46. annapānavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽન્નપાનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ધન્વન્તરિમભિવાદ્ય સુશ્રુત ઉવાચ- પ્રાગભિહિતઃ ‘પ્રાણિનાં પુનર્મૂલમાહારો બલવર્ણૌજસાં ચ, સ ષટ્સુ રસેષ્વાયત્તઃ, રસાઃ પુનર્દ્રવ્યાશ્રયિણઃ,’ દ્રવ્યરસગુણવીર્યવિપાકનિમિત્તે ચ ક્ષયવૃદ્ધી દોષાણાં સામ્યં ચ, બ્રહ્માદેરપિ ચ લોકસ્યાહારઃ સ્થિત્યુત્પત્તિવિનાશહેતુઃ, આહારાદેવાભિવૃદ્ધિર્બલમારોગ્યં વર્ણેન્દ્રિયપ્રસાદશ્ચ, તથા હ્યાહારવૈષમ્યાદસ્વાસ્થ્યં; તસ્યાશિતપીતલીઢખાદિતસ્ય નાનાદ્રવ્યાત્મકસ્યાનેકવિધવિકલ્પસ્યાનેકવિધપ્રભાવસ્ય પૃથક્ પૃથગ્દ્રવ્યરસગુણવીર્યવિપાકકર્માણીચ્છામિ જ્ઞાતું, ન હ્યનવબુદ્ધસ્વભાવા ભિષજઃ સ્વસ્થાનુવૃત્તિં રોગનિગ્રહણં ચ કર્તું સમર્થાઃ; આહારાયત્તાશ્ચ સર્વપ્રાણિનો યસ્માત્તસ્માદન્નપાનવિધિમુપદિશતુ મે ભગવાનિત્યુક્તઃ પ્રોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ- અથ ખલુ વત્સ સુશ્રુત! યથાપ્રશ્નમુચ્યમાનમુપધારયસ્વ- ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્ર, લોહિતશાલિકલમકર્દમકપાણ્ડુકસુગન્ધકશકુનાહૃતપુષ્પાણ્ડકપુણ્ડરીકમહાશાલિશીતભીરુકરોધ્રપુષ્પક- દીર્ઘશૂકકાઞ્ચનકમહિષમહાશૂકહાયનકદૂષકમહાદૂષકપ્રભૃતયઃ શાલયઃ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

મધુરા વીર્યતઃ શીતા લઘુપાકા બલાવહાઃ | પિત્તઘ્નાલ્પાનિલકફાઃ સ્નિગ્ધા બદ્ધાલ્પવર્ચસઃ ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 7

તેષાં લોહિતકઃ શ્રેષ્ઠો દોષઘ્નઃ શુક્રમૂત્રલઃ | ચક્ષુષ્યો વર્ણબલકૃત્ સ્વર્યો હૃદ્યસ્તૃષાપહઃ ||૬|| વ્રણ્યો જ્વરહરશ્ચૈવ સર્વદોષવિષાપહઃ |૭|

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તસ્માદલ્પાન્તરગુણાઃ ક્રમશઃ શાલયોઽવરાઃ ||૭||

Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9

ષષ્ટિકકાઙ્ગુકમુકુન્દકપીતકપ્રમોદકકાકલકાસનપુષ્પકમહાષષ્ટિકચૂર્ણકકુરવકકેદારપ્રભૃતયઃ ષષ્ટિકાઃ ||૮|| રસે પાકે ચ મધુરાઃ શમના વાતપિત્તયોઃ | શાલીનાં ચ ગુણૈસ્તુલ્યા બૃંહણાઃ કફશુક્રલાઃ ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 11

ષષ્ટિકઃ પ્રવરસ્તેષાં કષાયાનુરસો લઘુઃ | મૃદુઃ સ્નિગ્ધસ્ત્રિદોષઘ્નઃ સ્થૈર્યકૃદ્બલવર્ધનઃ ||૧૦|| વિપાકે મધુરો ગ્રાહી તુલ્યો લોહિતશાલિભિઃ |૧૧|

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

શેષાસ્ત્વલ્પાન્તરાસ્તસ્માત્ ષષ્ટિકાઃ ક્રમશો ગુણૈઃ ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

કૃષ્ણવ્રીહિશાલામુખજતુમુખનન્દીમુખલાવાક્ષકત્વરિતકકુક્કુટાણ્ડકપારાવતકપાટલપ્રભૃતયો વ્રીહયઃ ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

કષાયમધુરાઃ પાકેઽમધુરા વીર્યતોઽહિમાઃ | અલ્પાભિષ્યન્દિનસ્તુલ્યાઃ ષષ્ટિકૈર્બદ્ધવર્ચસઃ ||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

કૃષ્ણવ્રીહિર્વરસ્તેષાં કષાયાનુરસો લઘુઃ | તસ્માદલ્પાન્તરગુણાઃ ક્રમશો વ્રીહયોઽપરે ||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

દગ્ધાયામવનૌ જાતાઃ શાલયો લઘુપાકિનઃ | કષાયા બદ્ધવિણ્મૂત્રા રૂક્ષાઃ શ્લેષ્માપકર્ષણાઃ ||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

સ્થલજાઃ કફપિત્તઘ્નાઃ કષાયાઃ કટુકાન્વયાઃ | કિઞ્ચિત્સતિક્તમધુરાઃ પવનાનલવર્ધનાઃ ||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

કૈદારા મધુરા વૃષ્યા બલ્યાઃ પિત્તનિબર્હણાઃ | ઈષત્કષાયાલ્પમલા ગુરવઃ કફશુક્રલાઃ ||૧૭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

રોપ્યાતિરોપ્યા લઘવઃ શીઘ્રપાકા ગુણોત્તરાઃ | અદાહિનો દોષહરા બલ્યા મૂત્રવિવર્ધનાઃ ||૧૮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

શાલયશ્છિન્નરૂઢા યે રૂક્ષાસ્તે બદ્ધવર્ચસઃ | તિક્તાઃ કષાયાઃ પિત્તઘ્ના લઘુપાકાઃ કફાપહાઃ ||૧૯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

વિસ્તરેણાયમુદ્દિષ્ટઃ શાલિવર્ગો હિતાહિતઃ |૨૦| ઇતિ શાલિવર્ગઃ |

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

અથ કુધાન્યવર્ગઃ | તદ્વત્ કુધાન્યમુદ્ગાદિમાષાદીનાં ચ વક્ષ્યતે ||૨૦||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

કોરદૂષકશ્યામાકનીવારશાન્તનુવરકોદ્દાલકપ્રિયઙ્ગુમધૂલિકાનન્દીમુખી- કુરુવિન્દગવેધુકસરબરુકતોદ(ય)પર્ણીમુકુન્દકવેણુયવપ્રભૃતયઃ કુધાન્યવિશેષાઃ ||૨૧||

Adhikarana 21 (22-23) · Śloka 23

ઉષ્ણાઃ કષાયમધુરા રૂક્ષાઃ કટુવિપાકિનઃ | શ્લેષ્મઘ્ના બદ્ધનિસ્યન્દા વાતપિત્તપ્રકોપણાઃ ||૨૨|| કષાયમધુરસ્તેષાં શીતઃ પિત્તાપહઃ સ્મૃતઃ | કોદ્રવશ્ચ સનીવારઃ શ્યામાકશ્ચ સશાન્તનુઃ ||૨૩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

કૃષ્ણા રક્તાશ્ચ પીતાશ્ચ શ્વેતાશ્ચૈવ પ્રિયઙ્ગવઃ | યથોત્તરં પ્રધાનાઃ સ્યૂ રૂક્ષાઃ કફહરાઃ સ્મૃતાઃ ||૨૪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

મધૂલી મધુરા શીતા સ્નિગ્ધા નન્દીમુખી તથા |૨૫|

Adhikarana 24 (25) · Śloka 25

વિશોષી તત્ર ભૂયિષ્ઠં વરુકઃ સમુકુન્દકઃ ||૨૫||

Adhikarana 25 (26) · Śloka 26

રૂક્ષા વેણુયવા જ્ઞેયા વીર્યોષ્ણા કટુપાકિનઃ | બદ્ધમૂત્રાઃ કફહરાઃ કષાયા વાતકોપનાઃ ||૨૬||

Adhikarana 26 (27) · Śloka 27

મુદ્ગવનમુદ્ગકલાયમકુષ્ઠમસૂરમઙ્ગલ્યચણકસતીનત્રિપુટકહરેણ્વાઢકીપ્રભૃતયો વૈદલાઃ ||૨૭||

Adhikarana 27 (28) · Śloka 28

કષાયમધુરાઃ શીતાઃ કટુપાકા મરુત્કરાઃ | બદ્ધમૂત્રપુરીષાશ્ચ પિત્તશ્લેષ્મહરાસ્તથા ||૨૮||

Adhikarana 28 (29) · Śloka 29

નાત્યર્થં વાતલાસ્તેષુ મુદ્ગા દૃષ્ટિપ્રસાદનાઃ | પ્રધાના હરિતાસ્તત્ર વન્યા મુદ્ગસમાઃ સ્મૃતાઃ ||૨૯||

Adhikarana 29 (30) · Śloka 30

વિપાકે મધુરાઃ પ્રોક્તા મસૂરા બદ્ધવર્ચસઃ |૩૦|

Adhikarana 30 (30) · Śloka 30

મકુષ્ઠકાઃ કૃમિકરાઃ... |૩૦|

Adhikarana 31 (30) · Śloka 30

... કલાયાઃ પ્રચુરાનિલાઃ ||૩૦||

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

આઢકી કફપિત્તઘ્ની નાતિવાતપ્રકોપણી |૩૧|

Adhikarana 33 (31-32) · Śloka 32

વાતલાઃ શીતમધુરાઃ સકષાયા વિરૂક્ષણાઃ ||૩૧|| કફશોણિતપિત્તઘ્નાશ્ચણકાઃ પુંસ્ત્વનાશનાઃ | ત એવ ઘૃતસંયુક્તાસ્ત્રિદોષશમનાઃ પરમ્ ||૩૨||

Adhikarana 34 (33) · Śloka 33

હરેણવઃ સતીનાશ્ચ વિજ્ઞેયા બદ્ધવર્ચસઃ |૩૩|

Adhikarana 35 (33) · Śloka 33

ઋતે મુદ્ગમસૂરાભ્યામન્યે ત્વાધ્માનકારકાઃ ||૩૩||

Adhikarana 36 (34) · Śloka 34

માષો ગુરુર્ભિન્નપુરીષમૂત્રઃ સ્નિગ્ધોષ્ણવૃષ્યો મધુરોઽનિલઘ્નઃ | સન્તર્પણઃ સ્તન્યકરો વિશેષાદ્બલપ્રદઃ શુક્રકફાવહશ્ચ ||૩૪||

Adhikarana 37 (35) · Śloka 35

કષાયભાવાન્ન પુરીષભેદી ન મૂત્રલો નૈવ કફસ્ય કર્તા | સ્વાદુર્વિપાકે મધુરોઽલસાન્દ્રઃ સન્તર્પણઃ સ્તન્યરુચિપ્રદશ્ચ ||૩૫||

Adhikarana 38 (36) · Śloka 36

માષૈઃ સમાનં ફલમાત્મગુપ્તમુક્તં ચ કાકાણ્ડફલં તથૈવ |૩૬|

Adhikarana 39 (36) · Śloka 36

આરણ્યમાષા ગુણતઃ પ્રદિષ્ટા રૂક્ષાઃ કષાયા અવિદાહિનશ્ચ ||૩૬||

Adhikarana 40 (37) · Śloka 37

ઉષ્ણઃ કુલત્થો રસતઃ કષાયઃ કટુર્વિપાકે કફમારુતઘ્નઃ | શુક્રાશ્મરીગુલ્મનિષૂદનશ્ચ સાઙ્ગ્રાહિકઃ પીનસકાસહન્તા ||૩૭||

Adhikarana 41 (38) · Śloka 38

આનાહમેદોગુદકીલહિક્કાશ્વાસાપહઃ શોણિતપિત્તકૃચ્ચ | કફસ્ય હન્તા નયનામયઘ્નો વિશેષતો વન્યકુલત્થ ઉક્તઃ ||૩૮||

Adhikarana 42 (39) · Śloka 40

ઈષત્કષાયો મધુરઃ સતિક્તઃ સાઙ્ગ્રાહિકઃ પિત્તકરસ્તથોષ્ણઃ | તિલો વિપાકે મધુરો બલિષ્ઠઃ સ્નિગ્ધો વ્રણે લેપન એવ પથ્યઃ ||૩૯|| દન્ત્યોઽગ્નિમેધાજનનોઽલ્પમૂત્રસ્ત્વચ્યોઽથ કેશ્યોઽનિલહા ગુરુશ્ચ |૪૦|

Adhikarana 43 (40) · Śloka 40

તિલેષુ સર્વેષ્વસિતઃ પ્રધાનો મધ્યઃ સિતો હીનતરાસ્તથાઽન્યે ||૪૦||

Adhikarana 44 (41-42) · Śloka 42

યવઃ કષાયો મધુરો હિમશ્ચ કટુર્વિપાકે કફપિત્તહારી | વ્રણેષુ પથ્યસ્તિલવચ્ચ નિત્યં પ્રબદ્ધમૂત્રો બહુવાતવર્ચાઃ ||૪૧|| સ્થૈર્યાગ્નિમેધાસ્વરવર્ણકૃચ્ચ સપિચ્છિલઃ સ્થૂલવિલેખનશ્ચ | મેદોમરુત્તૃડ્‌હરણોઽતિરૂક્ષઃ પ્રસાદનઃ શોણિતપિત્તયોશ્ચ ||૪૨||

Adhikarana 45 (43) · Śloka 43

એભિર્ગુણૈર્હીનતરૈસ્તુ કિઞ્ચિદ્વિદ્યાદ્યવેભ્યોઽતિયવાનશેષૈઃ |૪૩|

Adhikarana 46 (43) · Śloka 44

ગોધૂમ ઉક્તો મધુરો ગુરુશ્ચ બલ્યઃ સ્થિરઃ શુક્રરુચિપ્રદશ્ચ ||૪૩|| સ્નિગ્ધોઽતિશીતોઽનિલપિત્તહન્તા સન્ધાનકૃચ્છ્લેષ્મકરઃ સરશ્ચ |૪૪|

Adhikarana 47 (44) · Śloka 45

રૂક્ષઃ કષાયો વિષશોષશુક્રબલાસદૃષ્ટિક્ષયકૃદ્વિદાહી ||૪૪|| કટુર્વિપાકે મધુરસ્તુ શિમ્બઃ પ્રભિન્નવિણ્મારુતપિત્તલશ્ચ |૪૫|

Adhikarana 48 (45) · Śloka 46

સિતાસિતાઃ પીતકરક્તવર્ણા ભવન્તિ યેઽનેકવિધાસ્તુ શિમ્બાઃ ||૪૫|| યથાદિતસ્તે ગુણતઃ પ્રધાના જ્ઞેયાઃ કટૂષ્ણા રસપાકયોશ્ચ |૪૬|

Adhikarana 49 (46) · Śloka 47

સહાદ્વયં મૂલકજાશ્ચ શિમ્બાઃ કુશિમ્બિવલ્લીપ્રભવાસ્તુ શિમ્બાઃ ||૪૬|| જ્ઞેયા વિપાકે મધુરા રસે ચ બલપ્રદાઃ પિત્તનિબર્હણાશ્ચ |૪૭|

Adhikarana 50 (47) · Śloka 48

વિદાહવન્તશ્ચ ભૃશં વિરૂક્ષા વિષ્ટભ્ય જીર્યન્ત્યનિલપ્રદાશ્ચ ||૪૭|| રુચિપ્રદાશ્ચૈવ સુદુર્જરાશ્ચ સર્વે સ્મૃતા વૈદલિકાસ્તુ શિમ્બાઃ |૪૮|

Adhikarana 51 (48-49) · Śloka 50

કટુર્વિપાકે કટુકઃ કફઘ્નો વિદાહિભાવાદહિતઃ કુસુમ્ભઃ ||૪૮|| ઉષ્ણાઽતસી સ્વાદુરસાઽનિલઘ્ની પિત્તોલ્બણા સ્યાત્ કટુકા વિપાકે | પાકે રસે ચાપિ કટુઃ પ્રદિષ્ટઃ સિદ્ધાર્થકઃ શોણિતપિત્તકોપી ||૪૯|| તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષઃ કફમારુતઘ્નસ્તથાગુણશ્ચાસિતસર્ષપોઽપિ |૫૦|

Adhikarana 52 (50) · Śloka 50

અનાર્તવં વ્યાધિહતમપર્યાગતમેવ ચ | અભૂમિજં નવં ચાપિ ન ધાન્યં ગુણવત્ સ્મૃતમ્ ||૫૦||

Adhikarana 53 (51) · Śloka 51

નવં ધાન્યમભિષ્યન્દિ લઘુ સંવત્સરોષિતમ્ |૫૧|

Adhikarana 54 (51) · Śloka 51

વિદાહિ ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ વિરૂઢં દૃષ્ટિદૂષણમ્ ||૫૧||

Adhikarana 55 (52) · Śloka 52

શાલ્યાદેઃ સર્ષપાન્તસ્ય વિવિધસ્યાસ્ય ભાગશઃ | કાલપ્રમાણસંસ્કારમાત્રાઃ સમ્પરિકીર્તિતાઃ ||૫૨|| ઇતિ કુધાન્યવર્ગઃ |

Adhikarana 56 (53) · Śloka 53

અથ માંસવર્ગઃ | અત ઊર્ધ્વં માંસવર્ગાનુપદેક્ષ્યામઃ; તદ્યથા- જલેશયા, આનૂપા, ગ્રામ્યાઃ, ક્રવ્યભુજ, એકશફા, જાઙ્ગલાશ્ચેતિ ષણ્માંસવર્ગા ભવન્તિ | એતેષાં વર્ગાણામુત્તરોત્તરા પ્રધાનતમાઃ | તે પુનર્દ્વિવિધા જાઙ્ગલા આનૂપાશ્ચેતિ | તત્ર જાઙ્ગલવર્ગોઽષ્ટવિધઃ | તદ્યથા- જઙ્ઘાલા, વિષ્કિરાઃ, પ્રતુદા, ગુહાશયાઃ, પ્રસહાઃ, પર્ણમૃગા, બિલેશયા, ગ્રામ્યાશ્ચેતિ | તેષાં જઙ્ઘાલવિષ્કિરૌ પ્રધાનતમૌ ||૫૩||

Adhikarana 57 (54) · Śloka 54

તાવેણહરિણર્ક્ષકુરઙ્ગકરાલકૃતમાલશરભશ્વદંષ્ટ્રાપૃષતચારુષ્કરમૃગમાતૃકાપ્રભૃતયો જઙ્ઘાલા મૃગાઃ કષાયા મધુરા લઘવો વાતપિત્તહરાસ્તીક્ષ્ણા હૃદ્યા બસ્તિશોધનાશ્ચ ||૫૪||

Adhikarana 58 (55) · Śloka 55

કષાયમધુરો હૃદ્યઃ પિત્તાસૃક્કફરોગહા | સઙ્ગ્રાહી રોચનો બલ્યસ્તેષામેણો જ્વરાપહઃ ||૫૫||

Adhikarana 59 (56) · Śloka 56

મધુરો મધુરઃ પાકે દોષઘ્નોઽનલદીપનઃ | શીતલો બદ્ધવિણ્મૂત્ર સુગન્ધિર્હરિણો લઘુઃ ||૫૬||

Adhikarana 60 (57) · Śloka 57

એણઃ કૃષ્ણસ્તયોર્જ્ઞેયો હરિણસ્તામ્ર ઉચ્યતે | યો ન કૃષ્ણો ન તામ્રશ્ચ કુરઙ્ગઃ સોઽભિધીયતે ||૫૭||

Adhikarana 61 (58) · Śloka 58

શીતાઽસૃક્પિત્તશમની વિજ્ઞેયા મૃગમાતૃકા | સન્નિપાતક્ષયશ્વાસકાસહિક્કારુચિપ્રણુત્ ||૫૮||

Adhikarana 62 (59) · Śloka 60

લાવતિત્તિરિકપિઞ્જલવર્તીરવર્તિકાવર્તકનપ્તૃકાવાર્તીકચકોરકલવિઙ્કમયૂરક્રકરોપચક્ર- કુક્કુટસારઙ્ગશતપત્રકુતિત્તિરિકુરુવાહકયવાલકપ્રભૃતયસ્ત્ર્યાહલા વિષ્કિરાઃ ||૫૯|| લઘવઃ શીતમધુરાઃ કષાયા દોષનાશનાઃ |૬૦|

Adhikarana 63 (60) · Śloka 60

સઙ્ગ્રાહી દીપનશ્ચૈવ કષાયમધુરો લઘુઃ | લાવઃ કટુવિપાકશ્ચ સન્નિપાતે તુ પૂજિતઃ ||૬૦||

Adhikarana 64 (61-62) · Śloka 63

ઈષદ્ગુરૂષ્ણમધુરો વૃષ્યો મેધાગ્નિવર્ધનઃ | તિત્તિરિઃ સર્વદોષઘ્નો ગ્રાહી વર્ણપ્રસાદનઃ ||૬૧|| રક્તપિત્તહરઃ શીતો લઘુશ્ચાપિ કપિઞ્જલઃ | કફોત્થેષુ ચ રોગેષુ મન્દવાતે ચ શસ્યતે ||૬૨|| હિક્કાશ્વાસાનિલહરો વિશેષાદ્ગૌરતિત્તિરિઃ |૬૩|

Adhikarana 65 (63) · Śloka 64

વાતપિત્તહરા વૃષ્યા મેધાગ્નિબલવર્ધનાઃ ||૬૩|| લઘવઃ ક્રકરા હૃદ્યાસ્તથા ચૈવોપચક્રકાઃ |૬૪|

Adhikarana 66 (64) · Śloka 65

કષાયઃ સ્વાદુલવણસ્ત્વચ્યઃ કેશ્યોઽરુચૌ હિતઃ ||૬૪|| મયૂરઃ સ્વરમેધાગ્નિદૃક્શ્રોત્રેન્દ્રિયદાર્ઢ્યકૃત્ |૬૫|

Adhikarana 67 (65-66) · Śloka 66

સ્નિગ્ધોષ્ણોઽનિલહા વૃષ્યઃ સ્વેદસ્વરબલાવહઃ ||૬૫|| બૃંહણઃ કુક્કુટો વન્યસ્તદ્વદ્ગ્રામ્યો ગુરુસ્તુ સઃ | વાતરોગક્ષયવમીવિષમજ્વરનાશનઃ ||૬૬||

Adhikarana 68 (67) · Śloka 67

કપોતપારાવતભૃઙ્ગરાજપરભૃતકોયષ્ટિકકુલિઙ્ગગૃહકુલિઙ્ગગોક્ષ્વેડકડિણ્ડિમાણવકશતપત્રક- માતૃનિન્દકભેદાશિશુકસારિકાવલ્ગુલીગિરિશાલટ્વાલટ્ટૂષકસુગૃહાખઞ્જરીટહારીતદાત્યૂહપ્રભૃતયઃ , પ્રતુદાઃ ||૬૭||

Adhikarana 69 (68) · Śloka 68

કષાયમધુરા રૂક્ષાઃ ફલાહારા મરુત્કરાઃ | પિત્તશ્લેષ્મહરાઃ શીતા બદ્ધમૂત્રાલ્પવર્ચસઃ ||૬૮||

Adhikarana 70 (69) · Śloka 69

સર્વદોષકરસ્તેષાં ભેદાશી મલદૂષકઃ |૬૯|

Adhikarana 71 (69) · Śloka 69

કષાયસ્વાદુલવણો ગુરુઃ કાણકપોતકઃ ||૬૯||

Adhikarana 72 (70) · Śloka 70

રક્તપિત્તપ્રશમનઃ કષાયવિશદોઽપિ ચ | વિપાકે મધુરશ્ચાપિ ગુરુઃ પારાવતઃ સ્મૃતઃ ||૭૦||

Adhikarana 73 (71) · Śloka 71

કુલિઙ્ગો મધુરઃ સ્નિગ્ધઃ કફશુક્રવિવર્ધનઃ |૭૧|

Adhikarana 74 (71) · Śloka 71

રક્તપિત્તહરો વેશ્મકુલિઙ્ગસ્ત્વતિશુક્રલઃ ||૭૧||

Adhikarana 75 (72) · Śloka 72

સિંહવ્યાઘ્રવૃકતરક્ષ્વૃક્ષદ્વીપિમાર્જારશૃગાલમૃગેર્વારુકપ્રભૃતયો ગુહાશયાઃ ||૭૨||

Adhikarana 76 (73) · Śloka 73

મધુરા ગુરવઃ સ્નિગ્ધા બલ્યા મારુતનાશનાઃ | ઉષ્ણવીર્યા હિતા નિત્યં નેત્રગુહ્યવિકારિણામ્ ||૭૩||

Adhikarana 77 (74) · Śloka 74

કાકકઙ્કકુરરચાષભાસશશઘાત્યુલૂકચિલ્લિશ્યેનગૃધ્રપ્રભૃતયઃ પ્રસહાઃ ||૭૪||

Adhikarana 78 (75) · Śloka 75

એતે સિંહાદિભિઃ સર્વે સમાના વાયસાદયઃ | રસવીર્યવિપાકેષુ વિશેષાચ્છોષિણે હિતાઃ ||૭૫||

Adhikarana 79 (76) · Śloka 76

મદ્ગુમૂષિકવૃક્ષશાયિકાવકુશપૂતિઘાસવાનરપ્રભૃતયઃ પર્ણમૃગાઃ ||૭૬||

Adhikarana 80 (77) · Śloka 77

મધુરા ગુરવો વૃષ્યાશ્ચક્ષુષ્યાઃ શોષિણે હિતાઃ | સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાશ્ચ કાસાર્શઃશ્વાસનાશનાઃ ||૭૭||

Adhikarana 81 (78) · Śloka 78

શ્વાવિચ્છલ્યકગોધાશશવૃષદંશલોપાકલોમશકર્ણકદલીમૃગપ્રિયકાજગરસર્પમૂષિકનકુલમહાબભ્રુપ્રભૃતયો બિલેશયાઃ ||૭૮||

Adhikarana 82 (79) · Śloka 79

વર્ચોમૂત્રં સંહતં કુર્યુરેતે વીર્યે ચોષ્ણાઃ પૂર્વવત્ સ્વાદુપાકાઃ | વાતં હન્યુઃ શ્લેષ્મપિત્તે ચ કુર્યુઃ સ્નિગ્ધાઃ કાસશ્વાસકાર્શ્યાપહાશ્ચ ||૭૯||

Adhikarana 83 (80) · Śloka 80

કષાયમધુરસ્તેષાં શશઃ પિત્તકફાપહઃ | નાતિશીતલવીર્યત્વાદ્વાતસાધારણો મતઃ ||૮૦||

Adhikarana 84 (81-84) · Śloka 84

ગોધા વિપાકે મધુરા કષાયકટુકા સ્મૃતા | વાતપિત્તપ્રશમની બૃંહણી બલવર્ધની ||૮૧|| શલ્યકઃ સ્વાદુપિત્તઘ્નો લઘુઃ શીતો વિષાપહઃ | પ્રિયકો મારુતે પથ્યોઽજગરસ્ત્વર્શસાં હિતઃ ||૮૨|| દુર્નામાનિલદોષઘ્નાઃ કૃમિદૂષીવિષાપહાઃ | ચક્ષુષ્યા મધુરાઃ પાકે સર્પા મેધાગ્નિવર્ધનાઃ ||૮૩|| દર્વીકરા દીપકાશ્ચ તેષૂક્તાઃ કટુપાકિનઃ | મધુરાશ્ચાતિચક્ષુષ્યાઃ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રમારુતાઃ ||૮૪||

Adhikarana 85 (85) · Śloka 85

અશ્વાશ્વતરગોખરોષ્ટ્રબસ્તોરભ્રમેદઃપુચ્છકપ્રભૃતયો ગ્રામ્યાઃ ||૮૫||

Adhikarana 86 (86) · Śloka 86

ગ્રામ્યા વાતહરાઃ સર્વે બૃંહણાઃ કફપિત્તલાઃ | મધુરા રસપાકાભ્યાં દીપના બલવર્ધનાઃ ||૮૬||

Adhikarana 87 (87) · Śloka 87

નાતિશીતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો મન્દપિત્તકફઃ સ્મૃતઃ | છગલસ્ત્વનભિષ્યન્દી તેષાં પીનસનાશનઃ ||૮૭||

Adhikarana 88 (88) · Śloka 88

બૃંહણં માંસમૌરભ્રં પિત્તશ્લેષ્માવહં ગુરુ |૮૮|

Adhikarana 89 (88) · Śloka 88

મેદઃપુચ્છોદ્ભવં વૃષ્યમૌરભ્રસદૃશં ગુણૈઃ ||૮૮||

Adhikarana 90 (89) · Śloka 89

શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયવિષમજ્વરનાશનમ્ | શ્રમાત્યગ્નિહિતં ગવ્યં પવિત્રમનિલાપહમ્ ||૮૯||

Adhikarana 91 (90) · Śloka 90

ઔરભ્રવત્સલવણં માંસમેકશફોદ્ભવમ્ |૯૦|

Adhikarana 92 (90) · Śloka 90

અલ્પાભિષ્યન્દ્યયં વર્ગો જાઙ્ગલઃ સમુદાહૃતઃ ||૯૦||

Adhikarana 93 (91-92) · Śloka 92

દૂરે જનાન્તનિલયા દૂરે પાનીયગોચરાઃ | યે મૃગાશ્ચ વિહઙ્ગાશ્ચ તેઽલ્પાભિષ્યન્દિનો મતાઃ ||૯૧|| અતીવાસન્નનિલયાઃ સમીપોદકગોચરાઃ | યે મૃગાશ્ચ વિહઙ્ગાશ્ચ મહાભિષ્યન્દિનસ્તુ તે ||૯૨||

Adhikarana 94 (93) · Śloka 93

આનૂપવર્ગસ્તુ પઞ્ચવિધઃ | તદ્યથા- કૂલચરાઃ, પ્લવાઃ, કોષસ્થાઃ, પાદિનો, મત્સ્યાશ્ચેતિ ||૯૩||

Adhikarana 95 (94) · Śloka 94

તત્ર ગજગવયમહિષરુરુચમરસૃમરરોહિતવરાહખડ્ગિગોકર્ણકાલપુચ્છકોદ્રન્યઙ્ક્વરણ્યગવયપ્રભૃતયઃ કૂલચરાઃ પશવઃ ||૯૪||

Adhikarana 96 (95) · Śloka 95

વાતપિત્તહરા વૃષ્યા મધુરા રસપાકયોઃ | શીતલા બલિનઃ સ્નિગ્ધા મૂત્રલાઃ કફવર્ધનઃ ||૯૫||

Adhikarana 97 (96-97) · Śloka 97

વિરૂક્ષણો લેખનશ્ચ વીર્યોષ્ણઃ પિત્તદૂષણઃ | સ્વાદ્વમ્લલવણસ્તેષાં ગજઃ શ્લેષ્માનિલાપહઃ ||૯૬|| ગવયસ્ય તુ માંસં હિ સ્નિગ્ધં મધુરકાસજિત્ | વિપાકે મધુરં ચાપિ વ્યવાયસ્ય તુ વર્ધનમ્ ||૯૭||

Adhikarana 98 (98) · Śloka 98

સ્નિગ્ધોષ્ણમધુરો વૃષ્યો મહિષસ્તર્પણો ગુરુઃ | નિદ્રાપુંસ્ત્વબલસ્તન્યવર્ધનો માંસદાર્ઢ્યકૃત્ ||૯૮||

Adhikarana 99 (99-104) · Śloka 104

રુરોર્માંસં સમધુરં કષાયાનુરસં સ્મૃતમ્ | વાતપિત્તોપશમનં ગુરુ શુક્રવિવર્ધનમ્ ||૯૯|| તથા ચમરમાંસં તુ સ્નિગ્ધં મધુરકાસજિત્ | વિપાકે મધુરં ચાપિ વાતપિત્તપ્રણાશનમ્ ||૧૦૦|| સૃમરસ્ય તુ માંસં ચ કષાયાનુરસં સ્મૃતમ્ | વાતપિત્તોપશમનં ગુરુ શુક્રવિવર્ધનમ્ ||૧૦૧|| સ્વેદનં બૃંહણં વૃષ્યં શીતલં તર્પણં ગુરુ | શ્રમાનિલહરં સ્નિગ્ધં વારાહં બલવર્ધનમ્ ||૧૦૨|| કફઘ્નં ખડ્ગિપિશિતં કષાયમનિલાપહમ્ | પિત્ર્યં પવિત્રમાયુષ્યં બદ્ધમૂત્રં વિરૂક્ષણમ્ ||૧૦૩|| ગોકર્ણમાંસં મધુરં સ્નિગ્ધં મૃદુ કફાવહમ્ | વિપાકે મધુરં ચાપિ રક્તપિત્તવિનાશનમ્ ||૧૦૪||

Adhikarana 100 (105) · Śloka 105

હંસસારસક્રૌઞ્ચચક્રવાકકુરરકાદમ્બકારણ્ડવજીવઞ્જીવકબકબલાકાપુણ્ડરીકપ્લવશરારીમુખ- નન્દીમુખમદ્ગૂત્ક્રોશકાચાક્ષમલ્લિકાક્ષશુક્લાક્ષપુષ્કરશાયિકાકોનાલકામ્બુકુક્કુટિકામેઘરાવશ્વેતવારલપ્રભૃતયઃ પ્લવાઃ સઙ્ઘાતચારિણઃ ||૧૦૫||

Adhikarana 101 (106) · Śloka 106

રક્તપિત્તહરાઃ શીતાઃ સ્નિગ્ધા વૃષ્યા મરુજ્જિતઃ | સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાશ્ચ મધુરા રસપાકયોઃ ||૧૦૬||

Adhikarana 102 (107) · Śloka 107

ગુરૂષ્ણમધુરઃ સ્નિગ્ધઃ સ્વરવર્ણબલપ્રદઃ | બૃંહણઃ શુક્રલસ્તેષાં હંસો વાતવિકારનુત્ ||૧૦૭||

Adhikarana 103 (108) · Śloka 108

શઙ્ખશઙ્ખનકશુક્તિશમ્બૂકભલ્લૂકપ્રભૃતયઃ કોશસ્થાઃ ||૧૦૮||

Adhikarana 104 (109) · Śloka 109

કૂર્મકુમ્ભીરકર્કટકકૃષ્ણકર્કટકશિશુમારપ્રભૃતયઃ પાદિનઃ ||૧૦૯||

Adhikarana 105 (110) · Śloka 110

શઙ્ખકૂર્માદયઃ સ્વાદુરસપાકા મરુન્નુદઃ | શીતાઃ સ્નિગ્ધા હિતાઃ પિત્તે વર્ચસ્યાઃ શ્લેષ્મવર્ધનાઃ ||૧૧૦||

Adhikarana 106 (111) · Śloka 111

કૃષ્ણકર્કટકસ્તેષાં બલ્યઃ કોષ્ણોઽનિલાપહઃ | શુક્લઃ સન્ધાનકૃત્ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રોઽનિલપિત્તહા ||૧૧૧||

Adhikarana 107 (112) · Śloka 112

મત્સ્યાસ્તુ દ્વિવિધા નાદેયાઃ સામુદ્રાશ્ચ ||૧૧૨||

Adhikarana 108 (113) · Śloka 113

તત્ર નાદેયાઃ- રોહિતપાઠીનપાટલારાજીવવર્મિગોમત્સ્યકૃષ્ણમત્સ્યવાગુઞ્જારમુરલસહસ્રદંષ્ટ્રપ્રભૃતયઃ ||૧૧૩||

Adhikarana 109 (114) · Śloka 114

નાદેયા મધુરા મત્સ્યા ગુરવો મારુતાપહાઃ | રક્તપિત્તકરાશ્ચોષ્ણા વૃષ્યાઃ સ્નિગ્ધાલ્પવર્ચસઃ ||૧૧૪||

Adhikarana 110 (115) · Śloka 115

કષાયાનુરસસ્તેષાં શષ્પશૈવાલભોજનઃ | રોહિતો મારુતહરો નાત્યર્થં પિત્તકોપનઃ ||૧૧૫||

Adhikarana 111 (116) · Śloka 116

પાઠીનઃ શ્લેષ્મલો વૃષ્યો નિદ્રાલુઃ પિશિતાશનઃ | દૂષયેદ્રક્તપિત્તં તુ કુષ્ઠરોગં કરોત્યસૌ | મુરલો બૃંહણો વૃષ્યઃ સ્તન્યશ્લેષ્મકરસ્તથા ||૧૧૬||

Adhikarana 112 (117) · Śloka 117

સરસ્તડાગસમ્ભૂતાઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્વાદુરસાઃ સ્મૃતાઃ | મહાહ્રદેષુ બલિનઃ, સ્વલ્પેઽમ્ભસ્યબલાઃ સ્મૃતાઃ ||૧૧૭||

Adhikarana 113 (118) · Śloka 118

તિમિતિમિઙ્ગિલકુલિશપાકમત્સ્યનિરુલનન્દિવાર(રુ)લકમકરગર્ગરચન્દ્રકમહામીનરાજીવપ્રભૃતયઃ સામુદ્રાઃ ||૧૧૮||

Adhikarana 114 (119) · Śloka 120

સામુદ્રા ગુરવઃ સ્નિગ્ધા મધુરા નાતિપિત્તલાઃ | ઉષ્ણા વાતહરા વૃષ્યા વર્ચસ્યાઃ શ્લેષ્મવર્ધનાઃ ||૧૧૯|| બલાવહા વિશેષેણ માંસાશિત્વાત્ સમુદ્રજાઃ |૧૨૦|

Adhikarana 115 (120-121) · Śloka 121

સમુદ્રજેભ્યો નાદેયા બૃંહણત્વાદ્ગુણોત્તરાઃ ||૧૨૦|| તેષામપ્યનિલઘ્નત્વાચ્ચૌણ્ટ્યકૌપ્યૌ ગુણોત્તરૌ | સ્નિગ્ધત્વાત્ સ્વાદુપાકત્વાત્તયોર્વાપ્યા ગુણાધિકાઃ ||૧૨૧||

Adhikarana 116 (122-125) · Śloka 125

નાદેયા ગુરવો મધ્યે યસ્માત્ પુચ્છાસ્યચારિણઃ | સરસ્તડાગજાનાં તુ વિશેષેણ શિરો લઘુ ||૧૨૨|| અદૂરગોચરા યસ્માત્તસ્માદુત્સોદપાનજાઃ | કિઞ્ચિન્મુક્ત્વા શિરોદેશમત્યર્થં ગુરવસ્તુ તે ||૧૨૩|| અધસ્તાદ્ગુરવો જ્ઞેયા મત્સ્યાઃ સાગરસમ્ભવાઃ | ઉરોવિચરણાત્તેષાં પૂર્વમઙ્ગં લઘુ સ્મૃતમ્ ||૧૨૪|| ઇત્યાનૂપો મહાષ્યન્દી માંસવર્ગ ઉદીરિતઃ ||૧૨૫||

Adhikarana 117 (126) · Śloka 126

તત્ર શુષ્કપૂતિવ્યાધિવિષસર્પહતદિગ્ધવિદ્ધજીર્ણકૃશબાલાનામસાત્મ્યચારિણાં ચ માંસાન્યભક્ષ્યાણિ, યસ્માદ્વિગતવ્યાપન્નાપહતપરિણતાલ્પાસમ્પૂર્ણવીર્યત્વાદ્દોષકરાણિ ભવન્તિ; એભ્યોઽન્યેષામુપાદેયં માંસમિતિ ||૧૨૬||

Adhikarana 118 (127-128) · Śloka 128

અરોચકં પ્રતિશ્યાયં ગુરુ શુષ્કં પ્રકીર્તિતમ્ | વિષવ્યાધિહતં મૃત્યું બાલં છર્દિં ચ કોપયેત્ ||૧૨૭|| કાસશ્વાસકરં વૃદ્ધં ત્રિદોષં વ્યાધિદૂષિતમ્ | ક્લિન્નમુત્ક્લેશજનનં કૃશં વાતપ્રકોપણમ્ ||૧૨૮||

Adhikarana 119 (129) · Śloka 129

સ્ત્રિયશ્ચતુષ્પાત્સુ, પુમાંસો વિહઙ્ગેષુ, મહાશરીરેષ્વલ્પશરીરાઃ, અલ્પશરીરેષુ મહાશરીરાઃ, પ્રધાનતમાઃ; એવમેકજાતીયાનાં મહાશરીરેભ્યઃ કૃશશરીરાઃપ્રધાનતમાઃ ||૧૨૯||

Adhikarana 120 (130-133) · Śloka 133

સ્થાનાદિકૃતં માંસસ્ય ગુરુલાઘવમુપદેક્ષ્યામઃ | તદ્યથા- રક્તાદિષુ શુક્રાન્તેષુ ધાતુષૂત્તરોત્તરા ગુરુતરાઃ, તથા સક્થિસ્કન્ધક્રોડશિરઃપાદકરકટીપૃષ્ઠચર્મકાલેયકયકૃદન્ત્રાણિ ||૧૩૦|| શિરઃસ્કન્ધં કટી પૃષ્ઠં સક્થિની ચાત્મપક્ષયોઃ | ગુરુ પૂર્વં વિજાનીયાદ્ધાતવસ્તુ યથોત્તરમ્ ||૧૩૧|| સર્વસ્ય પ્રાણિનો દેહે મધ્યો ગુરુરુદાહૃતઃ | પૂર્વભાગો ગુરુઃ પુંસામધોભાગસ્તુ યોષિતામ્ ||૧૩૨|| ઉરોગ્રીવં વિહઙ્ગાનાં વિશેષેણ ગુરુ સ્મૃતમ્ | પક્ષોત્ક્ષેપાત્સમો દૃષ્ટો મધ્યભાગસ્તુ પક્ષિણામ્ ||૧૩૩||

Adhikarana 121 (134) · Śloka 135

અતીવ રૂક્ષં માંસં તુ વિહઙ્ગાનાં ફલાશિનામ્ | બૃંહણં માંસમત્યર્થં ખગાનાં પિશિતાશિનામ્ ||૧૩૪|| મત્સ્યાશિનાં પિત્તકરં વાતઘ્નં ધાન્યચારિનામ્ |૧૩૫|

Adhikarana 122 (135-136) · Śloka 136

જલજાનૂપજા ગ્રામ્યા ક્રચ્યાદૈકશફાસ્તથા ||૧૩૫|| પ્રસહા બિલવાસાશ્ચ યે ચ જઙ્ઘાલસઞ્જ્ઞિતાઃ | પ્રતુદા વિષ્કિરાશ્ચૈવ લઘવઃ સ્યુર્યથોત્તરમ્ | અલ્પાભિષ્યન્દિનશ્ચૈવ યથાપૂર્વમતોઽન્યથા ||૧૩૬||

Adhikarana 123 (137) · Śloka 137

પ્રામાણાધિકાસ્તુ સ્વજાતાવલ્પસારા ગુરવશ્ચ | સર્વપ્રાણિનાં સર્વશરીરેભ્યઃ પ્રધાનતમા ભવન્તિ યકૃત્પ્રદેશવર્તિનસ્તાનાદદીત; પ્રધાનાલાભે મધ્યમવયસ્કં સદ્યસ્કમક્લિષ્ટમુપાદેયં માંસમિતિ ||૧૩૭||

Adhikarana 124 (138) · Śloka 138

ભવતિ ચાત્ર- ચરઃ શરીરાવયવાઃ સ્વભાવો ધાતવઃ ક્રિયા | લિઙ્ગં પ્રમાણં સંસ્કારો માત્રા ચાસ્મિન્ પરીક્ષ્યતે ||૧૩૮|| ઇતિ માંસવર્ગઃ |

Adhikarana 125 (139) · Śloka 139

અથ ફલવર્ગઃ | અત ઊર્ધ્વં ફલાન્યુપદેક્ષ્યામઃ | તદ્યથા- દાડિમામલકબદરકોલકર્કન્ધુસૌવીરસિઞ્ચિતિકાફલકપિત્થમાતુલુઙ્ગામ્રામ્રાતકકરમર્દપ્રિયાલનારઙ્ગ- જમ્બીરલકુચભવ્યપારાવતવેત્રફલપ્રાચીનામલકતિન્તિડીકનીપકોશામ્રામ્લીકાપ્રભૃતીનિ ||૧૩૯||

Adhikarana 126 (140) · Śloka 140

અમ્લાનિ રસતઃ પાકે ગુરૂણ્યુષ્ણાનિ વીર્યતઃ | પિત્તલાન્યનિલઘ્નાનિ કફોત્ક્લેશકરાણિ ચ ||૧૪૦||

Adhikarana 127 (141-142) · Śloka 142

કષાયાનુરસં તેષાં દાડિમં નાતિપિત્તલમ્ | દીપનીયં રુચિકરં હૃદ્યં વર્ચોવિબન્ધનમ્ ||૧૪૧|| દ્વિવિધં તત્તુ વિજ્ઞેયં મધુરં ચામ્લમેવ ચ | ત્રિદોષઘ્નં તુ મધુરમમ્લં વાતકફાપહમ્ ||૧૪૨||

Adhikarana 128 (143-148) · Śloka 148

અમ્લં સમધુરં તિક્તં કષાયં કટુકં સરમ્ | ચક્ષુષ્યં સર્વદોષઘ્નં વૃષ્યમામલકીફલમ્ ||૧૪૩|| હન્તિ વાતં તદમ્લત્વાત્ પિત્તં માધુર્યશૈત્યતઃ | કફં રૂક્ષકષાયત્વાત્ ફલેભ્યોઽભ્યધિકં ચ તત્ ||૧૪૪|| કર્કન્ધુકોલબદરમામં પિત્તકફાવહમ્ | પક્વં પિત્તાનિલહરં સ્નિગ્ધં સમધુરં સરમ્ ||૧૪૫|| પુરાતનં તૃટ્શમનં શ્રમઘ્નં દીપનં લઘુ | સૌવીરં બદરં સ્નિગ્ધં મધુરં વાતપિત્તજિત્ ||૧૪૬|| કષાયં સ્વાદુ સઙ્ગ્રાહિ શીતં સિઞ્ચિતિકાફલમ્ | આમં કપિત્થમસ્વર્યં કફઘ્નં ગ્રાહિ વાતલમ્ ||૧૪૭|| કફાનિલહરં પક્વં મધુરામ્લરસં ગુરુ | શ્વાસકાસારુચિહરં તૃષ્ણાઘ્નં કણ્ઠશોધનમ્ ||૧૪૮||

Adhikarana 130 (149-151) · Śloka 152

લઘ્વમ્લં દીપનં હૃદ્યં માતુલુઙ્ગમુદાહૃતમ્ | ત્વક્ તિક્તા દુર્જરા તસ્ય વાતક્રિમિકફાપહા ||૧૪૯|| સ્વાદુ શીતં ગુરુ સ્નિગ્ધં માંસં મારુતપિત્તજિત્ | મેધ્યં શૂલાનિલચ્છર્દિકફારોચકનાશનમ્ ||૧૫૦|| દીપનં લઘુ સઙ્ગ્રાહિ ગુલ્માર્શોઘ્નં તુ કેસરમ્ | શૂલાજીર્ણવિબન્ધેષુ મન્દેઽગ્નૌ કફમારુતે ||૧૫૧|| અરુચૌ ચ વિશેષેણ રસસ્તસ્યોપદિશ્યતે |૧૫૨|

Adhikarana 131 (152-154) · Śloka 155

પિત્તાનિલકરં બાલં પિત્તલં બદ્ધકેસરમ્ ||૧૫૨|| હૃદ્યં વર્ણકરં રુચ્યં રક્તમાંસબલપ્રદમ્ | કષાયાનુરસં સ્વાદુ વાતઘ્નં બૃંહણં ગુરુ ||૧૫૩|| પિત્તાવિરોધિ સમ્પક્વમામ્રં શુક્રવિવર્ધનમ્ | બૃંહણં મધુરં બલ્યં ગુરુ વિષ્ટભ્ય જીર્યતિ ||૧૫૪|| આમ્રાતકફલં વૃષ્યં સસ્નેહં શ્લેષ્મવર્ધનમ્ |૧૫૫|

Adhikarana 132 (155) · Śloka 155

ત્રિદોષવિષ્ટમ્ભકરં લકુચં શુક્રનાશનમ્ ||૧૫૫||

Adhikarana 133 (156-162) · Śloka 162

અમ્લં તૃષાપહં રુચ્યં પિત્તકૃત્ કરમર્દકમ્ | વાતપિત્તહરં વૃષ્યં પ્રિયાલં ગુરુ શીતલમ્ ||૧૫૬|| હૃદ્યં સ્વાદુ કષાયામ્લં ભવ્યમાસ્યવિશોધનમ્ | પિત્તશ્લેષ્મહરં ગ્રાહિ ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્ ||૧૫૭|| પારાવતં સમધુરં રુચ્યમત્યગ્નિવાતનુત્ | ગરદોષહરં નીપં પ્રાચીનામલકં તથા ||૧૫૮|| વાતાપહં તિન્તિડીકમામં પિત્તબલાસકૃત્ | ગ્રાહ્યુષ્ણં દીપનં રુચ્યં સમ્પક્વં કફવાતનુત્ ||૧૫૯|| તસ્માદલ્પાન્તરગુણં કોશામ્રફલમુચ્યતે | અમ્લીકાયાઃ ફલં પક્વં તદ્વદ્ભેદિ તુ કેવલમ્ ||૧૬૦|| અમ્લં સમધુરં હૃદ્યં વિશદં ભક્તરોચનમ્ | વાતઘ્નં દુર્જરં પ્રોક્તં નારઙ્ગસ્ય ફલં ગુરુ ||૧૬૧|| તૃષ્ણાશૂલકફોત્ક્લેશચ્છર્દિશ્વાસનિવારણમ્ | વાતશ્લેષ્મવિબન્ધઘ્નં જમ્બીરં ગુરુ પિત્તકૃત્ | ઐરાવતં દન્તશઠમમ્લં શોણિતપિત્તકૃત્ ||૧૬૨||

Adhikarana 134 (163) · Śloka 163

ક્ષીરવૃક્ષફલજામ્બવરાજાદનતોદનશીતફલતિન્દુકબકુલધન્વનાશ્મન્તકાશ્વકર્ણફલ્ગુ- પરૂષકગાઙ્ગેરુકીપુષ્કરવર્તિબિલ્વબિમ્બીપ્રભૃતીનિ ||૧૬૩||

Adhikarana 135 (164) · Śloka 164

ફલાન્યેતાનિ શીતાનિ કફપિત્તહરાણિ ચ | સઙ્ગ્રાહકાણિ રૂક્ષાણિ કષાયમધુરાણિ ચ ||૧૬૪||

Adhikarana 136 (164-176) · Śloka 176

ક્ષીરવૃક્ષફલં તેષાં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્ | કષાયં મધુરં સામ્લં નાતિમારુતકોપનમ્ ||૧૬૫|| અત્યર્થં વાતલં ગ્રાહિ જામ્બવં કફપિત્તજિત્ | સ્નિગ્ધં સ્વાદુ કષાયં ચ રાજાદનફલં ગુરુ ||૧૬૬|| કષાયં મધુરં રૂક્ષં તોદનં કફવાતજિત્ | અમ્લોષ્ણં લઘુ સઙ્ગ્રાહિ સ્નિગ્ધં પિત્તાગ્નિવર્ધનમ્ ||૧૬૭|| આમં કષાયં સઙ્ગ્રાહિ તિન્દુકં વાતકોપનમ્ | વિપાકે ગુરુ સમ્પક્વં મધુરં કફપિત્તજિત્ ||૧૬૮|| મધુરં ચ કષાયં ચ સ્નિગ્ધં સઙ્ગ્રાહિ બાકુલમ્ | સ્થિરીકરં ચ દન્તાનાં વિશદં ફલમુચ્યતે ||૧૬૯|| સકષાયં હિમં સ્વાદુ ધાન્વનં કફવાતજિત્ | તદ્વદ્ગાઙ્ગેરુકં વિદ્યાદશ્મન્તકફલાનિ ચ ||૧૭૦|| વિષ્ટમ્ભિ મધુરં સ્નિગ્ધં ફલ્ગુજં તર્પણં ગુરુ | અત્યમ્લમીષન્મધુરં કષાયાનુરસં લઘુ ||૧૭૧|| વાતઘ્નં પિત્તજનમામં વિદ્યાત્ પરુષકમ્ | તદેવ પક્વં મધુરં વાતપિત્તનિબર્હણમ્ ||૧૭૨|| વિપાકે મધુરં શીતં રક્તપિત્તપ્રસાદનમ્ | પૌષ્કરં સ્વાદુ વિષ્ટમ્ભિ બલ્યં કફકરં ફલમ્ ||૧૭૩|| કફાનિલહરં તીક્ષ્ણં સ્નિગ્ધં સઙ્ગ્રાહિ દીપનમ્ | કટુતિક્તકષાયોષ્ણં બાલં બિલ્વમુદાહૃતમ્ ||૧૭૪|| વિદ્યાત્તદેવ સમ્પક્વં મધુરાનુરસં ગુરુ | વિદાહિ વિષ્ટમ્ભકરં દોષકૃત્ પૂતિમારુતમ્ ||૧૭૫|| બિમ્બીફલં સાશ્વકર્ણં સ્તન્યકૃત્ કફપિત્તજિત્ | તૃડ્દાહજ્વરપિત્તાસૃક્કાસશ્વાસક્ષયાપહમ્ ||૧૭૬||

Adhikarana 137 (177) · Śloka 177

તાલનાલિકેરપનસમોચપ્રભૃતીનિ ||૧૭૭||

Adhikarana 138 (178) · Śloka 178

સ્વાદુપાકરસાન્યાહુર્વાતપિત્તહરાણિ ચ | બલપ્રદાનિ સ્નિગ્ધાનિ બૃંહણાનિ હિમાનિ ચ ||૧૭૮||

Adhikarana 139 (179-181) · Śloka 181

ફલં સ્વાદુરસં તેષાં તાલજં ગુરુ પિત્તજિત્ | તદ્બીજં સ્વાદુપાકં તુ મૂત્રલં વાતપિત્તજિત્ ||૧૭૯|| નાલિકેરં ગુરુ સ્નિગ્ધં પિત્તઘ્નં સ્વાદુ શીતલમ્ | બલમાંસપ્રદં હૃદ્યં બૃંહણં બસ્તિશોધનમ્ ||૧૮૦|| પનસં સકષાયં તુ સ્નિગ્ધં સ્વાદુરસં ગુરુ | મૌચં સ્વાદુરસં પ્રોક્તં કષાયં નાતિશીતલમ્ | રક્તપિત્તહરં વૃષ્યં રુચ્યં શ્લેષ્મકરં ગુરુ ||૧૮૧||

Adhikarana 140 (182) · Śloka 182

દ્રાક્ષાકાશ્મર્યમધૂકપુષ્પખર્જૂરપ્રભૃતીનિ ||૧૮૨||

Adhikarana 141 (183) · Śloka 183

રક્તપિત્તહરાણ્યાહુર્ગુરૂણિ મધુરાણિ ચ |૧૮૩|

Adhikarana 142 (183-186) · Śloka 186

તેષાં દ્રાક્ષા સરા સ્વર્યા મધુરા સ્નિગ્ધશીતલા ||૧૮૩|| રક્તપિત્તજ્વરશ્વાસતૃષ્ણાદાહક્ષયાપહા | હૃદ્યં મૂત્રવિબન્ધઘ્નં પિત્તાસૃગ્વાતનાશનમ્ ||૧૮૪|| કેશ્યં રસાયનં મેધ્યં કાશ્મર્યં ફલમુચ્યતે | ક્ષતક્ષયાપહં હૃદ્યં શીતલં તર્પણં ગુરુ ||૧૮૫|| રસે પાકે ચ મધુરં ખાર્જૂરં રક્તપિત્તનુત્ | બૃંહણીયમહૃદ્યં ચ મધૂકકુસુમં ગુરુ | વાતપિત્તોપશમનં ફલં તસ્યોપદિશ્યતે ||૧૮૬||

Adhikarana 143 (187) · Śloka 187

વાતામાક્ષોડાભિષુકનિચુલપિચુનિકોચકોરુમાણપ્રભૃતીનિ ||૧૮૭||

Adhikarana 144 (188) · Śloka 188

પિત્તશ્લેષ્મહરાણ્યાહુઃ સ્નિગ્ધોષ્ણાનિ ગુરૂણિ ચ | બૃંહણાન્યનિલઘ્નાનિ બલ્યાનિ મધુરાણિ ચ ||૧૮૮||

Adhikarana 145 (189) · Śloka 189

કષાયં કફપિત્તઘ્નં કિઞ્ચિત્તિક્તં રુચિપ્રદમ્ | હૃદ્યં સુગન્ધિ વિશદં લવલીફલમુચ્યતે ||૧૮૯||

Adhikarana 146 (190) · Śloka 191

વસિરં શીતપાક્યં ચ સારુષ્કરનિબન્ધનમ્ | વિષ્ટમ્ભિ દુર્જરં રૂક્ષં શીતલં વાતકોપનમ્ ||૧૯૦|| વિપાકે મધુરં ચાપિ રક્તપિત્તપ્રસાદનન્ |૧૯૧|

Adhikarana 147 (191-193) · Śloka 193

ઐરાવતં દન્તશઠમમ્લં શોણિતપિત્તકૃત્ ||૧૯૧|| શીતં કષાયં મધુરં ટઙ્કં મારુતકૃદ્ગુરુ | સ્નિગ્ધોષ્ણં તિક્તમધુરં વાતશ્લેષ્મઘ્નમૈઙ્ગુદમ્ ||૧૯૨|| શમીફલં ગુરુ સ્વાદુ રૂક્ષોષ્ણં કેશનાશનમ્ | ગુરુ શ્લેષ્માતકફલં કફકૃન્મધુરં હિમમ્ ||૧૯૩||

Adhikarana 148 (194) · Śloka 194

કરીરાક્ષિકપીલૂનિ તૃણશૂન્યફલાનિ ચ | સ્વાદુતિક્તકટૂષ્ણાનિ કફવાતહરાણિ ચ ||૧૯૪||

Adhikarana 149 (195) · Śloka 195

તિક્તં પિન્ત્તકરં તેષાં સરં કટુવિપાકિ ચ | તીક્ષ્ણોષ્ણં કટુકં પીલુ સસ્નેહં કફવાતજિત્ ||૧૯૫||

Adhikarana 150 (196) · Śloka 196

આરુષ્કરં તૌવરકં કષાયં કટુપાકિ ચ | ઉષ્ણં કૃમિજ્વરાનાહમેહોદાવર્તનાશનમ્ | કુષ્ઠગુલ્મોદરાર્શોઘ્નં કટુપાકિ તથૈવ ચ ||૧૯૬||

Adhikarana 151 (197-198) · Śloka 198

કરઞ્જકિંશુકારિષ્ટફલં જન્તુપ્રમેહનુત્ | અઙ્કોલસ્ય ફલં વિસ્રં ગુરુ શ્લેષ્મહરં હિમમ્ ||૧૯૭|| રૂક્ષોષ્ણં કટુકં પાકે લઘુ વાતકફાપહમ્ | તિક્તમીષદ્વિષહિતં વિડઙ્ગં કૃમિનાશનમ્ ||૧૯૮||

Adhikarana 152 (199) · Śloka 199

વ્રણ્યમુષ્ણં સરં મેધ્યં દોષઘ્નં શોફકુષ્ઠનુત્ | કષાયં દીપનં ચામ્લં ચક્ષુષ્યં ચાભયાફલમ્ ||૧૯૯||

Adhikarana 153 (200) · Śloka 200

ભેદનં લઘુ રૂક્ષોષ્ણં વૈસ્વર્યક્રિમિનાશનમ્ | ચક્ષુષ્યં સ્વાદુપાક્યાક્ષં કષાયં કફપિત્તજિત્ ||૨૦૦||

Adhikarana 154 (201) · Śloka 201

કફપિત્તહરં રૂક્ષં વક્ત્રક્લેદમલાપહમ્ | કષાયમીષન્મધુરં કિઞ્ચિત્ પૂગફલં સરમ્ ||૨૦૧||

Adhikarana 155 (202) · Śloka 203

જાતીકોશોઽથ કર્પૂરં જાતીકટુકયોઃ ફલમ્ | કક્કો(ઙ્કો)લકં લવઙ્ગં ચ તિક્તં કટુ કફાપહમ્ ||૨૦૨|| લઘુ તૃષ્ણાપહં વક્ત્રક્લેદદૌર્ગન્ધ્યનાશનમ્ |૨૦૩|

Adhikarana 156 (203) · Śloka 204

સતિક્તઃ સુરભિઃ શીતઃ કર્પૂરો લઘુ લેખનઃ ||૨૦૩|| તૃષ્ણાયાં મુખશોષે ચ વૈરસ્યે ચાપિ પૂજિતઃ |૨૦૪|

Adhikarana 157 (204) · Śloka 204

લતાકસ્તૂરિકા તદ્વચ્છીતા બસ્તિવિશોધની ||૨૦૪||

Adhikarana 158 (205-207) · Śloka 207

પ્રિયાલમજ્જા મધુરો વૃષ્યઃ પિત્તાનિલાપહઃ | બૈભીતકો મદકરઃ કફમારુતનાશનઃ ||૨૦૫|| કષાયમધુરો મજ્જા કોલાનાં પિત્તનાશનઃ | તૃષ્ણાચ્છર્દ્યનિલઘ્નશ્ચ તદ્વદામલકસ્ય ચ ||૨૦૬|| બીજપૂરકશમ્યાકમજ્જા કોશામ્રસમ્ભવઃ | સ્વાદુપાકોઽગ્નિબલદઃ સ્નિગ્ધઃ પિત્તાનિલાપહઃ ||૨૦૭||

Adhikarana 159 (208) · Śloka 208

યસ્ય યસ્ય ફલસ્યેહ વીર્યં ભવતિ યાદૃશમ્ | તસ્ય તસ્યૈવ વીર્યેણ મજ્જાનમપિ નિર્દિશેત્ ||૨૦૮||

Adhikarana 160 (209) · Śloka 209

ફલેષુ પરિપક્વં યદ્ગુણવત્તદુદાહૃતમ્ | બિલ્વાદન્યત્ર વિજ્ઞેયમામં તદ્ધિ ગુણોત્તરમ્ | ગ્રાહ્યુષ્ણં દીપનં તદ્ધિ કષાયકટુતિક્તકમ્ ||૨૦૯||

Adhikarana 161 (210) · Śloka 210

વ્યાધિતં કૃમિજુષ્ટં ચ પાકાતીતમકાલજમ્ | વર્જનીયં ફલં સર્વમપર્યાગતમેવ ચ ||૨૧૦|| ઇતિ ફલવર્ગઃ |

Adhikarana 162 (211) · Śloka 211

અથ શાકવર્ગઃ | શાકાન્યત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ | તત્ર પુષ્પફલાલાબુકાલિન્દકપ્રભૃતીનિ ||૨૧૧||

Adhikarana 163 (212) · Śloka 212

પિત્તઘ્નાન્યનિલં કુર્યુસ્તથા મન્દકફાનિ ચ | સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ સ્વાદુપાકરસાનિ ચ ||૨૧૨||

Adhikarana 164 (213-215) · Śloka 215

પિત્તઘ્નં તેષુ કૂષ્માણ્ડં બાલં મધ્યં કફાવહમ્ | શુક્લં લઘૂષ્ણં સક્ષારં દીપનં બસ્તિશોધનમ્ ||૨૧૩|| સર્વદોષહરં હૃદ્યં પથ્યં ચેતોવિકારિણામ્ | દૃષ્ટિશુક્રક્ષયકરં કાલિન્દં કફવાતકૃત્ ||૨૧૪|| અલાબુર્ભિન્નવિટ્કા તુ રૂક્ષા ગુર્વ્યતિશીતલા | તિક્તાલાબુરહૃદ્યા તુ વામિની વાતપિત્તજિત્ ||૨૧૫||

Adhikarana 165 (216) · Śloka 216

ત્રપુસૈર્વારુકર્કારુકશીર્ણવૃન્તપ્રભૃતીનિ ||૨૧૬||

Adhikarana 166 (217) · Śloka 217

સ્વાદુતિક્તરસાન્યાહુઃ કફવાતકરાણિ ચ | સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ રક્તપિત્તહરાણિ ચ ||૨૧૭||

Adhikarana 167 (218-219) · Śloka 219

બાલં સનીલં ત્રપુસં તેષાં પિત્તહરં સ્મૃતમ્ | તત્પાણ્ડુ કફકૃજ્જીર્ણમમ્લં વાતકફાપહમ્ ||૨૧૮|| એર્વારુકં સકર્કારુ સમ્પક્વં કફવાતકૃત્ | સક્ષારં મધુરં રુચ્યં દીપનં નાતિપિત્તલમ્ ||૨૧૯||

Adhikarana 168 (220) · Śloka 220

સક્ષારં મધુરં ચૈવ શીર્ણવૃન્તં કફાપહમ્ | ભેદનં દીપનં હૃદ્યમાનાહાષ્ઠીલનુલ્લઘુ ||૨૨૦||

Adhikarana 169 (221) · Śloka 221

પિપ્પલીમરિચશૃઙ્ગવેરાર્દ્રકહિઙ્ગુજીરકકુસ્તુમ્બુરુજમ્બીરસુમુખસુરસાર્જકભૂસ્તૃણસુગન્ધક- કાસમર્દકકાલમાલકુઠેરકક્ષવકખરપુષ્પશિગ્રુમધુશિગ્રુફણિજ્ઝકસર્ષપરાજિકાકુલાહલાવગુત્થગણ્ડીરતિલપર્ણિકા- વર્ષાભૂચિત્રકમૂલકલશુનકલાયપલાણ્ડુપ્રભૃતીનિ ||૨૨૧||

Adhikarana 170 (222) · Śloka 222

કટૂન્યુષ્ણાનિ રુચ્યાનિ વાતશ્લેષ્મહરાણિ ચ | કૃતાન્નેષૂપયુજ્યન્તે સંસ્કારાર્થમનેકધા ||૨૨૨||

Adhikarana 171 (223) · Śloka 223

તેષાં ગુર્વી સ્વાદુશીતા પિપ્પલ્યાર્દ્રા કફાવહા | શુષ્કા કફાનિલઘ્ની સા વૃષ્યા પિત્તાવિરોધિની ||૨૨૩||

Adhikarana 172 (224-225) · Śloka 225

સ્વાદુપાક્યાર્દ્રમરિચં ગુરુ શ્લેષ્મપ્રસેકિ ચ | કટૂષ્ણં લઘુ તચ્છુષ્કમવૃષ્યં કફવાતજિત્ ||૨૨૪|| નાત્યુષ્ણં નાતિશીતં ચ વીર્યતો મરિચં સિતમ્ | ગુણવન્મરિચેભ્યશ્ચ ચક્ષુષ્યં ચ વિશેષતઃ ||૨૨૫||

Adhikarana 173 (226-228) · Śloka 228

નાગરં કફવાતઘ્નં વિપાકે મધુરં કટુ | વૃષ્યોષ્ણં રોચનં હૃદ્યં સસ્નેહં લઘુ દીપનમ્ ||૨૨૬|| કફાનિલહરં સ્વર્યં વિબન્ધાનાહશૂલનુત્ | કટૂષ્ણં રોચનં હૃદ્યં વૃષ્યં ચૈવાર્દ્રકં સ્મૃતમ્ ||૨૨૭|| લઘૂષ્ણં પાચનં હિઙ્ગુ દીપનં કફવાતજિત્ | કટુ સ્નિગ્ધં સરં તીક્ષ્ણં શૂલાજીર્ણવિબન્ધનુત્ ||૨૨૮||

Adhikarana 174 (229) · Śloka 230

તીક્ષ્ણોષ્ણં કટુકં પાકે રુચ્યં પિત્તાગ્નિવર્ધનમ્ | કટુ શ્લેષ્માનિલહરં ગન્ધાઢ્યં જીરકદ્વયમ્ ||૨૨૯|| કારવી કરવી તદ્વદ્વિજ્ઞેયા સોપકુઞ્ચિકા |૨૩૦|

Adhikarana 175 (230-231) · Śloka 232

ભક્ષ્યવ્યઞ્જનભોજ્યેષુ વિવિધેષ્વવચારિતા ||૨૩૦|| આર્દ્રા કુસ્તુમ્બરી કુર્યાત્ સ્વાદુસૌગન્ધ્યહૃદ્યતામ્ | સા શુષ્કા મધુરા પાકે સ્નિગ્ધા તૃડ્દાહનાશની ||૨૩૧|| દોષઘ્ની કટુકા કિઞ્ચિત્ તિક્તા સ્રોતોવિશોધની |૨૩૨|

Adhikarana 176 (232-237) · Śloka 237

જમ્બીરઃ પાચનસ્તીક્ષ્ણઃ કૃમિવાતકફાપહઃ ||૨૩૨|| સુરાભિર્દીપનો રુચ્યો મુખવૈશદ્યકારકઃ | કફાનિલવિષશ્વાસકાસદૌર્ગન્ધ્યનાશનઃ ||૨૩૩|| પિત્તકૃત્ પાર્શ્વશૂલઘ્નઃ સુરસઃ સમુદાહૃતઃ | તદ્વત્તુ સુમુખો જ્ઞેયો વિશેષાદ્ગરનાશનઃ ||૨૩૪|| કફઘ્ના લઘવો રૂક્ષાસ્તીક્ષ્ણોષ્ણાઃ પિત્તવર્ધનાઃ | કટુપાકરસાશ્ચૈવ સુરસાર્જકભૂસ્તૃણાઃ ||૨૩૫|| મધુરઃ કફવાતઘ્નઃ પાચનઃ કણ્ઠશોધનઃ | વિશેષતઃ પિત્તહરઃ સતિક્તઃ કાસમર્દકઃ ||૨૩૬|| કટુઃ સક્ષારમધુરઃ શિગ્રુસ્તિક્તોઽથ પિચ્છિલઃ | મધુશિગ્રુઃ સરસ્તિક્તઃ શોફઘ્નો દીપનઃ કટુઃ ||૨૩૭||

Adhikarana 177 (238-239) · Śloka 239

વિદાહિ બદ્ધવિણ્મૂત્રં રૂક્ષં તીક્ષ્ણોષ્ણમેવ ચ | ત્રિદોષં સાર્ષપં શાકં ગાણ્ડીરં વેગનામ ચ ||૨૩૮|| ચિત્રકસ્તિલપર્ણી ચ કફશોફહરે લઘૂ | વર્ષાભૂઃ કફવાતઘ્ની હિતા શોફોદરાર્શસામ્ ||૨૩૯||

Adhikarana 178 (240-242) · Śloka 242

કટુતિક્તરસા હૃદ્યા રોચની વહ્નિદીપની | સર્વદોષહરા લઘ્વી કણ્ઠ્યા મૂલકપોતિકા ||૨૪૦|| મહત્તદ્ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ તીક્ષ્ણમામં ત્રિદોષકૃત્ | તદેવ સ્નેહસિદ્ધં તુ પિત્તનુત્ કફવાતજિત્ ||૨૪૧|| ત્રિદોષશમનં શુષ્કં વિષદોષહરં લઘુ | વિષ્ટમ્ભિ વાતલં શાકં શુષ્કમન્યત્ર મૂલકાત્ ||૨૪૨||

Adhikarana 179 (243) · Śloka 243

પુષ્પં ચ પત્રં ચ ફલં તથૈવ યથોત્તરં તે ગુરવઃ પ્રદિષ્ટાઃ | તેષાં તુ પુષ્પં કફપિત્તહન્તૃ ફલં નિહન્યાત્ કફમારુતૌ તુ ||૨૪૩||

Adhikarana 180 (244-248) · Śloka 248

સ્નિગ્ધોષ્ણતીક્ષ્ણઃ કટુપિચ્છિલશ્ચ ગુરુઃ સરઃ સ્વાદુરસશ્ચ બલ્યઃ | વૃષ્યશ્ચ મેધાસ્વરવર્ણચક્ષુર્ભગ્નાસ્થિસન્ધાનકરો રસોનઃ ||૨૪૪|| હૃદ્રોગજીર્ણજ્વરકુક્ષિશૂલવિબન્ધગુલ્મારુચિકાસશોફાન્ | દુર્નામકુષ્ઠાનલસાદજન્તુસમીરણશ્વાસકફાંશ્ચ હન્તિ ||૨૪૫|| નાત્યુષ્ણવીર્યોઽનિલહા કટુશ્ચ તીક્ષ્ણો ગુરુર્નાતિકફાવહશ્ચ | બલાવહઃ પિત્તકરોઽથ કિઞ્ચિત્ પલાણ્ડુરગ્નિં ચ વિવર્ધયેત્તુ ||૨૪૬|| સ્નિગ્ધો રુચિષ્યઃ સ્થિરધાતુકારી બલ્યોઽથ મેધાકફપુષ્ટિદશ્ચ | સ્વાદુર્ગુરુઃ શોણિતપિત્તશસ્તઃ સપિચ્છિલઃ ક્ષીરપલાણ્ડુરુક્તઃ ||૨૪૭|| કલાયશાકં પિત્તઘ્નં કફઘ્નં વાતલં ગુરુ | કષાયાનુરસં ચૈવ વિપાકે મધુરં ચ તત્ ||૨૪૮||

Adhikarana 181 (249) · Śloka 249

ચુચ્ચૂયૂથિકાતરુણીજીવન્તીબિમ્બીતિકાનદી(ન્દી)ભલ્લાતકચ્છગલાન્ત્રી- વૃક્ષાદનીફઞ્જીશાલ્મલીશેલુવનસ્પતિપ્રસવશણકર્બુદારકોવિદારપ્રભૃતીનિ ||૨૪૯||

Adhikarana 182 (250) · Śloka 250

કષાયસ્વાદુતિક્તાનિ રક્તપિત્તહરાણિ ચ | કફઘ્નાન્યનિલં કુર્યુઃ સઙ્ગ્રાહીણિ લઘૂનિ ચ ||૨૫૦||

Adhikarana 183 (251-253) · Śloka 253

લઘુઃ પાકે ચ જન્તુઘ્નઃ પિચ્છિલો વ્રણિનાં હિતઃ | કષાયમધુરો ગ્રાહી ચુચ્ચૂસ્તેષાં ત્રિદોષહા ||૨૫૧|| ચક્ષુષ્યા સર્વદોષઘ્ની જીવન્તી સમુદાહૃતા | વૃક્ષાદની વાતહરા, ફઞ્જી ત્વલ્પબલા મતા ||૨૫૨|| ક્ષીરવૃક્ષોત્પલાદીનાં કષાયાઃ પલ્લવાઃ સ્મૃતાઃ | શીતાઃ સઙ્ગ્રાહિણઃ શસ્તા રક્તપિત્તાતિસારિણામ્ ||૨૫૩||

Adhikarana 184 (254) · Śloka 255

પુનર્નવાવરુણતર્કાર્યુરુબૂકવત્સાદનીબિલ્વશાકપ્રભૃતીનિ ||૨૫૪|| ઉષ્ણાનિ સ્વાદુતિક્તાનિ વાતપ્રશમનાનિ ચ |૨૫૫|

Adhikarana 185 (255) · Śloka 255

તેષુ પૌનર્નવં શાકં વિશેષાચ્છોફનાશનમ્ ||૨૫૫||

Adhikarana 186 (256) · Śloka 256

તણ્ડુલીયકોપોદકાઽશ્વબલાચિલ્લીપાલઙ્ક્યાવાસ્તૂકપ્રભૃતીનિ ||૨૫૬||

Adhikarana 187 (257) · Śloka 257

સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ સક્ષારમધુરાણિ ચ | મન્દવાતકફાન્યાહૂ રક્તપિત્તહરાણિ ચ ||૨૫૭||

Adhikarana 188 (258-261) · Śloka 261

મધુરો રસપાકાભ્યાં રક્તપિત્તમદાપહઃ | તેષાં શીતતમો રૂક્ષસ્તણ્ડુલીયો વિષાપહઃ ||૨૫૮|| સ્વાદુપાકરસા વૃષ્યા વાતપિત્તમદાપહા | ઉપોદકા સરા સ્નિગ્ધા બલ્યા શ્લેષ્મકરી હિમા ||૨૫૯|| કટુર્વિપાકે કૃમિહા મેધાગ્નિબલવર્ધનઃ | સક્ષારઃ સર્વદોષઘ્નો વાસ્તૂકો રોચનઃ સરઃ ||૨૬૦|| ચિલ્લી વાસ્તૂકવજ્જ્ઞેયા પાલઙ્ક્યા તણ્ડુલીયવત્ | વાતકૃદ્બદ્ધવિણ્મૂત્રા રૂક્ષા પિત્તકફે હિતા | શાકમાશ્વબલં રૂક્ષં બદ્ધવિણ્મૂત્રમારુતમ્ ||૨૬૧||

Adhikarana 189 (262) · Śloka 262

મણ્ડૂકપર્ણીસપ્તલાસુનિષણ્ણકસુવર્ચલાપિપ્પલીગુડૂચીગોજિહ્વા- કાકમાચીપ્રપુન્નાડાવલ્ગુજસતીનબૃહતીકણ્ટકારિકાફલ- પટોલવાર્તાકકારવેલ્લકકટુકિકાકેબુ(મ્બુ)કોરુબૂકપર્પટકકિરાતતિક્ત- કર્કોટકારિષ્ટકોશાતકીવેત્રકરીરાટરૂષકાર્કપુષ્પીપ્રભૃતીનિ ||૨૬૨||

Adhikarana 190 (263) · Śloka 263

રક્તપિત્તહરાણ્યાહુર્હૃદ્યાનિ સુલઘૂનિ ચ | કુષ્ઠમેહજ્વરશ્વાસકાસારુચિહરાણિ ચ ||૨૬૩||

Adhikarana 191 (264-271) · Śloka 271

કષાયા તુ હિતા પિત્તે સ્વાદુપાકરસા હિમા | લઘ્વી મણ્ડૂકપર્ણી તુ તદ્વદ્ગોજિહ્વિકા મતા ||૨૬૪|| અવિદાહી ત્રિદોષઘ્નઃ સઙ્ગ્રાહી સુનિષણ્ણકઃ | અવલ્ગુજઃ કટુઃ પાકે તિક્તઃ પિત્તકફાપહઃ ||૨૬૫|| ઈષત્તિક્તં ત્રિદોષઘ્નં શાકં કટુ સતીનજમ્ | નાત્યુષ્ણશીતં કુષ્ઠઘ્નં કાકમાચ્યાસ્તુ તદ્વિધમ્ ||૨૬૬|| કણ્ડૂકુષ્ઠકૃમિઘ્નાનિ કફવાતહરાણિ ચ | ફલાનિ બૃહતીનાં તુ કટુતિક્તલઘૂનિ ચ ||૨૬૭|| કફપિત્તહરં વ્રણ્યમુષ્ણં તિક્તમવાતલમ્ | પટોલં કટુકં પાકે વૃષ્યં રોચનદીપનમ્ ||૨૬૮|| કફવાતહરં તિક્તં રોચનં કટુકં લઘુ | વાર્તાકં દીપનં પ્રોક્તં જીર્ણં સક્ષારપિત્તલમ્ | તદ્વત્ કર્કોટકં વિદ્યાત્ કારવેલ્લકમેવ ચ ||૨૬૯|| આટરૂષકવેત્રાગ્રગુડૂચીનિમ્બપર્પટાઃ | કિરાતતિક્તસહિતાસ્તિક્તાઃ પિત્તકફાપહાઃ ||૨૭૦|| કફાપહં શાકમુક્તં વરુણપ્રપુનાડ(ટ)યોઃ | રૂક્ષં લઘુ ચ શીતં ચ વાતપિત્તપ્રકોપણમ્ ||૨૭૧||

Adhikarana 192 (272-273) · Śloka 273

દીપનં કાલશાકં તુ ગરદોષહરં કટુ | કૌસુમ્ભં મધુરં રૂક્ષમુષ્ણં શ્લેષ્મહરં લઘુ ||૨૭૨|| વાતલં નાલિકાશાકં પિત્તઘ્નં મધુરં ચ તત્ | ગ્રહણ્યર્શોવિકારઘ્ની સામ્લા વાતકફે હિતા | ઉષ્ણા કષાયમધુરા ચાઙ્ગેરી ચાગ્નિદીપની ||૨૭૩||

Adhikarana 193 (274) · Śloka 274

લોણિકાજાતુકત્રિપર્ણિકાપત્તૂરજીવકસુવર્ચલાડુડુરકકુતુમ્બકકુઠિઞ્જરકુન્તલિકાકુરણ્ટિકાપ્રભૃતયઃ ||૨૭૪||

Adhikarana 194 (275) · Śloka 275

સ્વાદુપાકરસાઃ શીતાઃ કફઘ્ના નાતિપિત્તલાઃ | લવણાનુરસા રૂક્ષાઃ સક્ષારા વાતલાઃ સરાઃ ||૨૭૫||

Adhikarana 195 (276) · Śloka 276

સ્વાદુતિક્તા કુન્તલિકા કષાયા સકુરણ્ટિકા |૨૭૬|

Adhikarana 196 (276) · Śloka 276

સઙ્ગ્રાહિ શીતલં ચાપિ લઘુ દોષાપહં તથા | રાજક્ષવકશાકં તુ શટીશાકં ચ તદ્વિધમ્ ||૨૭૬||

Adhikarana 197 (277) · Śloka 277

સ્વાદુપાકરસં શાકં દુર્જરં હરિમન્થજમ્ |૨૭૭|

Adhikarana 198 (277) · Śloka 277

ભેદનં મધુરં રૂક્ષં કાલાયમતિવાતલમ્ ||૨૭૭||

Adhikarana 199 (278) · Śloka 278

સ્રંસનં કટુકં પાકે લઘુ વાતકફાપહમ્ | શોફઘ્નમુષ્ણવીર્યં ચ પત્રં પૂતિકરઞ્જજમ્ ||૨૭૮||

Adhikarana 200 (279-280) · Śloka 280

તામ્બૂલપત્રં તીક્ષ્ણોષ્ણં કટુ પિત્તપ્રકોપણમ્ | સુગન્ધિ વિશદં તિક્તં સ્વર્યં વાતકફાપહમ્ ||૨૭૯|| સ્રંસનં કટુકં પાકે કષાયં વહ્નિદીપનમ્ | વક્ત્રકણ્ડૂમલક્લેદદૌર્ગન્ધ્યાદિવિશોધનમ્ ||૨૮૦||

Adhikarana 201 (281) · Śloka 281

અથ પુષ્પવર્ગઃ | કોવિદારશણશાલ્મલીપુષ્પાણિ મધુરાણિ મધુરવિપાકાનિ રક્તપિત્તહરાણિ ચ; વૃષાગસ્ત્યયોઃ પુષ્પાણિ તિક્તાનિ કટુવિપાકાનિ ક્ષયકાસાપહાનિ ચ ||૨૮૧||

Adhikarana 202 (282) · Śloka 282

આગસ્ત્યં નાતિશીતોષ્ણં નક્તાન્ધાનાં પ્રશસ્યતે ||૨૮૨||

Adhikarana 203 (283) · Śloka 283

કરીરકુસુમાનિ કટુવિપાકાનિ વાતહરાણિ સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ ચ ||૨૮૩||

Adhikarana 204 (284) · Śloka 284

રક્તવૃક્ષસ્ય નિમ્બસ્ય મુષ્કકાર્કાસનસ્ય ચ | કફપિત્તહરં પુષ્પં કુષ્ઠઘ્નં કુટજસ્ય ચ ||૨૮૪||

Adhikarana 205 (285) · Śloka 285

સતિક્તં મધુરં શીતં પદ્મં પિત્તકફાપહમ્ | મધુરં પિચ્છિલં સ્નિગ્ધં કુમુદં હ્લાદિ શીતલમ્ | તસ્માદલ્પાન્તરગુણે વિદ્યાત્ કુવલયોત્પલે ||૨૮૫||

Adhikarana 206 (286) · Śloka 286

સિન્ધુવારં વિજાનીયાદ્ધિમં પિત્તવિનાશનમ્ |૨૮૬|

Adhikarana 207 (286) · Śloka 286

માલતીમલ્લિકે તિક્તે સૌરભ્યાત્ પિત્તનાશને ||૨૮૬||

Adhikarana 208 (287) · Śloka 287

સુગન્ધિ વિશદં હૃદ્યં બાકુલં પાટલાનિ ચ | શ્લેષ્મપિત્તવિષઘ્નં તુ નાગં તદ્વચ્ચ કુઙ્કુમમ્ ||૨૮૭||

Adhikarana 209 (288) · Śloka 288

ચમ્પકં રક્તપિત્તઘ્નં શીતોષ્ણં કફનાશનમ્ | કિંશુકં કફપિત્તઘ્નં તદ્વદેવ કુરણ્ટકમ્ ||૨૮૮||

Adhikarana 210 (289) · Śloka 289

યથાવૃક્ષં વિજાનીયાત્ પુષ્પં વૃક્ષોચિતં તથા |૨૮૯|

Adhikarana 211 (289) · Śloka 289

મધુશિગ્રુકરીરાણિ કટૂનિ શ્લેષ્મહરાણિ ચ ||૨૮૯||

Adhikarana 212 (290) · Śloka 290

ક્ષવકકુલેવરવંશકરીરપ્રભૃતીનિ કફકરાણિ સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ ચ ||૨૯૦||

Adhikarana 213 (291-292) · Śloka 292

ક્ષવકં કૃમિલં તેષુ સ્વાદુપાકં સપિચ્છલમ્ | વિસ્યન્દિ વાતલં નાતિપિત્તશ્લેષ્મકરં ચ તત્ ||૨૯૧|| વેણોઃ કરીરાઃ કફલા મધુરા રસપાકતઃ | વિદાહિનો વાતકરાઃ સકષાયા વિરૂક્ષણાઃ ||૨૯૨||

Adhikarana 214 (293) · Śloka 293

ઉદ્ભિદાનિ પલાલેક્ષુકરીષવેણુક્ષિતિજાનિ | તત્ર પલાલજાતં મધુરં મધુરવિપાકં રૂક્ષં દોષપ્રશમનં ચ | ઇક્ષુજં મધુરં કષાયાનુરસં કટુપાકં શીતલં ચ | તદ્વદેવોષ્ણં કારીષં કષાયં વાતકોપનં ચ, (વેણુજાતં કષાયં વાતકોપનં ચ,) ભૂમિજં ગુરુ નાતિવાતલં ભૂમિતશ્ચાસ્યાનુરસઃ ||૨૯૩||

Adhikarana 215 (294) · Śloka 294

પિણ્યાકતિલકલ્કસ્થૂણિકાશુષ્કશાકાનિ સર્વદોષપ્રકોપણાનિ ||૨૯૪||

Adhikarana 216 (295) · Śloka 295

વિષ્ટમ્ભિનઃ સ્મૃતાઃ સર્વે વટકા વાતકોપનાઃ |૨૯૫|

Adhikarana 217 (295) · Śloka 295

સિણ્ડાકી વાતલા સાર્દ્રા રુચિષ્યાઽનલદીપની ||૨૯૫||

Adhikarana 218 (296) · Śloka 296

વિડ્ભેદિ ગુરુ રૂક્ષં ચ પ્રાયો વિષ્ટમ્ભિ દુર્જરમ્ | સકષાયં ચ સર્વં હિ સ્વાદુ શાકમુદાહૃતમ્ | પુષ્પં પત્રં ફલં નાલં કન્દાશ્ચ ગુરવઃ ક્રમાત્ ||૨૯૬||

Adhikarana 219 (297) · Śloka 297

કર્કશં પરિજીર્ણં ચ કૃમિજુષ્ટમદેશજમ્ | વર્જયેત્ પત્રશાકં તદ્યદકાલવિરોહિ ચ ||૨૯૭|| ઇતિ શાકવર્ગઃ |

Adhikarana 220 (298) · Śloka 298

અથ કન્દવર્ગઃ | કન્દાનાત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ- વિદારીકન્દશતાવરીબિસમૃણાલશૃઙ્ગાટકકશેરુકપિણ્ડાલુકમધ્વાલુક- હસ્ત્યાલુકકાષ્ઠાલુકશઙ્ખાલુકરક્તાલુકેન્દીવરોત્પલકન્દપ્રભૃતીનિ ||૨૯૮||

Adhikarana 221 (299) · Śloka 299

રક્તપિત્તહરાણ્યાહુઃ શીતાનિ મધુરાણિ ચ | ગુરૂણિ બહુશુક્રાણિ સ્તન્યવૃદ્ધિકરાણિ ચ ||૨૯૯||

Adhikarana 222 (300-302) · Śloka 302

મધુરો બૃંહણો વૃષ્યઃ શીતઃ સ્વર્યોઽતિમૂત્રલઃ | વિદારીકન્દો બલ્યશ્ચ પિત્તવાતહરશ્ચ સઃ ||૩૦૦|| વાતપિત્તહરી વૃષ્યા સ્વાદુતિક્તા શતાવરી | મહતી ચૈવ હૃદ્યા ચ મેધાગ્નિબલવર્ધિની ||૩૦૧|| ગ્રહણ્યર્શોવિકારઘ્ની વૃષ્યા શીતા રસાયની | કફપિત્તહરાસ્તિક્તાસ્તસ્યા એવાઙ્કુરાઃ સ્મૃતાઃ ||૩૦૨||

Adhikarana 223 (303-304) · Śloka 305

અવિદાહિ બિસં પ્રોક્તં રક્તપિત્તપ્રસાદનમ્ | વિષ્ટમ્ભિ દુર્જરં રૂક્ષં વિરસં મારુતાવહમ્ ||૩૦૩|| ગુરૂ વિષ્ટમ્ભિશીતૌ ચ શૃઙ્ગાટકકશેરુકૌ | પિણ્ડાલુકં કફકરં ગુરુ વાતપ્રકોપણમ્ ||૩૦૪|| સુરેન્દ્રકન્દઃ શ્લેષ્મઘ્નો વિપાકે કટુ પિત્તકૃત્ |૩૦૫|

Adhikarana 224 (305) · Śloka 305

વેણોઃ કરીરા ગુરવઃ કફમારુતકોપનાઃ ||૩૦૫||

Adhikarana 225 (306) · Śloka 306

સ્થૂલસૂરણમાણકપ્રભૃતયઃ કન્દા ઈષત્કષાયાઃ કટુકા રૂક્ષા વિષ્ટમ્ભિનો ગુરવઃ કફવાતલાઃ પિત્તહરાશ્ચ ||૩૦૬||

Adhikarana 226 (307) · Śloka 307

માન(ણ)કં સ્વાદુ શીતં ચ ગુરુ ચાપિ પ્રકીર્તિતમ્ | સ્થૂલકન્દસ્તુ નાત્યુષ્ણઃ સૂરણો ગુદકીલહા ||૩૦૭||

Adhikarana 227 (308-309) · Śloka 309

કુમુદોત્પલપદ્માનાં કન્દા મારુતકોપનાઃ | કષાયાઃ પિત્તશમના વિપાકે મધુરા હિમાઃ ||૩૦૮|| વારાહકન્દઃ શ્લેષ્મઘ્નઃ કટુકો રસપાકતઃ | મેહકુષ્ઠકૃમિહરો બલ્યો વૃષ્યો રસાયનઃ ||૩૦૯||

Adhikarana 228 (310) · Śloka 310

તાલનારિકેલખર્જૂરપ્રભૃતીનાં મસ્તકમજ્જાનઃ ||૩૧૦||

Adhikarana 229 (311) · Śloka 311

સ્વાદુપાકરસાનાહૂ રક્તપિત્તહરાંસ્તથા | શુક્રલાનનિલઘ્નાંશ્ચ કફવૃદ્ધિકરાનપિ ||૩૧૧||

Adhikarana 230 (312) · Śloka 312

બાલં હ્યનાર્તવં જીર્ણં વ્યાધિતં ક્રિમિભક્ષિતમ્ | કન્દં વિવર્જયેત્ સર્વં યો વા સમ્યઙ્ન રોહતિ ||૩૧૨||

Adhikarana 231 (313) · Śloka 313

અથ લવણવર્ગઃ | અથ લવણાનિ- સૈન્ધવસામુદ્રવિડસૌવર્ચલરોમકૌદ્ભિદપ્રભૃતીનિ યથોત્તરમુષ્ણાનિ વાતહરાણિ કફપિત્તકરાણિ કટુપાકીનિ યથાપૂર્વં સ્નિગ્ધાનિ સ્વાદૂનિ સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ ચેતિ ||૩૧૩||

Adhikarana 232 (314-320) · Śloka 320

ચક્ષુષ્યં સૈન્ધવં હૃદ્યં રુચ્યં લઘ્વગ્નિદીપનમ્ | સ્નિગ્ધં સમધુરં વૃષ્યં શીતં દોષઘ્નમુત્તમમ્ ||૩૧૪|| સામુદ્રં મધુરં પાકે નાત્યુષ્ણમવિદાહિ ચ | ભેદન સ્નિગ્ધમીષચ્ચ શૂલઘ્નં નાતિપિત્તલમ્ ||૩૧૫|| સક્ષારં દીપનં સૂક્ષ્મં શૂલહૃદ્રોગનાશનમ્ | રોચનં તીક્ષ્ણમુષ્ણં ચ વિડં વાતાનુલોમનમ્ ||૩૧૬|| લઘુ સૌવર્ચલં પાકે વીર્યોષ્ણં વિશદં કટુ | ગુલ્મશૂલવિબન્ધઘ્નં હૃદ્યં સુરભિ રોચનમ્ ||૩૧૭|| રોમકં તીક્ષ્ણમત્યુષ્ણં વ્યવાયિ કટુપાકિ ચ | વાતઘ્નં લઘુ વિસ્યન્દિ સૂક્ષ્મં વિડ્ભેદિ મૂત્રલમ્ ||૩૧૮|| લઘુ તીક્ષ્ણોષ્ણમુત્ક્લેદિ સૂક્ષ્મં વાતાનુલોમનમ્ | સતિક્તં કટુ સક્ષારં વિદ્યાલ્લવણમૌદ્ભિદમ્ ||૩૧૯|| કફવાતક્રિમિઘ્નં ચ લેખનં પિત્તકોપનમ્ | દીપનં પાચનં ભેદિ લવણં ગુટિકાહ્વયમ્ ||૩૨૦||

Adhikarana 233 (321) · Śloka 321

ઊષસૂતં વાલુકૈલં શૈલમૂલાકરોદ્ભવમ્ | લવણં કટુકં છેદિ વિહિતં કટુ ચોચ્યતે ||૩૨૧||

Adhikarana 234 (322-325) · Śloka 325

યવક્ષારસ્વર્જિકાક્ષારોષક્ષારપાકિમટઙ્કણક્ષારપ્રભૃતયઃ | ગુલ્માર્શોગ્રહણીદોષશર્કરાશ્મરિનાશનાઃ | ક્ષારાસ્તુ પાચનાઃ સર્વે રક્તપિત્તકરાઃ સરાઃ | જ્ઞેયૌ વહ્નિસમૌ ક્ષારૌ સ્વર્જિકાયાવશૂકજૌ | શુક્રશ્લેષ્મવિબન્ધાર્શોગુલ્મપ્લીહવિનાશનૌ ||૩૨૩|| ઉષ્ણોઽનિલઘ્નઃ પ્રક્લેદી ચોષક્ષારો બલાપહઃ | મેદોઘ્નઃ પાકિમઃ ક્ષારસ્તેષાં બસ્તિવિશોધનઃ ||૩૨૪|| વિરૂક્ષણોઽનિલકરઃ શ્લેષ્મઘ્નઃ પિત્તદૂષણઃ | અગ્નિદીપ્તિકરસ્તીક્ષ્ણષ્ટઙ્કણઃ ક્ષાર ઉચ્યતે ||૩૨૫||

Adhikarana 235 (326-330) · Śloka 330

સુવર્ણં સ્વાદુ હૃદ્યં ચ બૃંહણીયં રસાયનમ્ | દોષત્રયાપહં શીતં ચક્ષુષ્યં વિષસૂદનમ્ ||૩૨૬|| રૂપ્યમમ્લં સરં શીતં સસ્નેહં પિત્તવાતનુત્ | તામ્રં કષાયં મધુરં લેખનં શીતલં સરમ્ ||૩૨૭|| સતિક્તં લેખનં કાંસ્યં ચક્ષુષ્યં કફવાતજિત્ | વાતકૃચ્છીતલં લોહં તૃષ્ણાપિત્તકફાપહમ્ ||૩૨૮|| કટુ ક્રિમિઘ્નં લવણં ત્રપુ સીસં ચ લેખનમ્ | મુક્તાવિદ્રુમવજ્રેન્દ્રવૈદૂર્યસ્ફટિકાદયઃ ||૩૨૯|| ચક્ષુષ્યા મણયઃ શીતા લેખના વિષસૂદનાઃ | પવિત્રા ધારણીયાશ્ચ પાપ્માલક્ષ્મીમલાપહાઃ ||૩૩૦|| ઇતિ લવણાદિવર્ગઃ |

Adhikarana 236 (331) · Śloka 331

ધાન્યેષુ માંસેષુ ફલેષુ ચૈવ શાકેષુ ચાનુક્તમિહાપ્રમેયાત્ | આસ્વાદતો ભૂતગુણૈશ્ચ મત્વા તદાદિશેદ્દ્રવ્યમનલ્પબુદ્ધિઃ ||૩૩૧||

Adhikarana 237 (332-339) · Śloka 339

ષષ્ટિકા યવગોધૂમા લોહિતા યે ચ શાલયઃ | મુદ્ગાઢકીમસૂરાશ્ચ ધાન્યેષુ પ્રવરાઃ સ્મૃતાઃ ||૩૩૨|| લાવતિત્તિરિસારઙ્ગકુરઙ્ગૈણકપિઞ્જલાઃ | મયૂરવર્મિકૂર્માશ્ચ શ્રેષ્ઠા માંસગણેષ્વિહ ||૩૩૩|| દાડિમામલકં દ્રાક્ષા ખર્જૂરં સપરૂષકમ્ | રાજાદનં માતુલુઙ્ગં ફલવર્ગે પ્રશસ્યતે ||૩૩૪|| સતીનો વાસ્તુકશ્ચુચ્ચૂચિલ્લીમૂલકપોતિકાઃ | મણ્ડૂકપર્ણી જીવન્તી શાકવર્ગે પ્રશસ્યતે ||૩૩૫|| ગવ્યં ક્ષીરં ઘૃતં શ્રેષ્ઠં, સૈન્ધવં લવણેષુ ચ | ધાત્રીદાડિમમમ્લેષુ, પિપ્પલી નાગરં કટૌ ||૩૩૬|| તિક્તે પટોલવાર્તાકં, મધુરે ઘૃતમુચ્યતે | ક્ષૌદ્રં, પૂગફલં શ્રેષ્ઠં કષાયે સપરૂષકમ્ ||૩૩૭|| શર્કરેક્ષુવિકારેષુ, પાને મધ્વાસવૌ તથા | પરિસંવત્સરં ધાન્યં, માંસં વયસિ મધ્યમે ||૩૩૮|| અપર્યુષિતમન્નં તુ સંસ્કૃતં માત્રયા શુભમ્ | ફલં પર્યાગતં, શાકમશુષ્કં તરુણં નવમ્ ||૩૩૯||

Adhikarana 238 (340) · Śloka 341

અથ કૃતાન્નવર્ગઃ | અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કૃતાન્નગુણવિસ્તરમ્ | લાજમણ્ડો વિશુદ્ધાનાં પથ્યઃ પાચનદીપનઃ ||૩૪૦|| વાતાનુલોમનો હૃદ્યઃ પિપ્પલીનાગરાયુતઃ |૩૪૧|

Adhikarana 239 (341) · Śloka 342

સ્વેદાગ્નિજનની લઘ્વી દીપની બસ્તિશોધની ||૩૪૧|| ક્ષુત્તૃટ્શ્રમગ્લાનિહરી પેયા વાતાનુલોમની |૩૪૨|

Adhikarana 240 (342) · Śloka 343

વિલેપી તર્પણી હૃદ્યા ગ્રાહિણી બલવર્ધની ||૩૪૨|| પથ્યા સ્યાદુરસા લઘ્વી દીપની ક્ષુત્તૃષાપહા |૩૪૩|

Adhikarana 241 (343) · Śloka 344

હૃદ્યા સન્તર્પણી વૃષ્યા બૃંહણી બલવર્ધની ||૩૪૩|| શાકમાંસફલૈર્યુક્તા વિલેપ્યમ્લા ચ દુર્જરા |૩૪૪|

Adhikarana 242 (344) · Śloka 345

સિક્થૈર્વિરહિતો મણ્ડઃ પેયા સિક્થસમન્વિતા ||૩૪૪|| વિલેપી બહુસિક્થા સ્યાદ્યવાગૂર્વિરલદ્રવા |૩૪૫|

Adhikarana 243 (345) · Śloka 345

વિષ્ટમ્ભી પાયસો બલ્યો મેદઃકફકરો ગુરુઃ ||૩૪૫||

Adhikarana 244 (346) · Śloka 346

કફપિત્તકરી બલ્યા કૃશરાઽનિલનાશની |૩૪૬|

Adhikarana 245 (346) · Śloka 347

ધૌતસ્તુ વિમલઃ શુદ્ધો મનોજ્ઞઃ સુરભિઃ સમઃ ||૩૪૬|| સ્વિન્નઃ સુપ્રસ્રુતસ્તૂષ્ણો વિશદસ્ત્વોદનો લઘુઃ |૩૪૭|

Adhikarana 246 (347) · Śloka 347

અધૌતોઽપ્રસ્રુતોઽસ્વિન્નઃ શીતશ્ચાપ્યોદનો ગુરુઃ ||૩૪૭||

Adhikarana 247 (348) · Śloka 348

લઘુઃ સુગન્ધિઃ કફહા વિજ્ઞેયો ભૃષ્ટતણ્ડુલઃ |૩૪૮|

Adhikarana 248 (348) · Śloka 349

સ્નેહૈર્માંસૈઃ ફલૈઃ કન્દૈર્વિદલામ્લૈશ્ચ સંયુતાઃ ||૩૪૮|| ગુરવો બૃંહણા બલ્યા યે ચ ક્ષીરોપસાધિતાઃ |૩૪૯|

Adhikarana 249 (349) · Śloka 349

સુસ્વિન્નો નિસ્તુષો ભૃષ્ટ ઈષત્ સૂપો લઘુર્હિતઃ ||૩૪૯||

Adhikarana 250 (350) · Śloka 350

સ્વિન્નં નિષ્પીડિતં શાકં હિતં સ્યાત્ સ્નેહસંસ્કૃતમ્ | અસ્વિન્નં સ્નેહરહિતમપીડિતમતોઽન્યથા ||૩૫૦||

Adhikarana 251 (351) · Śloka 352

માંસં સ્વભાવતો વૃષ્યં સ્નેહનં બલવર્ધનમ્ | સ્નેહગોરસધાન્યામ્લફલામ્લકટુકૈઃ સહ ||૩૫૧|| સિદ્ધં માંસં હિતં બલ્યં રોચનં બૃંહણં ગુરુ |૩૫૨|

Adhikarana 252 (352) · Śloka 353

તદેવ ગોરસાદાનં સુરભિદ્રવ્યસંસ્કૃતમ્ ||૩૫૨|| વિદ્યાત્પિત્તકફોદ્રેકી બલમાંસાગ્નિવર્ધનમ્ |૩૫૩|

Adhikarana 253 (353) · Śloka 354

પરિશુષ્કં સ્થિરં સ્નિગ્ધં હર્ષણં પ્રીણનં ગુરુ ||૩૫૩|| રોચનં બલમેધાગ્નિમાંસૌજઃશુક્રવર્ધનમ્ |૩૫૪|

Adhikarana 254 (354) · Śloka 354

તદેવોલ્લુપ્તપિષ્ટત્વાદુલ્લુપ્તમિતિ પાચકાઃ ||૩૫૪||

Adhikarana 255 (355) · Śloka 355

પરિશુષ્કગુણૈર્યુક્તં વહ્નૌ પક્વમતો લઘુ |૩૫૫|

Adhikarana 256 (356) · Śloka 356

તદેવ શૂલિકાપ્રોતમઙ્ગારપરિપાચિતમ્ ||૩૫૫|| જ્ઞેયં ગુરુતરં કિઞ્ચિત્ પ્રદિગ્ધં ગુરુપાકતઃ |૩૫૬|

Adhikarana 257 (356-358) · Śloka 358

ઉલ્લુપ્તં ભર્જિતં પિષ્ટં પ્રતપ્તં કન્દુપાચિતમ્ ||૩૫૬|| પરિશુષ્કં પ્રદિગ્ધં ચ શૂલ્યં યચ્ચાન્યદીદૃશમ્ | માંસં યત્તૈલસિદ્ધં તદ્વીર્યોષ્ણં પિત્તકૃદ્ગુરુ ||૩૫૭|| લઘ્વગ્નિદીપનં હૃદ્યં રુચ્યં દૃષ્ટિપ્રસાદનમ્ | અનુષ્ણવીર્યં પિત્તઘ્નં મનોજ્ઞં ઘૃતસાધિતમ્ ||૩૫૮||

Adhikarana 258 (359-360) · Śloka 361

પ્રીણનઃ પ્રાણજનનઃ શ્વાસકાસક્ષયાપહઃ | વાતપિત્તશ્રમહરો હૃદ્યો માંસરસઃ સ્મૃતઃ ||૩૫૯|| સ્મૃત્યોજઃસ્વરહીનાનાં જ્વરક્ષીણક્ષતોરસામ્ | ભગ્નવિશ્લિષ્ટસન્ધીનાં કૃશાનામલ્પરેતસામ્ ||૩૬૦|| આપ્યાયનઃ સંહનનઃ શુક્રદો બલવર્ધનઃ |૩૬૧|

Adhikarana 259 (361) · Śloka 361

સ દાડિમયુતો વૃષ્યઃ સંસ્કૃતો દોષનાશનઃ ||૩૬૧||

Adhikarana 260 (362) · Śloka 362

પ્રીણનઃ સર્વભૂતાનાં વિશેષાન્મુખશોષિણામ્ | ક્ષુત્તૃષ્ણાપહરઃ શ્રેષ્ઠઃ સૌરાવઃ સ્વાદુશીતલઃ ||૩૬૨||

Adhikarana 260 (363) · Śloka 363

યન્માંસમુદ્ધૃતરસં ન તત્ પુષ્ટિબલાવહમ્ | વિષ્ટમ્ભિ દુર્જરં રૂક્ષં વિરસં મારુતાવહમ્ ||૩૬૩||

Adhikarana 262 (364) · Śloka 364

દીપ્તાગ્નીનાં સદા પથ્યઃ ખાનિષ્કસ્તુ પરં ગુરુઃ |૩૬૪|

Adhikarana 263 (364-365) · Śloka 366

માંસં નિરસ્થિ સુસ્વિન્નં પુનર્દૃષદિ પેષિતમ્ ||૩૬૪|| પિપ્પલીશુણ્ઠિમરિચગુડસર્પિઃસમન્વિતમ્ | ઐકધ્યં પાચયેત્ સમ્યગ્વેસવાર ઇતિ સ્મૃતઃ ||૩૬૫|| વેસવારો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો બલ્યો વાતરુજાપહઃ |૩૬૬|

Adhikarana 264 (366) · Śloka 367

કફઘ્નો દીપનો હૃદ્યઃ શુદ્ધાનાં વ્રણિનામપિ ||૩૬૬|| જ્ઞેયઃ પથ્યતમશ્ચૈવ મુદ્ગયૂષઃ કૃતાકૃતઃ |૩૬૭|

Adhikarana 265 (367) · Śloka 368

સ તુ દાડિમમૃદ્વીકાયુક્તઃ સ્યાદ્રાગષાડવઃ ||૩૬૭|| રુચિષ્યો લઘુપાકશ્ચ દોષાણાં ચાવિરોધકૃત્ |૩૬૮|

Adhikarana 266 (368) · Śloka 369

મસૂરમુદ્ગગોધૂમકુલત્થલવણૈઃ કૃતઃ ||૩૬૮|| કફપિત્તાવિરોધી સ્યાદ્વાતવ્યાધૌ ચ શસ્યતે |૩૬૯|

Adhikarana 267 (369) · Śloka 370

મૃદ્વીકાદાડિમૈર્યુક્તઃ સ ચાપ્યુક્તોઽનિલાર્દિતે ||૩૬૯|| રોચનો દીપનો હૃદ્યો લઘુપાક્યુપદિશ્યતે |૩૭૦|

Adhikarana 268 (370) · Śloka 371

પટોલનિમ્બયૂષૌ તુ કફમેદોવિશોષિણૌ ||૩૭૦|| પિત્તઘ્નૌ દીપનૌ હૃદ્યૌ કૃમિકુષ્ઠજ્વરાપહૌ |૩૭૧|

Adhikarana 269 (371-372) · Śloka 373

શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયપ્રસેકારોચકજ્વરાન્ ||૩૭૧|| હન્તિ મૂલકયૂષસ્તુ કફમેદોગલગ્રહાન્ | કુલત્થયૂષોઽનિલહા શ્વાસપીનસનાશનઃ ||૩૭૨|| તૂણીપ્રતૂણીકાસાશ્મગુલ્મમેદઃકફાવહઃ |૩૭૩|

Adhikarana 270 (373) · Śloka 374

દાડિમામલકૈર્યૂષો હૃદ્યઃ સંશમનો લઘુઃ ||૩૭૩|| પ્રાણાગ્નિજનનો મૂર્ચ્છામેદોઘ્નો વાતપિત્તજિત્ |૩૭૪|

Adhikarana 271 (374) · Śloka 374

મુદ્ગામલકયૂષસ્તુ ગ્રાહી પિત્તકફે હિતઃ ||૩૭૪||

Adhikarana 272 (375) · Śloka 375

યવકોલકુલત્થાનાં યૂષઃ કણ્ઠ્યોઽનિલાપહઃ |૩૭૫|

Adhikarana 273 (375) · Śloka 375

સર્વધાન્યકૃતસ્તદ્વદ્બૃંહણઃ પ્રાણવર્ધનઃ ||૩૭૫||

Adhikarana 274 (376) · Śloka 376

ખડકામ્બલિકૌ હૃદ્યૌ તથા વાતકફે હિતૌ |૩૭૬|

Adhikarana 275 (376-377) · Śloka 377

બલ્યઃ કફાનિલૌ હન્તિ દાડિમામ્લોઽગ્નિદીપનઃ ||૩૭૬|| દધ્યમ્લઃ કફકૃદ્બલ્યઃ સ્નિગ્ધો વાતહરો ગુરુઃ | તક્રામ્લઃ પિત્તકૃત્ પ્રોક્તો વિષરક્તપ્રદૂષણઃ ||૩૭૭||

Adhikarana 276 (378) · Śloka 378

ખડાઃ ખડયવાગ્વશ્ચ ષા(ખા)ડવાઃ પાનકાનિ ચ | એવમાદીનિ ચાન્યાનિ ક્રિયન્તે વૈદ્યવાક્યતઃ ||૩૭૮||

Adhikarana 277 (379) · Śloka 379

અસ્નેહલવણં સર્વમકૃતં કટુકૈર્વિના | વિજ્ઞેયં લવણસ્નેહકટુકૈઃ સંયુતં કૃતમ્ ||૩૭૯||

Adhikarana 278 (380) · Śloka 380

અથ ગોરસધાન્યામ્લફલામ્લૈરમ્લિતં ચ યત્ | યથોત્તરં લઘુ હિતં સંસ્કૃતાસંસ્કૃતં રસમ્ ||૩૮૦||

Adhikarana 279 (381) · Śloka 381

દધિમસ્ત્વમ્લસિદ્ધસ્તુ યૂષઃ કામ્બલિકઃ સ્મૃતઃ |૩૮૧|

Adhikarana 280 (381) · Śloka 382

તિલપિણ્યાકવિકૃતિઃ શુષ્કશાકં વિરૂઢકમ્ ||૩૮૧|| સિણ્ડાકી ચ ગુરૂણિ સ્યુઃ કફપિત્તકરાણિ ચ |૩૮૨|

Adhikarana 281 (382) · Śloka 382

તદ્વચ્ચ વટકાન્યાહુર્વિદાહીનિ ગુરૂણિ ચ ||૩૮૨||

Adhikarana 282 (383) · Śloka 383

લઘવો બૃંહણા વૃષ્યા હૃદ્યા રોચનદીપનાઃ | તૃષ્ણામૂર્ચ્છાભ્રમચ્છર્દિશ્રમઘ્ના રાગષાડવાઃ ||૩૮૩||

Adhikarana 282 (384) · Śloka 384

રસાલા બૃંહણી બલ્યા સ્નિગ્ધા વૃષ્યા ચ રોચની |૩૮૪|

Adhikarana 283 (384) · Śloka 384

સ્નેહનં ગુડસંયુક્તં હૃદ્યં દધ્યનિલાપહમ્ ||૩૮૪||

Adhikarana 284 (385-387) · Śloka 388

સક્તવઃ સર્પિષાઽભ્યક્તાઃ શીતવારિપરિપ્લુતાઃ | નાતિદ્રવા નાતિસાન્દ્રા મન્થ ઇત્યુપદિશ્યતે ||૩૮૫|| મન્થઃ સદ્યોબલકરઃ પિપાસાશ્રમનાશનઃ | સામ્લસ્નેહગુડો મૂત્રકૃચ્છ્રોદાવર્તનાશનઃ ||૩૮૬|| શર્કરેક્ષુરસદ્રાક્ષાયુક્તઃ પિત્તવિકારનુત્ | દ્રાક્ષામધૂદકયુતઃ કફરોગનિબર્હણઃ ||૩૮૭|| વર્ગત્રયેણોપહિતો મલદોષાનુલોમનઃ |૩૮૮|

Adhikarana 285 (388-391) · Śloka 391

ગૌડમમ્લમનમ્લં વા પાનકં ગુરુ મૂત્રલમ્ ||૩૮૮|| તદેવ ખણ્ડમૃદ્વીકાશર્કરાસહિતં પુનઃ | સામ્લં સતીક્ષ્ણં સહિમં પાનકં સ્યાન્નિરત્યયમ્ ||૩૮૯|| માર્દ્વીકં તુ શ્રમહરં મૂર્ચ્છાદાહતૃષાપહમ્ | પરૂષકાણાં કોલાનાં હૃદ્યં વિષ્ટમ્ભિ પાનકમ્ ||૩૯૦|| દ્રવ્યસંયોગસંસ્કારં જ્ઞાત્વા માત્રાં ચ સર્વતઃ | પાનકાનાં યથાયોગં ગુરુલાઘવમાદિશેત્ ||૩૯૧|| ઇતિ કૃતાન્નવર્ગઃ |

Adhikarana 286 (392) · Śloka 392

અથ ભક્ષ્યવર્ગઃ | વક્ષ્યામ્યતઃ પરં ભક્ષ્યાન્ રસવીર્યવિપાકતઃ |૩૯૨|

Adhikarana 287 (392) · Śloka 393

ભક્ષ્યાઃ ક્ષીરકૃતા બલ્યા વૃષ્યા હૃદ્યાઃ સુગન્ધિનઃ ||૩૯૨|| અદાહિનઃ પુષ્ટિકરા દીપનાઃ પિત્તનાશનાઃ |૩૯૩|

Adhikarana 288 (393) · Śloka 394

તેષાં પ્રાણકરા હૃદ્યા ઘૃતપૂરાઃ કફાવહાઃ ||૩૯૩|| વાતપિત્તહરા વૃષ્યા ગુરવો રક્તમાંસલાઃ |૩૯૪|

Adhikarana 289 (394) · Śloka 395

બૃંહણા ગૌડિકા ભક્ષ્યા ગુરવોઽનિલનાશનાઃ ||૩૯૪|| અદાહિનઃ પિત્તહરાઃ શુક્રલાઃ કફવર્ધનાઃ |૩૯૫|

Adhikarana 290 (395) · Śloka 396

મધુશીર્ષકસંયાવાઃ પૂપા યે તે વિશેષતઃ ||૩૯૫|| ગુરવો બૃંહણાશ્ચૈવ મોદકાસ્તુ સુદુર્જરાઃ |૩૯૬|

Adhikarana 291 (396) · Śloka 397

રોચનો દીપનઃ સ્વર્યઃ પિત્તઘ્નઃ પવનાપહઃ ||૩૯૬|| ગુરુર્મૃષ્ટતરમશ્ચૈવ સટ્ટકઃ પ્રાણવર્ધનઃ |૩૯૭|

Adhikarana 292 (397) · Śloka 398

હૃદ્યઃ સુગન્ધિર્મધુરઃ સ્નિગ્ધઃ કફકરો ગુરુઃ ||૩૯૭|| વાતાપહસ્તૃપ્તિકરો બલ્યો વિષ્યન્દ ઉચ્યતે |૩૯૮|

Adhikarana 293 (398) · Śloka 399

બૃંહણા વાતપિત્તઘ્ના ભક્ષ્યા બલ્યાસ્તુ સામિતાઃ ||૩૯૮|| હૃદ્યાઃ પથ્યતમાસ્તેષાં લઘવઃ ફેનકાદયઃ |૩૯૯|

Adhikarana 294 (399) · Śloka 400

મુદ્ગાદિવેસવારાણાં પૂર્ણા વિષ્ટમ્ભિનો મતાઃ ||૩૯૯|| વેસવારૈઃ સપિશિતૈઃ સમ્પૂર્ણા ગુરુબૃંહણાઃ |૪૦૦|

Adhikarana 295 (400) · Śloka 400

પાલલાઃ શ્લેષ્મજનનાઃ, શષ્કુલ્યઃ કફપિત્તલાઃ ||૪૦૦||

Adhikarana 296 (401) · Śloka 401

વીર્યોષ્ણાઃ પૈષ્ટિકા ભક્ષ્યાઃ કફપિત્તપ્રકોપણાઃ | વિદાહિનો નાતિબલા ગુરવશ્ચ વિશેષતઃ ||૪૦૧||

Adhikarana 297 (402) · Śloka 403

વૈદલા લઘવો ભક્ષ્યાઃ કષાયાઃ સૃષ્ટમારુતાઃ | વિષ્ટમ્ભિનઃ પિત્તસમાઃ શ્લેષ્મઘ્ના ભિન્નવર્ચસઃ ||૪૦૨|| બલ્યા વૃષ્યાસ્તુ ગુરવો વિજ્ઞેયા માષસાધિતાઃ |૪૦૩|

Adhikarana 298 (403) · Śloka 403

કૂર્ચિકાવિકૃતા ભક્ષ્યા ગુરવો નાતિપિત્તલાઃ ||૪૦૩||

Adhikarana 299 (404) · Śloka 404

વિરૂઢકકૃતા ભક્ષ્યા ગુરવોઽનિલપિત્તલાઃ | વિદાહોત્ક્લેશજનના રૂક્ષા દૃષ્ટિપ્રદૂષણાઃ ||૪૦૪||

Adhikarana 300 (405-406) · Śloka 406

હૃદ્યાઃ સુગન્ધિનો ભક્ષ્યા લઘવો ઘૃતપાચિતાઃ | વાતપિત્તહરા બલ્યા વર્ણદૃષ્ટિપ્રસાદનાઃ ||૪૦૫|| વિદાહિનસ્તૈલકૃતા ગુરવઃ કટુપાકિનઃ | ઉષ્ણા મારુતદૃષ્ટિઘ્નાઃ પિત્તલાસ્ત્વક્પ્રદૂષણાઃ ||૪૦૬||

Adhikarana 301 (407) · Śloka 407

ફલમાંસેક્ષુવિકૃતિતિલમાષોપસંસ્કૃતાઃ | ભક્ષ્યા બલ્યાશ્ચ ગુરવો બૃંહણા હૃદયપ્રિયાઃ ||૪૦૭||

Adhikarana 302 (408) · Śloka 408

કપાલાઙ્ગારપક્વાસ્તુ લઘવો વાતકોપનાઃ | સુપક્વાસ્તનવશ્ચૈવ ભૂયિષ્ઠં લઘવો મતાઃ ||૪૦૮||

Adhikarana 303 (409) · Śloka 409

સકિલાટાદયો ભક્ષ્યા ગુરવઃ કફવર્ધનાઃ |૪૦૯|

Adhikarana 304 (409) · Śloka 409

કુલ્માષા વાતલા રૂક્ષા ગુરવો ભિન્નવર્ચસઃ ||૪૦૯||

Adhikarana 305 (410) · Śloka 410

ઉદાવર્તહરો વાટ્યઃ કાસપીનસમેહનુત્ |૪૧૦|

Adhikarana 306 (410) · Śloka 410

ધાનોલુમ્બાસ્તુ લઘવઃ કફમેદોવિશોષણાઃ ||૪૧૦||

Adhikarana 307 (411-412) · Śloka 412

શક્તવો બૃંહણા વૃષ્યાસ્તૃષ્ણાપિત્તકફાપહાઃ | પીતાઃ સદ્યોબલકરા ભેદિનઃ પવનાપહાઃ ||૪૧૧|| ગુર્વી પિણ્ડી ખરાઽત્યર્થં લઘ્વી સૈવ વિપર્યયાત્ | શક્તૂનામાશુ જીર્યેત મૃદુત્વાદવલેહિકા ||૪૧૨||

Adhikarana 308 (413) · Śloka 413

લાજાશ્છર્દ્યતિસારઘ્ના દીપનાઃ કફનાશનાઃ | બલ્યાઃ કષાયમધુરા લઘવસ્તૃણ્મલાપહાઃ ||૪૧૩||

Adhikarana 309 (414) · Śloka 414

તૃટ્છર્દિદાહઘર્માર્તિનુદસ્તત્સક્તવો મતાઃ | રક્તપિત્તહરાશ્ચૈવ દાહજ્વરવિનાશનાઃ ||૪૧૪||

Adhikarana 310 (415) · Śloka 415

પૃથુકા ગુરવઃ સ્નિગ્ધા બૃંહણાઃ કફવર્ધનાઃ | બલ્યાઃ સક્ષીરભાવાત્તુ વાતઘ્ના ભિન્નવર્ચસઃ ||૪૧૫||

Adhikarana 311 (416) · Śloka 416

સન્ધાનકૃત્પિષ્ટમામં તણ્ડુલં કૃમિમેહનુત્ |૪૧૬|

Adhikarana 312 (416) · Śloka 417

સુદુર્જરઃ સ્વાદુરસો બૃંહણસ્તણ્ડુલો નવઃ ||૪૧૬|| સન્ધાનકૃન્મેહહરઃ પુરાણસ્તણ્ડુલઃ સ્મૃતઃ |૪૧૭|

Adhikarana 313 (417-418) · Śloka 418

દ્રવ્યસંયોગસંસ્કારવિકારાન્ સમવેક્ષ્ય ચ ||૪૧૭|| યથાકારણમાસાદ્ય ભોક્તૄણાં છન્દતોઽપિ વા | અનેકદ્રવ્યયોનિત્વાચ્છાસ્ત્રતસ્તાન્ વિનિર્દિશેત્ ||૪૧૮|| ઇતિ ભક્ષ્યવર્ગઃ |

Adhikarana 314 (419) · Śloka 419

અતઃ સર્વાનુપાનાન્યુપદેક્ષ્યામઃ | - અમ્લેન કેચિદ્વિહતા મનુષ્યા માધુર્યયોગે પ્રણયીભવન્તિ | તથામ્લયોગે મધુરેણ તૃપ્તાસ્તેષાં યથેષ્ટં પ્રવદન્તિ પથ્યમ્ ||૪૧૯||

Adhikarana 315 (420-421) · Śloka 422

શીતોષ્ણતોયાસવમદ્યયૂષફલામ્લધાન્યામ્લપયોરસાનામ્ | યસ્યાનુપાનં તુ હિતં ભવેદ્યત્તસ્મૈ પ્રદેયં ત્વિહ માત્રયા તત્ ||૪૨૦|| વ્યાધિં ચ કાલં ચ વિભાવ્ય ધીરૈર્દ્રવ્યાણિ ભોજ્યાનિ ચ તાનિ તાનિ | સર્વાનુપાનેષુ વરં વદન્તિ મૈધ્યં યદમ્ભઃ શુચિભાજનસ્થમ્ ||૪૨૧|| લોકસ્ય જન્મપ્રભૃતિ પ્રશસ્તં તોયાત્મકાઃ સર્વરસાશ્ચ દૃષ્ટાઃ | સઙ્ક્ષેપ એષોઽભિહિતોઽનુપાને... |૪૨૨|

Adhikarana 316 (422-431) · Śloka 431

... ષ્વતઃ પરં વિસ્તરતોઽભિધાસ્યે ||૪૨૨|| ઉષ્ણોદકાનુપાનં તુ સ્નેહાનામથ શસ્યતે | ઋતે ભલ્લાતકસ્નેહાત્ સ્નેહાત્તૌવરકાત્તથા ||૪૨૩|| અનુપાનં વદન્ત્યેકે તૈલે યૂષામ્લકાઞ્જિકમ્ | શીતોદકં માક્ષિકસ્ય પિષ્ટાન્નસ્ય ચ સર્વશઃ ||૪૨૪|| દધિપાયસમદ્યાર્તિવિષજુષ્ટે તથૈવ ચ | કેચિત્ પિષ્ટમયસ્યાહુરનુપાનં સુખોદકમ્ ||૪૨૫|| પયો માંસરસો વાઽપિ શાલિમુદ્ગાદિભોજિનામ્ | યુદ્ધાધ્વાતપસન્તાપવિષમદ્યરુજાસુ ચ ||૪૨૬|| માષાદેરનુપાનં તુ ધાન્યામ્લં દધિમસ્તુ વા | મદ્યં મદ્યોચિતાનાં તુ સર્વમાંસેષુ પૂજિતમ્ ||૪૨૭|| અમદ્યપાનામુદકં ફલામ્લં વા પ્રશસ્યતે | ક્ષીરં ઘર્માધ્વભાષ્યસ્ત્રીક્લાન્તાનામમૃતોપમમ્ ||૪૨૮|| સુરા કૃશાનાં સ્થૂલાનામનુપાનં મધૂદકમ્ | નિરામયાનાં ચિત્રં તુ ભુક્તમધ્યે પ્રકીર્તિતમ્ ||૪૨૯|| સ્નિગ્ધોષ્ણં મારુતે પથ્યં, કફે રૂક્ષોષ્ણમિષ્યતે | અનુપાનં હિતં ચાપિ પિત્તે મધુરશીતલમ્ ||૪૩૦|| હિતં શોણિતપિત્તિભ્યઃ ક્ષીરમિક્ષુરસસ્તથા | અર્કશેલુશિરીષાણામાસવાસ્તુ વિષાર્તિષુ ||૪૩૧||

Adhikarana 317 (432-433) · Śloka 433

અતઃ પરં તુ વર્ગાણામનુપાનં પૃથક્ પૃથક્ | પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વેણ સર્વેષામેવ મે શૃણુ ||૪૩૨|| તત્ર પૂર્વશસ્યજાતાનાં બદરામ્લં, વૈદલાનાં ધાન્યામ્લં, જઙ્ઘાલાનાં ધન્વજાનાં ચ પિપ્પલ્યાસવઃ, વિષ્કિરાણાં કોલબદરાસવઃ, પ્રતુદાનાં ક્ષીરવૃક્ષાસવઃ, ગુહાશયાનાં ખર્જૂરનાલિકેરાસવઃ, પ્રસહાનામશ્વગન્ધાસવઃ, પર્ણમૃગાણાં કૃષ્ણગન્ધાસવઃ, બિલેશયાનાં ફલાસવઃ , એકશફાનાં ત્રિફલાસવઃ, અનેકશફાનાં ખદિરાસવઃ, કૂલચરાણાં શૃઙ્ગાટકકશેરુકાસવઃ, કોશવાસિનાં પાદિનાં ચ સ એવ, પ્લવાનામિક્ષુરસાસવઃ, નાદેયાનાં મત્સ્યાનાં મૃણાલાસવઃ, સામુદ્રાણાં માતુલુઙ્ગાસવઃ, અમ્લાનાં ફલાનાં પદ્મોત્પલકન્દાસવઃ, કષાયાણાં દાડિમવેત્રાસવઃ, મધુરાણાં ત્રિકટુકયુક્તઃ ખણ્ડાસવઃ, તાલફલાદીનાં ધાન્યામ્લં, કટુકાનાં દૂર્વાનલવેત્રાસવઃ, પિપ્પલ્યાદીનાં શ્વદંષ્ટ્રાવસુકાસવઃ, કૂષ્માણ્ડાદીનાં દાર્વીકરીરાસવઃ, ચુચ્ચુપ્રભૃતીનાં લોધ્રાસવઃ, જીવન્ત્યાદીનાં ત્રિફલાસવઃ, કુસુમ્ભશાકસ્ય સ એવ, મણ્ડૂકપર્ણ્યાદીનાં મહાપઞ્ચમૂલાસવઃ, તાલમસ્તકાદીનામમ્લફલાસવઃ, સૈન્ધવાદીનાં સુરાસવ આરનાલં ચ, તોયં વા સર્વત્રેતિ ||૪૩૩||

Adhikarana 318 (434) · Śloka 434

ભવન્તિ ચાત્ર- સર્વેષામનુપાનાનાં માહેન્દ્રં તોયમુત્તમમ્ |૪૩૪|

Adhikarana 319 (434) · Śloka 434

સાત્મ્યં વા યસ્ય યત્તોયં તત્તસ્મૈ હિતમુચ્યતે ||૪૩૪||

Adhikarana 320 (435) · Śloka 435

ઉષ્ણં વાતે કફે તોયં પિત્તે રક્તે ચ શીતલમ્ |૪૩૫|

Adhikarana 321 (435-437) · Śloka 438

દોષવદ્ગુરુ વા ભુક્તમતિમાત્રમથાપિ વા ||૪૩૫|| યથોક્તેનાનુપાનેન સુખમન્નં પ્રજીર્યતિ | રોચનં બૃંહણં વૃષ્યં દોષસઙ્ઘાતભેદનમ્ ||૪૩૬|| તર્પણં માર્દવકરં શ્રમક્લમહરં સુખમ્ | દીપનં દોષશમનં પિપાસાચ્છેદનં પરમ્ ||૪૩૭|| બલ્યં વર્ણકરં સમ્યગનુપાનં સદોચ્યતે |૪૩૮|

Adhikarana 322 (438) · Śloka 439

તદાદૌ કર્શયેત્પીતં સ્થાપયેન્મધ્યસેવિતમ્ ||૪૩૮|| પશ્ચાત્પીતં બૃંહયતિ તસ્માદ્વીક્ષ્ય પ્રયોજયેત્ |૪૩૯|

Adhikarana 323 (439) · Śloka 440

સ્થિરતાં ગતમલ્કિન્નમન્નમદ્રવપાયિનામ્ ||૪૩૯|| ભવત્યાબાધજનનમનુપાનમતઃ પિબેત્ |૪૪૦|

Adhikarana 324 (440) · Śloka 441

ન પિબેચ્છ્વાસકાસાર્તો રોગે ચાપ્યૂર્ધ્વજત્રુગે ||૪૪૦|| ક્ષતોરસ્કઃ પ્રસેકી ચ યસ્ય ચોપહતઃ સ્વરઃ |૪૪૧|

Adhikarana 325 (441-442) · Śloka 442

પીત્વાઽધ્વભાષ્યાધ્યયનગેયસ્વપ્નાન્ન શીલયેત્ ||૪૪૧|| પ્રદૂષ્યામાશયં તદ્ધિ તસ્ય કણ્ઠોરસિ સ્થિતમ્ | સ્યન્દાગ્નિસાદચ્છર્દ્યાદીનામયાઞ્જનયેદ્બહૂન્ ||૪૪૨||

Adhikarana 326 (443) · Śloka 443

ગુરુલાઘવચિન્તેયં સ્વભાવં નાતિવર્તતે | તથા સંસ્કારમાત્રાન્નકાલાંશ્ચાપ્યુત્તરોત્તરમ્ ||૪૪૩||

Adhikarana 327 (444) · Śloka 444

મન્દકર્માનલારોગ્યાઃ સુકુમારાઃ સુખોચિતાઃ | જન્તવો યે તુ તેષાં હિ ચિન્તેયં પરિકીર્ત્યતે ||૪૪૪||

Adhikarana 328 (445) · Śloka 445

બલિનઃ ખરભક્ષ્યા યે યે ચ દીપ્તાગ્નયો નરાઃ | કર્મનિત્યાશ્ચ યે તેષાં નાવશ્યં પરિકીર્ત્યતે ||૪૪૫|| ઇત્યનુપાનવર્ગઃ |

Adhikarana 329 (446) · Śloka 446

અથાહારવિધિં વત્સ! વિસ્તરેણાખિલં શૃણુ |૪૪૬|

Adhikarana 330 (446) · Śloka 446

આપ્તાસ્થિતમસઙ્કીર્ણં શુચિ કાર્યં મહાનસમ્ ||૪૪૬||

Adhikarana 331 (447) · Śloka 447

તત્રાપ્તૈર્ગુણસમ્પન્નં ભક્ષ્યમન્નં સુસંસ્કૃતમ્ | શુચૌ દેશે સુસઙ્ગુપ્તં સમુપસ્થાપયેદ્ભિષક્ ||૪૪૭||

Adhikarana 332 (448) · Śloka 448

વિષઘ્નૈરગદૈઃ સ્પૃષ્ટં પ્રોક્ષિતં વ્યજનોદકૈઃ | સિદ્ધૈર્મન્ત્રૈર્હતવિષં સિદ્ધમન્નં નિવેદયેત્ ||૪૪૮||

Adhikarana 333 (449-457) · Śloka 457

વક્ષ્યામ્યતઃ પરં કૃત્સ્નામાહારસ્યોપકલ્પનામ્ | ઘૃતં કાર્ષ્ણાયસે દેયં, પેયા દેયા તુ રાજતે ||૪૪૯|| ફલાનિ સર્વભક્ષ્યાંશ્ચ પ્રદદ્યાદ્વૈ દલેષુ તુ | પરિશુષ્કપ્રદિગ્ધાનિ સૌવર્ણેષુ પ્રકલ્પયેત્ ||૪૫૦|| પ્રદ્રવાણિ રસાંશ્ચૈવં રાજતેષૂપહારયેત્ | કટ્વરાણિ ખડાંશ્ચૈવ સર્વાઞ્છૈલેષુ દાપયેત્ ||૪૫૧|| દદ્યાત્તામ્રમયે પાત્રે સુશીતં સુશૃતં પયઃ | પાનીયં, પાનકં મદ્યં મૃન્મયેષુ પ્રદાપયેત્ ||૪૫૨|| કાચસ્ફટિકપાત્રેષુ શીતલેષુ શુભેષુ ચ | દદ્યાદ્વૈદૂર્યચિત્રેષુ રાગષાડવસટ્ટકાન્ ||૪૫૩|| પુરસ્તાદ્વિમલે પાત્રે સુવિસ્તીર્ણે મનોરમે | સૂદઃ સૂપૌદનં દદ્યાત્ પ્રદેહાંશ્ચ સુસંસ્કૃતાન્ ||૪૫૪|| ફલાનિ સર્વભક્ષ્યાંશ્ચ પરિશુષ્કાણિ યાનિ ચ | તાનિ દક્ષિણપાર્શ્વે તુ ભુઞ્જાનસ્યોપકલ્પયેત્ ||૪૫૫|| પ્રદ્રવાણિ રસાંશ્ચૈવ પાનીયં પાનકં પયઃ | ખડાન્ યૂષાંશ્ચ પેયાંશ્ચ સવ્યે પાર્શ્વે પ્રદાપયેત્ ||૪૫૬|| સર્વાન્ ગુડવિકારાંશ્ચ રાગષાડવસટ્ટકાન્ | પુરસ્તાત્ સ્થાપયેત્ પ્રાજ્ઞો દ્વયોરપિ ચ મધ્યતઃ ||૪૫૭||

Adhikarana 334 (458) · Śloka 459

એવં વિજ્ઞાય મતિમાન્ ભોજનસ્યોપકલ્પનામ્ | ભોક્તારં વિજને રમ્યે નિઃસમ્પાતે શુભે શુચૌ ||૪૫૮|| સુગન્ધપુષ્પરચિતે સમે દેશે ચ ભોજયેત્ |૪૫૯|

Adhikarana 335 (459) · Śloka 460

વિશિષ્ટમિષ્ટસંસ્કારૈઃ પથ્યૈરિષ્ટૈ રસાદિભિઃ ||૪૫૯|| મનોજ્ઞં શુચિ નાત્યુષ્ણં પ્રત્યગ્રમશનં હિતમ્ |૪૬૦|

Adhikarana 336 (460-464) · Śloka 464

પૂર્વં મધુરમશ્નીયાન્મધ્યેઽમ્લલવણૌ રસૌ ||૪૬૦|| પશ્ચાચ્છેષાન્ રસાન્ વૈદ્યો ભોજનેષ્વવચારયેત્ | આદૌ ફલાનિ ભુઞ્જીત દાડિમાદીનિ બુદ્ધિમાન્ ||૪૬૧|| તતઃ પેયાંસ્તતો ભોજ્યાન્ ભક્ષ્યાંશ્ચિત્રાંસ્તતઃ પરમ્ | ઘનં પૂર્વં સમશ્નીયાત્, કેચિદાહુર્વિપર્યયમ્ ||૪૬૨|| આદાવન્તે ચ મધ્યે ચ ભોજનસ્ય તુ શસ્યતે | નિરત્યયં દોષહરં ફલેષ્વામલકં નૃણામ્ ||૪૬૩|| મૃણાલબિસશાલૂકકન્દેક્ષુપ્રભૃતીનિ ચ | પૂર્વં યોજ્યાનિ ભિષજા ન તુ ભુક્તે કદાચન ||૪૬૪||

Adhikarana 337 (465) · Śloka 466

સુખમુચ્ચૈઃ સમાસીનઃ સમદેહોઽન્નતત્પરઃ | કાલે સાત્મ્યં લઘુ સ્નિગ્ધમુષ્ણં ક્ષિપ્રં દ્રવોત્તરમ્ ||૪૬૫|| બુભુક્ષિતોઽન્નમશ્નીયાન્માત્રાવદ્વિદિતાગમઃ |૪૬૬|

Adhikarana 338 (466-467) · Śloka 468

કાલે પ્રીણયતે ભુક્તં સાત્મ્યમન્નં ન બાધતે ||૪૬૬|| લઘુ શીઘ્રં વ્રજેત્ પાકં સ્નિગ્ધોષ્ણં બલવહ્નિદમ્ | ક્ષિપ્રં ભુક્તં સમં પાકં યાત્યદોષં દ્રવોત્તરમ્ ||૪૬૭|| સુખં જીર્યતિ માત્રાવદ્ધાતુસામ્યં કરોતિ ચ |૪૬૮|

Adhikarana 339 (468-470) · Śloka 471

અતીવાયતયામાસ્તુ ક્ષપા યેષ્વૃતુષુ સ્મૃતાઃ ||૪૬૮|| તેષુ તત્પ્રત્યનીકાઢ્યં ભુઞ્જીત પ્રાતરેવ તુ | યેષુ ચાપિ ભવેયુશ્ચ દિવસા ભૃશમાયતાઃ ||૪૬૯|| તેષુ તત્કાલવિહિતમપરાહ્ણે પ્રશસ્યતે | રજન્યો દિવસાશ્ચૈવ યેષુ ચાપિ સમાઃ સ્મૃતાઃ ||૪૭૦|| કૃત્વા સમમહોરાત્રં તેષુ ભુઞ્જીત ભોજનમ્ |૪૭૧|

Adhikarana 340 (471-474) · Śloka 474

નાપ્રાપ્તાતીતકાલં વા હીનાધિકમથાપિ વા ||૪૭૧|| અપ્રાપ્તકાલં ભુઞ્જાનઃ શરીરે હ્યલઘૌ નરઃ | તાંસ્તાન્ વ્યાધીનવાપ્નોતિ મરણં વા નિયચ્છતિ ||૪૭૨|| અતીતકાલં ભુઞ્જાનો વાયુનોપહતેઽનલે | કૃચ્છ્રાદ્વિપચ્યતે ભુક્તં દ્વિતીયં ચ ન કાઙ્ક્ષતિ ||૪૭૩|| હીનમાત્રમસન્તોષં કરોતિ ચ બલક્ષયમ્ | આલસ્યગૌરવાટોપસાદાંશ્ચ કુરુતેઽધિકમ્ ||૪૭૪||

Adhikarana 341 (475) · Śloka 476

તસ્માત્ સુસંસ્કૃતં યુક્ત્યા દોષૈરેતૈર્વિવર્જિતમ્ | યથોક્તગુણસમ્પન્નમુપસેવેત ભોજનમ્ ||૪૭૫|| વિભજ્ય દોષકાલાદીન્ કાલયોરુભયોરપિ |૪૭૬|

Adhikarana 342 (476-477) · Śloka 478

અચોક્ષં દુષ્ટમુત્સૃષ્ટં પાષાણતૃણલોષ્ટવત્ ||૪૭૬|| દ્વિષ્ટં વ્યુષિતમસ્વાદુ પૂતિ ચાન્નં વિવર્જયેત્ | ચિરસિદ્ધં સ્થિરં શીતમન્નમુષ્ણીકૃતં પુનઃ ||૪૭૭|| અશાન્તમુપદગ્ધં ચ તથા સ્વાદુ ન લક્ષ્યતે |૪૭૮|

Adhikarana 343 (478) · Śloka 478

યદ્યત્ સ્વાદુતરં તત્તદ્વિદધ્યાદુત્તરોત્તરમ્ ||૪૭૮||

Adhikarana 344 (479-480) · Śloka 480

પ્રક્ષાલયેદદ્ભિરાસ્યં ભુઞ્જાનસ્ય મુહુર્મુહુઃ | વિશુદ્ધે રસને તસ્ય રોચતેઽન્નમપૂર્વવત્ ||૪૭૯|| સ્વાદુના તસ્ય રસનં પ્રથમેનાતિતર્પિતમ્ | ન તથા સ્વાદયેદન્યત્તસ્માત્ પ્રક્ષાલ્યમન્તરા ||૪૮૦||

Adhikarana 345 (481) · Śloka 481

સૌમનસ્યં બલં પુષ્ટિમુત્સાહં હર્ષણં સુખમ્ | સ્વાદુ સઞ્જનયત્યન્નમસ્વાદુ ચ વિપર્યયમ્ ||૪૮૧||

Adhikarana 346 (482) · Śloka 482

ભુક્ત્વાઽપિ યત્ પ્રાર્થયતે ભૂયસ્તત્ સ્વાદુ ભોજનમ્ |૪૮૨|

Adhikarana 347 (482) · Śloka 482

અશિતશ્ચોદકં યુક્ત્યા ભુઞ્જાનશ્ચાન્તરા પિબેત્ ||૪૮૨||

Adhikarana 348 (483) · Śloka 483

દન્તાન્તરગતં ચાન્નં શોધનેનાહરેચ્છનૈઃ | કુર્યાદનિર્હૃતં તદ્ધિ મુખસ્યાનિષ્ટગન્ધતામ્ ||૪૮૩||

Adhikarana 349 (484) · Śloka 484

જીર્ણેઽન્ને વર્ધતે વાયુર્વિદગ્ધે પિત્તમેવ તુ | ભુક્તમાત્રે કફશ્ચાપિ,... |૪૮૪|

Adhikarana 350 (484-486) · Śloka 486

... તસ્માદ્ભુક્તેરિતં કફમ્ ||૪૮૪|| ધૂમેનાપોહ્ય હૃદ્યૈર્વા કષાયકટુતિક્તકૈઃ | પૂગકઙ્કોલકર્પૂરલવઙ્ગસુમનઃફલૈઃ ||૪૮૫|| ફલૈઃ કટુકષાયૈર્વા મુખવૈશદ્યકારકૈઃ | તામ્બૂલપત્રસહિતૈઃ સુગન્ધૈર્વા વિચક્ષણઃ ||૪૮૬||

Adhikarana 351 (487) · Śloka 487

ભુક્ત્વા રાજવદાસીત યાવદન્નક્લમો ગતઃ | તતઃ પાદશતં ગત્વા વામપાર્શ્વેન સંવિશેત્ ||૪૮૭||

Adhikarana 352 (488) · Śloka 488

શબ્દાન્રૂપાન્રસાન્ ગન્ધાન્ સ્પર્શાંશ્ચ મનસઃ પ્રિયાન્ | ભુક્તવાનુપસેવેત તેનાન્નં સાધુ તિષ્ઠતિ ||૪૮૮||

Adhikarana 353 (489) · Śloka 489

શબ્દરૂપરસા ગન્ધાઃ સ્પર્શાશ્ચાપિ જુગુપ્સિતાઃ | અશુચ્યન્નં તથા ભુક્તમતિહાસ્યં ચ વામયેત્ ||૪૮૯||

Adhikarana 354 (490-491) · Śloka 491

શયનં ચાસનં વાઽપિ નેચ્છેદ્વાઽપિ દ્રવોત્તરમ્ | નાગ્ન્યાતપૌ ન પ્લવનં ન યાનં નાપિ વાહનમ્ ||૪૯૦|| ન ચૈકરસસેવાયાં પ્રસજ્યેત કદાચન | શાકાવરાન્નભૂયિષ્ઠમમ્લં ચ ન સમાચરેત્ ||૪૯૧||

Adhikarana 355 (492) · Śloka 492

એકૈકશઃ સમસ્તાન્ વા નાધ્યશ્નીયાદ્રસાન્ સદા |૪૯૨|

Adhikarana 356 (492) · Śloka 493

પ્રાગ્ભુક્તે ત્વવિવિક્તેઽગ્નૌ દ્વિરન્નં ન સમાચરેત્ ||૪૯૨|| પૂર્વભુક્તે વિદગ્ધેઽન્ને ભુઞ્જાનો હન્તિ પાવકમ્ |૪૯૩|

Adhikarana 357 (493) · Śloka 493

માત્રાગુરું પરિહરેદાહારં દ્રવ્યતશ્ચ યઃ ||૪૯૩||

Adhikarana 358 (494) · Śloka 494

પિષ્ટાન્નં નૈવ ભુઞ્જીત માત્રયા વા બુભુક્ષિતઃ | દ્વિગુણં ચ પિબેત્તોયં સુખં સમ્યક્ પ્રજીર્યતિ |૪૯૪|

Adhikarana 359 (494) · Śloka 494

પેયલેહ્યાદ્યભક્ષ્યાણાં ગુરુ વિદ્યાદ્યથોત્તરમ્ ||૪૯૪||

Adhikarana 360 (495) · Śloka 495

ગુરૂણામર્ધસૌહિત્યં લઘૂનાં તૃપ્તિરિષ્યતે | દ્રવોત્તરો દ્રવશ્ચાપિ ન માત્રાગુરુરિષ્યતે ||૪૯૫||

Adhikarana 361 (496) · Śloka 496

દ્રવાઢ્યમપિ શુષ્કં તુ સમ્યગેવોપપદ્યતે |૪૯૬|

Adhikarana 362 (496) · Śloka 497

વિશુષ્કમન્નમભ્યસ્તં ન પાકં સાધુ ગચ્છતિ ||૪૯૬|| પિણ્ડીકૃતમસઙ્ક્લિન્નં વિદાહમુપગચ્છતિ |૪૯૭|

Adhikarana 363 (497) · Śloka 498

સ્રોતસ્યન્નવહે પિત્તં પક્તૌ વા યસ્ય તિષ્ઠતિ ||૪૯૭|| વિદાહિ ભુક્તમન્યદ્વા તસ્યાપ્યન્નં વિદહ્યતે |૪૯૮|

Adhikarana 364 (498) · Śloka 498

શુષ્કં વિરુદ્ધં વિષ્ટમ્ભિ વહ્નિવ્યાપદમાવહેત્ ||૪૯૮||

Adhikarana 365 (499) · Śloka 499

આમં વિદગ્ધં વિષ્ટબ્ધં કફપિત્તાનિલૈસ્ત્રિભિઃ | અજીર્ણં કેચિદિચ્છન્તિ ચતુર્થં રસશેષતઃ ||૪૯૯||

Adhikarana 366 (500-501) · Śloka 501

અત્યમ્બુપાનાદ્વિષમાશનાદ્વા સન્ધારણાત્ સ્વપ્નવિપર્યયાચ્ચ | કાલેઽપિ સાત્મ્યં લઘુ ચાપિ ભુક્તમન્નં ન પાકં ભજતે નરસ્ય ||૫૦૦|| ઈર્ષ્યાભયક્રોધપરિક્ષતેન લુબ્ધેન શુગ્દૈન્યનિપીડિતેન | પ્રદ્વેષયુક્તેન ચ સેવ્યમાનમન્નં ન સમ્યક્ પરિણામમેતિ ||૫૦૧||

Adhikarana 367 (502-503) · Śloka 503

માધુર્યમન્નં ગતમામસઞ્જ્ઞં વિદગ્ધસઞ્જ્ઞં ગતમમ્લભાવમ્ | કિઞ્ચિદ્વિપક્વં, ભૃશતોદશૂલં વિષ્ટબ્ધમાનદ્ધવિરુદ્ધવાતમ્ ||૫૦૨|| ઉદ્ગારશુદ્ધાવપિ ભક્તકાઙ્ક્ષા ન જાયતે હૃદ્ગુરુતા ચ યસ્ય | રસાવશેષેણ તુ સપ્રસેકં ચતુર્થમેતત્ પ્રવદન્ત્યજીર્ણમ્ ||૫૦૩||

Adhikarana 368 (504) · Śloka 504

મૂર્ચ્છા પ્રલાપો વમથુઃ પ્રસેકઃ સદનં ભ્રમઃ | ઉપદ્રવા ભવન્ત્યેતે મરણં ચાપ્યજીર્ણતઃ ||૫૦૪||

Adhikarana 369 (505-507) · Śloka 507

તત્રામે લઙ્ઘનં કાર્યં, વિદગ્ધે વમનં હિતમ્ | વિષ્ટબ્ધે સ્વેદનં પથ્યં, રસશેષે શયીત ચ ||૫૦૫|| વામયેદાશુ તં તસ્માદુષ્ણેન લવણામ્બુના | કાર્યં વાઽનશનં તાવદ્યાવન્ન પ્રકૃતિં ભજેત્ ||૫૦૬|| લઘુકાયમતશ્ચૈનં લઙ્ઘનૈઃ સમુપાચરેત્ | યાવન્ન પ્રકૃતિસ્થઃ સ્યાદ્દોષતઃ પ્રાણતસ્તથા ||૫૦૭||

Adhikarana 370 (508-509) · Śloka 509

હિતાહિતોપસંયુક્તમન્નં સમશનં સ્મૃતમ્ | બહુ સ્તોકમકાલે વા તજ્જ્ઞેયં વિષમાશનમ્ ||૫૦૮|| અજીર્ણે ભુજ્યતે યત્તુ તદધ્યશનમુચ્યતે | ત્રયમેતન્નિહન્ત્યાશુ બહૂન્વ્યાધીન્કરોતિ વા ||૫૦૯||

Adhikarana 371 (510) · Śloka 510

અન્નં વિદગ્ધં હિ નરસ્ય શીઘ્રં શીતામ્બુના વૈ પરિપાકમેતિ | તદ્ધ્યસ્ય શૈત્યેન નિહન્તિ પિત્તમાક્લેદિભાવાચ્ચ નયત્યધસ્તાત્ ||૫૧૦||

Adhikarana 372 (511) · Śloka 511

વિદહ્યતે યસ્ય તુ ભુક્તમાત્રે દહ્યેત હૃત્કોષ્ઠગલં ચ યસ્ય | દ્રાક્ષાભયાં માક્ષિકસમ્પ્રયુક્તાં લીઢ્વાઽભયાં વા સ સુખં લભેત ||૫૧૧||

Adhikarana 373 (512) · Śloka 512

ભવેદજીર્ણં પ્રતિ યસ્ય શઙ્કા સ્નિગ્ધસ્ય જન્તોર્બલિનોઽન્નકાલે | પ્રાતઃ સશુણ્ઠીમભયામશઙ્કો ભુઞ્જીત સમ્પ્રાશ્ય હિતં હિતાર્થી ||૫૧૨||

Adhikarana 374 (513) · Śloka 513

સ્વલ્પં યદા દોષવિબદ્ધમામં લીનં ન તેજઃપથમાવૃણોતિ | ભવત્યજીર્ણેઽપિ તદા બુભુક્ષા યા મન્દબુદ્ધિં વિષવન્નિહન્તિ ||૫૧૩||

Adhikarana 375 (514-524) · Śloka 525

અત ઉર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ગુણાનાં કર્મવિસ્તરમ્ | કર્મભિસ્ત્વનુમીયન્તે નાનાદ્રવ્યાશ્રયા ગુણાઃ ||૫૧૪|| હ્લાદનઃ સ્તમ્ભનઃ શીતો મૂર્ચ્છાતૃટ્સ્વેદદાહજિત્ | ઉષ્ણસ્તદ્વિપરીતઃ સ્યાત્પાચનશ્ચ વિશેષતઃ ||૫૧૫|| સ્નેહમાર્દવકૃત્ સ્નિગ્ધો બલવર્ણકરસ્તથા | રૂક્ષસ્તદ્વિપરીતઃ સ્યાદ્વિશેષાત્ સ્તમ્ભનઃ ખરઃ ||૫૧૬|| પિચ્છિલો જીવનો બલ્યઃ સન્ધાનઃ શ્લેષ્મલો ગુરુઃ | વિશદો વિપરીતોઽસ્માત્ ક્લેદાચૂષણરોપણઃ ||૫૧૭|| દાહપાકકરસ્તીક્ષ્ણઃ સ્રાવણો, મૃદુરન્યથા | સાદોપલેપબલકૃદ્ગુરુસ્તર્પણબૃંહણઃ ||૫૧૮|| લઘુસ્તદ્વિપરીતઃ સ્યાલ્લેખનો રોપણસ્તથા | દશાદ્યાઃ કર્મતઃ પ્રોક્તાસ્તેષાં કર્મવિશેષણૈઃ ||૫૧૯|| દશૈવાન્યાન્ પ્રવક્ષ્યામિ દ્રવાદીંસ્તાન્નિબોધ મે | દ્રવઃ પ્રક્લેદનઃ, સાન્દ્રઃ સ્થૂલઃ સ્યાદ્બન્ધકારકઃ ||૫૨૦|| શ્લક્ષ્ણઃ પિચ્છિલવજ્જ્ઞેયઃ કર્કશો વિશદો યથા | સુખાનુબન્ધી સૂક્ષ્મશ્ચ સુગન્ધો રોચનો મૃદુઃ ||૫૨૧|| દુર્ગન્ધો વિપરીતોઽસ્માદ્ધૃલ્લાસારુચિકારકઃ | સરોઽનુલોમનઃ પ્રોક્તો, મન્દો યાત્રાકરઃ સ્મૃતઃ ||૫૨૨|| વ્યવાયી ચાખિલં દેહં વ્યાપ્ય પાકાય કલ્પતે | વિકાસી વિકસન્નેવં ધાતુબન્ધાન્ વિમોક્ષયેત્ ||૫૨૩|| આશુકારી તથાઽઽશુત્વાદ્ધાવત્યમ્ભસિ તૈલવત્ | સૂક્ષ્મસ્તુ સૌક્ષ્મ્યાત્ સૂક્ષ્મેષુ સ્રોતઃસ્વનુસરઃ સ્મૃતઃ ||૫૨૪|| ગુણા વિંશતિરિત્યેવં યથાવત્પરિકીર્તિતાઃ |૫૨૫|

Adhikarana 376 (525) · Śloka 525

સમ્પ્રવક્ષ્યામ્યતશ્ચોર્ધ્વમાહારગતિનિશ્ચયમ્ ||૫૨૫||

Adhikarana 377 (526) · Śloka 526

પઞ્ચભૂતાત્મકે દેહે હ્યાહારઃ પાઞ્ચભૌતિકઃ | વિપક્વઃ પઞ્ચધા સમ્યગ્ગુણાન્ સ્વાનભિવર્ધયેત્ ||૫૨૬||

Adhikarana 378 (527) · Śloka 527

અવિદગ્ધઃ કફં, પિત્તં વિદગ્ધઃ, પવનં પુનઃ | સમ્યગ્વિપક્વો નિઃસાર આહારઃ પરિબૃંહયેત્ ||૫૨૭||

Adhikarana 379 (528) · Śloka 528

વિણ્મૂત્રમાહારમલઃ સારઃ પ્રાગીરિતો રસઃ |૫૨૮|

Adhikarana 380 (528) · Śloka 528

સ તુ વ્યાનેન વિક્ષિપ્તઃ સર્વાન્ ધાતૂન્ પ્રતર્પયેત્ ||૫૨૮||

Adhikarana 381 (529) · Śloka 529

કફઃ પિત્તં મલઃ ખેષુ સ્વેદઃ સ્યાન્નખરોમ ચ | નેત્રવિટ્ ત્વક્ષુ ચ સ્નેહો ધાતૂનાં ક્રમશો મલાઃ ||૫૨૯||

Adhikarana 382 (530-531) · Śloka 531

દિવા વિબુદ્ધે હૃદયે જાગ્રતઃ પુણ્ડરીકવત્ | અન્નમક્લિન્નધાતુત્વાદજીર્ણેઽપિ હિતં નિશિ ||૫૩૦|| હૃદિ સમ્મીલિતે રાત્રૌ પ્રસુપ્તસ્ય વિશેષતઃ | ક્લિન્નવિસ્રસ્તધાતુત્વાદજીર્ણે ન હિતં દિવા ||૫૩૧||

Adhikarana 383 (532) · Śloka 532

ઇમં વિધિં યોઽનુમતં મહામુનેર્નૃપર્ષિમુખ્યસ્ય પઠેદ્ધિ યત્નતઃ | સ ભૂમિપાલાય વિધાતુમૌષધં મહાત્મનાં ચાર્હતિ સૂરિસત્તમઃ ||૫૩૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 46

ઇતિ ભગવતા શ્રીધન્વન્તરિણોપદિષ્ટાયાં તચ્છિષ્યેણ મહર્ષિણા સુશ્રુતેન વિરચિતાયાં સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ષટ્ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૬|| ઇતિ ભગવતા શ્રીધન્વન્તરિણોપદિષ્ટાયાં તચ્છિષ્યેણ મહર્ષિણા સુશ્રુતેન વિરચિતાયાં સુશ્રુતસંહિતાયાં પ્રથમં સૂત્રસ્થાનં સમાપ્તમ્ |