્લુપ્તપિષ્ટત્વાદુલ્લુપ્તમિતિ પાચકાઃ ||૩૫૪||
तदेवोल्लुप्तपिष्टत्वादुल्लुप्तमिति पाचकाः ||३५४||
🔊 Audio coming soon
પરિશુષ્કસ્ય શૂલ્યસ્ય પ્રસઙ્ગેન શૂલ્યવિશેષાણામપિ ગુણમાહ- તદેવેત્યાદિ| તદેવ પરિશુષ્કમેવ; ઊર્ધ્વં નિરન્તરં છેદનાતિશયેનાણુશશ્છિન્નત્વાત્ પિષ્ટમિવોલ્લુપ્તપિષ્ટમ્; ઉલ્લુપ્તમિતિ પાચકા ઇતિ ‘વદન્તિ’ ઇતિ શેષઃ; પાચકાઃ સૂપકારાઃ||૩૫૪||
Adhikarana 255 (355) · Śloka 355
પરિશુષ્કગુણૈર્યુક્તં વહ્નૌ પક્વમતો લઘુ |૩૫૫|
परिशुष्कगुणैर्युक्तं वह्नौ पक्वमतो लघु |३५५|
🔊 Audio coming soon
તસ્યૈવાઙ્ગારપક્વસ્ય પરિશુષ્કસ્ય ગુણમાહ- પરિશુષ્કેત્યાદિ| વહ્નાવિતિ અઙ્ગારતાપિતત્વાત્, અતઃ પૂર્વોક્તપરિશુષ્કાલ્લઘુ ભવતિ|૩૫૫|-
Adhikarana 256 (356) · Śloka 356
તદેવ શૂલિકાપ્રોતમઙ્ગારપરિપાચિતમ્ ||૩૫૫|| જ્ઞેયં ગુરુતરં કિઞ્ચિત્ પ્રદિગ્ધં ગુરુપાકતઃ |૩૫૬|
तदेव शूलिकाप्रोतमङ्गारपरिपाचितम् ||३५५|| ज्ञेयं गुरुतरं किञ्चित् प्रदिग्धं गुरुपाकतः |३५६|
🔊 Audio coming soon
ઉલ્લુપ્તપિષ્ટપ્રદિગ્ધગુણમાહ- તદેવેત્યાદિ| શૂલિકાપ્રોતમિતિ લોહાદિશલાકારોપિતમ્| પ્રદિગ્ધમિતિ સ્નેહધાન્યામ્લતક્રાદિના પ્રદિગ્ધમ્| પરિશુષ્કાદ્ગુરુપાકાત્ કિઞ્ચિદ્ગુરુતરં, સ્નેહાદિપ્રદિગ્ધત્વાદેવ||૩૫૬||
Adhikarana 257 (356-358) · Śloka 358
ઉલ્લુપ્તં ભર્જિતં પિષ્ટં પ્રતપ્તં કન્દુપાચિતમ્ ||૩૫૬|| પરિશુષ્કં પ્રદિગ્ધં ચ શૂલ્યં યચ્ચાન્યદીદૃશમ્ | માંસં યત્તૈલસિદ્ધં તદ્વીર્યોષ્ણં પિત્તકૃદ્ગુરુ ||૩૫૭|| લઘ્વગ્નિદીપનં હૃદ્યં રુચ્યં દૃષ્ટિપ્રસાદનમ્ | અનુષ્ણવીર્યં પિત્તઘ્નં મનોજ્ઞં ઘૃતસાધિતમ્ ||૩૫૮||
उल्लुप्तं भर्जितं पिष्टं प्रतप्तं कन्दुपाचितम् ||३५६|| परिशुष्कं प्रदिग्धं च शूल्यं यच्चान्यदीदृशम् | मांसं यत्तैलसिद्धं तद्वीर्योष्णं पित्तकृद्गुरु ||३५७|| लघ्वग्निदीपनं हृद्यं रुच्यं दृष्टिप्रसादनम् | अनुष्णवीर्यं पित्तघ्नं मनोज्ञं घृतसाधितम् ||३५८||
🔊 Audio coming soon
ઉક્તાનુક્તશૂલ્યાન્યાહ- ઉલ્લુપ્તમિત્યાદિ| ઉલ્લુપ્તં પૂર્વવત્| ભર્જિતાદીનિ વ્યાખ્યાનયન્તિ- “ભર્જિતં સ્યાદ્ઘૃતાદૌ તુ પિષ્ટ્વા યત્ સાધિતં પુનઃ| અપૂપાદિકૃતં પિષ્ટં દધિદાડિમસૌરભૈઃ|| સિદ્ધં સાજ્યૈસ્તથાઽજાજીસામુદ્રમરિચૈરપિ| અઙ્ગારાદિષુ યત્ પક્વં પ્રતપ્તં તદુદાહૃતમ્|| પિશિતં સૌરભૈર્લિપ્તં કન્દુપક્વં મધુપ્રભમ્| રાજિકાકલ્કલિપ્તં ચ કન્દુપાચિતમુચ્યતે”- ઇતિ| પરિશુષ્કપ્રદિગ્ધે પૂર્વવત્| “હિઙ્ગૂદકે પરિક્ષિપ્તં શૂલે નિષ્પીડિતં તતઃ| સિક્ત્વા સિક્ત્વાઽમ્બુધારાભિર્વિધૂમેઽગ્નૌ પ્રતાપયેત્|| ફલામ્લેનાપિ યત્ પક્વં શૂલ્યં તત્ સૌરભાન્વિતમ્”- ઇતિ| યચ્ચાન્યદીદૃશમિતિ યદેવંવિધં માંસં તૈલસાધિતં ભવતિ તદુષ્ણાદિગુણકં જ્ઞેયમ્| ઘૃતસાધિતમાહ- લઘ્વિત્યાદિ||૩૫૬-૩૫૮||
Adhikarana 258 (359-360) · Śloka 361
પ્રીણનઃ પ્રાણજનનઃ શ્વાસકાસક્ષયાપહઃ | વાતપિત્તશ્રમહરો હૃદ્યો માંસરસઃ સ્મૃતઃ ||૩૫૯|| સ્મૃત્યોજઃસ્વરહીનાનાં જ્વરક્ષીણક્ષતોરસામ્ | ભગ્નવિશ્લિષ્ટસન્ધીનાં કૃશાનામલ્પરેતસામ્ ||૩૬૦|| આપ્યાયનઃ સંહનનઃ શુક્રદો બલવર્ધનઃ |૩૬૧|
प्रीणनः प्राणजननः श्वासकासक्षयापहः | वातपित्तश्रमहरो हृद्यो मांसरसः स्मृतः ||३५९|| स्मृत्योजःस्वरहीनानां ज्वरक्षीणक्षतोरसाम् | भग्नविश्लिष्टसन्धीनां कृशानामल्परेतसाम् ||३६०|| आप्यायनः संहननः शुक्रदो बलवर्धनः |३६१|
🔊 Audio coming soon
શૂલ્યં માંસમુક્તં પ્રદિગ્ધપરિશુષ્કભેદાભ્યાં દ્વિભેદમેવ, તદભિધાય દ્રવમભિધાતુમાહ- પ્રીણન ઇત્યાદિ| આપ્યાયન ઇતિ સ્મૃતિસ્વરહીનજ્વરક્ષીણકૃશાલ્પરેતસાં સ્વાસ્થ્યકરઃ, સંહનન ઇતિ ક્ષતોરસાં તથા ભગ્નવિશ્લિષ્ટસન્ધીનાં સન્ધાનકરઃ, શુક્રદ ઇતિ અલ્પરેતસાં, બલવર્ધન ઓજોહીનસ્ય| એણાદિપ્રકૃત્યનુવિધાનેન રસસ્યોત્કર્ષાપકર્ષાવૂહ્યૌ, અન્યથા પ્રકૃતિગુણાભિધાનં વ્યર્થં સ્યાત્||૩૫૯-૩૬૦||-
Adhikarana 259 (361) · Śloka 361
સ દાડિમયુતો વૃષ્યઃ સંસ્કૃતો દોષનાશનઃ ||૩૬૧||
स दाडिमयुतो वृष्यः संस्कृतो दोषनाशनः ||३६१||
🔊 Audio coming soon
તસ્યૈવ રસસ્ય સંયોગજં ગુણમાહ- સ દાડિમેત્યાદિ| સ ઇતિ માંસરસઃ| સંસ્કૃતઃ કટુકાદિના| દોષશમનસ્ત્રિદોષહરઃ||૩૬૧||
Adhikarana 260 (362) · Śloka 362
પ્રીણનઃ સર્વભૂતાનાં વિશેષાન્મુખશોષિણામ્ | ક્ષુત્તૃષ્ણાપહરઃ શ્રેષ્ઠઃ સૌરાવઃ સ્વાદુશીતલઃ ||૩૬૨||
प्रीणनः सर्वभूतानां विशेषान्मुखशोषिणाम् | क्षुत्तृष्णापहरः श्रेष्ठः सौरावः स्वादुशीतलः ||३६२||
🔊 Audio coming soon
સૌરાવગુણમાહ- પ્રીણન ઇત્યાદિ| સૌરાવો રસસ્યોપરિતનોઽચ્છો ભાગઃ| શીતલઃ સુશીતઃ||૩૬૨||
Adhikarana 260 (363) · Śloka 363
યન્માંસમુદ્ધૃતરસં ન તત્ પુષ્ટિબલાવહમ્ | વિષ્ટમ્ભિ દુર્જરં રૂક્ષં વિરસં મારુતાવહમ્ ||૩૬૩||
यन्मांसमुद्धृतरसं न तत् पुष्टिबलावहम् | विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं विरसं मारुतावहम् ||३६३||
🔊 Audio coming soon
માંસરસપ્રસઙ્ગેનોદ્ધૃતરસસ્ય માંસસ્ય ગુણમાહ- યદિત્યાદિ| યતઃ પિષ્ટક્વથિતગાલિતમાંસાદ્રસો ગૃહીતઃ સ નિઃસારત્વાદુક્તગુણઃ||૩૬૩||
Adhikarana 262 (364) · Śloka 364
દીપ્તાગ્નીનાં સદા પથ્યઃ ખાનિષ્કસ્તુ પરં ગુરુઃ |૩૬૪|
दीप्ताग्नीनां सदा पथ्यः खानिष्कस्तु परं गुरुः |३६४|
🔊 Audio coming soon
કેચિદત્ર ખાનિષ્કગુણં પઠન્તિ- દીપ્તાગ્નીનામિત્યાદિ| તમન્યે પરિશુષ્કભેદં મન્યન્તે, અન્યે વેસવારભેદં ખાનિષ્કમાહુઃ|૩૬૪|
Adhikarana 263 (364-365) · Śloka 366
માંસં નિરસ્થિ સુસ્વિન્નં પુનર્દૃષદિ પેષિતમ્ ||૩૬૪|| પિપ્પલીશુણ્ઠિમરિચગુડસર્પિઃસમન્વિતમ્ | ઐકધ્યં પાચયેત્ સમ્યગ્વેસવાર ઇતિ સ્મૃતઃ ||૩૬૫|| વેસવારો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો બલ્યો વાતરુજાપહઃ |૩૬૬|
मांसं निरस्थि सुस्विन्नं पुनर्दृषदि पेषितम् ||३६४|| पिप्पलीशुण्ठिमरिचगुडसर्पिःसमन्वितम् | ऐकध्यं पाचयेत् सम्यग्वेसवार इति स्मृतः ||३६५|| वेसवारो गुरुः स्निग्धो बल्यो वातरुजापहः |३६६|
🔊 Audio coming soon
વેસવારગુણમાહ- માંસમિત્યાદિ| અત્ર ગુડં વિહાય ‘હિઙ્ગુસર્પિઃસમન્વિતમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તન્ન સર્વૈરાચાર્યૈર્નિષિદ્ધત્વાત્| વેસવારમપ્યન્યે પરિશુષ્કં મન્યન્તે||૩૬૪-૩૬૫||-
Adhikarana 264 (366) · Śloka 367
કફઘ્નો દીપનો હૃદ્યઃ શુદ્ધાનાં વ્રણિનામપિ ||૩૬૬|| જ્ઞેયઃ પથ્યતમશ્ચૈવ મુદ્ગયૂષઃ કૃતાકૃતઃ |૩૬૭|
कफघ्नो दीपनो हृद्यः शुद्धानां व्रणिनामपि ||३६६|| ज्ञेयः पथ्यतमश्चैव मुद्गयूषः कृताकृतः |३६७|
🔊 Audio coming soon
રસસ્ય પ્રસઙ્ગેન મુદ્ગયૂષસ્ય ગુણમાહ- કફઘ્ન ઇત્યાદિ| કૃતયૂષસ્ય વ્યવહારાર્થં સ્વયમેવ લક્ષણં વક્ષ્યતિ, કફઘ્નસ્થાને કેચિદ્ ‘જ્વરઘ્ન’ ઇતિ પઠન્તિ||૩૬૬||-
Adhikarana 265 (367) · Śloka 368
સ તુ દાડિમમૃદ્વીકાયુક્તઃ સ્યાદ્રાગષાડવઃ ||૩૬૭|| રુચિષ્યો લઘુપાકશ્ચ દોષાણાં ચાવિરોધકૃત્ |૩૬૮|
स तु दाडिममृद्वीकायुक्तः स्याद्रागषाडवः ||३६७|| रुचिष्यो लघुपाकश्च दोषाणां चाविरोधकृत् |३६८|
🔊 Audio coming soon
મુદ્ગયૂષસ્ય સંયોગાન્તરેણ નામાન્તરં દર્શયન્નાહ- સ ત્વિત્યાદિ| સ ઇતિ મુદ્ગયૂષઃ| દોષાણાં ચાવિરોધકૃદિતિ વાતાદીનામીષદ્વિરોધકૃદ્વાતાદીનામીષચ્છમન ઇત્યર્થઃ||૩૬૭||-
Adhikarana 266 (368) · Śloka 369
મસૂરમુદ્ગગોધૂમકુલત્થલવણૈઃ કૃતઃ ||૩૬૮|| કફપિત્તાવિરોધી સ્યાદ્વાતવ્યાધૌ ચ શસ્યતે |૩૬૯|
मसूरमुद्गगोधूमकुलत्थलवणैः कृतः ||३६८|| कफपित्ताविरोधी स्याद्वातव्याधौ च शस्यते |३६९|
🔊 Audio coming soon
મસૂરાદિપઞ્ચકયૂષમાહ- મસુરેત્યાદિ| વાતવ્યાધૌ ચ શસ્યત ઇતિ કથં મુદ્ગમસૂરયોર્યૂષો વાતે શસ્તઃ, કથં કુલત્થલવણયોર્યોગે પિત્તાવિરોધીતિ? ઉચ્યતે- મસૂરાદિત્રયાણાં શૈત્યાત્ કુલત્થલવણયોરૌષ્ણ્યેઽપિ પિત્તાવિરોધિત્વં; કુલત્થલવણયોગાદેવ ચ વાતે શસ્તઃ; સંયોગશક્તેર્વાઽચિન્ત્યત્વાત્||૩૬૮||-
Adhikarana 267 (369) · Śloka 370
મૃદ્વીકાદાડિમૈર્યુક્તઃ સ ચાપ્યુક્તોઽનિલાર્દિતે ||૩૬૯|| રોચનો દીપનો હૃદ્યો લઘુપાક્યુપદિશ્યતે |૩૭૦|
मृद्वीकादाडिमैर्युक्तः स चाप्युक्तोऽनिलार्दिते ||३६९|| रोचनो दीपनो हृद्यो लघुपाक्युपदिश्यते |३७०|
🔊 Audio coming soon
તસ્ય પઞ્ચકયૂષસ્ય સંયોગાન્તરેણ ગુણાન્તરમાહ- મૃદ્વીકેત્યાદિ| મસૂરાદિયૂષો મૃદ્વીકાદાડિમાભ્યાં સંયુક્તોઽતીવ વાતહરઃ||૩૬૯||-
Adhikarana 268 (370) · Śloka 371
પટોલનિમ્બયૂષૌ તુ કફમેદોવિશોષિણૌ ||૩૭૦|| પિત્તઘ્નૌ દીપનૌ હૃદ્યૌ કૃમિકુષ્ઠજ્વરાપહૌ |૩૭૧|
पटोलनिम्बयूषौ तु कफमेदोविशोषिणौ ||३७०|| पित्तघ्नौ दीपनौ हृद्यौ कृमिकुष्ठज्वरापहौ |३७१|
🔊 Audio coming soon
અન્યયૂષાનાહ- પટોલેત્યાદિ| પટોલાદિષુ ચ યૂષસ્ય સૂપયોનિત્વાન્મુદ્ગાદિકં ત્રિગુણમિચ્છન્તિ| ઇમૌ દ્વાવપિ યૂષૌ ભિન્નૌ જ્ઞેયૌ, ન તુ દ્વયોરપ્યેકઃ||૩૭૦||-
Adhikarana 269 (371-372) · Śloka 373
શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયપ્રસેકારોચકજ્વરાન્ ||૩૭૧|| હન્તિ મૂલકયૂષસ્તુ કફમેદોગલગ્રહાન્ | કુલત્થયૂષોઽનિલહા શ્વાસપીનસનાશનઃ ||૩૭૨|| તૂણીપ્રતૂણીકાસાશ્મગુલ્મમેદઃકફાવહઃ |૩૭૩|
श्वासकासप्रतिश्यायप्रसेकारोचकज्वरान् ||३७१|| हन्ति मूलकयूषस्तु कफमेदोगलग्रहान् | कुलत्थयूषोऽनिलहा श्वासपीनसनाशनः ||३७२|| तूणीप्रतूणीकासाश्मगुल्ममेदःकफावहः |३७३|
🔊 Audio coming soon
કાસેત્યાદિ| મૂલકયૂષો બાલશુષ્કમૂલકયૂષઃ, જેજ્ઝટસ્ત ‘યદ્યપિ બાલમૂલકં ત્રિદોષઘ્નં તથાપિ તસ્ય ન યૂષકરણે શ્રુતિરસ્તિ” ઇત્યાહ| અયમપિ મુદ્ગાદિસહિતો જ્ઞેયઃ||૩૭૧-૩૭૨||-
Adhikarana 270 (373) · Śloka 374
દાડિમામલકૈર્યૂષો હૃદ્યઃ સંશમનો લઘુઃ ||૩૭૩|| પ્રાણાગ્નિજનનો મૂર્ચ્છામેદોઘ્નો વાતપિત્તજિત્ |૩૭૪|
दाडिमामलकैर्यूषो हृद्यः संशमनो लघुः ||३७३|| प्राणाग्निजननो मूर्च्छामेदोघ्नो वातपित्तजित् |३७४|
🔊 Audio coming soon
દાડિમેત્યાદિ| અયમેક એવ સમુદ્ગશ્ચ| ન વિરેકં કરોતિ નાપિ વમનં કિન્તુ તત્સ્થમેવ દોષં શમયતીતિ સંશમનઃ| પ્રાણો ભારહરણાદિશક્તિઃ||૩૭૩||-
Adhikarana 271 (374) · Śloka 374
મુદ્ગામલકયૂષસ્તુ ગ્રાહી પિત્તકફે હિતઃ ||૩૭૪||
मुद्गामलकयूषस्तु ग्राही पित्तकफे हितः ||३७४||
🔊 Audio coming soon
મુદ્ગેત્યાદિ| ગ્રાહી અતિસારાદીનાં સઙ્ગ્રાહી| અયમપ્યેકઃ||૩૭૪||
Adhikarana 272 (375) · Śloka 375
યવકોલકુલત્થાનાં યૂષઃ કણ્ઠ્યોઽનિલાપહઃ |૩૭૫|
यवकोलकुलत्थानां यूषः कण्ठ्योऽनिलापहः |३७५|
🔊 Audio coming soon
યવકોલેત્યાદિ| અયમપ્યેકઃ|૩૭૫|-
Adhikarana 273 (375) · Śloka 375
સર્વધાન્યકૃતસ્તદ્વદ્બૃંહણઃ પ્રાણવર્ધનઃ ||૩૭૫||
सर्वधान्यकृतस्तद्वद्बृंहणः प्राणवर्धनः ||३७५||
🔊 Audio coming soon
સર્વધાન્યેત્યાદિ| સર્વધાન્યકૃત અયૂષયોનિત્વાચ્છૂકધાન્યકુધાન્યે વિહાય મુદ્ગાદિશમીધાન્યાનામપથ્યવર્જ્યં યૂષઃ| અયં તન્ત્રાન્તરે નવમુષ્ટિનામ્નાઽભિહિતઃ||૩૭૫||
Adhikarana 274 (376) · Śloka 376
ખડકામ્બલિકૌ હૃદ્યૌ તથા વાતકફે હિતૌ |૩૭૬|
खडकाम्बलिकौ हृद्यौ तथा वातकफे हितौ |३७६|
🔊 Audio coming soon
ખડેત્યાદિ| ખડકામ્બલિકૌ યૂષવિશેષૌ| તત્ર ખડો દ્વિવિધઃ- સતક્રશમીધાન્યઃ, સતક્રશાકશ્ચ| તથાહિ- “સતક્રાણિ શમીધાન્યાનિ સ્નિગ્ધાનિ સઙ્ગ્રાહકાણિ ખડાનિ” ઇતિ, સતક્રશાકસ્તુ “કપિત્થતક્રચાઙ્ગેરીમરિચાજાજીચિત્રકૈઃ| સુપક્વઃ ખડયૂષોઽયમથ કામ્બલિકોઽપરઃ|| દધ્યમ્લલવણસ્નેહતિલમાષસમન્વિતઃ”- ઇતિ| તક્રામ્લસિદ્ધઃ કામ્બલિકઃ, અમ્લાનાં બહુત્વાત્| જેજ્ઝટમતે તુ દધિદાડિમમાષશાકસ્નેહયુક્તં વ્યઞ્જનં ખડ ઇત્યુચ્યતે નલમતે તુ “તિલં સુલુઞ્ચિતં કૃત્વા પિષ્ટં ક્ષીરે ત્ર્યહોષિતમ્| પટે પૂતં પચેદ્ધીમાનાર્દ્રકાવાપિતે ઘૃતે| મરિચાજાજિસામુદ્રૈર્યુક્તસ્તિલખડો ભવેત્”- ઇતિ| કામ્બલિકલક્ષણં તત્રૈવોક્તં “દધિમસ્ત્વમ્લસિદ્ધસ્તુ યૂષઃ કામ્બલિકઃ સ્મૃતઃ| પુનઃ સૌવર્ચલાજાજીબીજપૂરકસૌરભૈઃ|| સંયોજ્ય મથિતઃ સ્વચ્છ એષ કામ્બલિકો ભવેત્”- ઇતિ|૩૭૬|-
Adhikarana 275 (376-377) · Śloka 377
બલ્યઃ કફાનિલૌ હન્તિ દાડિમામ્લોઽગ્નિદીપનઃ ||૩૭૬|| દધ્યમ્લઃ કફકૃદ્બલ્યઃ સ્નિગ્ધો વાતહરો ગુરુઃ | તક્રામ્લઃ પિત્તકૃત્ પ્રોક્તો વિષરક્તપ્રદૂષણઃ ||૩૭૭||
बल्यः कफानिलौ हन्ति दाडिमाम्लोऽग्निदीपनः ||३७६|| दध्यम्लः कफकृद्बल्यः स्निग्धो वातहरो गुरुः | तक्राम्लः पित्तकृत् प्रोक्तो विषरक्तप्रदूषणः ||३७७||
🔊 Audio coming soon
યેન યેનામ્લેન સિદ્ધો યૂષો યં યં ગુણં કરોતિ તં તં ગુણં દર્શયન્નાહ- બલ્ય ઇત્યાદિ| દાડિમેન ક્રિયતે યોઽમ્લો યૂષઃ સ દાડિમામ્લઃ| દધ્યમ્લ ઇતિ દધ્ના ક્રિયતે યોઽમ્લો યૂષઃ સ દધ્યમ્લઃ| તક્રામ્લોઽપ્યેવમ્| પ્રદૂષણઃ પ્રકોપણઃ| ‘દાડિમધાન્યામ્લદધિતક્રૈરમ્લત્વં કામ્બલિકસ્યૈવ’ ઇત્યેકે||૩૭૬-૩૭૭||
Adhikarana 276 (378) · Śloka 378
ખડાઃ ખડયવાગ્વશ્ચ ષા(ખા)ડવાઃ પાનકાનિ ચ | એવમાદીનિ ચાન્યાનિ ક્રિયન્તે વૈદ્યવાક્યતઃ ||૩૭૮||
खडाः खडयवाग्वश्च षा(खा)डवाः पानकानि च | एवमादीनि चान्यानि क्रियन्ते वैद्यवाक्यतः ||३७८||
🔊 Audio coming soon
ખડા ઇત્યાદિ| ખડાઃ પૂર્વોક્તાઃ| ખડયવાગ્વ ઇતિ ખડૈરુક્તલક્ષણૈઃ સિદ્ધા યવાગ્વઃ ખડયવાગ્વઃ| ષા(ખા)ડવલક્ષણમુચ્યતે- “સ્પષ્ટામ્લમધુરોઽસ્પષ્ટકષાયલવણોષણઃ| અતિક્તઃ ખાડવઃ કોલકપિત્થાદ્યુપબૃંહિતઃ”- ઇતિ; ખાડવા ઇતિ બહુવચનં ખાડવભૂયસ્ત્વપ્રાપ્તયે, તચ્ચ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતમ્| પાનકાનિ અમ્લિકાદ્રાક્ષાદિકૃતાનિ, એવમાદિગ્રહણાત્ સટ્ટકપ્રભૃતીનિ||૩૭૮||
Adhikarana 277 (379) · Śloka 379
અસ્નેહલવણં સર્વમકૃતં કટુકૈર્વિના | વિજ્ઞેયં લવણસ્નેહકટુકૈઃ સંયુતં કૃતમ્ ||૩૭૯||
अस्नेहलवणं सर्वमकृतं कटुकैर्विना | विज्ञेयं लवणस्नेहकटुकैः संयुतं कृतम् ||३७९||
🔊 Audio coming soon
વ્યવહારાર્થં કૃતાકૃતયૂષયોઃ પરિભાષાં દર્શયન્નાહ- અસ્નેહલવણમિત્યાદિ| કટુકૈઃ શુણ્ઠ્યાદિભિઃ||૩૭૯||
Adhikarana 278 (380) · Śloka 380
અથ ગોરસધાન્યામ્લફલામ્લૈરમ્લિતં ચ યત્ | યથોત્તરં લઘુ હિતં સંસ્કૃતાસંસ્કૃતં રસમ્ ||૩૮૦||
अथ गोरसधान्याम्लफलाम्लैरम्लितं च यत् | यथोत्तरं लघु हितं संस्कृतासंस्कृतं रसम् ||३८०||
🔊 Audio coming soon
તયોર્યૂષયોરમ્લાન્તરસંયોગેન સંસ્કૃતાસંસ્કૃતયોરપિ ગુરુલાઘવં દર્શયન્નાહ- અથેત્યાદિ| નપુંસકનિર્દેશાદ્રસમિતિ સામાન્યેનાભીષ્ટં, તેન યૂષરસયોરુભયોરપિ ગુરુલાઘવમુક્તં ભવતિ; સંસ્કૃતાદસંસ્કૃતં લઘ્વિતિ સમ્બધ્યતે, રસોઽત્ર માંસરસઃ||૩૮૦||
Adhikarana 279 (381) · Śloka 381
દધિમસ્ત્વમ્લસિદ્ધસ્તુ યૂષઃ કામ્બલિકઃ સ્મૃતઃ |૩૮૧|
दधिमस्त्वम्लसिद्धस्तु यूषः काम्बलिकः स्मृतः |३८१|
🔊 Audio coming soon
યૂષકામ્બલિકયૂષલક્ષણમુચ્યતે- દધીત્યાદિ|૩૮૧|-
Adhikarana 280 (381) · Śloka 382
તિલપિણ્યાકવિકૃતિઃ શુષ્કશાકં વિરૂઢકમ્ ||૩૮૧|| સિણ્ડાકી ચ ગુરૂણિ સ્યુઃ કફપિત્તકરાણિ ચ |૩૮૨|
तिलपिण्याकविकृतिः शुष्कशाकं विरूढकम् ||३८१|| सिण्डाकी च गुरूणि स्युः कफपित्तकराणि च |३८२|
🔊 Audio coming soon
શુષ્કશાકવિશેષાણાં કૃતાન્નાનાં ગુણં નિર્દિશન્નાહ- તિલેત્યાદિ| તિલવિકૃતિર્મોદકાદિઃ, પિણ્યાકવિકૃતિઃ ફુટ્ટાઢકાદિઃ| તિલપિણ્યાકસ્ય શુષ્કશાકસ્ય વિરૂઢકસ્ય ચ વ્યઞ્જનાનિ દેશપુરુષવિશેષતો જ્ઞેયાનિ| વિરૂઢમઙ્કુરિતં વિગતરોહં વા, અન્યે શાકમેવાત્યન્તરૂઢં વિરૂઢમાહુઃ| સિણ્ડાકી અનાસુતા શુષ્કાર્દ્રા સુહ્મેષુ, ‘અન્નાદિષ્વાસુતસિણ્ડાકી શુક્તગુણા નોક્તગુણા’ ઇત્યેકે, ‘અનાસુતસિણ્ડાકી શાકવર્ગે ઉક્તગુણેત્યાસુતસિણ્ડાક્યા એવાયં ગુણઃ’ ઇત્યેકે, મૂલકાદિશાકમેવ કિઞ્ચિત્ સ્વિન્નં ક્ષુણ્ણં સુગન્ધિકટુકદ્રવ્યાન્વિતં વટકીકૃતં સુહ્મેષુ ‘સિણ્ડાકી’ ઇત્યુચ્યતે, અન્યે તુ ‘શાકસિક્થમણ્ડાસુતિઃ સિણ્ડાકી’ ઇત્યાહુઃ||૩૮૧||-
Adhikarana 281 (382) · Śloka 382
તદ્વચ્ચ વટકાન્યાહુર્વિદાહીનિ ગુરૂણિ ચ ||૩૮૨||
तद्वच्च वटकान्याहुर्विदाहीनि गुरूणि च ||३८२||
🔊 Audio coming soon
તદ્વદિત્યાદિ વટકાનીતિ સિણ્ડાકીવટકાનિ||૩૮૨||
Adhikarana 282 (383) · Śloka 383
લઘવો બૃંહણા વૃષ્યા હૃદ્યા રોચનદીપનાઃ | તૃષ્ણામૂર્ચ્છાભ્રમચ્છર્દિશ્રમઘ્ના રાગષાડવાઃ ||૩૮૩||
लघवो बृंहणा वृष्या हृद्या रोचनदीपनाः | तृष्णामूर्च्छाभ्रमच्छर्दिश्रमघ्ना रागषाडवाः ||३८३||
🔊 Audio coming soon
રાગષાડવગુણમાહ- લઘવ ઇત્યાદિ| તત્ર રાગઃ- “સિતારુચકસિન્ધૂત્થૈઃ સવૃક્ષામ્લપરૂષકૈઃ| જમ્બૂફલરસૈર્યુક્તો રાગો રાજિકયા કૃતઃ”- ઇતિ| ષાડવાઃ પુનર્મધુરામ્લલવણસંયોગજા નાનાવિધાઃ||૩૮૩||
Adhikarana 282 (384) · Śloka 384
રસાલા બૃંહણી બલ્યા સ્નિગ્ધા વૃષ્યા ચ રોચની |૩૮૪|
रसाला बृंहणी बल्या स्निग्धा वृष्या च रोचनी |३८४|
🔊 Audio coming soon
રસાલાગુણમાહ- રસાલેત્યાદિ| રસાલા શિખરિણી|૩૮૪|-
Adhikarana 283 (384) · Śloka 384
સ્નેહનં ગુડસંયુક્તં હૃદ્યં દધ્યનિલાપહમ્ ||૩૮૪||
स्नेहनं गुडसंयुक्तं हृद्यं दध्यनिलापहम् ||३८४||
🔊 Audio coming soon
સગુડદધિગુણમાહ- સ્નેહનમિત્યાદિ||૩૮૪||
Adhikarana 284 (385-387) · Śloka 388
સક્તવઃ સર્પિષાઽભ્યક્તાઃ શીતવારિપરિપ્લુતાઃ | નાતિદ્રવા નાતિસાન્દ્રા મન્થ ઇત્યુપદિશ્યતે ||૩૮૫|| મન્થઃ સદ્યોબલકરઃ પિપાસાશ્રમનાશનઃ | સામ્લસ્નેહગુડો મૂત્રકૃચ્છ્રોદાવર્તનાશનઃ ||૩૮૬|| શર્કરેક્ષુરસદ્રાક્ષાયુક્તઃ પિત્તવિકારનુત્ | દ્રાક્ષામધૂદકયુતઃ કફરોગનિબર્હણઃ ||૩૮૭|| વર્ગત્રયેણોપહિતો મલદોષાનુલોમનઃ |૩૮૮|
सक्तवः सर्पिषाऽभ्यक्ताः शीतवारिपरिप्लुताः | नातिद्रवा नातिसान्द्रा मन्थ इत्युपदिश्यते ||३८५|| मन्थः सद्योबलकरः पिपासाश्रमनाशनः | साम्लस्नेहगुडो मूत्रकृच्छ्रोदावर्तनाशनः ||३८६|| शर्करेक्षुरसद्राक्षायुक्तः पित्तविकारनुत् | द्राक्षामधूदकयुतः कफरोगनिबर्हणः ||३८७|| वर्गत्रयेणोपहितो मलदोषानुलोमनः |३८८|
🔊 Audio coming soon
સક્તુમન્થમાહ- સક્તવ ઇત્યાદિ| મન્થઃ સદ્યોબલકર ઇતિ સદ્યોબલકરોઽયં નોત્તરકાલે(લં) બલકરો, રૂક્ષત્વાત્; અવિશેષોક્તાવપિ યવાદિશક્તવો ગ્રાહ્યાઃ| મન્થસ્યૈવ દ્રવ્યાન્તરસંયુક્તસ્ય ગુણાન્તરમાહ- સામ્લસ્નેહેત્યાદિ| ઉદાવર્તનાશનત્વેનાસ્ય વાતહરત્વમુક્તમ્||૩૮૫-૩૮૭||-
Adhikarana 285 (388-391) · Śloka 391
ગૌડમમ્લમનમ્લં વા પાનકં ગુરુ મૂત્રલમ્ ||૩૮૮|| તદેવ ખણ્ડમૃદ્વીકાશર્કરાસહિતં પુનઃ | સામ્લં સતીક્ષ્ણં સહિમં પાનકં સ્યાન્નિરત્યયમ્ ||૩૮૯|| માર્દ્વીકં તુ શ્રમહરં મૂર્ચ્છાદાહતૃષાપહમ્ | પરૂષકાણાં કોલાનાં હૃદ્યં વિષ્ટમ્ભિ પાનકમ્ ||૩૯૦|| દ્રવ્યસંયોગસંસ્કારં જ્ઞાત્વા માત્રાં ચ સર્વતઃ | પાનકાનાં યથાયોગં ગુરુલાઘવમાદિશેત્ ||૩૯૧|| ઇતિ કૃતાન્નવર્ગઃ |
गौडमम्लमनम्लं वा पानकं गुरु मूत्रलम् ||३८८|| तदेव खण्डमृद्वीकाशर्करासहितं पुनः | साम्लं सतीक्ष्णं सहिमं पानकं स्यान्निरत्ययम् ||३८९|| मार्द्वीकं तु श्रमहरं मूर्च्छादाहतृषापहम् | परूषकाणां कोलानां हृद्यं विष्टम्भि पानकम् ||३९०|| द्रव्यसंयोगसंस्कारं ज्ञात्वा मात्रां च सर्वतः | पानकानां यथायोगं गुरुलाघवमादिशेत् ||३९१|| इति कृतान्नवर्गः |
🔊 Audio coming soon
પાનકગુણમાહ- ગૌડમિત્યાદિ| ગુડશબ્દોપલક્ષણત્વાત્ સર્વેક્ષુવિકારપાનકગુણ ઉક્તઃ| અનમ્લમ્ ઈષદમ્લમ્| પાનકસ્ય નાનાદ્રવ્યપરિભાષામાહ- તદેવેત્યાદિ| તદેવ ગૌડમેવ, સામ્લં સતિન્તિડીકાદિદ્રવ્યં, સતીક્ષ્ણમિતિ મરિચાદિતીક્ષ્ણદ્રવ્યસહિતં, સહિમં સકર્પૂરં, પાનકં સ્યાદ્ભવેત્, નિરત્યયં શ્રેષ્ઠમ્; એવં ખણ્ડમૃદ્વીકાશર્કરાપાનકેષ્વમ્લાદિદ્રવ્ય સંસ્કારો જ્ઞેયઃ; મૃદ્વીકાગ્રહણં પાનકયોનિફલોપલક્ષણમ્| દ્રાક્ષાપાનકગુણમાહ- માર્દ્વીકમિત્યાદિ| પરૂષકકોલપાનકયોર્ગુણમાહ- પરૂષકાણામિત્યાદિ| પરૂષકં ‘ફાલસા’ ઇતિ લોકે, કોલં બદરઃ| અનુક્તપાનકગુણમાહ- દ્રવ્યેત્યાદિ| સર્વતઃ સર્વસ્મિન્ પાનકે| ઉક્તાનુક્તપાનકગુણોઽયમિત્યેકે| ઇતિ કૃતાન્નવર્ગઃ||૩૮૮-૩૯૧||
Adhikarana 286 (392) · Śloka 392
અથ ભક્ષ્યવર્ગઃ | વક્ષ્યામ્યતઃ પરં ભક્ષ્યાન્ રસવીર્યવિપાકતઃ |૩૯૨|
अथ भक्ष्यवर्गः | वक्ष्याम्यतः परं भक्ष्यान् रसवीर्यविपाकतः |३९२|
🔊 Audio coming soon
ભક્ષ્યાન્નિર્દેષ્ટુમાહ- વક્ષ્યામીત્યાદિ| ભક્ષ્યા લડ્ડુકાદયઃ| રસવીર્યવિપાકત ઇતિ રસાદિભિઃ કૃત્વેત્યર્થઃ|૩૯૨|-
Adhikarana 287 (392) · Śloka 393
ભક્ષ્યાઃ ક્ષીરકૃતા બલ્યા વૃષ્યા હૃદ્યાઃ સુગન્ધિનઃ ||૩૯૨|| અદાહિનઃ પુષ્ટિકરા દીપનાઃ પિત્તનાશનાઃ |૩૯૩|
भक्ष्याः क्षीरकृता बल्या वृष्या हृद्याः सुगन्धिनः ||३९२|| अदाहिनः पुष्टिकरा दीपनाः पित्तनाशनाः |३९३|
🔊 Audio coming soon
ભક્ષ્યાણાં યોનિવિશેષેણ ગુણવિશેષં નિર્દિશન્નાહ- ભક્ષ્યા ઇત્યાદિ| ગોધૂમપિષ્ટવિકૃતિં ક્ષીરેણાલોડ્ય યે ક્રિયન્તે તે ક્ષીરકૃતા ભક્ષ્યાઃ| બલ્યા ઇતિ ઉત્સાહકરાઃ| અદાહિન ઇતિ ઈષદ્દાહિનઃ| દીપનાઃ પુનઃ સ્વવર્ગાપેક્ષયા વાતોપહતાગ્નેઃ, સંસ્કારપ્રભાવાદ્વા||૩૯૨||-
Adhikarana 288 (393) · Śloka 394
તેષાં પ્રાણકરા હૃદ્યા ઘૃતપૂરાઃ કફાવહાઃ ||૩૯૩|| વાતપિત્તહરા વૃષ્યા ગુરવો રક્તમાંસલાઃ |૩૯૪|
तेषां प्राणकरा हृद्या घृतपूराः कफावहाः ||३९३|| वातपित्तहरा वृष्या गुरवो रक्तमांसलाः |३९४|
🔊 Audio coming soon
ક્ષીરભક્ષ્યવિશેષમાહ- તેષામિત્યાદિ| “મર્દિતાઃ સમિતાઃ ક્ષીરનાલિકેરસિતાદિભિઃ| અવગાહ્ય ઘૃતે પક્વો ઘૃતપૂરોઽયમુત્તમઃ” ‘ઘેવ(ઉ)ર’ ઇતિ લોકે||૩૯૩||-
Adhikarana 289 (394) · Śloka 395
બૃંહણા ગૌડિકા ભક્ષ્યા ગુરવોઽનિલનાશનાઃ ||૩૯૪|| અદાહિનઃ પિત્તહરાઃ શુક્રલાઃ કફવર્ધનાઃ |૩૯૫|
बृंहणा गौडिका भक्ष्या गुरवोऽनिलनाशनाः ||३९४|| अदाहिनः पित्तहराः शुक्रलाः कफवर्धनाः |३९५|
🔊 Audio coming soon
ગુડકૃતાન્ ભક્ષ્યાનાહ- બૃંહણા ઇત્યાદિ| સમિતાવેષ્ટિતા ગુડપ્રધાનોદરા ‘ગૌડિકા’ ઇત્યુચ્યન્તે||૩૯૪||-
Adhikarana 290 (395) · Śloka 396
મધુશીર્ષકસંયાવાઃ પૂપા યે તે વિશેષતઃ ||૩૯૫|| ગુરવો બૃંહણાશ્ચૈવ મોદકાસ્તુ સુદુર્જરાઃ |૩૯૬|
मधुशीर्षकसंयावाः पूपा ये ते विशेषतः ||३९५|| गुरवो बृंहणाश्चैव मोदकास्तु सुदुर्जराः |३९६|
🔊 Audio coming soon
મધ્વિત્યાદિ| સમિતાવેષ્ટિતાઃ પાકઘનીભૂતા મધુરા ઘૃતોદરા મધુમસ્તકાઃ, ત એવ ‘મધુશીર્ષકા’ ઉચ્યન્તે; કેચિન્મધુમસ્તકશબ્દેન ખજ્જકમાહુઃ| સંયાવાઃ પુનઃ- “સમિતાં મધુ(ઘૃત)દુગ્ધેન મોદયિત્વા સુશોભનામ્| પચેદ્ઘૃતોત્તરે ખણ્ડે ક્ષિપેદ્ભાણ્ડે નવે તતઃ|| સંયાવોઽસૌ યુતશ્ચૂર્ણૈઃ ખણ્ડૈલામરિચાર્દ્રકૈઃ”- ઇતિ| પૂપાઃ ‘પૂઆ’ ઇતિ લોકે| મોદકા લડ્ડુકાઃ||૩૯૫||-
Adhikarana 291 (396) · Śloka 397
રોચનો દીપનઃ સ્વર્યઃ પિત્તઘ્નઃ પવનાપહઃ ||૩૯૬|| ગુરુર્મૃષ્ટતરમશ્ચૈવ સટ્ટકઃ પ્રાણવર્ધનઃ |૩૯૭|
रोचनो दीपनः स्वर्यः पित्तघ्नः पवनापहः ||३९६|| गुरुर्मृष्टतरमश्चैव सट्टकः प्राणवर्धनः |३९७|
🔊 Audio coming soon
સટ્ટકગુણમાહ- દીપન ઇત્યાદિ| મૃષ્ટતરઃ અતિશયેન સ્વાદુઃ| સટ્ટકભેદા બહવઃ; તત્રૈક એવ લિખ્યતે- “લવઙ્ગવ્યોષખણ્ડૈસ્તુ દધિ નિર્મથ્ય ગાલિતમ્| દાડિમીબીજસંયુક્તં ચન્દ્રચૂર્ણાવચૂર્ણિતમ્|| સટ્ટકં સુપ્રમોદાખ્યં નલાદિભિરુદાહૃતમ્”- ઇતિ| અપરે વિસ્તરભયાન્ન લિખિતાઃ||૩૯૬||-
Adhikarana 292 (397) · Śloka 398
હૃદ્યઃ સુગન્ધિર્મધુરઃ સ્નિગ્ધઃ કફકરો ગુરુઃ ||૩૯૭|| વાતાપહસ્તૃપ્તિકરો બલ્યો વિષ્યન્દ ઉચ્યતે |૩૯૮|
हृद्यः सुगन्धिर्मधुरः स्निग्धः कफकरो गुरुः ||३९७|| वातापहस्तृप्तिकरो बल्यो विष्यन्द उच्यते |३९८|
🔊 Audio coming soon
વિષ્યન્દગુણમાહ- હૃદ્ય ઇત્યાદિ| “આમગોધૂમચૂર્ણં ચ સર્પિઃક્ષીરગુડાન્વિતમ્| નાતિસાન્દ્રો નાતિઘનો વિષ્યન્દો નામ નામતઃ”- અન્યે તુ ઘૃતભ્રષ્ટતણ્ડુલાન્ વિષ્યન્દશબ્દેનાહુઃ, તન્નેચ્છતિ ગયી||૩૯૭||-
Adhikarana 293 (398) · Śloka 399
બૃંહણા વાતપિત્તઘ્ના ભક્ષ્યા બલ્યાસ્તુ સામિતાઃ ||૩૯૮|| હૃદ્યાઃ પથ્યતમાસ્તેષાં લઘવઃ ફેનકાદયઃ |૩૯૯|
बृंहणा वातपित्तघ्ना भक्ष्या बल्यास्तु सामिताः ||३९८|| हृद्याः पथ्यतमास्तेषां लघवः फेनकादयः |३९९|
🔊 Audio coming soon
સમિતાકૃતં સામાન્યં ગુણં કેષુચિત્ કિઞ્ચિન્નિરાકુર્વન્નાહ- બૃંહણા ઇત્યાદિ| સામિતા ઇતિ ફેનકાદિવિશેષણં, સમિતા ગોધૂમચૂર્ણં, તયા કૃતાઃ સામિતાઃ; અન્યે ‘બૃંહણા ઇત્યાદયઃ સમિતાકૃતભક્ષ્યાણાં સામાન્યગુણાઃ, હૃદ્યા ઇત્યાદયસ્તુ સમિતાકૃતભક્ષ્યવિશેષફેનકાદિગુણાઃ’ ઇત્યાહુઃ| તત્ર ફેનકાઃ “વિમર્દ્ય વિમલાં શુક્લાં સમિતાં નાતિશર્કરામ્| સંવેષ્ટનાય ગર્ભાર્થં ખરપાકં ઘૃતે પચેત્|| ફેનકં ફેનસઙ્કાશં સમ્પૂર્ણશશિસન્નિભમ્”- ઇતિ||૩૯૮||-
Adhikarana 294 (399) · Śloka 400
મુદ્ગાદિવેસવારાણાં પૂર્ણા વિષ્ટમ્ભિનો મતાઃ ||૩૯૯|| વેસવારૈઃ સપિશિતૈઃ સમ્પૂર્ણા ગુરુબૃંહણાઃ |૪૦૦|
मुद्गादिवेसवाराणां पूर्णा विष्टम्भिनो मताः ||३९९|| वेसवारैः सपिशितैः सम्पूर्णा गुरुबृंहणाः |४००|
🔊 Audio coming soon
ત એવ સામિતાદયો મુદ્ગાદિન્યસ્તગર્ભા ભવન્તિ, તદા તદ્ગુણં નિર્દિશન્નાહ- મુદ્ગાદીત્યાદિ| સ્વિન્નપિષ્ટમુદ્ગાદિકલ્કો વેસવારઃ, પૂર્ણા ભરિતાઃ| પિશિતવેશવારભરિતગુણમાહ- વેસવારૈરિત્યાદિ| સપિશિતૈરિતિ પિશિતવેસવારૈરિત્યર્થઃ; અપરે વેસવારં શુણ્ઠ્યાદિકૃતમાહુઃ| સમ્પૂર્ણા ભરિતાઃ| ઇમેઽપિ સામિતાઃ||૩૯૯||-
Adhikarana 295 (400) · Śloka 400
પાલલાઃ શ્લેષ્મજનનાઃ, શષ્કુલ્યઃ કફપિત્તલાઃ ||૪૦૦||
पाललाः श्लेष्मजननाः, शष्कुल्यः कफपित्तलाः ||४००||
🔊 Audio coming soon
પલલં તિલપિષ્ટં ગુડાદ્યુપેતં, તેન કૃતાઃ પાલલાઃ; ઇમેઽપિ સામિતાઃ| શષ્કુલ્ય ઇતિ શષ્કુલ્યઃ ‘શાઙ્કુલી’ ઇતિ લોકે||૪૦૦||
Adhikarana 296 (401) · Śloka 401
વીર્યોષ્ણાઃ પૈષ્ટિકા ભક્ષ્યાઃ કફપિત્તપ્રકોપણાઃ | વિદાહિનો નાતિબલા ગુરવશ્ચ વિશેષતઃ ||૪૦૧||
वीर्योष्णाः पैष्टिका भक्ष्याः कफपित्तप्रकोपणाः | विदाहिनो नातिबला गुरवश्च विशेषतः ||४०१||
🔊 Audio coming soon
સામિતાન્ ભક્ષ્યાનભિધાય પિષ્ટભક્ષ્યાન્નિર્દિશન્નાહ- વીર્યોષ્ણા ઇત્યાદિ| પૈષ્ટિકાઃ તણ્ડુલપિષ્ટકૃતાઃ||૪૦૧||
Adhikarana 297 (402) · Śloka 403
વૈદલા લઘવો ભક્ષ્યાઃ કષાયાઃ સૃષ્ટમારુતાઃ | વિષ્ટમ્ભિનઃ પિત્તસમાઃ શ્લેષ્મઘ્ના ભિન્નવર્ચસઃ ||૪૦૨|| બલ્યા વૃષ્યાસ્તુ ગુરવો વિજ્ઞેયા માષસાધિતાઃ |૪૦૩|
वैदला लघवो भक्ष्याः कषायाः सृष्टमारुताः | विष्टम्भिनः पित्तसमाः श्लेष्मघ्ना भिन्नवर्चसः ||४०२|| बल्या वृष्यास्तु गुरवो विज्ञेया माषसाधिताः |४०३|
🔊 Audio coming soon
વૈદલા ઇત્યાદિ| વૈદલા મુદ્ગાદિકૃતાઃ||૪૦૨||
Adhikarana 298 (403) · Śloka 403
કૂર્ચિકાવિકૃતા ભક્ષ્યા ગુરવો નાતિપિત્તલાઃ ||૪૦૩||
कूर्चिकाविकृता भक्ष्या गुरवो नातिपित्तलाः ||४०३||
🔊 Audio coming soon
વિગ્રથિતં ક્ષીરં ઘનત્વમાપન્નં કૂર્ચિકા, તયા વિવિધપ્રકારાઃ કૃતાઃ કૂર્ચિકાવિકૃતાઃ||૪૦૩||
Adhikarana 299 (404) · Śloka 404
વિરૂઢકકૃતા ભક્ષ્યા ગુરવોઽનિલપિત્તલાઃ | વિદાહોત્ક્લેશજનના રૂક્ષા દૃષ્ટિપ્રદૂષણાઃ ||૪૦૪||
विरूढककृता भक्ष्या गुरवोऽनिलपित्तलाः | विदाहोत्क्लेशजनना रूक्षा दृष्टिप्रदूषणाः ||४०४||
🔊 Audio coming soon
વિરૂઢકકૃતા ઇત્યાદિ| વિરૂઢકકૃતા અઙ્કુરિતમુદ્ગાદિકૃતાઃ||૪૦૪||
Adhikarana 300 (405-406) · Śloka 406
હૃદ્યાઃ સુગન્ધિનો ભક્ષ્યા લઘવો ઘૃતપાચિતાઃ | વાતપિત્તહરા બલ્યા વર્ણદૃષ્ટિપ્રસાદનાઃ ||૪૦૫|| વિદાહિનસ્તૈલકૃતા ગુરવઃ કટુપાકિનઃ | ઉષ્ણા મારુતદૃષ્ટિઘ્નાઃ પિત્તલાસ્ત્વક્પ્રદૂષણાઃ ||૪૦૬||
हृद्याः सुगन्धिनो भक्ष्या लघवो घृतपाचिताः | वातपित्तहरा बल्या वर्णदृष्टिप्रसादनाः ||४०५|| विदाहिनस्तैलकृता गुरवः कटुपाकिनः | उष्णा मारुतदृष्टिघ्नाः पित्तलास्त्वक्प्रदूषणाः ||४०६||
🔊 Audio coming soon
ઘૃતતૈલપક્વભક્ષ્યસ્ય ગુણવિશેષમાહ- હૃદ્યા ઇત્યાદિ||૪૦૫-૪૦૬||
Adhikarana 301 (407) · Śloka 407
ફલમાંસેક્ષુવિકૃતિતિલમાષોપસંસ્કૃતાઃ | ભક્ષ્યા બલ્યાશ્ચ ગુરવો બૃંહણા હૃદયપ્રિયાઃ ||૪૦૭||
फलमांसेक्षुविकृतितिलमाषोपसंस्कृताः | भक्ष्या बल्याश्च गुरवो बृंहणा हृदयप्रियाः ||४०७||
🔊 Audio coming soon
યોનિવિશેષેણ ભક્ષ્યાણાં ગુણાગુણવિશેષં દર્શયન્નાહ- ફલેત્યાદિ| ફલાનિ તાલાદીનિ||૪૦૭||
Adhikarana 302 (408) · Śloka 408
કપાલાઙ્ગારપક્વાસ્તુ લઘવો વાતકોપનાઃ | સુપક્વાસ્તનવશ્ચૈવ ભૂયિષ્ઠં લઘવો મતાઃ ||૪૦૮||
कपालाङ्गारपक्वास्तु लघवो वातकोपनाः | सुपक्वास्तनवश्चैव भूयिष्ठं लघवो मताः ||४०८||
🔊 Audio coming soon
કપાલાઙ્ગારપક્વાનાં સ્નેહસિદ્ધેભ્યો લઘુત્વં દર્શયન્નાહ- કપાલાઙ્ગારપક્વા ઇત્યાદિ| કપાલં કર્પરઃ, તત્ર પક્વા મણ્ડકાદયઃ; અઙ્ગારપક્વા અઙ્ગારકર્કટીપ્રભૃતયઃ||૪૦૮||
Adhikarana 303 (409) · Śloka 409
સકિલાટાદયો ભક્ષ્યા ગુરવઃ કફવર્ધનાઃ |૪૦૯|
सकिलाटादयो भक्ष्या गुरवः कफवर्धनाः |४०९|
🔊 Audio coming soon
સકિલાટાદય ઇત્યાદિ| કિલાટઃ ક્ષીરકૂર્ચિકાપિણ્ડઃ, આદિશબ્દાત્તક્રપિણ્ડકાદયઃ|૪૦૯|-
Adhikarana 304 (409) · Śloka 409
કુલ્માષા વાતલા રૂક્ષા ગુરવો ભિન્નવર્ચસઃ ||૪૦૯||
कुल्माषा वातला रूक्षा गुरवो भिन्नवर्चसः ||४०९||
🔊 Audio coming soon
કુલ્માષા ઇત્યાદિ| યવપિષ્ટમુષ્ણોદકે સિક્તમીષત્સ્વિન્નમૃદિતં શૃઙ્ગાટાદિપ્રકારં કુલ્માષમાહુઃ, ‘યવાદયઃ સ્વિન્ના’ ઇત્યેકે| ભિન્નવર્ચસો દ્રવમલાઃ||૪૦૯||
Adhikarana 305 (410) · Śloka 410
ઉદાવર્તહરો વાટ્યઃ કાસપીનસમેહનુત્ |૪૧૦|
उदावर्तहरो वाट्यः कासपीनसमेहनुत् |४१०|
🔊 Audio coming soon
ઉદાવર્તેત્યાદિ| વાટ્યો યવગોધૂમાદિભિર્દલિતૈઃ કૃતઃ, અન્યે તુ ભૃષ્ટયવકૃતો ભક્ષ્ય ઇત્યાહુઃ|૪૧૦|-
Adhikarana 306 (410) · Śloka 410
ધાનોલુમ્બાસ્તુ લઘવઃ કફમેદોવિશોષણાઃ ||૪૧૦||
धानोलुम्बास्तु लघवः कफमेदोविशोषणाः ||४१०||
🔊 Audio coming soon
ધાનેત્યાદિ| ધાના ભૃષ્ટયવાઃ; ઉલુમ્બા હોલકાઃ, અત્ર મુદ્ગકલાયાદિશિમ્બા અગ્નિપક્વા ‘હોલકા’ ઇત્યુચ્યન્તે||૪૧૦||
Adhikarana 307 (411-412) · Śloka 412
શક્તવો બૃંહણા વૃષ્યાસ્તૃષ્ણાપિત્તકફાપહાઃ | પીતાઃ સદ્યોબલકરા ભેદિનઃ પવનાપહાઃ ||૪૧૧|| ગુર્વી પિણ્ડી ખરાઽત્યર્થં લઘ્વી સૈવ વિપર્યયાત્ | શક્તૂનામાશુ જીર્યેત મૃદુત્વાદવલેહિકા ||૪૧૨||
शक्तवो बृंहणा वृष्यास्तृष्णापित्तकफापहाः | पीताः सद्योबलकरा भेदिनः पवनापहाः ||४११|| गुर्वी पिण्डी खराऽत्यर्थं लघ्वी सैव विपर्ययात् | शक्तूनामाशु जीर्येत मृदुत्वादवलेहिका ||४१२||
🔊 Audio coming soon
વાટ્યધાનાપ્રસઙ્ગેન યવશક્તૂનાહ- શક્તવ ઇત્યાદિ| શક્તવો યવશક્તવઃ| બૃંહણા ન લેખના માંસકરા ઇત્યર્થઃ| ‘તૃષ્ણાપિત્તકફાપહાઃ’ ઇત્યત્ર ‘તૃષ્ણાપિત્તમલાપહાઃ’ ઇતિ ક્વચિત્, તત્ર મલાપહત્વમલ્પમલકર્તૃત્વાત્| સદ્યોબલકરત્વં રૌક્ષ્યાન્નોત્તરકાલમ્| ખરમાર્દવભેદેન ગુરુલાઘવમાહ- ગુર્વીત્યાદિ| ખરા કઠિનેત્યર્થઃ| વિપર્યયાદિતિ મૃદ્વીત્યર્થઃ| પિણ્ડીમભિધાયાવલેહિકામાહ- શક્તૂનામિત્યાદિ| શક્તૂનામવલેહિકેતિ સમ્બન્ધઃ||૪૧૧-૪૧૨||
Adhikarana 308 (413) · Śloka 413
લાજાશ્છર્દ્યતિસારઘ્ના દીપનાઃ કફનાશનાઃ | બલ્યાઃ કષાયમધુરા લઘવસ્તૃણ્મલાપહાઃ ||૪૧૩||
लाजाश्छर्द्यतिसारघ्ना दीपनाः कफनाशनाः | बल्याः कषायमधुरा लघवस्तृण्मलापहाः ||४१३||
🔊 Audio coming soon
અધુના લાજગુણમાહ- લાજા ઇત્યાદિ| મલાપહત્વમલ્પકર્તૃત્વાત્||૪૧૩||
Adhikarana 309 (414) · Śloka 414
તૃટ્છર્દિદાહઘર્માર્તિનુદસ્તત્સક્તવો મતાઃ | રક્તપિત્તહરાશ્ચૈવ દાહજ્વરવિનાશનાઃ ||૪૧૪||
तृट्छर्दिदाहघर्मार्तिनुदस्तत्सक्तवो मताः | रक्तपित्तहराश्चैव दाहज्वरविनाशनाः ||४१४||
🔊 Audio coming soon
લાજશક્તુગુણમાહ- તૃડિત્યાદિ| તત્સક્તવો લાજશક્તવઃ||૪૧૪||
Adhikarana 310 (415) · Śloka 415
પૃથુકા ગુરવઃ સ્નિગ્ધા બૃંહણાઃ કફવર્ધનાઃ | બલ્યાઃ સક્ષીરભાવાત્તુ વાતઘ્ના ભિન્નવર્ચસઃ ||૪૧૫||
पृथुका गुरवः स्निग्धा बृंहणाः कफवर्धनाः | बल्याः सक्षीरभावात्तु वातघ्ना भिन्नवर्चसः ||४१५||
🔊 Audio coming soon
પૃથુકગુણમાહ- પૃથુકા ઇત્યાદિ| આર્દ્રશાલિધાન્યં મૃદુભૃષ્ટં મુસલાઘાતચિપ્પટીભૂતાવયવં ‘પૃથુકા’ ઇત્યુચ્યતે||૪૧૫||
Adhikarana 311 (416) · Śloka 416
સન્ધાનકૃત્પિષ્ટમામં તણ્ડુલં કૃમિમેહનુત્ |૪૧૬|
सन्धानकृत्पिष्टमामं तण्डुलं कृमिमेहनुत् |४१६|
🔊 Audio coming soon
ધાન્યપિષ્ટગુણમાહ- સન્ધાનકૃદિત્યાદિ| સન્ધાનં ભગ્નસ્ય, આમમપક્વમિત્યર્થઃ|૪૧૬|-
Adhikarana 312 (416) · Śloka 417
સુદુર્જરઃ સ્વાદુરસો બૃંહણસ્તણ્ડુલો નવઃ ||૪૧૬|| સન્ધાનકૃન્મેહહરઃ પુરાણસ્તણ્ડુલઃ સ્મૃતઃ |૪૧૭|
सुदुर्जरः स्वादुरसो बृंहणस्तण्डुलो नवः ||४१६|| सन्धानकृन्मेहहरः पुराणस्तण्डुलः स्मृतः |४१७|
🔊 Audio coming soon
નવાનવતણ્ડુલગુણમાહ - સુદુર્જર ઇત્યાદિ||૪૧૬||-
Adhikarana 313 (417-418) · Śloka 418
દ્રવ્યસંયોગસંસ્કારવિકારાન્ સમવેક્ષ્ય ચ ||૪૧૭|| યથાકારણમાસાદ્ય ભોક્તૄણાં છન્દતોઽપિ વા | અનેકદ્રવ્યયોનિત્વાચ્છાસ્ત્રતસ્તાન્ વિનિર્દિશેત્ ||૪૧૮|| ઇતિ ભક્ષ્યવર્ગઃ |
द्रव्यसंयोगसंस्कारविकारान् समवेक्ष्य च ||४१७|| यथाकारणमासाद्य भोक्तॄणां छन्दतोऽपि वा | अनेकद्रव्ययोनित्वाच्छास्त्रतस्तान् विनिर्दिशेत् ||४१८|| इति भक्ष्यवर्गः |
🔊 Audio coming soon
કિમ્બહુના આનન્ત્યાદન્નસંયોગસંસ્કારાણાં ન શક્યતે સર્વોપસઙ્ગ્રહઃ કર્તું, તસ્માદુક્તાનુક્તસઙ્ગ્રહાયાહ- દ્રવ્યેત્યાદિ| વિકારાન્ ભક્ષ્યવિશેષાન્| કારણમાસાદ્યેતિ દોષાદિપ્રકોપં પ્રાપ્યેત્યર્થઃ| ભોક્તૄણાં છન્દતોઽપિ વેતિ પુરુષાભિલાષત ઇત્યર્થઃ| ઇતિ ભક્ષ્યવર્ગઃ||૪૧૭-૪૧૮||
Adhikarana 314 (419) · Śloka 419
અતઃ સર્વાનુપાનાન્યુપદેક્ષ્યામઃ | - અમ્લેન કેચિદ્વિહતા મનુષ્યા માધુર્યયોગે પ્રણયીભવન્તિ | તથામ્લયોગે મધુરેણ તૃપ્તાસ્તેષાં યથેષ્ટં પ્રવદન્તિ પથ્યમ્ ||૪૧૯||
अतः सर्वानुपानान्युपदेक्ष्यामः | - अम्लेन केचिद्विहता मनुष्या माधुर्ययोगे प्रणयीभवन्ति | तथाम्लयोगे मधुरेण तृप्तास्तेषां यथेष्टं प्रवदन्ति पथ्यम् ||४१९||
🔊 Audio coming soon
અનુપાનં નિર્દેષ્ટુમાહ- અનુપાનાનીત્યાદિ| અન્નાદનુ પશ્ચાત્ પીયત ઇત્યનુપાનમ્| અનુપાનં કુત્ર હિતાવહમિત્યાહ- અમ્લેનેત્યાદિ| વિહતા ઉદ્વેજિતાઃ| માધુર્યયોગ ઇતિ માધુર્યોપયોગે ઇત્યર્થઃ| પ્રણયીભવન્તિ સુખીભવન્તીતિ, તથાઽમ્લયોગ ઇત્યત્રાપિ પ્રણયીભવન્તીતિ સમ્બન્ધનીયમ્| તેષામુભયેષામપિ અમ્લતૃપ્તાનાં મધુરતૃપ્તાનાં ચેત્યર્થઃ| યથેષ્ટં યથાભિલષિતમ્; અમ્લતૃપ્તસ્ય મધુરં પથ્યં, મધુરતૃપ્તસ્ય ચામ્લમિત્યર્થઃ; તસ્માદ્રસષટ્કેઽપિ પરસ્પરવિરુદ્ધમનુપાનં જ્ઞેયં, રસદ્વયસ્યોપલક્ષણત્વાત્; અથવા શેષરસાનાં તૃપ્ત્યા ભોક્તુમશક્યત્વાચ્છેષરસાનામનુક્તિઃ||૪૧૯||
Adhikarana 315 (420-421) · Śloka 422
શીતોષ્ણતોયાસવમદ્યયૂષફલામ્લધાન્યામ્લપયોરસાનામ્ | યસ્યાનુપાનં તુ હિતં ભવેદ્યત્તસ્મૈ પ્રદેયં ત્વિહ માત્રયા તત્ ||૪૨૦|| વ્યાધિં ચ કાલં ચ વિભાવ્ય ધીરૈર્દ્રવ્યાણિ ભોજ્યાનિ ચ તાનિ તાનિ | સર્વાનુપાનેષુ વરં વદન્તિ મૈધ્યં યદમ્ભઃ શુચિભાજનસ્થમ્ ||૪૨૧|| લોકસ્ય જન્મપ્રભૃતિ પ્રશસ્તં તોયાત્મકાઃ સર્વરસાશ્ચ દૃષ્ટાઃ | સઙ્ક્ષેપ એષોઽભિહિતોઽનુપાને... |૪૨૨|
शीतोष्णतोयासवमद्ययूषफलाम्लधान्याम्लपयोरसानाम् | यस्यानुपानं तु हितं भवेद्यत्तस्मै प्रदेयं त्विह मात्रया तत् ||४२०|| व्याधिं च कालं च विभाव्य धीरैर्द्रव्याणि भोज्यानि च तानि तानि | सर्वानुपानेषु वरं वदन्ति मैध्यं यदम्भः शुचिभाजनस्थम् ||४२१|| लोकस्य जन्मप्रभृति प्रशस्तं तोयात्मकाः सर्वरसाश्च दृष्टाः | सङ्क्षेप एषोऽभिहितोऽनुपाने... |४२२|
🔊 Audio coming soon
અનુપાનદ્રવ્યાણિ સઙ્કલય્યાહ- શીતોષ્ણેત્યાદિ| દ્રવપ્રધાન આસવઃ, દ્રવપ્રધાનં દ્રવ્યપ્રધાનં ચ મદ્યમુચ્યતે, યૂષો મુદ્ગાદીનાં, ફલામ્લાનિ બીજપૂરાદીનિ, ધાન્યામ્લં કાઞ્જિકં, પયો દુગ્ધં, રસો માંસરસઃ| યસ્ય પુરુષસ્ય, વ્યાધિં વ્રણજ્વરાદિકં, કાલમાવસ્થિકમાર્તવં ચ, વિભાવ્ય વિશેષેણ જ્ઞાત્વા, દ્રવ્યાણિ તૈલાદીનિ, ભોજ્યાનિ રક્તશાલ્યાદીનિ, એતત્સર્વમૂહાપોહવિદા જ્ઞાત્વા અનુપાનં વિધેયમિતિ| (કિમ્બહુના સર્વાનુપાનેષ્વપિ ) મેધ્યમ્ આન્તરિક્ષં જલમ્||૪૨૦-૪૨૧||-
Adhikarana 316 (422-431) · Śloka 431
... ષ્વતઃ પરં વિસ્તરતોઽભિધાસ્યે ||૪૨૨|| ઉષ્ણોદકાનુપાનં તુ સ્નેહાનામથ શસ્યતે | ઋતે ભલ્લાતકસ્નેહાત્ સ્નેહાત્તૌવરકાત્તથા ||૪૨૩|| અનુપાનં વદન્ત્યેકે તૈલે યૂષામ્લકાઞ્જિકમ્ | શીતોદકં માક્ષિકસ્ય પિષ્ટાન્નસ્ય ચ સર્વશઃ ||૪૨૪|| દધિપાયસમદ્યાર્તિવિષજુષ્ટે તથૈવ ચ | કેચિત્ પિષ્ટમયસ્યાહુરનુપાનં સુખોદકમ્ ||૪૨૫|| પયો માંસરસો વાઽપિ શાલિમુદ્ગાદિભોજિનામ્ | યુદ્ધાધ્વાતપસન્તાપવિષમદ્યરુજાસુ ચ ||૪૨૬|| માષાદેરનુપાનં તુ ધાન્યામ્લં દધિમસ્તુ વા | મદ્યં મદ્યોચિતાનાં તુ સર્વમાંસેષુ પૂજિતમ્ ||૪૨૭|| અમદ્યપાનામુદકં ફલામ્લં વા પ્રશસ્યતે | ક્ષીરં ઘર્માધ્વભાષ્યસ્ત્રીક્લાન્તાનામમૃતોપમમ્ ||૪૨૮|| સુરા કૃશાનાં સ્થૂલાનામનુપાનં મધૂદકમ્ | નિરામયાનાં ચિત્રં તુ ભુક્તમધ્યે પ્રકીર્તિતમ્ ||૪૨૯|| સ્નિગ્ધોષ્ણં મારુતે પથ્યં, કફે રૂક્ષોષ્ણમિષ્યતે | અનુપાનં હિતં ચાપિ પિત્તે મધુરશીતલમ્ ||૪૩૦|| હિતં શોણિતપિત્તિભ્યઃ ક્ષીરમિક્ષુરસસ્તથા | અર્કશેલુશિરીષાણામાસવાસ્તુ વિષાર્તિષુ ||૪૩૧||
... ष्वतः परं विस्तरतोऽभिधास्ये ||४२२|| उष्णोदकानुपानं तु स्नेहानामथ शस्यते | ऋते भल्लातकस्नेहात् स्नेहात्तौवरकात्तथा ||४२३|| अनुपानं वदन्त्येके तैले यूषाम्लकाञ्जिकम् | शीतोदकं माक्षिकस्य पिष्टान्नस्य च सर्वशः ||४२४|| दधिपायसमद्यार्तिविषजुष्टे तथैव च | केचित् पिष्टमयस्याहुरनुपानं सुखोदकम् ||४२५|| पयो मांसरसो वाऽपि शालिमुद्गादिभोजिनाम् | युद्धाध्वातपसन्तापविषमद्यरुजासु च ||४२६|| माषादेरनुपानं तु धान्याम्लं दधिमस्तु वा | मद्यं मद्योचितानां तु सर्वमांसेषु पूजितम् ||४२७|| अमद्यपानामुदकं फलाम्लं वा प्रशस्यते | क्षीरं घर्माध्वभाष्यस्त्रीक्लान्तानाममृतोपमम् ||४२८|| सुरा कृशानां स्थूलानामनुपानं मधूदकम् | निरामयानां चित्रं तु भुक्तमध्ये प्रकीर्तितम् ||४२९|| स्निग्धोष्णं मारुते पथ्यं, कफे रूक्षोष्णमिष्यते | अनुपानं हितं चापि पित्ते मधुरशीतलम् ||४३०|| हितं शोणितपित्तिभ्यः क्षीरमिक्षुरसस्तथा | अर्कशेलुशिरीषाणामासवास्तु विषार्तिषु ||४३१||
🔊 Audio coming soon
સઙ્ક્ષેપમભિધાય વિસ્તરમાહ- અતઃ પરમિત્યાદિ| ઋતે વિનેત્યર્થઃ| ભલ્લાતકસ્યાત્યન્તોષ્ણત્વાચ્છીતજલમ્| તૌવરકાદિતિ “પત્રૈસ્તુ કેશરાકારૈઃ કલાયસદૃશૈઃ ફલૈઃ| વૃક્ષાસ્તુવરનામાનઃ પશ્ચિમાર્ણવતીરજાઃ” ઇતિ, તદ્ભવસ્તૌવરકઃ| સ્નેહપ્રસઙ્ગેનૈકીયમતં તૈલાનુપાને નિર્દિશન્નાહ- અનુપાનમિત્યાદિ| ઉષ્ણકાલે યૂષં, શીતકાલે કાઞ્જિકમ્| માક્ષિકસ્યેતિ માક્ષિકસ્ય મધુનઃ| પિષ્ટાન્નસ્ય તણ્ડુલપિષ્ટસ્ય| દધિ પ્રસિદ્ધં; પાયસં ક્ષીરસિદ્ધાસ્તણ્ડુલાઃ, પાયસસ્ય ગુરુત્વેન વિદાહસમ્ભવાચ્છીતોદકં પેયં; મદ્યાર્તિર્મદ્યવિદાહઃ; વિષજુષ્ટે વિષવ્યાપ્તે | તથૈવ ચેતિ શીતોદકમેવ| કેચિદિત્યાદિ| સુખોદકમ્ ઈષદુષ્ણમુદકમ્| પય ઇત્યાદિ| યુદ્ધં સઙ્ગ્રામઃ, આતપો ઘર્મઃ, સન્તાપોઽગ્ન્યાદીનાં, વિષમદ્યરુજાસ્વિતિ વિષરોગેષુ મદાત્યયે ચેત્યર્થઃ| શાલિષુ પયોઽનુપાનં સમાનમપ્યચિન્ત્યત્વાત્ સંયોગશક્તીનાં; જેજ્ઝટસ્તુ પયઃસ્થાને મસ્ત્વિચ્છતિ, ‘પયોગ્રહણસ્ય ગોરસોપલક્ષણત્વાત્તદપિ લભ્યત એવ’ ઇત્યન્યે| માષાદેરિત્યાદિ ધાન્યામ્લં કાઞ્જિકમ્| મદ્યોચિતાનાં મદ્યયોગ્યાનામ્| પૂજિતં પ્રશસ્તમ્| અમદ્યેત્યાદિ| ફલામ્લં દાડિમાદિ| ક્ષીરમિત્યાદિ| ઘર્માદિક્લાન્તાનામ્ આતપાદિપીડિતનામ્| કૃશાનાં દુર્બલાનાં, સુરાઽનુશસ્તેતિ સમ્બન્ધઃ| મધૂદકં મધુમિશ્રં જલમ્| નિરામયાનાં સ્વસ્થાનામ્| ચિત્રં નાનાપ્રકારમ્| સ્નિગ્ધોષ્ણમિતિ અનુપાનમિતિ સમ્બન્ધઃ| શોણિતપિત્તિભ્યો રક્તપિત્તિભ્ય ઇત્યર્થઃ| અત્રાપિ ‘અનુપાનમ્’ ઇત્યનુવર્તતે| અર્કશેલ્વિત્યાદિ| વિષાર્તિષુ વિષપીડાસુ, અર્કાદીનામાસવા અનુપાનાનિ| શેલુઃ શ્લેષ્માન્તકઃ||૪૨૨-૪૩૧||
Adhikarana 317 (432-433) · Śloka 433
અતઃ પરં તુ વર્ગાણામનુપાનં પૃથક્ પૃથક્ | પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વેણ સર્વેષામેવ મે શૃણુ ||૪૩૨|| તત્ર પૂર્વશસ્યજાતાનાં બદરામ્લં, વૈદલાનાં ધાન્યામ્લં, જઙ્ઘાલાનાં ધન્વજાનાં ચ પિપ્પલ્યાસવઃ, વિષ્કિરાણાં કોલબદરાસવઃ, પ્રતુદાનાં ક્ષીરવૃક્ષાસવઃ, ગુહાશયાનાં ખર્જૂરનાલિકેરાસવઃ, પ્રસહાનામશ્વગન્ધાસવઃ, પર્ણમૃગાણાં કૃષ્ણગન્ધાસવઃ, બિલેશયાનાં ફલાસવઃ , એકશફાનાં ત્રિફલાસવઃ, અનેકશફાનાં ખદિરાસવઃ, કૂલચરાણાં શૃઙ્ગાટકકશેરુકાસવઃ, કોશવાસિનાં પાદિનાં ચ સ એવ, પ્લવાનામિક્ષુરસાસવઃ, નાદેયાનાં મત્સ્યાનાં મૃણાલાસવઃ, સામુદ્રાણાં માતુલુઙ્ગાસવઃ, અમ્લાનાં ફલાનાં પદ્મોત્પલકન્દાસવઃ, કષાયાણાં દાડિમવેત્રાસવઃ, મધુરાણાં ત્રિકટુકયુક્તઃ ખણ્ડાસવઃ, તાલફલાદીનાં ધાન્યામ્લં, કટુકાનાં દૂર્વાનલવેત્રાસવઃ, પિપ્પલ્યાદીનાં શ્વદંષ્ટ્રાવસુકાસવઃ, કૂષ્માણ્ડાદીનાં દાર્વીકરીરાસવઃ, ચુચ્ચુપ્રભૃતીનાં લોધ્રાસવઃ, જીવન્ત્યાદીનાં ત્રિફલાસવઃ, કુસુમ્ભશાકસ્ય સ એવ, મણ્ડૂકપર્ણ્યાદીનાં મહાપઞ્ચમૂલાસવઃ, તાલમસ્તકાદીનામમ્લફલાસવઃ, સૈન્ધવાદીનાં સુરાસવ આરનાલં ચ, તોયં વા સર્વત્રેતિ ||૪૩૩||
अतः परं तु वर्गाणामनुपानं पृथक् पृथक् | प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वेण सर्वेषामेव मे शृणु ||४३२|| तत्र पूर्वशस्यजातानां बदराम्लं, वैदलानां धान्याम्लं, जङ्घालानां धन्वजानां च पिप्पल्यासवः, विष्किराणां कोलबदरासवः, प्रतुदानां क्षीरवृक्षासवः, गुहाशयानां खर्जूरनालिकेरासवः, प्रसहानामश्वगन्धासवः, पर्णमृगाणां कृष्णगन्धासवः, बिलेशयानां फलासवः , एकशफानां त्रिफलासवः, अनेकशफानां खदिरासवः, कूलचराणां शृङ्गाटककशेरुकासवः, कोशवासिनां पादिनां च स एव, प्लवानामिक्षुरसासवः, नादेयानां मत्स्यानां मृणालासवः, सामुद्राणां मातुलुङ्गासवः, अम्लानां फलानां पद्मोत्पलकन्दासवः, कषायाणां दाडिमवेत्रासवः, मधुराणां त्रिकटुकयुक्तः खण्डासवः, तालफलादीनां धान्याम्लं, कटुकानां दूर्वानलवेत्रासवः, पिप्पल्यादीनां श्वदंष्ट्रावसुकासवः, कूष्माण्डादीनां दार्वीकरीरासवः, चुच्चुप्रभृतीनां लोध्रासवः, जीवन्त्यादीनां त्रिफलासवः, कुसुम्भशाकस्य स एव, मण्डूकपर्ण्यादीनां महापञ्चमूलासवः, तालमस्तकादीनामम्लफलासवः, सैन्धवादीनां सुरासव आरनालं च, तोयं वा सर्वत्रेति ||४३३||
🔊 Audio coming soon
અત ઇત્યાદિ| અનુપૂર્વેણ યથાક્રમેણ| સર્વેષામેવ શાલ્યાદિવર્ગાણામિત્યર્થઃ| મે મત્સકાશાત્ | તત્રેત્યાદિ| પૂર્વશસ્યજાતાનાં પ્રાગુક્તાન્નસમૂહાનાં, તાનિ ચ શૂકધાન્યકુધાન્યશમીધાન્યાનિ| જઙ્ઘાલાનામ્ એણાદીનામ્| ધન્વજાનાં વર્તકાદીનાં પક્ષિણામ્| વિષ્કિરાણાં તેષામેવ વર્તકાદીનામ્, એતેન વિષ્કિરાણાં પિપ્પલીકોલબદરાસવૌ દ્વાવપ્યનુપાનં, કોલબદરં મધ્યમપ્રમાણં બદરમ્| કૃષ્ણગન્ધઃ શોભાઞ્જનકઃ| એકશફાનામ્ અશ્વાદીનામ્| અનેકશફાનામિતિ અનેકશફાશ્છાગાદયઃ| એવમયં માંસવર્ગો જઙ્ઘાલાદિભેદેનાષ્ટવિધોઽનુપાનેનોક્તઃ| અનૂપવર્ગસ્ય પઞ્ચવિધસ્યાનુપાનં નિર્દિશન્નાહ- કૂલચરાણામિત્યાદિ| સ એવેતિ શૃઙ્ગાટકકશેરુકાસવોઽનુપાનમિત્યર્થઃ| અનૂપવર્ગમપિ પઞ્ચવિધમભિધાય ફલાનામનુપાનં નિર્દિશન્નાહ- અમ્લાનામિત્યાદિ| અમ્લફલાનાં દાડિમાદીનામ્| કષાયાણાં ક્ષીરવૃક્ષાદિફલાનામ્| મધુરાણાં દ્રાક્ષાદીનાં, વાતામાભિષુકાદીનાં ચ| કટુકાનાં ફલાનામિત્યર્થઃ| શ્વદંષ્ટ્રા ગોક્ષુરકઃ; વસુકો બુકઃ, કેદારગિરૌ ‘બગહુલ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| શાકાનામનુપાનં નિર્દિશન્નાહ- કૂષ્માણ્ડાદીનામિત્યાદિ| જીવન્તી ડોડી| સ એવ ત્રિફલાસવઃ| મણ્ડૂકપર્ણી બ્રાહ્મી| તાલમસ્તકાદીનામનુપાનમાહ- તાલમસ્તકાદીનામિત્યાદિ| તાલમસ્તકાદીનાં તાલમસ્તકમજ્જાદીનામ્| સર્વત્ર સર્વવર્ગેષુ||૪૩૨-૪૩૩||
Adhikarana 318 (434) · Śloka 434
ભવન્તિ ચાત્ર- સર્વેષામનુપાનાનાં માહેન્દ્રં તોયમુત્તમમ્ |૪૩૪|
भवन्ति चात्र- सर्वेषामनुपानानां माहेन्द्रं तोयमुत्तमम् |४३४|
🔊 Audio coming soon
સર્વેષ્વેવાનુપાનેષુ તોયસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયન્નાહ- સર્વેષામિત્યાદિ| માહેન્દ્રતોયમ્ આન્તરિક્ષમુદકમ્|૪૩૪|-
Adhikarana 319 (434) · Śloka 434
સાત્મ્યં વા યસ્ય યત્તોયં તત્તસ્મૈ હિતમુચ્યતે ||૪૩૪||
सात्म्यं वा यस्य यत्तोयं तत्तस्मै हितमुच्यते ||४३४||
🔊 Audio coming soon
શેષમપિ ભૌમમુદકં નિયમયન્નાહ- સાત્મ્યં વેત્યાદિ| યત્તોયમિતિ નદીનદસરસ્તડાગાદ્યુદકમિત્યર્થઃ||૪૩૪||
Adhikarana 320 (435) · Śloka 435
ઉષ્ણં વાતે કફે તોયં પિત્તે રક્તે ચ શીતલમ્ |૪૩૫|
उष्णं वाते कफे तोयं पित्ते रक्ते च शीतलम् |४३५|
🔊 Audio coming soon
ઉષ્ણશીતભેદેનાનુપાનમાહ- ઉષ્ણમિત્યાદિ|૪૩૫|-
Adhikarana 321 (435-437) · Śloka 438
દોષવદ્ગુરુ વા ભુક્તમતિમાત્રમથાપિ વા ||૪૩૫|| યથોક્તેનાનુપાનેન સુખમન્નં પ્રજીર્યતિ | રોચનં બૃંહણં વૃષ્યં દોષસઙ્ઘાતભેદનમ્ ||૪૩૬|| તર્પણં માર્દવકરં શ્રમક્લમહરં સુખમ્ | દીપનં દોષશમનં પિપાસાચ્છેદનં પરમ્ ||૪૩૭|| બલ્યં વર્ણકરં સમ્યગનુપાનં સદોચ્યતે |૪૩૮|
दोषवद्गुरु वा भुक्तमतिमात्रमथापि वा ||४३५|| यथोक्तेनानुपानेन सुखमन्नं प्रजीर्यति | रोचनं बृंहणं वृष्यं दोषसङ्घातभेदनम् ||४३६|| तर्पणं मार्दवकरं श्रमक्लमहरं सुखम् | दीपनं दोषशमनं पिपासाच्छेदनं परम् ||४३७|| बल्यं वर्णकरं सम्यगनुपानं सदोच्यते |४३८|
🔊 Audio coming soon
સર્વેષામેવાનુપાનાનામુક્તાનાં ગુણં નિર્દિશન્નાહ- દોષવદિત્યાદિ| દોષવદિતિ વાતાદિદોષકરમ્| સુખમિતિ અદોષમિત્યર્થઃ| દોષસઙ્ઘાતભેદનં દોષસમૂહપૃથક્કરણમ્| તર્પણં તૃપ્તિજનકમ્| માર્દવકરં શરીરકોમલતોત્પાદકમ્| સુખં સ્વાસ્થ્યોત્યાદકમ્| દોષશમનં વાતાદિશમનમ્| પિપાસાચ્છેદનં પિપાસાવિનાશકમ્| પરમતિશયેન સદોચ્યત ઇતિ એવંવિધમનુપાનં સર્વદા કથ્યતે| અન્યે ‘દોષવદિત્યાદ્યનુપાનસ્ય ફલં, રોચનમિત્યાદયસ્તુ સામાન્યાનુપાનગુણાઃ’ ઇત્યાહુઃ||૪૩૫-૪૩૭||-
Adhikarana 322 (438) · Śloka 439
તદાદૌ કર્શયેત્પીતં સ્થાપયેન્મધ્યસેવિતમ્ ||૪૩૮|| પશ્ચાત્પીતં બૃંહયતિ તસ્માદ્વીક્ષ્ય પ્રયોજયેત્ |૪૩૯|
तदादौ कर्शयेत्पीतं स्थापयेन्मध्यसेवितम् ||४३८|| पश्चात्पीतं बृंहयति तस्माद्वीक्ष्य प्रयोजयेत् |४३९|
🔊 Audio coming soon
તદનુપાનં ભોજનાદિમધ્યાન્તવિભાગેન ગુણવિશેષં કરોતીતિ દર્શયન્નાહ- તદાદાવિત્યાદિ| તત્ અનુપાનમ્| આદૌ ભોજનસ્ય| કર્શયેદતિશયેન શરીરસ્ય કૃશત્વમાપાદયેત્| સ્થાપયેત્ ન કર્શયતિ નાપિ સ્થૂલયત્યપિ તુ મધ્યં કરોતીત્યર્થઃ| પશ્ચાત્ પીતં બૃંહયતિ પુષ્ટિમાપાદયતિ| તસ્માદ્વીક્ષ્ય પ્રયોજયેદિતિ કાર્શ્યમિચ્છન્નાદૌ, મધ્યવપુરિચ્છન્ મધ્ય એવ, પુષ્ટિમિચ્છન્નન્ત ઇતિ| અનુપાનમિતિ અનુશબ્દં લક્ષણાર્થમાહુઃ, આહારં લક્ષીકૃત્ય પાનમિતિ, આહારમાશ્રિત્ય યત્ પીયત ઇત્યર્થઃ; તેન મધ્યાદ્યયોરપ્યનુપાનશબ્દઃ પ્રયુક્તો ભવતિ||૪૩૮||-
Adhikarana 323 (439) · Śloka 440
સ્થિરતાં ગતમલ્કિન્નમન્નમદ્રવપાયિનામ્ ||૪૩૯|| ભવત્યાબાધજનનમનુપાનમતઃ પિબેત્ |૪૪૦|
स्थिरतां गतमल्किन्नमन्नमद्रवपायिनाम् ||४३९|| भवत्याबाधजननमनुपानमतः पिबेत् |४४०|
🔊 Audio coming soon
અનુપાનવ્યતિરેકે દોષં દર્શયન્નાહ- સ્થિરતામિત્યાદિ| સ્થિરતામ્ અચલતામ્| અક્લિન્નં શુષ્કમિત્યર્થઃ| અદ્રવપાયિનામ્ અનુપાનમપિબતામ્| આબાધજનનં પીડાકરમ્||૪૩૯||-
Adhikarana 324 (440) · Śloka 441
ન પિબેચ્છ્વાસકાસાર્તો રોગે ચાપ્યૂર્ધ્વજત્રુગે ||૪૪૦|| ક્ષતોરસ્કઃ પ્રસેકી ચ યસ્ય ચોપહતઃ સ્વરઃ |૪૪૧|
न पिबेच्छ्वासकासार्तो रोगे चाप्यूर्ध्वजत्रुगे ||४४०|| क्षतोरस्कः प्रसेकी च यस्य चोपहतः स्वरः |४४१|
🔊 Audio coming soon
કસ્યચિત્ પુરુષવિશેષસ્યાનુપાનનિષેધમાહ- ન પિબેદિત્યાદિ| આર્તઃ પીડિતઃ| ઊર્ધ્વજત્રુગે ઇતિ જત્રુ ગ્રીવામૂલં, તસ્યોર્ધ્વગે| ક્ષતોરસ્ક ઇતિ ઉરઃક્ષતરોગવાનિત્યર્થઃ| પ્રસેકી લાલાસ્રાવી| ઉપહત ઇતિ વાતાદિભિરિત્યર્થઃ||૪૪૦||
Adhikarana 325 (441-442) · Śloka 442
પીત્વાઽધ્વભાષ્યાધ્યયનગેયસ્વપ્નાન્ન શીલયેત્ ||૪૪૧|| પ્રદૂષ્યામાશયં તદ્ધિ તસ્ય કણ્ઠોરસિ સ્થિતમ્ | સ્યન્દાગ્નિસાદચ્છર્દ્યાદીનામયાઞ્જનયેદ્બહૂન્ ||૪૪૨||
पीत्वाऽध्वभाष्याध्ययनगेयस्वप्नान्न शीलयेत् ||४४१|| प्रदूष्यामाशयं तद्धि तस्य कण्ठोरसि स्थितम् | स्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीनामयाञ्जनयेद्बहून् ||४४२||
🔊 Audio coming soon
અનુપાને પીતે સતિ યદ્વર્જનીયં તદાહ- પીત્વેત્યાદિ| અધ્વા માર્ગઃ, ભાષ્યં બહુભાષણમ્, અધ્યયનં પઠનં, ગેયં ગીતમ્| ન શીલયેદિતિ ન સેવેતેત્યર્થઃ| કસ્માદેતાન્ન શીલયેદિત્યાહ- પ્રદૂષ્યેત્યાદિ| પ્રદૂષ્ય વાતાદીનાં પ્રકોપં કૃત્વા| તદ્ધીતિ તદનુપાનં, હિ યસ્માદર્થે| તસ્ય પુરુષસ્ય| સ્યન્દં શ્લેષ્મસ્રવણમ્||૪૪૧-૪૪૨||
Adhikarana 326 (443) · Śloka 443
ગુરુલાઘવચિન્તેયં સ્વભાવં નાતિવર્તતે | તથા સંસ્કારમાત્રાન્નકાલાંશ્ચાપ્યુત્તરોત્તરમ્ ||૪૪૩||
गुरुलाघवचिन्तेयं स्वभावं नातिवर्तते | तथा संस्कारमात्रान्नकालांश्चाप्युत्तरोत्तरम् ||४४३||
🔊 Audio coming soon
ગુરુલાઘવસ્ય દ્રવ્યરસવીર્યવિપાકાશ્રયસ્ય ચરશરીરાદિભેદેનોક્તસ્ય યથાસ્વાતિશયેન વ્યવસ્થાં કુર્વન્નાહ- ગુર્વિત્યાદિ| નાતિવર્તતે ન ત્યજતિ| ‘જઙ્ઘાલા જાઙ્ગલચારિણઃ કુતો લઘવઃ?’ ઇત્યુક્તેઽવશ્યમેવ સ્વભાવો વાચ્યઃ, એવં શરીરધાત્વવયવાદિષ્વપિ વાચ્યં; તથા સંસ્કારં નાતિવર્તતે, યથા- સ્વભાવાદ્ગુરોરપિ વ્રીહેર્લાજા લઘવઃ, લઘોરપિ શાલેઃ સંસ્કારાત્ પિષ્ટમેવ ગુરુ; તથા માત્રાં નાતિવર્તતે, યથા- “ગુરૂણામર્ધસૌહિત્યં લઘૂનાં તૃપ્તિરિષ્યતે”- ઇતિ; અન્નં ચ નાતિવર્તતે, તદ્યથા- મણ્ડપેયાવિલેપીભક્તાપૂપાદિ યથોત્તરં ગુરુ, યથાપૂર્વં લઘ્વિતિ; કાલં ચ નાતિવર્તતે, યથા|- “નવં ધાન્યમભિષ્યન્દિ લઘુ સંવત્સરોષિતમ્”-ઇતિ| ઉત્તરોત્તરમિતિ સ્વભાવાત્ સંસ્કારં, સંસ્કારાન્માત્રાં, માત્રાતોઽન્નં, અન્નાત્ કાલં, ગુરુલાઘવચિન્તા નાતિવર્તત ઇત્યર્થઃ; ચકારાદિહાપિ ચરાદયશ્ચાનુક્તા અપિ સમુચ્ચીયન્તે||૪૪૩||
Adhikarana 327 (444) · Śloka 444
મન્દકર્માનલારોગ્યાઃ સુકુમારાઃ સુખોચિતાઃ | જન્તવો યે તુ તેષાં હિ ચિન્તેયં પરિકીર્ત્યતે ||૪૪૪||
मन्दकर्मानलारोग्याः सुकुमाराः सुखोचिताः | जन्तवो ये तु तेषां हि चिन्तेयं परिकीर्त्यते ||४४४||
🔊 Audio coming soon
ઇયં ગુરુલાઘવચિન્તા વિશિષ્ટપુરુષાશ્રયેતિ જ્ઞાપનાયાહ- મન્દકર્મેત્યાદિ| મન્દકર્માણઃ અલસાઃ, મન્દાનલા મન્દાગ્નયઃ, મન્દારોગ્યાઃ રોગિણઃ| સુકુમારા મૃદુદેહાઃ| સુખોચિતાઃ સુખિનઃ| જન્તવઃ પ્રાણિનઃ| ચિન્તેયમિતિ ગુરુલાઘવલક્ષણા| પરિકીર્ત્યતે કથ્યત ઇત્યર્થઃ||૪૪૪||
Adhikarana 328 (445) · Śloka 445
બલિનઃ ખરભક્ષ્યા યે યે ચ દીપ્તાગ્નયો નરાઃ | કર્મનિત્યાશ્ચ યે તેષાં નાવશ્યં પરિકીર્ત્યતે ||૪૪૫|| ઇત્યનુપાનવર્ગઃ |
बलिनः खरभक्ष्या ये ये च दीप्ताग्नयो नराः | कर्मनित्याश्च ये तेषां नावश्यं परिकीर्त्यते ||४४५|| इत्यनुपानवर्गः |
🔊 Audio coming soon
યાન્ પ્રતિ નેયં ચિન્તા તાનપિ દર્શયન્નાહ- બલિન ઇત્યાદિ| બલિનઃ શક્ત્યુપચયયુક્તાઃ, એતેનૈવારોગ્યત્વમુક્તમ્| ખરભક્ષ્યા અમૃદુભોજનાઃ| કર્મનિત્યાઃ સદા કર્મકારિણઃ| પરિકીર્ત્યતે ઇતિ ‘ગુરુલાઘવચિન્તેયમ્’ ઇતિ શેષઃ| ઇત્યનુપાનવર્ગઃ||૪૪૫||
Adhikarana 329 (446) · Śloka 446
અથાહારવિધિં વત્સ! વિસ્તરેણાખિલં શૃણુ |૪૪૬|
अथाहारविधिं वत्स! विस्तरेणाखिलं शृणु |४४६|
🔊 Audio coming soon
અથાહારવિધિમાહ- અથેત્યાદિ| અખિલં સમસ્તમ્| શૃણુ આકર્ણય|૪૪૬|
Adhikarana 330 (446) · Śloka 446
આપ્તાસ્થિતમસઙ્કીર્ણં શુચિ કાર્યં મહાનસમ્ ||૪૪૬||
आप्तास्थितमसङ्कीर्णं शुचि कार्यं महानसम् ||४४६||
🔊 Audio coming soon
પાકસ્થાનં કીદૃક્કાર્યમિત્યાહ- આપ્તાન્વિતમિત્યાદિ| આપ્તા અવ્યભિચારિણઃ, તૈરાસ્થિતમાશ્રિતમ્| અસઙ્કીર્ણં અસઙ્કટમ્| મહાનસમિતિ પાકસ્થાનં, ‘રસવતી’ ઇતિ લોકે||૪૪૬||
Adhikarana 331 (447) · Śloka 447
તત્રાપ્તૈર્ગુણસમ્પન્નં ભક્ષ્યમન્નં સુસંસ્કૃતમ્ | શુચૌ દેશે સુસઙ્ગુપ્તં સમુપસ્થાપયેદ્ભિષક્ ||૪૪૭||
तत्राप्तैर्गुणसम्पन्नं भक्ष्यमन्नं सुसंस्कृतम् | शुचौ देशे सुसङ्गुप्तं समुपस्थापयेद्भिषक् ||४४७||
🔊 Audio coming soon
સુસંસ્કૃતસ્યાન્નસ્ય સ્થાપનમાહ- તત્રેત્યાદિ| આપ્તૈઃ સુસંસ્કૃતમિતિ સમ્બન્ધઃ| ગુણસમ્પન્નમિતિ ઇષ્ટરસગન્ધસ્પર્શવર્ણોપેતમ્| ભક્ષ્યમન્નમભ્યવહરણીયમ્| સુસઙ્ગુપ્તમ્| અતિશયેનાદૃશ્યમ્ સમુપસ્થાપયેત્ નિવેશયેત્| શુચૌ પ્રદેશ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| ભિષક્ વૈદ્યઃ||૪૪૭||
Adhikarana 332 (448) · Śloka 448
વિષઘ્નૈરગદૈઃ સ્પૃષ્ટં પ્રોક્ષિતં વ્યજનોદકૈઃ | સિદ્ધૈર્મન્ત્રૈર્હતવિષં સિદ્ધમન્નં નિવેદયેત્ ||૪૪૮||
विषघ्नैरगदैः स्पृष्टं प्रोक्षितं व्यजनोदकैः | सिद्धैर्मन्त्रैर्हतविषं सिद्धमन्नं निवेदयेत् ||४४८||
🔊 Audio coming soon
તસ્યાહારસ્યૈવઙ્ગુણસ્ય દૂષણકરવિષનાશનં નિર્દિશન્નાહ- વિષઘ્નૈરિત્યાદિ| વિષઘ્નૈર્વિષહારિભિઃ, અગદૈરૌષધૈઃ, સ્પૃષ્ટં છુપ્તમ્| પ્રોક્ષિતં વ્યજનોદકૈરિતિ અથર્વમન્ત્રૈરભિમન્ત્રિતમ્; અન્યે તુ વ્યજનોદકૈરિત્યગદસ્યૈવ વિશેષણં કથયન્તિ, તેષાં મતે અગદોદકક્ષાલિતવ્યજનૈર્વીજિતમવિષીભવત્યન્નમ્| તન્ત્રમભિધાય મન્ત્રમપિ નિર્દિશન્નાહ- સિદ્ધૈરિત્યાદિ| સિદ્ધૈરવ્યભિચારિભિઃ, કુરુકુલ્લાફેરણ્ડપ્રભૃતિભિર્હતવિષમન્નમિતિ સમ્બન્ધઃ| નિવેદયેત્ ‘નૃપતયે’ ઇતિ શેષઃ||૪૪૮||
Adhikarana 333 (449-457) · Śloka 457
વક્ષ્યામ્યતઃ પરં કૃત્સ્નામાહારસ્યોપકલ્પનામ્ | ઘૃતં કાર્ષ્ણાયસે દેયં, પેયા દેયા તુ રાજતે ||૪૪૯|| ફલાનિ સર્વભક્ષ્યાંશ્ચ પ્રદદ્યાદ્વૈ દલેષુ તુ | પરિશુષ્કપ્રદિગ્ધાનિ સૌવર્ણેષુ પ્રકલ્પયેત્ ||૪૫૦|| પ્રદ્રવાણિ રસાંશ્ચૈવં રાજતેષૂપહારયેત્ | કટ્વરાણિ ખડાંશ્ચૈવ સર્વાઞ્છૈલેષુ દાપયેત્ ||૪૫૧|| દદ્યાત્તામ્રમયે પાત્રે સુશીતં સુશૃતં પયઃ | પાનીયં, પાનકં મદ્યં મૃન્મયેષુ પ્રદાપયેત્ ||૪૫૨|| કાચસ્ફટિકપાત્રેષુ શીતલેષુ શુભેષુ ચ | દદ્યાદ્વૈદૂર્યચિત્રેષુ રાગષાડવસટ્ટકાન્ ||૪૫૩|| પુરસ્તાદ્વિમલે પાત્રે સુવિસ્તીર્ણે મનોરમે | સૂદઃ સૂપૌદનં દદ્યાત્ પ્રદેહાંશ્ચ સુસંસ્કૃતાન્ ||૪૫૪|| ફલાનિ સર્વભક્ષ્યાંશ્ચ પરિશુષ્કાણિ યાનિ ચ | તાનિ દક્ષિણપાર્શ્વે તુ ભુઞ્જાનસ્યોપકલ્પયેત્ ||૪૫૫|| પ્રદ્રવાણિ રસાંશ્ચૈવ પાનીયં પાનકં પયઃ | ખડાન્ યૂષાંશ્ચ પેયાંશ્ચ સવ્યે પાર્શ્વે પ્રદાપયેત્ ||૪૫૬|| સર્વાન્ ગુડવિકારાંશ્ચ રાગષાડવસટ્ટકાન્ | પુરસ્તાત્ સ્થાપયેત્ પ્રાજ્ઞો દ્વયોરપિ ચ મધ્યતઃ ||૪૫૭||
वक्ष्याम्यतः परं कृत्स्नामाहारस्योपकल्पनाम् | घृतं कार्ष्णायसे देयं, पेया देया तु राजते ||४४९|| फलानि सर्वभक्ष्यांश्च प्रदद्याद्वै दलेषु तु | परिशुष्कप्रदिग्धानि सौवर्णेषु प्रकल्पयेत् ||४५०|| प्रद्रवाणि रसांश्चैवं राजतेषूपहारयेत् | कट्वराणि खडांश्चैव सर्वाञ्छैलेषु दापयेत् ||४५१|| दद्यात्ताम्रमये पात्रे सुशीतं सुशृतं पयः | पानीयं, पानकं मद्यं मृन्मयेषु प्रदापयेत् ||४५२|| काचस्फटिकपात्रेषु शीतलेषु शुभेषु च | दद्याद्वैदूर्यचित्रेषु रागषाडवसट्टकान् ||४५३|| पुरस्ताद्विमले पात्रे सुविस्तीर्णे मनोरमे | सूदः सूपौदनं दद्यात् प्रदेहांश्च सुसंस्कृतान् ||४५४|| फलानि सर्वभक्ष्यांश्च परिशुष्काणि यानि च | तानि दक्षिणपार्श्वे तु भुञ्जानस्योपकल्पयेत् ||४५५|| प्रद्रवाणि रसांश्चैव पानीयं पानकं पयः | खडान् यूषांश्च पेयांश्च सव्ये पार्श्वे प्रदापयेत् ||४५६|| सर्वान् गुडविकारांश्च रागषाडवसट्टकान् | पुरस्तात् स्थापयेत् प्राज्ञो द्वयोरपि च मध्यतः ||४५७||
🔊 Audio coming soon
વક્ષ્યામીત્યાદિ| કૃત્સ્નાં સમસ્તામ્| ઉપકલ્પનાં સમીપઢૌકનામ્| આધારાપેક્ષણીયમેવ પ્રથમં કલ્પનં નિર્દિશન્નાહ- ઘૃતમિત્યાદિ| કાર્ષ્ણાયસે કૃષ્ણલોહપાત્રે, ‘કાન્તલોહપાત્રે’ ઇત્યન્યે| રાજતે રૌપ્યમયે| ભક્ષ્યા લડ્ડુકાદયઃ| વૈશબ્દઃ પાદપૂરણે, દલેષુ પત્રેષુ; અન્યે તુ ‘વૈદલેષુ વેત્રવંશાદિત્વગ્ગ્રથિતેષુ પર્ણમયેષુ’ ઇતિ મન્યન્તે| પરિશુષ્કેત્યાદિ| “સિક્ત્વા બહુઘૃતે ભૃષ્ટં મુહુરુષ્ણામ્બુના મૃદુ| જીરકાદ્યૈર્ઘનં માંસં પરિશુષ્કં તદુચ્યતે|| તદેવ ગોરસાદાનં પ્રદિગ્ધમિતિ વિશ્રુતમ્”- | પ્રદ્રવાણિ પ્રકૃષ્ટદ્રવાણિ મણ્ડાદીનિ, રસો માંસરસઃ, ઉપહારયેત્ દદ્યાત્| કટ્વરં તક્રમ્, અન્યે તુ- “સૌવીરામ્લમથાત્યમ્લં કાઞ્જિકં કટ્વરં વિદુઃ| અન્યે તુ તદધોભાગં તક્રં વાઽત્યમ્લતાં ગતમ્|| સસ્નેહં દધિજં તક્રમાહુરન્યે તુ કટ્વરમ્”- ઇતિ ખડો યૂષવિશેષઃ; સ ચ સતક્રશમીધાન્યઃ, સતક્રશાકશ્ચ| શૈલેષુ પાષાણમયેષુ| દદ્યાદિત્યાદિ| પયો જલમ્ | મૃન્મયેષુ મૃત્તિકામયેષુ શરાવાદિષુ| શુભેષુ ભવ્યેષુ| વૈદૂર્યં રત્નવિશેષઃ, ચિત્રેષુ વિચિત્રેષુ| તત્ર રાગઃ “સિતારુચકસિન્ધૂત્થૈઃ સવૃક્ષામ્લપરૂષકૈઃ| જમ્બૂફલરસૈર્યુઙ્ક્તો રાગો રાજિકયા કૃતઃ”- ઇતિ| ષાડવાઃ પુનર્મધુરામ્લલવણસંયોગજા નાનાવિધાઃ, વિશેષતઃ સૂદેભ્યો જ્ઞેયાઃ| સટ્ટકસ્તુ “લવઙ્ગવ્યોષખણ્ડૈસ્તુ દધિ નિર્મથ્ય ગાલિતમ્| દાડિમોબીજસંયુક્તં ચન્દ્રચૂર્ણાવચૂર્ણિતમ્|| સટ્ટકં તુ પ્રમોદાખ્યં નલાદિભિરુદાહૃતમ્” - ઇતિ| ‘દદ્યાદ્વૈદૂર્યચિત્રેષુ’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘વજ્રવૈદૂર્યચિત્રેષુ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તત્ર વજ્રં ષટ્કોટિકં રત્નં હીરક ઇત્યર્થઃ| એષ્વાધારેષુ દીયમાનાનામેષાં હિતકારિત્વમ્| આધારવિશેષમભિધાય દેશવિશેષેણાહારવિશેષં દર્શયન્નાહ- પુરસ્તાદિત્યાદિ| પુરસ્તાદગ્રતઃ, પુરૌદનં હિ ગ્રહણસૌકર્યાર્થમ્| પાત્ર સ્થાલ્યાદિકે| સુવિસ્તીર્ણે બહુલે | મનોરમે રુચિજનકે| સૂદઃ સૂપકારઃ| સૂપપ્રહિતમોદનં ભક્તમ્| પ્રદેહાન્ પ્રલેહાન્| પરિશુષ્કાણિ પૂર્વવત્| દક્ષિણપાર્શ્વે દક્ષિણભાગે, ભુઞ્જાનસ્ય ભોજનં કુર્વતઃ, ઉપકલ્પયેત્ સમીપં ઢૌકયેત્| પ્રદ્રવાણીતિ પ્રદ્રવાદયઃ પૂર્વવત્| સવ્યે પાર્શ્વે વામભાગે| રાગષાડવસટ્ટકાઃ પૂર્વવત્, પુરસ્તાદગ્રત ઇત્યર્થઃ; ન કેવલં પુરસ્તાત્, દ્વયોરપિ ચ મધ્યતઃ દ્વયોઃ પક્ષયોર્મધ્યે એકસ્મિન્ પક્ષે દદ્યાત્; એતેન સર્વત્ર દાતવ્યમિત્યુક્તં ભવતિ||૪૪૯-૪૫૭||
Adhikarana 334 (458) · Śloka 459
એવં વિજ્ઞાય મતિમાન્ ભોજનસ્યોપકલ્પનામ્ | ભોક્તારં વિજને રમ્યે નિઃસમ્પાતે શુભે શુચૌ ||૪૫૮|| સુગન્ધપુષ્પરચિતે સમે દેશે ચ ભોજયેત્ |૪૫૯|
एवं विज्ञाय मतिमान् भोजनस्योपकल्पनाम् | भोक्तारं विजने रम्ये निःसम्पाते शुभे शुचौ ||४५८|| सुगन्धपुष्परचिते समे देशे च भोजयेत् |४५९|
🔊 Audio coming soon
એવમિત્યાદિ| એવમુક્તપ્રકારેણ ભોજનસ્યોપકલ્પનાં વિજ્ઞાય, ભોક્તારં ચ વિજ્ઞાયેતિ સમ્બન્ધઃ| વિજને એકાન્તે, વિજને હિ ભુઞ્જાનસ્ય દુષ્ટદૃષ્ટિનિપાતાદિદોષો ન ભવતિ| રમ્યે મનોહરે| નિઃસમ્પાતે ઉલ્લોચસહિતે, નિઃસમ્પાતે ભુઞ્જાનસ્ય પાંશુપ્રક્ષેપાદિદોષો ન ભવતિ| શુભે વાસ્તુદોષરહિતે| શુચૌ પવિત્રે, તત્ર ન ભૂતાદ્યાવેશઃ| સમે નિમ્નોન્નતત્વરહિતે||૪૫૮||-
Adhikarana 335 (459) · Śloka 460
વિશિષ્ટમિષ્ટસંસ્કારૈઃ પથ્યૈરિષ્ટૈ રસાદિભિઃ ||૪૫૯|| મનોજ્ઞં શુચિ નાત્યુષ્ણં પ્રત્યગ્રમશનં હિતમ્ |૪૬૦|
विशिष्टमिष्टसंस्कारैः पथ्यैरिष्टै रसादिभिः ||४५९|| मनोज्ञं शुचि नात्युष्णं प्रत्यग्रमशनं हितम् |४६०|
🔊 Audio coming soon
કીદૃગશનં હિતમિત્યાહ- વિશિષ્ટમિત્યાદિ| વિશિષ્ટં શ્રેષ્ઠં, કૈઃ કૃત્વા? ઇષ્ટસંસ્કારૈઃ| પથ્યૈરિષ્ટૈ રસાદિભિરિતિ પથ્યૈર્હિતૈઃ, ઇષ્ટૈઃ પ્રિયૈઃ, આદિશબ્દાદ્ગન્ધવર્ણસ્પર્શા ગૃહ્યન્તે| પ્રત્યગ્રમ્ અભિનવમ્| અશનં ભોજનમ્||૪૫૯||-
Adhikarana 336 (460-464) · Śloka 464
પૂર્વં મધુરમશ્નીયાન્મધ્યેઽમ્લલવણૌ રસૌ ||૪૬૦|| પશ્ચાચ્છેષાન્ રસાન્ વૈદ્યો ભોજનેષ્વવચારયેત્ | આદૌ ફલાનિ ભુઞ્જીત દાડિમાદીનિ બુદ્ધિમાન્ ||૪૬૧|| તતઃ પેયાંસ્તતો ભોજ્યાન્ ભક્ષ્યાંશ્ચિત્રાંસ્તતઃ પરમ્ | ઘનં પૂર્વં સમશ્નીયાત્, કેચિદાહુર્વિપર્યયમ્ ||૪૬૨|| આદાવન્તે ચ મધ્યે ચ ભોજનસ્ય તુ શસ્યતે | નિરત્યયં દોષહરં ફલેષ્વામલકં નૃણામ્ ||૪૬૩|| મૃણાલબિસશાલૂકકન્દેક્ષુપ્રભૃતીનિ ચ | પૂર્વં યોજ્યાનિ ભિષજા ન તુ ભુક્તે કદાચન ||૪૬૪||
पूर्वं मधुरमश्नीयान्मध्येऽम्ललवणौ रसौ ||४६०|| पश्चाच्छेषान् रसान् वैद्यो भोजनेष्ववचारयेत् | आदौ फलानि भुञ्जीत दाडिमादीनि बुद्धिमान् ||४६१|| ततः पेयांस्ततो भोज्यान् भक्ष्यांश्चित्रांस्ततः परम् | घनं पूर्वं समश्नीयात्, केचिदाहुर्विपर्ययम् ||४६२|| आदावन्ते च मध्ये च भोजनस्य तु शस्यते | निरत्ययं दोषहरं फलेष्वामलकं नृणाम् ||४६३|| मृणालबिसशालूककन्देक्षुप्रभृतीनि च | पूर्वं योज्यानि भिषजा न तु भुक्ते कदाचन ||४६४||
🔊 Audio coming soon
કાલભેદેનાપ્યાહારવિધિં નિર્દિશન્નાહ- પૂર્વમિત્યાદિ| બુભુક્ષિતે પુરુષે વાતપિત્તપ્રશમનાય પ્રથમં મધુરો રસઃ પક્વાશયગતં વાયું જયતિ, અમ્લલવણૌ મધ્યભોજનસ્થૌ પિત્તાશયેઽગ્નિદીપ્તિં કુરુતઃ, અન્તે કફજયાય કટ્વાદયઃ| આદૌ ફલાનિ ભુઞ્જીત, વાતજયાર્થં દાડિમાદ્યમ્લોપયોગઃ; ‘આદાવિતિ મતાન્તરે’ ઇત્યન્યે| તતઃ પેયાન્ પાતવ્યાન્ દાડિમાદિકઠિનાહારમૃદુકરણાર્થં વયઃસ્થાપનાર્થં ચ, તતો ભોજ્યં રક્તશાલ્યાદિ, ચિત્રાન્ નાનાપ્રકારાન્| ઘનં ભોજ્યં ભક્ષ્યાદિ કઠિનમ્| વિપર્યયમુક્તવિપર્યયં, પૂર્વં દ્રવં પશ્ચાત્ કઠિનમિતિ| ‘ઘૃતં પૂર્વં સમશ્નીયાત્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| અમ્લફલસ્યાદાવેવ નિયતસ્ય કસ્યચિદેવ ફલસ્યાદિમધ્યાન્તેષુ પ્રયોગં દર્શયન્નાહ- આદાવિત્યાદિ| નિરત્યયમ્ અબાધમ્| મૃણાલં પદ્મનાલં, બિસં ભિસણ્ડકં, શાલૂકં પ્રસિદ્ધમ્||૪૬૦-૪૬૪||
Adhikarana 337 (465) · Śloka 466
સુખમુચ્ચૈઃ સમાસીનઃ સમદેહોઽન્નતત્પરઃ | કાલે સાત્મ્યં લઘુ સ્નિગ્ધમુષ્ણં ક્ષિપ્રં દ્રવોત્તરમ્ ||૪૬૫|| બુભુક્ષિતોઽન્નમશ્નીયાન્માત્રાવદ્વિદિતાગમઃ |૪૬૬|
सुखमुच्चैः समासीनः समदेहोऽन्नतत्परः | काले सात्म्यं लघु स्निग्धमुष्णं क्षिप्रं द्रवोत्तरम् ||४६५|| बुभुक्षितोऽन्नमश्नीयान्मात्रावद्विदितागमः |४६६|
🔊 Audio coming soon
ભુઞ્જાનઃ કથં ભુઞ્જીતેત્યાહ- સુખમુચ્ચૈરિત્યાદિ| સમાસીન ઇતિ સમ્યગાસીન ઉપવિષ્ટઃ| અન્નતત્પર ઇતિ ન કામાદિવ્યગ્રમના| ભુઞ્જાનઃ કિમ્ભૂતઃ કદા કીદૃશં ભુઞ્જીતેત્યાહ- કાલે સાત્મ્યમિત્યાદિ| કાલો દ્વિવિધો નિત્યગ આવસ્થિકશ્ચ; તત્ર નિત્યગ આર્તવઃ, સ પુનઃ ‘અતીવાયતયામા’ ઇત્યાદિના નિયમિતઃ; આવસ્થિકઃ પુનર્જીર્ણલક્ષણાપેક્ષઃ, આમે ત્વન્નેઽકાલઃ| સાત્મ્યં દેશામયાદિભેદેનાનેકવિધમ્, અસાત્મ્યં પુનર્દોષકારિ| ક્ષિપ્રં નાતિદ્રુતં નાતિવિલમ્બિતમ્, અતિદ્રુતાતિવિલમ્બિતયોર્દોષકારિત્વાત્| દ્રવોત્તરં દ્રવપ્રધાનમ્| બુભુક્ષિતગ્રહણમકાલબુભુક્ષાનિષેધાય, વક્ષ્યતિ ચ- “ભવત્યકાલેઽપિં તદા બુભુક્ષા યા મન્દબુદ્ધિં વિષવન્નિહન્તિ”- ઇતિ| માત્રાલક્ષણમાહ- “અપીડનં ભવેત્ કુક્ષેઃ પાર્શ્વયોરવિપાટનમ્| અન્નેન હૃદયાબા(રો)ધો જઠરસ્ય ત્વગૌરવમ્|| પ્રીણનં ચક્ષુરાદીનાં શમનં ક્ષુત્પિપાસયોઃ| ઉચ્છ્વાસશ્વાસહાસ્યાદિકથાસુ સુખવર્તનમ્|| સુખેન પરિણામઃ સ્યાદન્ને ભુક્તે દિવાનિશિ”- ઇતિ| વિદિતાગમ ઇતિ હેયોપાદેયવિવેકાર્થં વિદિતં હિતાહિતં યેન સ વિદિતાગમઃ||૪૬૫||-
Adhikarana 338 (466-467) · Śloka 468
કાલે પ્રીણયતે ભુક્તં સાત્મ્યમન્નં ન બાધતે ||૪૬૬|| લઘુ શીઘ્રં વ્રજેત્ પાકં સ્નિગ્ધોષ્ણં બલવહ્નિદમ્ | ક્ષિપ્રં ભુક્તં સમં પાકં યાત્યદોષં દ્રવોત્તરમ્ ||૪૬૭|| સુખં જીર્યતિ માત્રાવદ્ધાતુસામ્યં કરોતિ ચ |૪૬૮|
काले प्रीणयते भुक्तं सात्म्यमन्नं न बाधते ||४६६|| लघु शीघ्रं व्रजेत् पाकं स्निग्धोष्णं बलवह्निदम् | क्षिप्रं भुक्तं समं पाकं यात्यदोषं द्रवोत्तरम् ||४६७|| सुखं जीर्यति मात्रावद्धातुसाम्यं करोति च |४६८|
🔊 Audio coming soon
એષાં કાલાદિભોજનાનાં ફલાનુશંસાં દર્શયન્નાહ- કાલે ઇત્યાદિ| પ્રીણયતે તૃપ્તિં જનયતિ| સાત્મ્યમન્નં ભુક્તં ન બાધતે ન પીડાં જનયતિ| લઘ્વિત્યાદિ| લઘ્વન્નં ભુક્તમિતિ સમ્બન્ધઃ| સ્નિગ્ધોષ્ણં બલવહ્નિદમિતિ સ્નિગ્ધં બલપ્રદમ્, ઉષ્ણં વહ્નિપ્રદમિત્યર્થઃ| ક્ષિપ્રમિત્યાદિ| સમમ્ એકકાલમ્| અદોષં દ્રવોત્તરમિતિ દ્રવોત્તરમન્નં ભુક્તં સદદોષં દોષરહિતં પાકં યાતિ| સુખમિત્યાદિ માત્રાવદન્નં ભુક્તં સુખેન પાકં ગચ્છતિ ધાતુસામ્યં ચ કરોતિ; ધાતુશબ્દોઽયં દોષધાતુમલેષુ વર્તતે||૪૬૬-૪૬૭||-
Adhikarana 339 (468-470) · Śloka 471
અતીવાયતયામાસ્તુ ક્ષપા યેષ્વૃતુષુ સ્મૃતાઃ ||૪૬૮|| તેષુ તત્પ્રત્યનીકાઢ્યં ભુઞ્જીત પ્રાતરેવ તુ | યેષુ ચાપિ ભવેયુશ્ચ દિવસા ભૃશમાયતાઃ ||૪૬૯|| તેષુ તત્કાલવિહિતમપરાહ્ણે પ્રશસ્યતે | રજન્યો દિવસાશ્ચૈવ યેષુ ચાપિ સમાઃ સ્મૃતાઃ ||૪૭૦|| કૃત્વા સમમહોરાત્રં તેષુ ભુઞ્જીત ભોજનમ્ |૪૭૧|
अतीवायतयामास्तु क्षपा येष्वृतुषु स्मृताः ||४६८|| तेषु तत्प्रत्यनीकाढ्यं भुञ्जीत प्रातरेव तु | येषु चापि भवेयुश्च दिवसा भृशमायताः ||४६९|| तेषु तत्कालविहितमपराह्णे प्रशस्यते | रजन्यो दिवसाश्चैव येषु चापि समाः स्मृताः ||४७०|| कृत्वा सममहोरात्रं तेषु भुञ्जीत भोजनम् |४७१|
🔊 Audio coming soon
આર્તવલક્ષણં કાલમાહ- અતીવાયતયામા ઇત્યાદિ| અતીવાયતયામા અતીવ દીર્ઘપ્રહરાઃ| ક્ષપાઃ રજન્યઃ| યેષ્વૃતુષ્વિતિ હેમન્તે શિશિરે ચ| તત્પ્રત્યનીકાઢ્યમિતિ કાલબલપ્રવૃત્તદોષગુણાનાં બાધકભૂતં વિરોધિદ્રવ્યગુણબહુલમિત્યર્થઃ| પ્રાતરિતિ સપાદે યામે, યેષ્વૃતુષુ ગ્રીષ્મપ્રાવૃષોઃ| ભૃશમાયતા દીર્ઘતરાઃ| તત્કાલવિહિતં દ્રવસ્નિગ્ધમધુરપ્રાયમ્| અપરાહ્ણ ઇતિ અર્ધતૃતીયયામોપરિ| રજન્ય ઇત્યાદિ| યેષ્વૃતુષુ શરદિ વસન્તે ચ, સમમહોરાત્રમિતિ મધ્યાહ્ન ઇત્યર્થઃ| ‘અયમેકાશનસ્ય પુરુષસ્ય વિધિઃ; દ્વિરશ્નતઃ પુનઃ પ્રાતર્ભોજનમાત્રયોરર્ધમાત્રં ત્રિભાગં વા લઘુ મૃષ્ટં ચ; તચ્ચ પ્રાતર્ભોજનં સપાદે પ્રહરે, દ્વિતીયં ભોજનં ત્વર્ધચતુર્થપ્રહરોપરિ’ ઇતિ પઞ્જિકાકારઃ; જેજ્ઝટસ્તુ ‘સત્રિભાગે પ્રહરે દિવસસ્ય રાત્રેશ્ચ સત્રિભાગપ્રહરે ભુઞ્જાનસ્ય રજનીદિવસયોઃ સમત્વં ભવતિ’ ઇત્યાહ| અયમાર્તવકાલ ઉક્તઃ| આવસ્થિકં પુનઃ સ્વાસ્થ્યવૃત્તિકેઽધ્યાયે દશૌષધકાલાનભિધાય વક્ષ્યતિ||૪૬૮-૪૭૦||-
Adhikarana 340 (471-474) · Śloka 474
નાપ્રાપ્તાતીતકાલં વા હીનાધિકમથાપિ વા ||૪૭૧|| અપ્રાપ્તકાલં ભુઞ્જાનઃ શરીરે હ્યલઘૌ નરઃ | તાંસ્તાન્ વ્યાધીનવાપ્નોતિ મરણં વા નિયચ્છતિ ||૪૭૨|| અતીતકાલં ભુઞ્જાનો વાયુનોપહતેઽનલે | કૃચ્છ્રાદ્વિપચ્યતે ભુક્તં દ્વિતીયં ચ ન કાઙ્ક્ષતિ ||૪૭૩|| હીનમાત્રમસન્તોષં કરોતિ ચ બલક્ષયમ્ | આલસ્યગૌરવાટોપસાદાંશ્ચ કુરુતેઽધિકમ્ ||૪૭૪||
नाप्राप्तातीतकालं वा हीनाधिकमथापि वा ||४७१|| अप्राप्तकालं भुञ्जानः शरीरे ह्यलघौ नरः | तांस्तान् व्याधीनवाप्नोति मरणं वा नियच्छति ||४७२|| अतीतकालं भुञ्जानो वायुनोपहतेऽनले | कृच्छ्राद्विपच्यते भुक्तं द्वितीयं च न काङ्क्षति ||४७३|| हीनमात्रमसन्तोषं करोति च बलक्षयम् | आलस्यगौरवाटोपसादांश्च कुरुतेऽधिकम् ||४७४||
🔊 Audio coming soon
કાલમાત્રાવતો વિપર્યયમકાલમાત્રાવત્ત્વં નિર્દિશન્નાહ- નાપ્રાપ્તેત્યાદિ| અપ્રાપ્તકાલમતીતકાલં વા ન ભુઞ્જીતેત્યર્થઃ| હીનાધિકમિતિ હીનમાત્રમધિકમાત્રં વા ન ભુઞ્જીત| તયોરપ્રાપ્તાતીતકાલયોરધિકન્યૂનયોશ્ચ દોષં દર્શયન્નાહ- અપ્રાપ્તકાલમિત્યાદિ| અપ્રાપ્તકાલં ભુઞ્જાનો નરઃ શરીરેઽલઘૌ સતિ તાંસ્તાઞ્છિરોરુજાદીન્ વ્યાધીન્ નિયચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ| અસન્તોષમ્ અસન્તૃપ્તિમ્| આટોપ ઉદરસ્યાધ્માનં, સાદોઽઙ્ગગ્લાનિઃ| અધિકમિતિ અધિકમન્નં ભુક્તમિત્યર્થઃ||૪૭૧-૪૭૪||
Adhikarana 341 (475) · Śloka 476
તસ્માત્ સુસંસ્કૃતં યુક્ત્યા દોષૈરેતૈર્વિવર્જિતમ્ | યથોક્તગુણસમ્પન્નમુપસેવેત ભોજનમ્ ||૪૭૫|| વિભજ્ય દોષકાલાદીન્ કાલયોરુભયોરપિ |૪૭૬|
तस्मात् सुसंस्कृतं युक्त्या दोषैरेतैर्विवर्जितम् | यथोक्तगुणसम्पन्नमुपसेवेत भोजनम् ||४७५|| विभज्य दोषकालादीन् कालयोरुभयोरपि |४७६|
🔊 Audio coming soon
કીદૃક્ પુનરન્નં સેવિતવ્યમિત્યાહ- તસ્માદિત્યાદિ| યુક્ત્યા માત્રયા| કાલયોરુભયોરપિ પ્રાતઃ સાયં ચ||૪૭૫||-
Adhikarana 342 (476-477) · Śloka 478
અચોક્ષં દુષ્ટમુત્સૃષ્ટં પાષાણતૃણલોષ્ટવત્ ||૪૭૬|| દ્વિષ્ટં વ્યુષિતમસ્વાદુ પૂતિ ચાન્નં વિવર્જયેત્ | ચિરસિદ્ધં સ્થિરં શીતમન્નમુષ્ણીકૃતં પુનઃ ||૪૭૭|| અશાન્તમુપદગ્ધં ચ તથા સ્વાદુ ન લક્ષ્યતે |૪૭૮|
अचोक्षं दुष्टमुत्सृष्टं पाषाणतृणलोष्टवत् ||४७६|| द्विष्टं व्युषितमस्वादु पूति चान्नं विवर्जयेत् | चिरसिद्धं स्थिरं शीतमन्नमुष्णीकृतं पुनः ||४७७|| अशान्तमुपदग्धं च तथा स्वादु न लक्ष्यते |४७८|
🔊 Audio coming soon
સાત્મ્યાદ્યુપાદેયં પ્રદર્શ્ય હેયં પ્રદર્શયન્નાહ- અચોક્ષમિત્યાદિ| અચોક્ષમ્ અપવિત્રં, મલિનમિત્યન્યે| દુષ્ટં વિષાદિભિઃ, દોષકરત્વાત્| ઉત્સૃષ્ટં ભુક્તોત્સૃષ્ટમ્| પાષાણતૃણલોષ્ટવદિતિ પાષાણાદિયુક્તમિત્યર્થઃ| દ્વિષ્ટં મનઃપ્રતિઘાતિ| વ્યુષિતં વિશેષેણોષિતમ્| પૂતિ શટિતં; પૂતિ ચાન્નમિતિ ચકારાદત્ર સત્રશત્રુગણગણિકાદીનામપ્યન્નં બાહ્યદૂષણાન્વિતં વર્જનીયમિતિ સમુચ્ચીયતે| અસ્વાદ્વન્નં પૂર્વં વર્જનીયમુક્તમિતિ તદ્ભેદાનાહ- ચિરસિદ્ધમિત્યાદિ| સ્થિરં કઠિનમ્| અશાન્તં કિઞ્ચિદવશિષ્ટવિસ્રાવણમ્| ઉપદગ્ધમિતિ અતિપાકિત્વેન જ્વલિતમ્| ચકારેણ દુઃસિદ્ધમપિ સમુચ્ચીયતે| તથા સ્વાદુ ન લક્ષ્યત ઇતિ યસ્યાન્નસ્ય સ્વાદો ન લક્ષ્યતે તદપિ વર્જયેદિતિ સમ્બન્ધઃ||૪૭૬-૪૭૭||-
Adhikarana 343 (478) · Śloka 478
યદ્યત્ સ્વાદુતરં તત્તદ્વિદધ્યાદુત્તરોત્તરમ્ ||૪૭૮||
यद्यत् स्वादुतरं तत्तद्विदध्यादुत्तरोत्तरम् ||४७८||
🔊 Audio coming soon
અન્નેષુ સ્વાદુષુ સત્સુ વિધાનં દર્શયન્નાહ- યદિત્યાદિ| સ્વાદુશબ્દઃ સંસ્કૃતે રસે વર્તતે, ન તુ મધુર એવ| વિદધ્યાત્ દદ્યાત્| કથમ્? ઉત્તરોત્તરમેકસ્મિન્ સ્વાદુનિ દત્તે સતિ તસ્માદધિકતરસ્વાદુ દદ્યાત્, તસ્મિન્નપિ દત્તે તસ્માદધિકતરસ્વાદુ દદ્યાદિત્યર્થઃ||૪૭૮||
Adhikarana 344 (479-480) · Śloka 480
પ્રક્ષાલયેદદ્ભિરાસ્યં ભુઞ્જાનસ્ય મુહુર્મુહુઃ | વિશુદ્ધે રસને તસ્ય રોચતેઽન્નમપૂર્વવત્ ||૪૭૯|| સ્વાદુના તસ્ય રસનં પ્રથમેનાતિતર્પિતમ્ | ન તથા સ્વાદયેદન્યત્તસ્માત્ પ્રક્ષાલ્યમન્તરા ||૪૮૦||
प्रक्षालयेदद्भिरास्यं भुञ्जानस्य मुहुर्मुहुः | विशुद्धे रसने तस्य रोचतेऽन्नमपूर्ववत् ||४७९|| स्वादुना तस्य रसनं प्रथमेनातितर्पितम् | न तथा स्वादयेदन्यत्तस्मात् प्रक्षाल्यमन्तरा ||४८०||
🔊 Audio coming soon
પ્રક્ષાલયેદદ્ભિરાસ્યં ગણ્ડૂષં કારયેદિત્યર્થઃ| ગણ્ડૂષકરણસ્ય ફલમાહ- વિશુદ્ધે ઇત્યાદિ| સ્વાદુના મિષ્ટેન| તસ્ય ભુઞ્જાનસ્ય| અન્યદપરમતઃ સ્વાદોરસ્વાદોર્વા||૪૭૯-૪૮૦||
Adhikarana 345 (481) · Śloka 481
સૌમનસ્યં બલં પુષ્ટિમુત્સાહં હર્ષણં સુખમ્ | સ્વાદુ સઞ્જનયત્યન્નમસ્વાદુ ચ વિપર્યયમ્ ||૪૮૧||
सौमनस्यं बलं पुष्टिमुत्साहं हर्षणं सुखम् | स्वादु सञ्जनयत्यन्नमस्वादु च विपर्ययम् ||४८१||
🔊 Audio coming soon
તસ્ય ગુણમાહ- સૌમનસ્યમિત્યાદિ| સૌમનસ્યં સુમનસ્કતા| બલં સર્વધાતુસ્નેહઃ| પુષ્ટિઃ શરીરોપચયઃ| ઉત્સાહઃ પ્રસિદ્ધઃ| હર્ષણં તુષ્ટિઃ| સુખં નીરોગતા| સ્વાદુ સઞ્જનયત્યન્નં સ્વાદ્વન્નં સૌમનસ્યાદીન્ સમ્યગ્ જનયતીતિ સમ્બન્ધઃ| અસ્વાદ્વિત્યાદિ અસ્વાદ્વન્નં સૌમનસ્યાદીનાં વિપર્યયં વિપરીતતાં જનયતીત્યર્થઃ||૪૮૧||
Adhikarana 346 (482) · Śloka 482
ભુક્ત્વાઽપિ યત્ પ્રાર્થયતે ભૂયસ્તત્ સ્વાદુ ભોજનમ્ |૪૮૨|
भुक्त्वाऽपि यत् प्रार्थयते भूयस्तत् स्वादु भोजनम् |४८२|
🔊 Audio coming soon
સ્વાદોરેવાન્નસ્ય લક્ષણં નિર્દિશન્નાહ- ભુક્ત્વેત્યાદિ| ભુક્તવાન્ હિ અવશ્યં મૃષ્ટમેવ કામયતેઽન્નં, નામૃષ્ટમ્ | અન્યે તુ ‘તત્ સાધુ ભોજનમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, માત્રાવદ્ભુઞ્જીતેતિ તસ્યૈવ લક્ષણમિતિ ચ વદન્તિ; તન્નેચ્છતિ ગયી|૪૮૨|
Adhikarana 347 (482) · Śloka 482
અશિતશ્ચોદકં યુક્ત્યા ભુઞ્જાનશ્ચાન્તરા પિબેત્ ||૪૮૨||
अशितश्चोदकं युक्त्या भुञ्जानश्चान्तरा पिबेत् ||४८२||
🔊 Audio coming soon
અશિત ઇત્યાદિ| અશિતઃ કૃતભોજનઃ, ઉદકં જલં યુક્ત્યા પિબેદિતિ સમ્બન્ધઃ| યુક્ત્યા માત્રયા; ભુઞ્જાનશ્ચાન્તરા પિબેત્ ભોજનમધ્યે ઇત્યર્થઃ||૪૮૨||
Adhikarana 348 (483) · Śloka 483
દન્તાન્તરગતં ચાન્નં શોધનેનાહરેચ્છનૈઃ | કુર્યાદનિર્હૃતં તદ્ધિ મુખસ્યાનિષ્ટગન્ધતામ્ ||૪૮૩||
दन्तान्तरगतं चान्नं शोधनेनाहरेच्छनैः | कुर्यादनिर्हृतं तद्धि मुखस्यानिष्टगन्धताम् ||४८३||
🔊 Audio coming soon
અન્યદપિ ભુક્તે કાર્યાન્તરં દર્શયન્નાહ- દન્તેત્યાદિ| શોધનેન તૃણાદિના||૪૮૩||
Adhikarana 349 (484) · Śloka 484
જીર્ણેઽન્ને વર્ધતે વાયુર્વિદગ્ધે પિત્તમેવ તુ | ભુક્તમાત્રે કફશ્ચાપિ,... |૪૮૪|
जीर्णेऽन्ने वर्धते वायुर्विदग्धे पित्तमेव तु | भुक्तमात्रे कफश्चापि,... |४८४|
🔊 Audio coming soon
ભોજનોત્તરકાલક્રિયાપ્રસઙ્ગેન જરણજીર્ણકાલયોરપિ દોષપ્રકોપં દર્શયન્નાહ- જીર્ણે ઇત્યાદિ| જીર્ણે પરિણામઙ્ગતે, વિદગ્ધે કિઞ્ચિત્પક્વે|૪૮૪|-
Adhikarana 350 (484-486) · Śloka 486
... તસ્માદ્ભુક્તેરિતં કફમ્ ||૪૮૪|| ધૂમેનાપોહ્ય હૃદ્યૈર્વા કષાયકટુતિક્તકૈઃ | પૂગકઙ્કોલકર્પૂરલવઙ્ગસુમનઃફલૈઃ ||૪૮૫|| ફલૈઃ કટુકષાયૈર્વા મુખવૈશદ્યકારકૈઃ | તામ્બૂલપત્રસહિતૈઃ સુગન્ધૈર્વા વિચક્ષણઃ ||૪૮૬||
... तस्माद्भुक्तेरितं कफम् ||४८४|| धूमेनापोह्य हृद्यैर्वा कषायकटुतिक्तकैः | पूगकङ्कोलकर्पूरलवङ्गसुमनःफलैः ||४८५|| फलैः कटुकषायैर्वा मुखवैशद्यकारकैः | ताम्बूलपत्रसहितैः सुगन्धैर्वा विचक्षणः ||४८६||
🔊 Audio coming soon
ભુક્તે સતિ કુપિતશ્લેષ્મણઃ પ્રતીકારમાહ- તસ્માદિત્યાદિ| ભુક્તેરિતં ભોજનેન પ્રેરિતમ્| અપોહ્ય સ્ફોટયિત્વા| કષાયકટુતિક્તકૈરિતિ અફલૈર્દ્રવ્યૈરિતિ વિજ્ઞેયં, ફલૈઃ કટુકષાયૈર્વેતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્| સુમનઃફલૈઃ જાતીફલૈઃ||૪૮૪-૪૮૬||
Adhikarana 351 (487) · Śloka 487
ભુક્ત્વા રાજવદાસીત યાવદન્નક્લમો ગતઃ | તતઃ પાદશતં ગત્વા વામપાર્શ્વેન સંવિશેત્ ||૪૮૭||
भुक्त्वा राजवदासीत यावदन्नक्लमो गतः | ततः पादशतं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत् ||४८७||
🔊 Audio coming soon
તદનન્તરં કિં કુર્યાદિત્યાહ- તત ઇત્યાદિ| સંવિશેત્ શય્યાયાં શયીત||૪૮૭||
Adhikarana 352 (488) · Śloka 488
શબ્દાન્રૂપાન્રસાન્ ગન્ધાન્ સ્પર્શાંશ્ચ મનસઃ પ્રિયાન્ | ભુક્તવાનુપસેવેત તેનાન્નં સાધુ તિષ્ઠતિ ||૪૮૮||
शब्दान्रूपान्रसान् गन्धान् स्पर्शांश्च मनसः प्रियान् | भुक्तवानुपसेवेत तेनान्नं साधु तिष्ठति ||४८८||
🔊 Audio coming soon
અન્નસ્ય સંસ્થાપનહેતૂન્ શબ્દાદિવિષયાનાહ- શબ્દેત્યાદિ| સાધુ તિષ્ઠતિ ભવ્યેન સ્થિતિં કરોતિ, ‘શબ્દાદીન્ વિષયાંશ્ચ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ||૪૮૮||
Adhikarana 353 (489) · Śloka 489
શબ્દરૂપરસા ગન્ધાઃ સ્પર્શાશ્ચાપિ જુગુપ્સિતાઃ | અશુચ્યન્નં તથા ભુક્તમતિહાસ્યં ચ વામયેત્ ||૪૮૯||
शब्दरूपरसा गन्धाः स्पर्शाश्चापि जुगुप्सिताः | अशुच्यन्नं तथा भुक्तमतिहास्यं च वामयेत् ||४८९||
🔊 Audio coming soon
કુતઃ પુનરેતે અપ્રિયા ઇત્યાહ- શબ્દેત્યાદિ| જુગુપ્સિતાઃ નિન્દિતાઃ| અશુચિ અપવિત્રમ્||૪૮૯||
Adhikarana 354 (490-491) · Śloka 491
શયનં ચાસનં વાઽપિ નેચ્છેદ્વાઽપિ દ્રવોત્તરમ્ | નાગ્ન્યાતપૌ ન પ્લવનં ન યાનં નાપિ વાહનમ્ ||૪૯૦|| ન ચૈકરસસેવાયાં પ્રસજ્યેત કદાચન | શાકાવરાન્નભૂયિષ્ઠમમ્લં ચ ન સમાચરેત્ ||૪૯૧||
शयनं चासनं वाऽपि नेच्छेद्वाऽपि द्रवोत्तरम् | नाग्न्यातपौ न प्लवनं न यानं नापि वाहनम् ||४९०|| न चैकरससेवायां प्रसज्येत कदाचन | शाकावरान्नभूयिष्ठमम्लं च न समाचरेत् ||४९१||
🔊 Audio coming soon
અન્યદપિ સર્વં વર્જનીયમાહ- શયનમિત્યાદિ| શયનમાસનં વા નેચ્છેત્, ચિરકાલમિત્યર્થઃ| દ્રવોત્તરં દ્રવાઢ્યં ભોજનમ્| નાગ્ન્યાતપાવિત્યાદિ| અગ્ન્યાતપાદીન્નેચ્છેદિતિ સમ્બન્ધઃ| પ્લવનં સ્નાનં જલપ્રતરણં વા| યાનં ગમનમેવ| વાહનં રથાશ્વાદિ| ન પ્રસજ્યેત નાભ્યસેત્ ન પુનઃ પુનઃ શીલયેદિત્યર્થઃ| શાકં પ્રસિદ્ધમ્, અવરાન્નં વૈદલાન્નમ્, એતદ્ભૂયિષ્ઠં તદ્બહુલં; ન સમાચરેત્ ન ભક્ષયેત્, તથાઽમ્લં ચ||૪૯૦-૪૯૧||
Adhikarana 355 (492) · Śloka 492
એકૈકશઃ સમસ્તાન્ વા નાધ્યશ્નીયાદ્રસાન્ સદા |૪૯૨|
एकैकशः समस्तान् वा नाध्यश्नीयाद्रसान् सदा |४९२|
🔊 Audio coming soon
રસાનામતિમાત્રાશનદોષં દર્શયન્નાહ- એકૈકશ ઇત્યાદિ| એકૈકશ એકૈકં રસં, સમસ્તાન્ વા રસાન્ નાધ્યશ્નીયાત્ નાધિકં ભક્ષયેદિત્યર્થઃ| દોષરોગાપેક્ષયેકૈકરસવિધિઃ, સ્વસ્થાપેક્ષયા તુ સમસ્તરસવિધિઃ| ‘નાત્યશ્નીયાત્ ઇત્યન્યે, અપરે તુ ‘એકશોઽથ સમસ્તાન્ વા ન ભુઞ્જીત રસાન્ સદા’- ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- એકીકૃત્ય ન સર્વમશ્નીયાત્; યથાક્રમમેવ ષડ્રસં સ્વસ્થેન ભોક્તવ્યં, વાશબ્દઃ સમુચ્ચયે|૪૯૨|-
Adhikarana 356 (492) · Śloka 493
પ્રાગ્ભુક્તે ત્વવિવિક્તેઽગ્નૌ દ્વિરન્નં ન સમાચરેત્ ||૪૯૨|| પૂર્વભુક્તે વિદગ્ધેઽન્ને ભુઞ્જાનો હન્તિ પાવકમ્ |૪૯૩|
प्राग्भुक्ते त्वविविक्तेऽग्नौ द्विरन्नं न समाचरेत् ||४९२|| पूर्वभुक्ते विदग्धेऽन्ने भुञ्जानो हन्ति पावकम् |४९३|
🔊 Audio coming soon
અગ્નૌ મન્દે દ્વિરન્નસમાચારનિષેધં દર્શયન્નાહ- પ્રાગિત્યાદિ| પ્રાગ્ભુક્તે પ્રાતર્ભોજને કૃતે, અવિવિક્તેઽગ્નૌ દ્વિરન્નં ન સમાચરેદિતિ દ્વિતીયં વારં ન ભુઞ્જીતેત્યર્થઃ| કુત ઇત્યાહ- પૂર્વભુક્તે ઇત્યાદિ| વિદગ્ધે જઠરાનલેન કિઞ્ચિત્પક્વે કિઞ્ચિચ્ચામે| ભુઞ્જાનો દ્વિર્ભુઞ્જાન ઇત્યર્થઃ| પાવકં જઠરાનલમ્||૪૯૨||-
Adhikarana 357 (493) · Śloka 493
માત્રાગુરું પરિહરેદાહારં દ્રવ્યતશ્ચ યઃ ||૪૯૩||
मात्रागुरुं परिहरेदाहारं द्रव्यतश्च यः ||४९३||
🔊 Audio coming soon
મન્દાગ્નેરેવાહારવિશેષપરિહારં નિર્દિશન્નાહ- માત્રેત્યાદિ| મુદ્ગાદીનાં લઘૂનામપિ માત્રયા ગુરુમાહારં પરિહરેત્, દ્રવ્યતો ગુરું માષમહિષવરાહપિશિતાદિકમ્||૪૯૩||
Adhikarana 358 (494) · Śloka 494
પિષ્ટાન્નં નૈવ ભુઞ્જીત માત્રયા વા બુભુક્ષિતઃ | દ્વિગુણં ચ પિબેત્તોયં સુખં સમ્યક્ પ્રજીર્યતિ |૪૯૪|
पिष्टान्नं नैव भुञ्जीत मात्रया वा बुभुक्षितः | द्विगुणं च पिबेत्तोयं सुखं सम्यक् प्रजीर्यति |४९४|
🔊 Audio coming soon
સંસ્કારગુરોર્દ્રવ્યવિશેષસ્ય નિષેધં દર્શયન્નાહ- પિષ્ટાન્નમિત્યાદિ| અથ કથઞ્ચિત્ પિષ્ટાન્નસેવા તદા ક્ષુધિતસ્ય માત્રયૈવ નાન્યથેતિ, તત્ર માત્રાશબ્દોઽલ્પતાવાચકઃ; પિષ્ટાન્નભોજને દ્વિગુણં વા પિબેત્તોયમ્|૪૯૪|-
Adhikarana 359 (494) · Śloka 494
પેયલેહ્યાદ્યભક્ષ્યાણાં ગુરુ વિદ્યાદ્યથોત્તરમ્ ||૪૯૪||
पेयलेह्याद्यभक्ष्याणां गुरु विद्याद्यथोत्तरम् ||४९४||
🔊 Audio coming soon
ગુરુત્વપ્રસઙ્ગેન ચતુર્ણાં પેયલેહ્યાદીનાં ગુરુલાઘવં નિર્દિશન્નાહ- પેયેત્યાદિ| પેયં પાનીયાદિ, લેહ્યં મધ્વાદિ, અદ્યં ભક્તાદિ, ભક્ષ્યં મોદકાદિ||૪૯૪||
Adhikarana 360 (495) · Śloka 495
ગુરૂણામર્ધસૌહિત્યં લઘૂનાં તૃપ્તિરિષ્યતે | દ્રવોત્તરો દ્રવશ્ચાપિ ન માત્રાગુરુરિષ્યતે ||૪૯૫||
गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां तृप्तिरिष्यते | द्रवोत्तरो द्रवश्चापि न मात्रागुरुरिष्यते ||४९५||
🔊 Audio coming soon
તત્રોક્તાનાં પેયાદીનાં લઘૂનાં ગુરૂણાં ચ કા માત્રા યામપેક્ષ્ય માત્રાગુરુરિત્યુપદિશ્યત ઇત્યાહ- ગુરૂણામિત્યાદિ| ગુરૂણાં સંસ્કારસ્વભાવકૃતાનાં મોદકમાષાદીનાં સંસ્કારસ્વભાવાભ્યામેવ ગુરુતરાણાં પિષ્ટમયવરાહપિશિતાદીનાં ત્રિભાગસૌહિત્યમેવ, અયં ચાર્થોઽર્ધશબ્દાદવયવવચનાલ્લભ્યતે| લઘૂનાં તૃપ્તિરિષ્યત ઇતિ લઘુતરાણામેવ તૃપ્તિઃ, લઘૂનાં પુનરીષત્તૃપ્તિઃ| ન ચ દ્રવદ્રવોત્તરયોઃ પેયત્વાલ્લઘુલઘુતરયોઃ કદાચિત્કિઞ્ચિન્માત્રાગૌરવેણ તૌ ભજેતેત્યાહ- દ્રવોત્તર ઇત્યાદિ| દ્રવોત્તરસ્તક્રાદ્યધિકઃ, દ્રવઃ પેયાદિઃ||૪૯૫||
Adhikarana 361 (496) · Śloka 496
દ્રવાઢ્યમપિ શુષ્કં તુ સમ્યગેવોપપદ્યતે |૪૯૬|
द्रवाढ्यमपि शुष्कं तु सम्यगेवोपपद्यते |४९६|
🔊 Audio coming soon
શુષ્કસ્યાપિ સ્રોતોઽવરોધકારણસ્ય સંયોગાન્તરેણાદોષં પ્રતિપાદયન્નાહ- દ્રવાઢ્યમિત્યાદિ| શુષ્કમપિ દ્રવાઢ્યં સમ્યગેવોપપદ્યતે અદોષકરં સમ્યગ્ભવતીત્યર્થઃ|૪૯૬|-
Adhikarana 362 (496) · Śloka 497
વિશુષ્કમન્નમભ્યસ્તં ન પાકં સાધુ ગચ્છતિ ||૪૯૬|| પિણ્ડીકૃતમસઙ્ક્લિન્નં વિદાહમુપગચ્છતિ |૪૯૭|
विशुष्कमन्नमभ्यस्तं न पाकं साधु गच्छति ||४९६|| पिण्डीकृतमसङ्क्लिन्नं विदाहमुपगच्छति |४९७|
🔊 Audio coming soon
કેવલવિશુષ્કસ્ય પુનરાહરણે દોષં નિર્દિશન્નાહ- વિશુષ્કમિત્યાદિ| અભ્યસ્તં સેવિતમ્, સાધુ ભવ્યેન| કથં તર્હિ પાકં ગચ્છતીત્યાહ- પિણ્ડીકૃતમિત્યાદિ| અસઙ્ક્લિન્નમ્ અસમ્યગાર્દ્રીભાવમાપન્નમ્| વિદાહમુપગચ્છતિ વિદગ્ધતામુપયાતિ||૪૯૬||-
Adhikarana 363 (497) · Śloka 498
સ્રોતસ્યન્નવહે પિત્તં પક્તૌ વા યસ્ય તિષ્ઠતિ ||૪૯૭|| વિદાહિ ભુક્તમન્યદ્વા તસ્યાપ્યન્નં વિદહ્યતે |૪૯૮|
स्रोतस्यन्नवहे पित्तं पक्तौ वा यस्य तिष्ठति ||४९७|| विदाहि भुक्तमन्यद्वा तस्याप्यन्नं विदह्यते |४९८|
🔊 Audio coming soon
શુષ્કાન્નસ્ય વિપ્રકૃષ્ટવિદાહપ્રસઙ્ગેન સન્નિકૃષ્ટહેતુજમપિ વિદાહં દર્શયન્નાહ- સ્રોતસીત્યાદિ| સ્રોતસ્યન્નવહે આમાશયે| પક્તૌ અગ્નિસ્થાને| વિદાહિ ભુક્તમિતિ અન્નમ્, અન્યદ્વેતિ અવિદાહ્યન્નમ્| વિદહ્યતે વિદગ્ધતામુપયાતિ||૪૯૭||-
Adhikarana 364 (498) · Śloka 498
શુષ્કં વિરુદ્ધં વિષ્ટમ્ભિ વહ્નિવ્યાપદમાવહેત્ ||૪૯૮||
शुष्कं विरुद्धं विष्टम्भि वह्निव्यापदमावहेत् ||४९८||
🔊 Audio coming soon
શુષ્કાન્નપ્રસઙ્ગેન શુષ્કસ્યેતરસ્ય ચ વહ્નિમાન્દ્યકરત્વમાહ- શુષ્કમિત્યાદિ| શુષ્કં પિષ્ટાન્નાદિ| વિરુદ્ધં ક્ષીરમત્સ્યાદિકમ્| વિષ્ટમ્ભિ ચણકમસૂરાદિ| વહ્નિવ્યાપદમ્ અગ્નિમાન્દ્યમ્| આવહેત્ કુર્યાત્||૪૯૮||
Adhikarana 365 (499) · Śloka 499
આમં વિદગ્ધં વિષ્ટબ્ધં કફપિત્તાનિલૈસ્ત્રિભિઃ | અજીર્ણં કેચિદિચ્છન્તિ ચતુર્થં રસશેષતઃ ||૪૯૯||
आमं विदग्धं विष्टब्धं कफपित्तानिलैस्त्रिभिः | अजीर्णं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः ||४९९||
🔊 Audio coming soon
તામેવ વહ્નિવ્યાપદં વિપ્રકૃષ્ટકારણોપજનિતામભિધાય સન્નિકૃષ્ટવાતાદિકૃતાજીર્ણલક્ષણાં નિર્દિશન્નાહ- આમમિત્યાદિ| આહારસ્યૈવ પક્વસ્યોર્વરિતો રસો રસશેષઃ; તસ્માદલ્પદોષદૂષિતત્વાન્ન તસ્ય દોષવ્યપદેશો ભવતિ||૪૯૯||
Adhikarana 366 (500-501) · Śloka 501
અત્યમ્બુપાનાદ્વિષમાશનાદ્વા સન્ધારણાત્ સ્વપ્નવિપર્યયાચ્ચ | કાલેઽપિ સાત્મ્યં લઘુ ચાપિ ભુક્તમન્નં ન પાકં ભજતે નરસ્ય ||૫૦૦|| ઈર્ષ્યાભયક્રોધપરિક્ષતેન લુબ્ધેન શુગ્દૈન્યનિપીડિતેન | પ્રદ્વેષયુક્તેન ચ સેવ્યમાનમન્નં ન સમ્યક્ પરિણામમેતિ ||૫૦૧||
अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाद्वा सन्धारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च | कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य ||५००|| ईर्ष्याभयक्रोधपरिक्षतेन लुब्धेन शुग्दैन्यनिपीडितेन | प्रद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक् परिणाममेति ||५०१||
🔊 Audio coming soon
કસ્માદજીર્ણં ભવતીત્યાહ- અત્યમ્બુપાનાદિત્યાદિ| રાત્રૌ જાગરણં દિવસે ચ સ્વપ્નઃ સ્વપ્નવિપર્યયઃ| કાયિકકારણમભિધાય માનસરજસ્તમોદોષકૃતમજીર્ણમાહ- ઈર્ષ્યેત્યાદિ| ઈર્ષ્યા પરસમ્પત્તાવસહિષ્ણુતા, ભયં પરસ્માત્ત્રાસઃ, ક્રોધઃ પરાભિદ્રોહલક્ષણઃ, પરિક્ષતેન ઈર્ષ્યાદિભિઃ પરિભૂતેન| લુબ્ધેન લોભસહિતેન| શુગ્દૈન્યનિપીડિતેન શોકદૈન્યવ્યાપ્તેન, દૈન્યં નિર્ગતિત્વમ્| પ્રદ્વેષો માત્સર્યમ્||૫૦૦-૫૦૧||
Adhikarana 367 (502-503) · Śloka 503
માધુર્યમન્નં ગતમામસઞ્જ્ઞં વિદગ્ધસઞ્જ્ઞં ગતમમ્લભાવમ્ | કિઞ્ચિદ્વિપક્વં, ભૃશતોદશૂલં વિષ્ટબ્ધમાનદ્ધવિરુદ્ધવાતમ્ ||૫૦૨|| ઉદ્ગારશુદ્ધાવપિ ભક્તકાઙ્ક્ષા ન જાયતે હૃદ્ગુરુતા ચ યસ્ય | રસાવશેષેણ તુ સપ્રસેકં ચતુર્થમેતત્ પ્રવદન્ત્યજીર્ણમ્ ||૫૦૩||
माधुर्यमन्नं गतमामसञ्ज्ञं विदग्धसञ्ज्ञं गतमम्लभावम् | किञ्चिद्विपक्वं, भृशतोदशूलं विष्टब्धमानद्धविरुद्धवातम् ||५०२|| उद्गारशुद्धावपि भक्तकाङ्क्षा न जायते हृद्गुरुता च यस्य | रसावशेषेण तु सप्रसेकं चतुर्थमेतत् प्रवदन्त्यजीर्णम् ||५०३||
🔊 Audio coming soon
તેષામેવાજીર્ણાનાં લક્ષણં દર્શયન્નાહ- માધુર્યમિત્યાદિ| શ્લેષ્મદૂષણપ્રભાવોપજનિતમાધુર્યં ગતમામં, તદેવ કફદૂષિતં વા તત્સ્વભાવકત્વમાપન્ન ; કફકાર્યાણિ તુ તત્ર ગૌરવસ્નેહકણ્ડૂપ્રભૃતીનિ ચ દ્રષ્ટવ્યાનિ| વિદગ્ધસઞ્જ્ઞમિતિ કિઞ્ચિદ્વિપક્વમમ્લભાવં ગતમન્નં વિદગ્ધસઞ્જ્ઞં કથ્યતે| તત્ કથમ્ભૂતં? કિઞ્ચિદ્વિપક્વમ્| અત્રાપિ શુક્તતિક્તામ્લોદ્ગારાદીનિ પિત્તકાર્યાણિ દ્રષ્ટવ્યાનિ| આનદ્ધવિરુદ્ધવાતં વિષ્ટબ્ધં કથ્યતે| તત્ કથમ્ભૂતં? ભૃશતોદશૂલમ્| આનદ્ધોઽપ્રવૃત્તો વિરુદ્ધો વિશેષેણ રુદ્ધો વાતો યસ્મિન્ તત્તથા| અત્રાપિ વાતકાર્યાણિ જૃમ્ભાઙ્ગમર્દશિરોરુજાદીનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ| ભૃશતોદશૂલમ્ અત્યર્થતોદશૂલમ્| ઉદ્ગારશુદ્ધાવિત્યાદિ| ભક્તકાઙ્ક્ષા ન જાયતે નોત્પદ્યતે| હૃદ્ગુરુતા હૃદયગૌરવં ભવતિ| યસ્યાજીર્ણસ્ય| રસાવશેષેણ કૃત્વા| સપ્રસેકં લાલાસ્રાવસહિતમ્| એતાનિ સઙ્ક્ષેપેણાજીર્ણલક્ષણાન્યુક્તાનિ||૫૦૨-૫૦૩||
Adhikarana 368 (504) · Śloka 504
મૂર્ચ્છા પ્રલાપો વમથુઃ પ્રસેકઃ સદનં ભ્રમઃ | ઉપદ્રવા ભવન્ત્યેતે મરણં ચાપ્યજીર્ણતઃ ||૫૦૪||
मूर्च्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सदनं भ्रमः | उपद्रवा भवन्त्येते मरणं चाप्यजीर्णतः ||५०४||
🔊 Audio coming soon
અજીર્ણદોષલિઙ્ગં પ્રદર્શ્ય વ્યાધિસામાન્યલક્ષણભૂતપ્રભાવોપજનિતકાર્યાણિ નિર્દિશન્નાહ- મૂર્ચ્છેત્યાદિ| મૂર્ચ્છા ચેતનાચ્યુતિઃ પ્રલાપઃ અસમ્બદ્ધભાષણમ્| વમથુઃ છર્દિઃ| સદનમ્ અઙ્ગગ્લાનિઃ, અન્યે તુ ‘સ્ફુટનમિવાઙ્ગાનામ્’ ઇતિ વદન્તિ| ભ્રમઃ ચક્રારૂઢસ્યેવ||૫૦૪||
Adhikarana 369 (505-507) · Śloka 507
તત્રામે લઙ્ઘનં કાર્યં, વિદગ્ધે વમનં હિતમ્ | વિષ્ટબ્ધે સ્વેદનં પથ્યં, રસશેષે શયીત ચ ||૫૦૫|| વામયેદાશુ તં તસ્માદુષ્ણેન લવણામ્બુના | કાર્યં વાઽનશનં તાવદ્યાવન્ન પ્રકૃતિં ભજેત્ ||૫૦૬|| લઘુકાયમતશ્ચૈનં લઙ્ઘનૈઃ સમુપાચરેત્ | યાવન્ન પ્રકૃતિસ્થઃ સ્યાદ્દોષતઃ પ્રાણતસ્તથા ||૫૦૭||
तत्रामे लङ्घनं कार्यं, विदग्धे वमनं हितम् | विष्टब्धे स्वेदनं पथ्यं, रसशेषे शयीत च ||५०५|| वामयेदाशु तं तस्मादुष्णेन लवणाम्बुना | कार्यं वाऽनशनं तावद्यावन्न प्रकृतिं भजेत् ||५०६|| लघुकायमतश्चैनं लङ्घनैः समुपाचरेत् | यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा ||५०७||
🔊 Audio coming soon
અજીર્ણાનાં ચિકિત્સામાહ- તત્રેત્યાદિ| આમે લઙ્ઘનં કાર્યામિતિ ઉત્ક્લેદે તત્રાપિ વમનમાવસ્થિકમ્| વિદગ્ધે વમનં હિતમિતિ રસસ્યામ્લસ્ય વ્યાપન્નસ્યાનુદ્ધરણે કુષ્ઠાબાધભયાત્| તત્ર કેચિત્, ‘આમે તુ વમનં કાર્યં વિદગ્ધે લઙ્ઘનં હિતમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, તન્નેચ્છતિ ગયી| વિષ્ટબ્ધે સ્વેદનમિતિ સ્વેદનસ્યામવાતાવજયકારિપાચનત્વાત્| રસશેષે શયીત ચેતિ ચકારેણ સ્વેદોઽપિ રસશેષે, તથા પાચનમપિ; તચ્ચ પાચનમન્નકાલેઽન્નસહિતં દેયમિતિ સમુચ્ચીયતે| તત્ર વિદગ્ધે વમનં કર્તવ્યં તત્ કેનેત્યાહ- વામયેદિત્યાદિ| આમે લઙ્ઘનમિતિ તત્કિયન્તં કાલમિત્યવધિં દર્શયન્નાહ- કાર્યમિત્યાદિ| વાશબ્દઃ સમુચ્ચયે| પ્રકૃતિરત્રાજીર્ણનિવૃત્તિઃ| લઘ્વિત્યાદિ| અતઃ પૂર્વોક્તવિધાનાદનન્તરમ્| એનમ્ અજીર્ણિનમ્| પ્રાણો બલમ્||૫૦૫-૫૦૭||
Adhikarana 370 (508-509) · Śloka 509
હિતાહિતોપસંયુક્તમન્નં સમશનં સ્મૃતમ્ | બહુ સ્તોકમકાલે વા તજ્જ્ઞેયં વિષમાશનમ્ ||૫૦૮|| અજીર્ણે ભુજ્યતે યત્તુ તદધ્યશનમુચ્યતે | ત્રયમેતન્નિહન્ત્યાશુ બહૂન્વ્યાધીન્કરોતિ વા ||૫૦૯||
हिताहितोपसंयुक्तमन्नं समशनं स्मृतम् | बहु स्तोकमकाले वा तज्ज्ञेयं विषमाशनम् ||५०८|| अजीर्णे भुज्यते यत्तु तदध्यशनमुच्यते | त्रयमेतन्निहन्त्याशु बहून्व्याधीन्करोति वा ||५०९||
🔊 Audio coming soon
તત્રાજીર્ણપ્રસઙ્ગેન તસ્યાજીર્ણે ભુજ્યમાનસ્યાન્નસ્યાત્યશનસઞ્જ્ઞકસ્યાનર્થાવહત્વાત્તત્તુલ્યાનાં સમશનાદીનામપિ લક્ષણં દર્શયન્નાહ- હિતાહિતેત્યાદિ| હિતાહિતોપસંયુક્તમિતિ હિતમહિતં ચાન્નમૈકધ્યમુપયુક્તમ્| યથા- “ધાન્યં નવં પુરાણં યચ્છાકં જીર્ણં ચ કોમલમ્| ઐકધ્યં તદ્વિરુદ્ધં સ્યાચ્છીતોષ્ણં ચ સ્વજાતિતઃ”- ઇતિ|| અન્યે તુ હિતમેવાહિતં યેન સમ્પદ્યતે તત્ હિતાહિતોપસંયુક્તં; યથા- ગોક્ષીરં મત્સ્યેન સહિતમહિતં સમ્પદ્યતે| વિષમાશનં નિર્દિશન્નાહ- બહ્વિત્યાદિ| બહુ પ્રચુરં, સ્તોકમલ્પમ્, અકાલ ઇતિ અકાલોઽપ્રાપ્તોઽતીતો વા કાલસ્તત્ર ભુક્તમ્| અધ્યશનં નિર્દિશન્નાહ- અજીર્ણે ઇત્યાદિ| ત્રયાણામપિ સમશનાદીનાં ફલમાહ- ત્રયમિત્યાદિ||૫૦૮-૫૦૯||
Adhikarana 371 (510) · Śloka 510
અન્નં વિદગ્ધં હિ નરસ્ય શીઘ્રં શીતામ્બુના વૈ પરિપાકમેતિ | તદ્ધ્યસ્ય શૈત્યેન નિહન્તિ પિત્તમાક્લેદિભાવાચ્ચ નયત્યધસ્તાત્ ||૫૧૦||
अन्नं विदग्धं हि नरस्य शीघ्रं शीताम्बुना वै परिपाकमेति | तद्ध्यस्य शैत्येन निहन्ति पित्तमाक्लेदिभावाच्च नयत्यधस्तात् ||५१०||
🔊 Audio coming soon
પુનરપિ વિદગ્ધાજીર્ણસ્ય ચિકિત્સામાહ- અન્નમિત્યાદિ| તત્ શીતામ્બુ હિશબ્દો યસ્માદર્થે, અસ્ય નરસ્ય, આક્લેદિભાવાત્ પિત્તં નિહન્તિ| કેચિત્ ‘અન્નં વિદગ્ધં હી’ ઇત્યારભ્ય ‘યા મન્દબુદ્ધિં વિષવન્નિહન્તિ’ ઇતિ યાવત્ સકલમપિ પાઠમનાર્ષં વર્ણયન્તિ; તન્ન, ગયદાસેનાઙ્ગીકૃતત્વાત્||૫૧૦||
Adhikarana 372 (511) · Śloka 511
વિદહ્યતે યસ્ય તુ ભુક્તમાત્રે દહ્યેત હૃત્કોષ્ઠગલં ચ યસ્ય | દ્રાક્ષાભયાં માક્ષિકસમ્પ્રયુક્તાં લીઢ્વાઽભયાં વા સ સુખં લભેત ||૫૧૧||
विदह्यते यस्य तु भुक्तमात्रे दह्येत हृत्कोष्ठगलं च यस्य | द्राक्षाभयां माक्षिकसम्प्रयुक्तां लीढ्वाऽभयां वा स सुखं लभेत ||५११||
🔊 Audio coming soon
આમાશયગતાન્નવિદાહસ્ય ચિકિત્સામાહ- વિદહ્યતે ઇત્યાદિ| યસ્ય પુરુષસ્ય, ભુક્તમાત્રે સતિ આમાશયો વિદહ્યતે વિશેષેણ દાહવાન્ ભવતિ| હૃત્ હૃદયં કમલમુકુલાકારમધોમુખં, કોષ્ઠમુદરમ્| દ્રાક્ષાયુક્તામભયાં લીઢ્વેતિ સમ્બન્ધઃ, અયમેકો યોગઃ; માક્ષિકસમ્પ્રયુક્તાં લીઢ્વાઽભયાં વેતિ દ્વિતીયો યોગઃ| અન્યે તુ ‘ભુક્તમાત્રં’ ઇતિ પઠન્તિ, ભુક્તમાત્રમેવ પ્રાપ્યામાશયો વિદહ્યત ઇત્યર્થઃ||૫૧૧||
Adhikarana 373 (512) · Śloka 512
ભવેદજીર્ણં પ્રતિ યસ્ય શઙ્કા સ્નિગ્ધસ્ય જન્તોર્બલિનોઽન્નકાલે | પ્રાતઃ સશુણ્ઠીમભયામશઙ્કો ભુઞ્જીત સમ્પ્રાશ્ય હિતં હિતાર્થી ||૫૧૨||
भवेदजीर्णं प्रति यस्य शङ्का स्निग्धस्य जन्तोर्बलिनोऽन्नकाले | प्रातः सशुण्ठीमभयामशङ्को भुञ्जीत सम्प्राश्य हितं हितार्थी ||५१२||
🔊 Audio coming soon
રસાવશેષાજીર્ણવિષયં સંશમનમાહ- ભવેદિત્યાદિ| પ્રાતર્યસ્યાજીર્ણશઙ્કા ભવતિ સ પુરુષઃ શુણ્ઠીમભયાસમેતામન્નકાલે સમ્પ્રાશ્ય ભક્ષયિત્વા, અશઙ્કો નિઃશઙ્કઃ સન્ હિતમન્નં ભુઞ્જીત||૫૧૨||
Adhikarana 374 (513) · Śloka 513
સ્વલ્પં યદા દોષવિબદ્ધમામં લીનં ન તેજઃપથમાવૃણોતિ | ભવત્યજીર્ણેઽપિ તદા બુભુક્ષા યા મન્દબુદ્ધિં વિષવન્નિહન્તિ ||૫૧૩||
स्वल्पं यदा दोषविबद्धमामं लीनं न तेजःपथमावृणोति | भवत्यजीर्णेऽपि तदा बुभुक्षा या मन्दबुद्धिं विषवन्निहन्ति ||५१३||
🔊 Audio coming soon
અજીર્ણેઽપિ બુભુક્ષાં દર્શયન્નાહ- સ્વલ્પમિત્યાદિ| સ્વલ્પમિત્યામવિશેષણમ્, અન્યે તુ સ્વલ્પમપિ તેજઃપથમાવૃણોતીતિ તેજઃપથસ્યેદં વિશેષણમાહુઃ| લીનં તદ્ગતેન વાયુનૈકપાર્શ્વે લીનમિત્યામવિશેષણમ્| તેજઃપથં જઠરાનલમાર્ગમ્| યા બુભુક્ષા મન્દબુદ્ધિં પ્રાણિનં વિષવન્નિહન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| અત્ર કેચિત્ પઠન્તિ- “અન્નેન કુક્ષેર્દ્વાવંશૌ પાનેનૈકં ચ પૂરયેત્| આશ્રયં પવનાદીનાં ચતુર્થમવશેષયેત્- ઇતિ|” સર્વનિબન્ધકારૈરપઠિતત્વાન્ન પઠનીયમ્||૫૧૩||
Adhikarana 375 (514-524) · Śloka 525
અત ઉર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ગુણાનાં કર્મવિસ્તરમ્ | કર્મભિસ્ત્વનુમીયન્તે નાનાદ્રવ્યાશ્રયા ગુણાઃ ||૫૧૪|| હ્લાદનઃ સ્તમ્ભનઃ શીતો મૂર્ચ્છાતૃટ્સ્વેદદાહજિત્ | ઉષ્ણસ્તદ્વિપરીતઃ સ્યાત્પાચનશ્ચ વિશેષતઃ ||૫૧૫|| સ્નેહમાર્દવકૃત્ સ્નિગ્ધો બલવર્ણકરસ્તથા | રૂક્ષસ્તદ્વિપરીતઃ સ્યાદ્વિશેષાત્ સ્તમ્ભનઃ ખરઃ ||૫૧૬|| પિચ્છિલો જીવનો બલ્યઃ સન્ધાનઃ શ્લેષ્મલો ગુરુઃ | વિશદો વિપરીતોઽસ્માત્ ક્લેદાચૂષણરોપણઃ ||૫૧૭|| દાહપાકકરસ્તીક્ષ્ણઃ સ્રાવણો, મૃદુરન્યથા | સાદોપલેપબલકૃદ્ગુરુસ્તર્પણબૃંહણઃ ||૫૧૮|| લઘુસ્તદ્વિપરીતઃ સ્યાલ્લેખનો રોપણસ્તથા | દશાદ્યાઃ કર્મતઃ પ્રોક્તાસ્તેષાં કર્મવિશેષણૈઃ ||૫૧૯|| દશૈવાન્યાન્ પ્રવક્ષ્યામિ દ્રવાદીંસ્તાન્નિબોધ મે | દ્રવઃ પ્રક્લેદનઃ, સાન્દ્રઃ સ્થૂલઃ સ્યાદ્બન્ધકારકઃ ||૫૨૦|| શ્લક્ષ્ણઃ પિચ્છિલવજ્જ્ઞેયઃ કર્કશો વિશદો યથા | સુખાનુબન્ધી સૂક્ષ્મશ્ચ સુગન્ધો રોચનો મૃદુઃ ||૫૨૧|| દુર્ગન્ધો વિપરીતોઽસ્માદ્ધૃલ્લાસારુચિકારકઃ | સરોઽનુલોમનઃ પ્રોક્તો, મન્દો યાત્રાકરઃ સ્મૃતઃ ||૫૨૨|| વ્યવાયી ચાખિલં દેહં વ્યાપ્ય પાકાય કલ્પતે | વિકાસી વિકસન્નેવં ધાતુબન્ધાન્ વિમોક્ષયેત્ ||૫૨૩|| આશુકારી તથાઽઽશુત્વાદ્ધાવત્યમ્ભસિ તૈલવત્ | સૂક્ષ્મસ્તુ સૌક્ષ્મ્યાત્ સૂક્ષ્મેષુ સ્રોતઃસ્વનુસરઃ સ્મૃતઃ ||૫૨૪|| ગુણા વિંશતિરિત્યેવં યથાવત્પરિકીર્તિતાઃ |૫૨૫|
अत उर्ध्वं प्रवक्ष्यामि गुणानां कर्मविस्तरम् | कर्मभिस्त्वनुमीयन्ते नानाद्रव्याश्रया गुणाः ||५१४|| ह्लादनः स्तम्भनः शीतो मूर्च्छातृट्स्वेददाहजित् | उष्णस्तद्विपरीतः स्यात्पाचनश्च विशेषतः ||५१५|| स्नेहमार्दवकृत् स्निग्धो बलवर्णकरस्तथा | रूक्षस्तद्विपरीतः स्याद्विशेषात् स्तम्भनः खरः ||५१६|| पिच्छिलो जीवनो बल्यः सन्धानः श्लेष्मलो गुरुः | विशदो विपरीतोऽस्मात् क्लेदाचूषणरोपणः ||५१७|| दाहपाककरस्तीक्ष्णः स्रावणो, मृदुरन्यथा | सादोपलेपबलकृद्गुरुस्तर्पणबृंहणः ||५१८|| लघुस्तद्विपरीतः स्याल्लेखनो रोपणस्तथा | दशाद्याः कर्मतः प्रोक्तास्तेषां कर्मविशेषणैः ||५१९|| दशैवान्यान् प्रवक्ष्यामि द्रवादींस्तान्निबोध मे | द्रवः प्रक्लेदनः, सान्द्रः स्थूलः स्याद्बन्धकारकः ||५२०|| श्लक्ष्णः पिच्छिलवज्ज्ञेयः कर्कशो विशदो यथा | सुखानुबन्धी सूक्ष्मश्च सुगन्धो रोचनो मृदुः ||५२१|| दुर्गन्धो विपरीतोऽस्माद्धृल्लासारुचिकारकः | सरोऽनुलोमनः प्रोक्तो, मन्दो यात्राकरः स्मृतः ||५२२|| व्यवायी चाखिलं देहं व्याप्य पाकाय कल्पते | विकासी विकसन्नेवं धातुबन्धान् विमोक्षयेत् ||५२३|| आशुकारी तथाऽऽशुत्वाद्धावत्यम्भसि तैलवत् | सूक्ष्मस्तु सौक्ष्म्यात् सूक्ष्मेषु स्रोतःस्वनुसरः स्मृतः ||५२४|| गुणा विंशतिरित्येवं यथावत्परिकीर्तिताः |५२५|
🔊 Audio coming soon
પૂર્વં હિ સમ્પાદિતં ‘તદસ્ય શૈત્યેન નિહન્તિ પિત્તં’ ઇતિ, તત્ર ન જ્ઞાયન્તે કે પુનસ્તે શીતાદય ઇતિ તાન્ નિર્દિશન્ લક્ષણમાહ- અત ઇત્યાદિ| અથ શીતગુણઃ કથં જ્ઞાયત ઇત્યાહ- હ્લાદન ઇત્યાદિ| હ્લાદનઃ સુખકારીત્યર્થઃ; તૃટ્સ્વેદમૂર્ચ્છાદાહજિદિત્યર્થઃ| પાચનો વ્રણાદીનામ્| સ્નેહેત્યાદિ સ્નિગ્ધો ગુણઃ સ્નેહાદિકારણ ઇત્યર્થઃ| રૂક્ષો ગુણસ્તદ્વિપરીતો રૌક્ષ્યકાઠિન્યકર ઇત્યર્થઃ| વિશેષાત્ વિશેષતઃ| સ્તમ્ભનઃ અતીસારાદીનામ્| ખરઃ કર્કશઃ| પિચ્છિલો ગુણઃ| જીવનઃ પ્રાણધારણઃ| સન્ધાનો ભગ્નસ્ય| વિશદો ગુણઃ| વિપરીતોઽસ્માદિતિ અસન્ધાનોઽજીવનોઽશ્લેષી ચ| ક્લેદાચૂષણ આર્દ્રીભાવવિનાશકર ઇત્યર્થઃ| દાહેત્યાદિ અન્યથેતિ અદાહપાકકરોઽસ્રાવણ ઇત્યર્થઃ| સાદેત્યાદિ સાદોઽઙ્ગગ્લાનિઃ, ઉપલેપો મલવૃદ્ધિઃ, બલં શ્લેષ્મા| ગુરુર્ગુણઃ| તર્પણઃ તૃપ્તિજનકઃ| બૃંહણો દેહવૃદ્ધિકરઃ| લઘુરિત્યાદિ| લઘુસ્તદ્વિપરીત ઇતિ અસાદાનુપલેપાદિકૃત્ કફહરશ્ચેત્યર્થઃ| લેખનઃ પત્તલીકરણઃ| દશાદ્યા ઇતિ દશસઙ્ખ્યોપેતા આદ્યાઃ શીતાદયો ગુણાઃ| કર્મતઃ પ્રોક્તાઃ કર્મભિઃ સહ પ્રોક્તા ઇત્યર્થઃ| તેષામિતિ તેષાં મધ્યે, કર્મવિશેષણૈઃ કૃત્વા| દ્રવો ગુણઃ| પ્રક્લેદન આર્દ્રભાવકરઃ| સાન્દ્રો ગુણઃ| બન્ધકારક ઉપચયકારક ઇત્યર્થઃ| ‘દ્રવઃ પ્રક્લેદનો વ્યાપી શુષ્કઃ સ્યાદ્બન્ધકારકઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| શુષ્કો ગુણઃ બન્ધકારકઃ શુષ્કસ્ય શોષણત્વેનાવયવાપૃથક્ત્વમિત્યર્થઃ| શ્લક્ષ્ણ ઇત્યાદિ| શ્લક્ષ્ણો ગુણઃ પિચ્છિલવજ્જ્ઞેયઃ| જીવનઃ શ્લેષ્મસન્ધાનકૃદિત્યર્થઃ| કર્કશો ગુણઃ| વિશદો યથેતિ અજીવનોઽશ્લેષ્મી ચ, તથાઽસન્ધાનકાર્શ્યકૃચ્ચ| સુખાનુબન્ધી સુખોત્પાદક ઇત્યર્થઃ| સૂક્ષ્મોઽવગાહકઃ| સુગન્ધો ગુણઃ| હૃલ્લાસારુચિકારક ઇતિ પુનરરુચિગ્રહણં દ્વિવિધારુચિપ્રાપણાર્થં, તેનાહારં ન કાઙ્ક્ષતિ ક્રિયમાણાચ્ચ વિરસીભવતિ, હૃલ્લાસઃ થૂત્કરણં, છર્દિરિત્યન્યે| સરો ગુણઃ| અનુલોમનો વાતમલપ્રવર્તનઃ| મન્દો ગુણઃ| યાત્રાકર ઇતિ શરીરસ્થાયિત્વાદ્દેહસ્ય યાત્રાં વર્તનં કરોતિ| વ્યવાયી ગુણઃ| અખિલમિત્યાદિ અપક્વ એવાખિલં દેહં વ્યાપ્નોતિ પશ્ચાન્મદ્યવિષવત્ પાકં યાતિ; અન્યે ‘ભાવાય કલ્પતે’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ્થિતયે કલ્પતે નોર્ધ્વમધો વા પ્રવર્તત ઇતિ સ એવાર્થઃ, અપરે તુ પુનર્ભાવશબ્દમભિપ્રાયાર્થમિચ્છન્તિ, તત્ર નિયતદ્રવપ્રભાવેણાત્મશક્ત્યનુરૂપં તત્તદ્દ્રવ્યં મદ્યવિષવદ્વિશિષ્ટાભિપ્રાયાય કલ્પત ઇત્યર્થઃ|| વ્યવાયિનઃ સકાશાદ્વિકાસિદ્રવ્યસ્ય કિઞ્ચિદ્ભેદં દર્શયન્નાહ- વિકાસિત્યાદિ| વિકાસી ગુણઃ| વિકસન્ પ્રસર્પન્| એવમિતિ અપક્વ એવ સકલં દેહં વ્યાપ્ય| ધાતુબન્ધાન્ વિમોક્ષયેત્ ધાતુશૈથિલ્યં કરોતીત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘સરવિશેષો વ્યવાયી, તીક્ષ્ણવિશેષો વિકાસિ’ ઇતિ બ્રુવતે, તન્નેચ્છતિ ગયી| આશુકારી ગુણઃ, આશુત્વાત્| સૂક્ષ્મો ગુણઃ, અત્ર સ્થૂલગુણમપિ કેચિત્ પઠન્તિ, સ ચ પાઠોઽભાવાન્ન લિખિતઃ| ગુણા ઇતિ નન્વત્ર સ્થૂલગુણેન સહ ત્રયોવિંશતિર્ગુણા ભવન્તિ, કથં વિંશતિઃ કથ્યન્તે? ઉચ્યતે, કેચિદત્ર સઙ્ખ્યાભઙ્ગભયાદ્વ્યવાયિવિકાસ્યાશુકારિણામપાઠમેવ મન્યન્તે; અન્યે પુનરાહુઃ- અધિકાયામપિ ગુણાવિંશતાવુક્તાયાં ગુણા વિંશતિરુક્તાઃ, ન ચાત્ર નિયમો વિંશતિરેવેતિ; વ્યવાયિવિકાસ્યાશુકારિણાં તુ સ્વતન્ત્રે પરતન્ત્રે ચ દર્શનાત્ પાઠો ન્યાય્ય એવ; અપરે પુનઃ પ્રાગેવ ‘દશૈવાન્યાન્’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘દશ ચાન્યાન્’ ઇતિ ચકારં પઠન્તિ; તેન વ્યવાયિવિકાસ્યાશુકારિણોઽપિ સમુચ્ચીયન્તે||૫૧૪-૫૨૪||-
Adhikarana 376 (525) · Śloka 525
સમ્પ્રવક્ષ્યામ્યતશ્ચોર્ધ્વમાહારગતિનિશ્ચયમ્ ||૫૨૫||
सम्प्रवक्ष्याम्यतश्चोर्ध्वमाहारगतिनिश्चयम् ||५२५||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રવક્ષ્યામીત્યાદિ| આહારસ્ય ગતિનિશ્ચયો યદ્યદાત્મકમન્નમભ્યવહૃતં પક્વં યદ્દ્રવ્યગુણં યાતિ ગતમપિ યદ્યત્ પુષ્ણાતિ તસ્ય નિર્ણય ઇત્યર્થઃ||૫૨૫||
Adhikarana 377 (526) · Śloka 526
પઞ્ચભૂતાત્મકે દેહે હ્યાહારઃ પાઞ્ચભૌતિકઃ | વિપક્વઃ પઞ્ચધા સમ્યગ્ગુણાન્ સ્વાનભિવર્ધયેત્ ||૫૨૬||
पञ्चभूतात्मके देहे ह्याहारः पाञ्चभौतिकः | विपक्वः पञ्चधा सम्यग्गुणान् स्वानभिवर्धयेत् ||५२६||
🔊 Audio coming soon
તમેવાહારગુણં નિર્દિશન્નાહ- પઞ્ચેત્યાદિ| પઞ્ચભૂતાત્મકે ઇતિ પૃથિવ્યાદિપઞ્ચભૂતહેતુકે| આહારઃ પાઞ્ચભૌતિક ઇતિ આહારોઽપિ પઞ્ચમહાભૂતસ્વભાવઃ| વિપક્વઃ પઞ્ચધા સમ્યગિતિ પઞ્ચભિર્મહાભૂતાગ્નિભિઃ| ગુણાનિતિ ગુણશબ્દેનાત્ર ગુણિનઃ પૃથિવ્યાદય ઉચ્યન્તે| તેન પાર્થિવાઃ પાર્થિવાનભિવર્ધયન્તિ, એવં શેષેષ્વપિ| અન્યે તુ ગુણાનિતિ ગન્ધાદીન્, સ્વાનિતિ પઞ્ચ ગુણિનો દ્રવ્યાણિ પાર્થિવાદીનિ; એતેન ગન્ધાદીનાત્મનશ્ચ પાર્થિવાદીનિ દ્રવ્યાણ્યભિવર્ધયેદિત્યર્થઃ||૫૨૬||
Adhikarana 378 (527) · Śloka 527
અવિદગ્ધઃ કફં, પિત્તં વિદગ્ધઃ, પવનં પુનઃ | સમ્યગ્વિપક્વો નિઃસાર આહારઃ પરિબૃંહયેત્ ||૫૨૭||
अविदग्धः कफं, पित्तं विदग्धः, पवनं पुनः | सम्यग्विपक्वो निःसार आहारः परिबृंहयेत् ||५२७||
🔊 Audio coming soon
દોષાણામાહારાવસ્થાપાકાત્ પ્રકોપવર્ધનલક્ષણં પ્રતિપાદયન્નાહ- અવિદગ્ધ ઇત્યાદિ| અવિદગ્ધો મધુરાહારઃ, કફં પરિબૃંહયેત્ અતિશયેન વર્ધયેદિત્યર્થઃ| પિત્તં વિદગ્ધોઽમ્લીભૂત આહારઃ પરિબૃંહયેત્, પવનં પુનઃ સમ્યગ્વિપક્વ આહારઃ, નિઃસારો નિર્ગતસારઃ, રૌક્ષ્યેણ પરિબૃંહયેદિત્યર્થઃ||૫૨૭||
Adhikarana 379 (528) · Śloka 528
વિણ્મૂત્રમાહારમલઃ સારઃ પ્રાગીરિતો રસઃ |૫૨૮|
विण्मूत्रमाहारमलः सारः प्रागीरितो रसः |५२८|
🔊 Audio coming soon
એવં દોષાણામવસ્થાપાકાદ્વર્ધનં પ્રતિપાદ્ય પર્યન્તપાકાદ્વિણ્મૂત્રયોર્મલયો રસસ્ય ધાતુસ્વભાવસ્ય ચોત્પત્તિં દર્શયન્નાહ- વિણ્મૂત્રમિત્યાદિ| પ્રાગીરિતઃ પૂર્વં કથિતઃ શોણિતવર્ણનીયે|૫૨૮|-
Adhikarana 380 (528) · Śloka 528
સ તુ વ્યાનેન વિક્ષિપ્તઃ સર્વાન્ ધાતૂન્ પ્રતર્પયેત્ ||૫૨૮||
स तु व्यानेन विक्षिप्तः सर्वान् धातून् प्रतर्पयेत् ||५२८||
🔊 Audio coming soon
તસ્માદેવ રસાદન્યેષામપિ ધાતૂનામુત્પાત્તિં દર્શયન્નાહ- સ ત્વિત્યાદિ| સ રસઃ| વ્યાનેન વાતવિશેષેણ| વિક્ષિપ્તઃ પ્રેરિતઃ| પ્રતર્પયેત્ અતિશયેન વર્ધયેત્| વ્યાનસ્ય સર્વાઙ્ગવ્યાપિત્વેન દોષધાતુમલવ્યાપિત્વાત્; સ ચ કુલ્યાકેદારન્યાયેન સર્વાન્ ધાતૂન્ પ્રતર્પયતિ||૫૨૮||
Adhikarana 381 (529) · Śloka 529
કફઃ પિત્તં મલઃ ખેષુ સ્વેદઃ સ્યાન્નખરોમ ચ | નેત્રવિટ્ ત્વક્ષુ ચ સ્નેહો ધાતૂનાં ક્રમશો મલાઃ ||૫૨૯||
कफः पित्तं मलः खेषु स्वेदः स्यान्नखरोम च | नेत्रविट् त्वक्षु च स्नेहो धातूनां क्रमशो मलाः ||५२९||
🔊 Audio coming soon
તેષામેવ દોષમલાનાં યતો યતો યસ્યોત્પત્તિસ્તાં દર્શયન્નાહ- કફ ઇત્યાદિ| તત્રાહારસ્ય મલૌ વિણ્મૂત્રે પ્રાગુક્તે| કફો રસસ્ય મલઃ| પિત્તં રક્તસ્ય| મલઃ| ખેષ્વિતિ ખેષુ કર્ણશ્રોત્રમુખાદિષુ સ્રોતઃસુ માંસસ્ય| સ્વેદઃ પ્રસ્વેદઃ, સ મેદસો મલઃ| નખરોમ પુનરસ્થ્નો મલઃ| નેત્રવિટ્ ત્વક્ષુ ચ સ્નેહ ઇતિ નેત્રવિટ્ અક્ષિપુરીષં, ત્વક્ષુ ચ સ્નેહસ્ત્વાચાં ચ યઃ સ્નેહઃ સ મજ્જ્ઞો મલઃ| ધાતૂનામિત્યાદિ રસાદિમજ્જાન્તાનાં યથાક્રમં મલા ઇત્યર્થઃ| શુક્રં પુનરમલં સહસ્રધા ધ્માતાક્ષયસુવર્ણવદિતિ; આકૃષ્ટાણ્ડકોષસ્ય પુંસઃ શ્મશ્રુપાતાત્ શ્મશ્રુ એવ શુક્રમલ ઇત્યેકે, તન્નેચ્છતિ ગયી||૫૨૯||
Adhikarana 382 (530-531) · Śloka 531
દિવા વિબુદ્ધે હૃદયે જાગ્રતઃ પુણ્ડરીકવત્ | અન્નમક્લિન્નધાતુત્વાદજીર્ણેઽપિ હિતં નિશિ ||૫૩૦|| હૃદિ સમ્મીલિતે રાત્રૌ પ્રસુપ્તસ્ય વિશેષતઃ | ક્લિન્નવિસ્રસ્તધાતુત્વાદજીર્ણે ન હિતં દિવા ||૫૩૧||
दिवा विबुद्धे हृदये जाग्रतः पुण्डरीकवत् | अन्नमक्लिन्नधातुत्वादजीर्णेऽपि हितं निशि ||५३०|| हृदि सम्मीलिते रात्रौ प्रसुप्तस्य विशेषतः | क्लिन्नविस्रस्तधातुत्वादजीर्णे न हितं दिवा ||५३१||
🔊 Audio coming soon
નનુ, યદન્નમજીર્ણે ભુજ્યતે તદધ્યશનમુચ્યતે, પ્રાતર્ભુક્તે યદ્દિનાન્તે ભુજ્યતે તત્ કથમધ્યશનં ભવતીત્યાહ- દિવેત્યાદિ| દિવા દિવસે| પુણ્ડરીકવત્ પદ્મવત્| વિબુદ્ધે વિકસિતે હૃદયે| જાગ્રતઃ પુરુષસ્ય| અક્લિન્નધાતુત્વાત્ અનાર્દ્રધાતુત્વાત્| અજીર્ણેઽપ્યન્નં હિતમિતિ સમ્બન્ધઃ| યથા- અજાતે પયસિ અન્યદાહૃતં પયઃ| દિવા વિબુદ્ધે હૃદયે ઇત્યુક્તેઽપિ યજ્જાગ્રત ઇતિ કૃતં તદેતદધિકં બોધયતિ- અજાગ્રતોઽપિ સ્વભાવાદેવ વિબુદ્ધં હૃદયં ભવતિ| સાયં ભુક્તેઽજીર્ણે પ્રાતર્ભોજનં ન હિતમિત્યર્થમાહ- હૃદીત્યાદિ| રાત્રૌ હૃદિ હૃદયે સમ્મીલિતે સઙ્કુચિતે, પ્રસુપ્તસ્ય વિશેષતઃ સમ્મીલિત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| ક્લિન્નવિસ્રસ્તધાતુત્વાત્ આર્દ્રશિથિલધાતુત્વાત્| અજીર્ણે ‘સાયં ભુક્તે’ ઇતિ શેષઃ| ન હિતં દિવેતિ દિવા અન્નં હિતં ન ભવતીત્યર્થઃ||૫૩૦-૫૩૧||
Adhikarana 383 (532) · Śloka 532
ઇમં વિધિં યોઽનુમતં મહામુનેર્નૃપર્ષિમુખ્યસ્ય પઠેદ્ધિ યત્નતઃ | સ ભૂમિપાલાય વિધાતુમૌષધં મહાત્મનાં ચાર્હતિ સૂરિસત્તમઃ ||૫૩૨||
इमं विधिं योऽनुमतं महामुनेर्नृपर्षिमुख्यस्य पठेद्धि यत्नतः | स भूमिपालाय विधातुमौषधं महात्मनां चार्हति सूरिसत्तमः ||५३२||
🔊 Audio coming soon
ઉક્તસૂત્રપાઠાનુશંસાં દર્શયન્નાહ- ઇમમિત્યાદિ| ઇમં વિધિં સૂત્રસ્થાનોદિતમાહારવિધિં વા; યઃ પઠેત્ પ્રયત્નત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| અનુમતં મહામુનેર્ધન્વન્તરેઃ| કિમ્ભૂતસ્ય મહામુનેઃ? નૃપર્ષિમુખ્યસ્ય રાજર્ષિપ્રધાનસ્ય| સ સૂરિસત્તમઃ પણ્ડિતપ્રધાનઃ| વિધાતું કર્તુમ્| મહાત્મનાં રાજસદૃશાનામ્| અર્હતિ યોગ્યો ભવતિ||૫૩૨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 46
ઇતિ ભગવતા શ્રીધન્વન્તરિણોપદિષ્ટાયાં તચ્છિષ્યેણ મહર્ષિણા સુશ્રુતેન વિરચિતાયાં સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ષટ્ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૬|| ઇતિ ભગવતા શ્રીધન્વન્તરિણોપદિષ્ટાયાં તચ્છિષ્યેણ મહર્ષિણા સુશ્રુતેન વિરચિતાયાં સુશ્રુતસંહિતાયાં પ્રથમં સૂત્રસ્થાનં સમાપ્તમ્ |
इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४६|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां प्रथमं सूत्रस्थानं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સમસ્તનિબન્ધાર્થજ્ઞાપિકાયાં સુશ્રુતટીકાયાં ષટ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ||૪૬||