Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോऽന്നപാനവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അന്നം ശാല്യാദി, പാനമനുപാനാദി, വിധിര്വിധാനം കല്പനം പ്രകാരോ വാ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ധന്വന്തരിമഭിവാദ്യ സുശ്രുത ഉവാച- പ്രാഗഭിഹിതഃ ‘പ്രാണിനാം പുനര്മൂലമാഹാരോ ബലവര്ണൌജസാം ച, സ ഷട്സു രസേഷ്വായത്തഃ, രസാഃ പുനര്ദ്രവ്യാശ്രയിണഃ,’ ദ്രവ്യരസഗുണവീര്യവിപാകനിമിത്തേ ച ക്ഷയവൃദ്ധീ ദോഷാണാം സാമ്യം ച, ബ്രഹ്മാദേരപി ച ലോകസ്യാഹാരഃ സ്ഥിത്യുത്പത്തിവിനാശഹേതുഃ, ആഹാരാദേവാഭിവൃദ്ധിര്ബലമാരോഗ്യം വര്ണേന്ദ്രിയപ്രസാദശ്ച, തഥാ ഹ്യാഹാരവൈഷമ്യാദസ്വാസ്ഥ്യം; തസ്യാശിതപീതലീഢഖാദിതസ്യ നാനാദ്രവ്യാത്മകസ്യാനേകവിധവികല്പസ്യാനേകവിധപ്രഭാവസ്യ പൃഥക് പൃഥഗ്ദ്രവ്യരസഗുണവീര്യവിപാകകര്മാണീച്ഛാമി ജ്ഞാതും, ന ഹ്യനവബുദ്ധസ്വഭാവാ ഭിഷജഃ സ്വസ്ഥാനുവൃത്തിം രോഗനിഗ്രഹണം ച കര്തും സമര്ഥാഃ; ആഹാരായത്താശ്ച സര്വപ്രാണിനോ യസ്മാത്തസ്മാദന്നപാനവിധിമുപദിശതു മേ ഭഗവാനിത്യുക്തഃ പ്രോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ- അഥ ഖലു വത്സ സുശ്രുത! യഥാപ്രശ്നമുച്യമാനമുപധാരയസ്വ- ||൩||
धन्वन्तरिमभिवाद्य सुश्रुत उवाच- प्रागभिहितः ‘प्राणिनां पुनर्मूलमाहारो बलवर्णौजसां च, स षट्सु रसेष्वायत्तः, रसाः पुनर्द्रव्याश्रयिणः,’ द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकनिमित्ते च क्षयवृद्धी दोषाणां साम्यं च, ब्रह्मादेरपि च लोकस्याहारः स्थित्युत्पत्तिविनाशहेतुः, आहारादेवाभिवृद्धिर्बलमारोग्यं वर्णेन्द्रियप्रसादश्च, तथा ह्याहारवैषम्यादस्वास्थ्यं; तस्याशितपीतलीढखादितस्य नानाद्रव्यात्मकस्यानेकविधविकल्पस्यानेकविधप्रभावस्य पृथक् पृथग्द्रव्यरसगुणवीर्यविपाककर्माणीच्छामि ज्ञातुं, न ह्यनवबुद्धस्वभावा भिषजः स्वस्थानुवृत्तिं रोगनिग्रहणं च कर्तुं समर्थाः; आहारायत्ताश्च सर्वप्राणिनो यस्मात्तस्मादन्नपानविधिमुपदिशतु मे भगवानित्युक्तः प्रोवाच भगवान् धन्वन्तरिः- अथ खलु वत्स सुश्रुत! यथाप्रश्नमुच्यमानमुपधारयस्व- ||३||
🔊 Audio coming soon
അഥ ശിഷ്യോ ഗുരും പ്രതി പ്രശ്നം കുര്വന്നാഹ- ധന്വന്തരിമിത്യാദി| അഭിവാദ്യ നമസ്കൃത്യ| ഉവാച ഉക്തവാന്| കിമുക്തവാനിത്യാഹ- പ്രാഗഭിഹിത ഇത്യാദി| മൂലം കാരണമ്| സ ഇതി ആഹാരഃ| നിമിത്തേ ചേതി ചകാരാദിന്ദ്രിയാര്ഥാഃ കാലോ വിഹാരശ്ചേതി ത്രയം സമുച്ചീയതേ| ദോഷാണാമിത്യുപലക്ഷണം, തേന ദോഷധാത്വാദീനാമിത്യര്ഥഃ| ആഹാരസ്യ സര്വാപേക്ഷണീയതാമാഹ- ബ്രഹ്മാദേരിത്യാദി| സ്ഥിതിഃ അവസ്ഥാനമ്, ഉത്പത്തിഃ ജന്മ, വിനാശഃ പ്രലയഃ; ഉത്പത്തിഹേതുരപി സമ്യഗുപയോഗാത് പ്രധാനധാതൂത്പത്തേഃ, വിനാശഹേതുശ്ച മിഥ്യോപയോഗാത്; ദേവാനാം സ്ഥിതിഹേതുരേവ, ജരായുജാനാം സ്ഥിത്യുത്പത്തിവിനാശാനാം ത്രയാണാമപി ഹേതുഃ; ധ്യാനാഹാരത്വേऽപി ബ്രഹ്മാദേര്യോഗാദിദ്വാരേണ തൃപ്തിസമ്ഭവാദമൃതപ്രാശാര്ഥമാഹാരഃ| സ്ഥിതിഹേതുതാമേവ വിവൃണ്വന്നാഹ- ആഹാരാദേവേത്യാദി| അഭിവൃദ്ധിഃ ശരീരസ്യ| ബലമുത്സാഹോപചയലക്ഷണമ്| ആരോഗ്യം സ്വാസ്ഥ്യലക്ഷണമ്| വര്ണോ ഗൌരാദിഃ; ഇന്ദ്രിയാണാം പ്രസാദഃ സ്വസ്വവിഷയഗ്രഹണസാമര്ഥ്യമ്| വൈഷമ്യമ് അന്യഥോപയോഗഃ| അസ്വാസ്ഥ്യം ദോഷാദിവൈഷമ്യമ്| തസ്യ ചാതുര്വിധ്യമാഹ- അശിതേത്യാദി; അശിതം ഭോജ്യമോദനാദി, പീതം പേയം ക്ഷീരാദി, ലീഢം ലേഹ്യം മധ്വാദി, ഖാദിതം ഭക്ഷ്യം മോദകാദി| നാനാദ്രവ്യാത്മകസ്യേതി ബഹുവിധപൃഥിവ്യാദിദ്രവ്യാരബ്ധസ്യ| അനേകവിധവികല്പസ്യ അനേകവിധാ മണ്ഡപേയാവിലേപീഭക്താദയോ വികല്പാഃ പ്രകാരാ യസ്യ സ തഥാ| അനേകവിധപ്രഭാവസ്യ നാനാപ്രകാരശക്തികസ്യ| ന ഹീതി ഹി യസ്മാദര്ഥേ| അനവബുദ്ധസ്വഭാവാ ആഹാരസ്യാജ്ഞാതസ്വരൂപാഃ| ഭിഷജോ വൈദ്യാഃ| മേ മമേത്യര്ഥഃ| ഭഗവാനിതി ധന്വന്തരിം പ്രതി പൂജാവചനമ്| ഉത്തരമാഹ- ഇത്യുക്ത ഇതി|- ഉക്തഃ പൂര്വോക്തവചനൈഃ പ്രേരിതഃ| പ്രോവാച ഉക്തവാന്| അഥേതി മങ്ഗലേ| ഖലു വാക്യാലങ്കാരേ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തത്ര, ലോഹിതശാലികലമകര്ദമകപാണ്ഡുകസുഗന്ധകശകുനാഹൃതപുഷ്പാണ്ഡകപുണ്ഡരീകമഹാശാലിശീതഭീരുകരോധ്രപുഷ്പക- ദീര്ഘശൂകകാഞ്ചനകമഹിഷമഹാശൂകഹായനകദൂഷകമഹാദൂഷകപ്രഭൃതയഃ ശാലയഃ ||൪||
तत्र, लोहितशालिकलमकर्दमकपाण्डुकसुगन्धकशकुनाहृतपुष्पाण्डकपुण्डरीकमहाशालिशीतभीरुकरोध्रपुष्पक- दीर्घशूककाञ्चनकमहिषमहाशूकहायनकदूषकमहादूषकप्रभृतयः शालयः ||४||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദി| ലോഹിതശാലീ രക്തശാലിഃ; കലമോऽന്തര്വേദ്യാം `കലവിഃ’ ഇതി ലോകേ; കര്ദമക ഇതി സാതിശയേ പങ്കേ നിഷ്പദ്യത ഇതി കര്ദമകോ ലോകതോऽവഗന്തവ്യഃ; പാണ്ഡുക ഇതി പാണ്ഡുതുഷഃ പാണ്ഡുശൂകശ്ച പാണ്ഡുകഃ; സുഗന്ധകോ ദേവശാലിഃ പാഞ്ചാലേ; ശകുനാഹൃത ഉത്തരകുരോഃ സകാശാദ്ധംസൈരാനീതഃ, അവന്ത്യാം നഗര്യാം സ ഏവ വക്രനാമ്നാ പ്രസിദ്ധഃ, മഗധദേശേ തു ‘പാശക’ ഇതി, വൃദ്ധവൈദ്യാസ്തു “ദ്വീപാന്തരാത് സമാനീതോ ഗരുഡേന മഹാത്മനാ| ശകുനാഹൃതഃ സശാലിഃ സ്യാദ്ഗരുഡാപരനാമകഃ” ഇത്യാഹുഃ, പുഷ്പാണീവ സുഗന്ധാനി സുകുമാരാണ്യണ്ഡാനി തണ്ഡുലാനി യസ്യ സഃ പുഷ്പാണ്ഡകോ ലോകതോऽവഗന്തവ്യഃ; പുണ്ഡരീകം ശ്വേതപദ്മം തത്സദൃശഃ സൌകുമാര്യവര്ണസൌരഭൈര്യഃ സഃ പുണ്ഡരീകോ ദേവഗ്രഹാദേവ ബഹുപോഷനാമാ; മഹാതണ്ഡുലകോ മഹാശാലിഃ; ശീതാദ്ബിഭേതീത്യേവം ശീതഭീരുകോ ലോകാദവഗന്തവ്യഃ; രോധ്രപുഷ്പാകാരാഃ ശൂകാ യസ്യ സ രോധ്രപുഷ്പകഃ; ദീര്ഘാഃ ശൂകാ യസ്യ സ ദീര്ഘശൂകഃ; കാഞ്ചനകഃ സ്വര്ണശാലിഃ; മഹിഷശൂകോ മധ്യദേശേ ‘തിലവാസീ’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ; ഹായനകഃ ‘ശങ്ഗുവാക’ ഇതി ലോകേ, ജേജ്ഝടസ്തു ‘ഘോടകപുച്ഛ’ ഇത്യാഹ; ദൂഷകമഹാദൂഷകൌ ലോകാദവഗന്തവ്യൌ| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദ്യവകനൈഷധാദയഃ| ശാലയ ഇതി അകണ്ഡിതശുക്ലാ ഹൈമന്താഃ, അന്യേ തു ‘കണ്ഡിതശുക്ലാ അകണ്ഡിതശുക്ലാശ്ച ഹൈമന്താഃ ശാലയഃ, ഗ്രൈഷ്മാഃ ഷഷ്ടികാഃ; ‘പ്രായേണ ഗര്ഭപാകാഃ ഷഷ്ടികാഃ’ ഇത്യന്യേ; വാര്ഷികാസ്തു വ്രീഹയഃ, ‘കണ്ഡിതശുക്ലാസ്തു വ്രീഹയഃ’ ഇത്യന്യേ| അത്ര ലോഹിതശാല്യാദയസ്തേഷു തേഷു ദേശേഷു തൈസ്തൈര്നാമഭിഃ പ്രസിദ്ധാഃ; ഏകമേവ ഹി ദ്രവ്യം നാനാദേശേഷു നാനാശബ്ദൈരഭിധീയതേ; യഥാ- ബഹവോऽന്നം ഭക്തമാഹുഃ, ദാക്ഷിണാത്യാസ്തു കൂരമിതി; തത്ര ദാക്ഷിണാത്യേഷു ഭക്തസഞ്ജ്ഞയൈവ പ്രസിദ്ധസ്തദിതരേഷു പുനഃ കൂരസഞ്ജ്ഞേതി(?); തസ്മാത്തു ശൂകശമീകുധാന്യാനി നാനാദേശജകൃഷീവലേഭ്യോ ജ്ഞേയാനി, മൃഗാസ്തു നാനാദേശീയവ്യാധേഭ്യഃ, ശാകുനികേഭ്യഃ പക്ഷിണഃ, കന്ദമൂലഫലാശിഭ്യോ വനേചരതപസ്വിഭ്യഃ കന്ദമൂലഫലാനി, ശാകാനി തു ഗ്രാമ്യാരണ്യവാസിഭ്യഃ, കൃതാന്നാനി തു സൂദേഭ്യഃ, ഭേഷജദ്രവ്യാണി പുനഃ ക്രയ്യാണി വണിഗ്ഭ്യഃ, അക്രേയാണി പുനര്മൂലാദീനി താപസവനേചരേഭ്യ ഇതി||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
മധുരാ വീര്യതഃ ശീതാ ലഘുപാകാ ബലാവഹാഃ | പിത്തഘ്നാല്പാനിലകഫാഃ സ്നിഗ്ധാ ബദ്ധാല്പവര്ചസഃ ||൫||
मधुरा वीर्यतः शीता लघुपाका बलावहाः | पित्तघ्नाल्पानिलकफाः स्निग्धा बद्धाल्पवर्चसः ||५||
🔊 Audio coming soon
തത്ര ശാലീനാം സാമാന്യഗുണമാഹ- മധുരാ ഇത്യാദി| പൂര്വം ഹി `ദ്രവ്യരസഗുണവീര്യവിപാകകര്മാണീച്ഛാമി ജ്ഞാതും’ ഇത്യുക്തം, തദേവ ദര്ശയതി- തത്ര ലോഹിതശാലീത്യാദി യാവത് ദൂഷകമഹാദൂഷകപ്രഭൃതയഃ ശാലയ ഇതി ദ്രവ്യനിര്ദേശഃ, `മധുരാ’ ഇതി രസനിര്ദേശഃ, `വീര്യതഃ ശീതാ’ ഇതി വീര്യനിര്ദേശഃ, `ലഘുപാകാ’ ഇതി പാകനിര്ദേശഃ, സ്നിഗ്ധാ’ ഇത്യാദി ഗുണനിര്ദേശഃ, `പിത്തഘ്നാ’ ഇത്യാദി സ്വകര്മനിര്ദേശഃ| അല്പാനിലകഫാഃ അല്പം വാതം ശ്ലേഷ്മാണം ച കുര്വന്തീത്യര്ഥഃ||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 7
തേഷാം ലോഹിതകഃ ശ്രേഷ്ഠോ ദോഷഘ്നഃ ശുക്രമൂത്രലഃ | ചക്ഷുഷ്യോ വര്ണബലകൃത് സ്വര്യോ ഹൃദ്യസ്തൃഷാപഹഃ ||൬|| വ്രണ്യോ ജ്വരഹരശ്ചൈവ സര്വദോഷവിഷാപഹഃ |൭|
तेषां लोहितकः श्रेष्ठो दोषघ्नः शुक्रमूत्रलः | चक्षुष्यो वर्णबलकृत् स्वर्यो हृद्यस्तृषापहः ||६|| व्रण्यो ज्वरहरश्चैव सर्वदोषविषापहः |७|
🔊 Audio coming soon
ലോഹിതശാലിഗുണമാഹ- തേഷാമിത്യാദി| ദോഷഘ്നസ്ത്രിദോഷഘ്നഃ| സര്വദോഷേത്യാദി അത്ര ദോഷശബ്ദോ വ്യാധിഷു വര്തതേ||൬||-
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
തസ്മാദല്പാന്തരഗുണാഃ ക്രമശഃ ശാലയോऽവരാഃ ||൭||
तस्मादल्पान्तरगुणाः क्रमशः शालयोऽवराः ||७||
🔊 Audio coming soon
ശാലീനാം താരതമ്യമാഹ- തസ്മാദിത്യാദി| തസ്മാത് ലോഹിതശാലേഃ| അല്പാന്തരഗുണാ ഇതി അല്പമന്തരം ഭേദഃ ക്രമേണാവരത്വേന യേഷാം തേ തഥോക്താഃ| ഗുണശബ്ദഃ കര്മവാചീ| ക്രമശോऽവരാ ഇതി ക്രമാത് ക്രമാദ്ധീനാ ഇത്യര്ഥഃ||൭||
Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9
ഷഷ്ടികകാങ്ഗുകമുകുന്ദകപീതകപ്രമോദകകാകലകാസനപുഷ്പകമഹാഷഷ്ടികചൂര്ണകകുരവകകേദാരപ്രഭൃതയഃ ഷഷ്ടികാഃ ||൮|| രസേ പാകേ ച മധുരാഃ ശമനാ വാതപിത്തയോഃ | ശാലീനാം ച ഗുണൈസ്തുല്യാ ബൃംഹണാഃ കഫശുക്രലാഃ ||൯||
षष्टिककाङ्गुकमुकुन्दकपीतकप्रमोदककाकलकासनपुष्पकमहाषष्टिकचूर्णककुरवककेदारप्रभृतयः षष्टिकाः ||८|| रसे पाके च मधुराः शमना वातपित्तयोः | शालीनां च गुणैस्तुल्या बृंहणाः कफशुक्रलाः ||९||
🔊 Audio coming soon
ഷഷ്ടികാനാഹ- ഷഷ്ടികേത്യാദി| അന്തേ ഷഷ്ടികാഭിധാനം സര്വേഷാം ഷഷ്ടികത്വസൂചനാര്ഥമ്| ഷഷ്ടികോ ഗൌരഷഷ്ടികഃ, മുകുന്ദകകാകലകാസനപുഷ്പകകുരബകകേദാരാഃ കൃഷ്ണഷഷ്ടികാഃ, ശേഷാ ഗൌരകൃഷ്ണാ ഇതി| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാച്ചീനദുര്ദരശാരദാദയഃ| ഷഷ്ടികോ വ്രീഹിഭേദ ഏവ, ‘ഷഷ്ടികോ വ്രീഹിഷു ശ്രേഷ്ഠ’ ഇത്യുക്തത്വാത്; കിന്തു വ്രീഹിശ്ചിരപാകീ, ഷഷ്ടികസ്തു ശീഘ്രപാകീ||൮-൯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 11
ഷഷ്ടികഃ പ്രവരസ്തേഷാം കഷായാനുരസോ ലഘുഃ | മൃദുഃ സ്നിഗ്ധസ്ത്രിദോഷഘ്നഃ സ്ഥൈര്യകൃദ്ബലവര്ധനഃ ||൧൦|| വിപാകേ മധുരോ ഗ്രാഹീ തുല്യോ ലോഹിതശാലിഭിഃ |൧൧|
षष्टिकः प्रवरस्तेषां कषायानुरसो लघुः | मृदुः स्निग्धस्त्रिदोषघ्नः स्थैर्यकृद्बलवर्धनः ||१०|| विपाके मधुरो ग्राही तुल्यो लोहितशालिभिः |११|
🔊 Audio coming soon
ഗൌരഷഷ്ടികഗുണമാഹ- ഷഷ്ടിക ഇത്യാദി| സ്ഥൈര്യകൃത് ദേഹദാര്ഢ്യകൃത്, താരുണ്യസ്ഥാപകോ വാ||൧൦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ശേഷാസ്ത്വല്പാന്തരാസ്തസ്മാത് ഷഷ്ടികാഃ ക്രമശോ ഗുണൈഃ ||൧൧||
शेषास्त्वल्पान्तरास्तस्मात् षष्टिकाः क्रमशो गुणैः ||११||
🔊 Audio coming soon
ശേഷാസ്ത്വിത്യാദി| അല്പാന്തരാഃ സ്തോകഭേദാ ഗുണൈഃ കൃത്വാ| തസ്മാത് ഗൌരഷഷ്ടികാത്||൧൧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
കൃഷ്ണവ്രീഹിശാലാമുഖജതുമുഖനന്ദീമുഖലാവാക്ഷകത്വരിതകകുക്കുടാണ്ഡകപാരാവതകപാടലപ്രഭൃതയോ വ്രീഹയഃ ||൧൨||
कृष्णव्रीहिशालामुखजतुमुखनन्दीमुखलावाक्षकत्वरितककुक्कुटाण्डकपारावतकपाटलप्रभृतयो व्रीहयः ||१२||
🔊 Audio coming soon
വ്രീഹിവിശേഷാനാഹ- കൃഷ്ണവ്രീഹീത്യാദി| കൃഷ്ണവ്രീഹിഃ കൃഷ്ണതുഷതണ്ഡുലഃ , ശാലാമുഖഃ കൃഷ്ണശുക്ലാകാരതണ്ഡുലഃ, ജതു ലാക്ഷാ തദാകൃതി മുഖം യസ്യാസൌ ജതുമുഖഃ, നന്ദീമുഖഃ ആഡീചഞ്ചുസദൃശമുഖതണ്ഡുലഃ, ലാവാക്ഷിസദൃശതണ്ഡുലോ ലാവാക്ഷഃ, ഷഷ്ടികവത്ത്വരിതം പച്യത ഇതി ത്വരിതകഃ, കുക്കുടാണ്ഡാനീവ വര്ണേന വര്തുലതയാ ച തണ്ഡുലാ യസ്യ സഃ കുക്കുടാണ്ഡകഃ, പാരാവതവച്ഛുക്ലതണ്ഡുലഃ പാരാവതഃ, പാടലാപുഷ്പവര്ണവ്രീഹിഃ പാടലഃ; പ്രഭൃതിഗ്രഹണാത് ഖഞ്ജരീടഖഞ്ജനകക്ഷൌമകാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ||൧൨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
കഷായമധുരാഃ പാകേऽമധുരാ വീര്യതോऽഹിമാഃ | അല്പാഭിഷ്യന്ദിനസ്തുല്യാഃ ഷഷ്ടികൈര്ബദ്ധവര്ചസഃ ||൧൩||
कषायमधुराः पाकेऽमधुरा वीर्यतोऽहिमाः | अल्पाभिष्यन्दिनस्तुल्याः षष्टिकैर्बद्धवर्चसः ||१३||
🔊 Audio coming soon
കഷായമധുരാ രസേ| അമധുരാഃ പാകേ കടുകാ ഇത്യര്ഥഃ| വീര്യതോऽഹിമാ ഉഷ്ണാ ഇത്യര്ഥഃ| അല്പാഭിഷ്യന്ദിന ഇതി പൂര്വവത്| തുല്യാഃ ഷഷ്ടികൈരിതി ഏതേന കുധാന്യേഭ്യ ഏഷാമുത്കര്ഷഃ സൂച്യതേ, ന തു ഷഷ്ടികാനാം ഗുണകാരിതാ, ചരകാദ്യൈസ്ത്രിദോഷകാരിത്വേന പാടലസ്യോക്തത്വാത്| ‘അനാര്ഷോऽയം പാഠഃ’ ഇതി ജേജ്ഝടഃ| ‘പാടലാശബ്ദോ വ്രീഹൌ സാമാന്യേ വിശേഷേ ച വര്തത ഇതി വിശേഷവാചിനസ്ത്രിദോഷകര്തൃത്വം, സാമാന്യേന വ്രോഹേസ്തൂക്ത ഏവ ഗുണഃ’ ഇതി ഗയീ| ‘യസ്ത്രിദോഷകാരീ പാടലസ്തത്ര ജാത്യന്തരമ്, അയം തു യഥോക്തഗുണഃ’ ഇതി ബ്രഹ്മദേവഃ||൧൩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
കൃഷ്ണവ്രീഹിര്വരസ്തേഷാം കഷായാനുരസോ ലഘുഃ | തസ്മാദല്പാന്തരഗുണാഃ ക്രമശോ വ്രീഹയോऽപരേ ||൧൪||
कृष्णव्रीहिर्वरस्तेषां कषायानुरसो लघुः | तस्मादल्पान्तरगुणाः क्रमशो व्रीहयोऽपरे ||१४||
🔊 Audio coming soon
അഥ കൃഷ്ണവ്രീഹിഗുണമാഹ- കൃഷ്ണവ്രീഹിരിത്യാദി||൧൪||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
ദഗ്ധായാമവനൌ ജാതാഃ ശാലയോ ലഘുപാകിനഃ | കഷായാ ബദ്ധവിണ്മൂത്രാ രൂക്ഷാഃ ശ്ലേഷ്മാപകര്ഷണാഃ ||൧൫||
दग्धायामवनौ जाताः शालयो लघुपाकिनः | कषाया बद्धविण्मूत्रा रूक्षाः श्लेष्मापकर्षणाः ||१५||
🔊 Audio coming soon
അഥ ഭൂമിദ്വാരേണ ഗുണമാഹ- ദഗ്ധായാമിത്യാദി| ദഗ്ധായാമവനൌ ജാതാ ഇതി ദഗ്ധഭൂമാവുത്പന്നാഃ||൧൫||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
സ്ഥലജാഃ കഫപിത്തഘ്നാഃ കഷായാഃ കടുകാന്വയാഃ | കിഞ്ചിത്സതിക്തമധുരാഃ പവനാനലവര്ധനാഃ ||൧൬||
स्थलजाः कफपित्तघ्नाः कषायाः कटुकान्वयाः | किञ्चित्सतिक्तमधुराः पवनानलवर्धनाः ||१६||
🔊 Audio coming soon
സ്ഥലജാ ഇത്യാദി| സ്ഥലജാ ജാങ്ഗലഭൂമിസമ്ഭവാഃ| സതിക്തമധുരാ ഈഷത്തിക്തമധുരാഃ| പവനാനലവര്ധനാ ഇതി അത്ര കിഞ്ചിച്ഛബ്ദഃ സമ്ബധ്യതേ||൧൬||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
കൈദാരാ മധുരാ വൃഷ്യാ ബല്യാഃ പിത്തനിബര്ഹണാഃ | ഈഷത്കഷായാല്പമലാ ഗുരവഃ കഫശുക്രലാഃ ||൧൭||
कैदारा मधुरा वृष्या बल्याः पित्तनिबर्हणाः | ईषत्कषायाल्पमला गुरवः कफशुक्रलाः ||१७||
🔊 Audio coming soon
കൈദാരാ ഇത്യാദി| കൈദാരാ അനൂപജാ ഇത്യര്ഥഃ| വൃഷ്യാഃ ശുക്രവൈരേചനികാഃ| ശുക്രലാഃ ശുക്രവൃദ്ധികരാഃ||൧൭||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
രോപ്യാതിരോപ്യാ ലഘവഃ ശീഘ്രപാകാ ഗുണോത്തരാഃ | അദാഹിനോ ദോഷഹരാ ബല്യാ മൂത്രവിവര്ധനാഃ ||൧൮||
रोप्यातिरोप्या लघवः शीघ्रपाका गुणोत्तराः | अदाहिनो दोषहरा बल्या मूत्रविवर्धनाः ||१८||
🔊 Audio coming soon
രോപ്യാതിരോപ്യഗുണമാഹ- രോപ്യേത്യാദി| യേ ശാലയ ഏകവാരമുത്പാട്യാശ്വന്യത്ര രോപ്യന്തേ തേ രോപ്യാഃ, യേ തു ദ്വിസ്ത്രിര്വാऽന്യത്ര രോപ്യന്തേ തേऽതിരോപ്യാഃ| മൂത്രവിവര്ധനാ ഇതി അദാഹിത്വാത്, ‘മൂത്രലാ’ ഇത്യേകേ, അന്യേ തു ‘മൂത്രവിവര്ധനാ മുത്രാപകര്ഷണാഃ പ്രമേഹിണാം ഹിതാ ഇത്യര്ഥഃ’||൧൮||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
ശാലയശ്ഛിന്നരൂഢാ യേ രൂക്ഷാസ്തേ ബദ്ധവര്ചസഃ | തിക്താഃ കഷായാഃ പിത്തഘ്നാ ലഘുപാകാഃ കഫാപഹാഃ ||൧൯||
शालयश्छिन्नरूढा ये रूक्षास्ते बद्धवर्चसः | तिक्ताः कषायाः पित्तघ्ना लघुपाकाः कफापहाः ||१९||
🔊 Audio coming soon
ഛിന്നരൂഢശാലിഗുണമാഹ- ശാലയ ഇത്യാദി| ഛിന്നരൂഢാ ഇതി പൂര്വം ഛിന്നാഃ പശ്ചാദ്രൂഢാ ഇത്യര്ഥഃ||൧൯||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
വിസ്തരേണായമുദ്ദിഷ്ടഃ ശാലിവര്ഗോ ഹിതാഹിതഃ |൨൦| ഇതി ശാലിവര്ഗഃ |
विस्तरेणायमुद्दिष्टः शालिवर्गो हिताहितः |२०| इति शालिवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ഉപസംഹാരമാഹ- വിസ്തരേണേത്യാദി| ഉദ്ദിഷ്ടഃ സങ്ക്ഷേപേണേ കഥിതഃ| അയം ശാലിവര്ഗഃ, കിംവിശിഷ്ടഃ ശാലിവര്ഗഃ? വിസ്തരേണ സഹ സവിസ്തര ഇത്യര്ഥഃ| സവിസ്തരതാ ച വക്ഷ്യമാണശ്ലോകേന ദര്ശിതാ| തദ്യഥാ ‘ധാന്യേന മാംസേഷു ഫലേഷു ചൈവ ശാകേഷു ചാനുക്തമിഹാപ്രമേയാത്’ ഇതി| അത്ര ഹി അപ്രമേയാദിതി ആനന്ത്യാദിത്യര്ഥഃ|൨൦|
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
അഥ കുധാന്യവര്ഗഃ | തദ്വത് കുധാന്യമുദ്ഗാദിമാഷാദീനാം ച വക്ഷ്യതേ ||൨൦||
अथ कुधान्यवर्गः | तद्वत् कुधान्यमुद्गादिमाषादीनां च वक्ष्यते ||२०||
🔊 Audio coming soon
തദ്വദിത്യാദി| തദ്വദിതി സവിസ്തരാണാമപി കുധാന്യാനാം മുദ്ഗാദീനാം മാഷാദീനാം ചോദ്ദേശേമാത്രമേവ ഭവിഷ്യതീത്യര്ഥഃ| മാഷാദീനാം ചേതി ചകാരേണ മാംസഫലശാകവര്ഗേഷു ചോദ്ദേശമാത്രമേവ ഭവിഷ്യതീത്യനുക്തം സമുച്ചീയതേ| അനേന പാഠേന മുദ്ഗാദീനാം ധാന്യത്വം സൂച്യതേ, തേന മുദ്ഗാദയഃ ശിമ്ബീധാന്യേഷു പഠ്യന്തേ| കുധാന്യേതി കുത്സിതാനി കുധാന്യാനി||൨൦||
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
കോരദൂഷകശ്യാമാകനീവാരശാന്തനുവരകോദ്ദാലകപ്രിയങ്ഗുമധൂലികാനന്ദീമുഖീ- കുരുവിന്ദഗവേധുകസരബരുകതോദ(യ)പര്ണീമുകുന്ദകവേണുയവപ്രഭൃതയഃ കുധാന്യവിശേഷാഃ ||൨൧||
कोरदूषकश्यामाकनीवारशान्तनुवरकोद्दालकप्रियङ्गुमधूलिकानन्दीमुखी- कुरुविन्दगवेधुकसरबरुकतोद(य)पर्णीमुकुन्दकवेणुयवप्रभृतयः कुधान्यविशेषाः ||२१||
🔊 Audio coming soon
കുധാന്യാന്യാഹ- കോരദൂഷകേത്യാദി| കോരദൂഷകഃ കോദ്രവഃ; ശ്യാമാകസ്ത്രിവിധഃ- ശ്യാമാകഃ, ഉഷ്ട്രശ്യാമാകഃ, ഹസ്തിശ്യാമാകശ്ചേതി; ശ്യാമാകശബ്ദേന തോയശ്യാമാക ഉച്യതേ, ഉഷ്ട്രശ്യാമാകഃ സ്ഥൂലശ്യാമാകഃ , ഹസ്തിശ്യാമാകഃ ശ്യാമികേതി ലോകേ; നീവാര ഉലികാധാന്യം, തദ്ദ്വിവിധമ്- ഏകം ധാന്യസദൃശവിടപം ധാന്യക്ഷേത്രജം, ദ്വിതീയം മഹാദലകാണ്ഡം തു സലിലജം; തത്ര സലിലജം സലിലവൃദ്ധിമാത്രസ്തമ്ബപ്രരോഹം രക്തശൂകം ച, തദേവ ‘പ്രശാന്തികാ’ ഇതി തന്ത്രാന്തരേऽപി പഠ്യതേ; വരകോ വരടികാ ശാകമ്ഭരീഭൂമൌ പ്രായശഃ; ഉദ്ദാലകോ വനകോദ്രവഃ; പ്രിയങ്ഗുഃ `കങ്ഗുനികാ’ ഇതി ലോകേ; മധൂലികാ മര്കടഹസ്തതൃണം; തദ്ഭേദോ നന്ദീമുഖീ; കുരുവിന്ദകോ വ്രീഹിഗുരുഃ; ഗവേധുകസ്തൃണവിശേഷഃ; ‘ഗലഗോധൂമ’ ഇതി ലോകേ, ദേശാന്തരേ തു `ഗരല’ ഇതി ലോകേ, അന്യേ തു പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദ്ഗവേധുകശബ്ദം ഗൃഹ്ണന്തി; സരഃ സരകര്ണികാ; ബരുകഃ ‘ബരു’ ഇതി ലോകേ, അന്യേ തു ബരുകശബ്ദം പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദ്ഗൃഹ്ണന്തി; തോദപര്ണീ തോയപര്ണീ സ്വനാമപ്രസിദ്ധാ; മുകുന്ദോ മുലുന്ദഃ; വേണുയവോ വംശഫലമ്| ശേഷാണി തു വനചാരിഭ്യോ ജ്ഞേയാനി| പ്രഭൃതിഗ്രഹണേന ഝണ്ടീഘര്മൂടീജോന്നലികാദയഃ||൨൧||
Adhikarana 21 (22-23) · Śloka 23
ഉഷ്ണാഃ കഷായമധുരാ രൂക്ഷാഃ കടുവിപാകിനഃ | ശ്ലേഷ്മഘ്നാ ബദ്ധനിസ്യന്ദാ വാതപിത്തപ്രകോപണാഃ ||൨൨|| കഷായമധുരസ്തേഷാം ശീതഃ പിത്താപഹഃ സ്മൃതഃ | കോദ്രവശ്ച സനീവാരഃ ശ്യാമാകശ്ച സശാന്തനുഃ ||൨൩||
उष्णाः कषायमधुरा रूक्षाः कटुविपाकिनः | श्लेष्मघ्ना बद्धनिस्यन्दा वातपित्तप्रकोपणाः ||२२|| कषायमधुरस्तेषां शीतः पित्तापहः स्मृतः | कोद्रवश्च सनीवारः श्यामाकश्च सशान्तनुः ||२३||
🔊 Audio coming soon
ഉഷ്ണാ ഇത്യാദി| ബദ്ധനിസ്യന്ദാ ബദ്ധമൂത്രാഃ| തേഷാമേവ കേഷാഞ്ചിദ്വൈശേഷികം ഗുണമാഹ- കഷായമധുരാ ഇത്യാദി| ‘സകോരദൂഷാഃ ശ്യാമാകാ നീവാരശ്ച’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| തത്ര ബഹുവചനം ശ്യാമാകാനാം ത്രിവിധത്വാത്||൨൨-൨൩||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
കൃഷ്ണാ രക്താശ്ച പീതാശ്ച ശ്വേതാശ്ചൈവ പ്രിയങ്ഗവഃ | യഥോത്തരം പ്രധാനാഃ സ്യൂ രൂക്ഷാഃ കഫഹരാഃ സ്മൃതാഃ ||൨൪||
कृष्णा रक्ताश्च पीताश्च श्वेताश्चैव प्रियङ्गवः | यथोत्तरं प्रधानाः स्यू रूक्षाः कफहराः स्मृताः ||२४||
🔊 Audio coming soon
കങ്ഗുനീഗുണമാഹ- കുഷ്ണാ ഇത്യാദി| പ്രാധാന്യം കഫഹരത്വാദിഗുണാപേക്ഷമ്||൨൪||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
മധൂലീ മധുരാ ശീതാ സ്നിഗ്ധാ നന്ദീമുഖീ തഥാ |൨൫|
मधूली मधुरा शीता स्निग्धा नन्दीमुखी तथा |२५|
🔊 Audio coming soon
മധൂലികാനന്ദീമുഖീഗുണമാഹ- മധൂലീത്യാദി| തഥാ മധുര ശീതലസ്നിഗ്ധേത്യര്ഥഃ|൨൫|
Adhikarana 24 (25) · Śloka 25
വിശോഷീ തത്ര ഭൂയിഷ്ഠം വരുകഃ സമുകുന്ദകഃ ||൨൫||
विशोषी तत्र भूयिष्ठं वरुकः समुकुन्दकः ||२५||
🔊 Audio coming soon
വരുകമുകുന്ദകയോര്ഗുണമാഹ- വിശോഷീത്യാദി| വിശോഷീ ദ്രവധാതോഃ| ഭൂയിഷ്ഠമതിശയേന||൨൫||
Adhikarana 25 (26) · Śloka 26
രൂക്ഷാ വേണുയവാ ജ്ഞേയാ വീര്യോഷ്ണാ കടുപാകിനഃ | ബദ്ധമൂത്രാഃ കഫഹരാഃ കഷായാ വാതകോപനാഃ ||൨൬||
रूक्षा वेणुयवा ज्ञेया वीर्योष्णा कटुपाकिनः | बद्धमूत्राः कफहराः कषाया वातकोपनाः ||२६||
🔊 Audio coming soon
വേണുയവഗുണമാഹ- രൂക്ഷാ ഇത്യാദി| കുധാന്യാനാം വാര്ഗികഗുണപ്രസ്താവേ ‘ബദ്ധനിസ്യന്ദാ’ ഇത്യുക്തേऽപി വേണുയവാ ബദ്ധമൂത്രാ ഇതി പൃഥക്കൃത്യ യദുക്തം തദതിശ്യപ്രതിപാദനാര്ഥമ്||൨൬||
Adhikarana 26 (27) · Śloka 27
മുദ്ഗവനമുദ്ഗകലായമകുഷ്ഠമസൂരമങ്ഗല്യചണകസതീനത്രിപുടകഹരേണ്വാഢകീപ്രഭൃതയോ വൈദലാഃ ||൨൭||
मुद्गवनमुद्गकलायमकुष्ठमसूरमङ्गल्यचणकसतीनत्रिपुटकहरेण्वाढकीप्रभृतयो वैदलाः ||२७||
🔊 Audio coming soon
ശമീധാന്യാനി ഗുണകര്മഭ്യാം നിര്ദിശന്നാഹ- മുദ്ഗേത്യാദി| മുദ്ഗാ നാനാവിധാ ഹരിതപീതകൃഷ്ണരക്തഭേദേന; വനമുദ്ഗസ്തു വനേ ജായതേ കൃഷ്ണമുദ്ഗ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ, `മുദ്ഗികാ’ ഇതി ലോകേ; കലായാസ്ത്രിപുടാഃ; മകുഷ്ഠകോ മോഠഃ; മസൂരാ ദ്വിവിധാഃ- കൃഷ്ണാഃ പാണ്ഡുരാശ്ച, തത്ര കൃഷ്ണവര്ണാ മസൂരാഭിധാനാഃ, പാണ്ഡുവര്ണാ മങ്ഗല്യകാഭിധാനാഃ; ചണകഃ പ്രസിദ്ധഃ; സതീനോ വര്തുലകഃ; സ്വല്പാസ്ത്രിപുടാഃ; ഹരേണുഃ സ്വല്പവര്തുലഃ; ആഢകീ തുവരീ| വൈദലാ ഇതി ഏഷാം `വൈദലാ’ ഇതി സഞ്ജ്ഞാ, ന പുനരന്വയാര്ഥേന വൈദലസഞ്ജ്ഞാ; ഏവം ഹി വിദലാനാമിതി വൈദലാ ഇതി മാഷകുലത്ഥാദിഷ്വപി വൈദലത്വം സ്യാത്; തേന “വല്ലൂരം മൂലകം മത്സ്യാന് ശുഷ്കശാകാനി വൈദലമ്| വര്ജയേച്ചാലുകം ഗുല്മീ മധുരാണി ഫലാനി ച” ഇത്യാദിഷു വൈദലത്വേന മുദ്ഗാദിഷു നിഷേധഃ, തേന ഗുല്മേഷു മാഷകുലത്ഥാദയോ ന നിഷിധ്യന്തേ, ന ഹി തേ വൈദലാഃ||൨൭||
Adhikarana 27 (28) · Śloka 28
കഷായമധുരാഃ ശീതാഃ കടുപാകാ മരുത്കരാഃ | ബദ്ധമൂത്രപുരീഷാശ്ച പിത്തശ്ലേഷ്മഹരാസ്തഥാ ||൨൮||
कषायमधुराः शीताः कटुपाका मरुत्कराः | बद्धमूत्रपुरीषाश्च पित्तश्लेष्महरास्तथा ||२८||
🔊 Audio coming soon
വൈദലാനാം സാമാന്യഗുണമാഹ- കഷായേത്യാദി||൨൮||
Adhikarana 28 (29) · Śloka 29
നാത്യര്ഥം വാതലാസ്തേഷു മുദ്ഗാ ദൃഷ്ടിപ്രസാദനാഃ | പ്രധാനാ ഹരിതാസ്തത്ര വന്യാ മുദ്ഗസമാഃ സ്മൃതാഃ ||൨൯||
नात्यर्थं वातलास्तेषु मुद्गा दृष्टिप्रसादनाः | प्रधाना हरितास्तत्र वन्या मुद्गसमाः स्मृताः ||२९||
🔊 Audio coming soon
മുദ്ഗഗുണമാഹ- നാത്യര്ഥമിത്യാദി||൨൯||
Adhikarana 29 (30) · Śloka 30
വിപാകേ മധുരാഃ പ്രോക്താ മസൂരാ ബദ്ധവര്ചസഃ |൩൦|
विपाके मधुराः प्रोक्ता मसूरा बद्धवर्चसः |३०|
🔊 Audio coming soon
മസൂരഗുണമാഹ- വിപാക ഇത്യാദി|൩൦|
Adhikarana 30 (30) · Śloka 30
മകുഷ്ഠകാഃ കൃമികരാഃ... |൩൦|
मकुष्ठकाः कृमिकराः... |३०|
🔊 Audio coming soon
മകുഷ്ഠഗുണമാഹ- മകുഷ്ഠകാ ഇത്യാദി|൩൦|
Adhikarana 31 (30) · Śloka 30
... കലായാഃ പ്രചുരാനിലാഃ ||൩൦||
... कलायाः प्रचुरानिलाः ||३०||
🔊 Audio coming soon
കലായഗുണമാഹ- കലായാ ഇത്യാദി||൩൦||
Adhikarana 32 (31) · Śloka 31
ആഢകീ കഫപിത്തഘ്നീ നാതിവാതപ്രകോപണീ |൩൧|
आढकी कफपित्तघ्नी नातिवातप्रकोपणी |३१|
🔊 Audio coming soon
ആഢകീഗുണമാഹ- ആഢകീത്യാദി|൩൧|
Adhikarana 33 (31-32) · Śloka 32
വാതലാഃ ശീതമധുരാഃ സകഷായാ വിരൂക്ഷണാഃ ||൩൧|| കഫശോണിതപിത്തഘ്നാശ്ചണകാഃ പുംസ്ത്വനാശനാഃ | ത ഏവ ഘൃതസംയുക്താസ്ത്രിദോഷശമനാഃ പരമ് ||൩൨||
वातलाः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः ||३१|| कफशोणितपित्तघ्नाश्चणकाः पुंस्त्वनाशनाः | त एव घृतसंयुक्तास्त्रिदोषशमनाः परम् ||३२||
🔊 Audio coming soon
ചണകഗുണമാഹ- വാതലാ ഇത്യാദി||൩൧-൩൨||
Adhikarana 34 (33) · Śloka 33
ഹരേണവഃ സതീനാശ്ച വിജ്ഞേയാ ബദ്ധവര്ചസഃ |൩൩|
हरेणवः सतीनाश्च विज्ञेया बद्धवर्चसः |३३|
🔊 Audio coming soon
ഹരേണുസതീനാവാഹ- ഹരേണവ ഇത്യാദി|൩൩|
Adhikarana 35 (33) · Śloka 33
ഋതേ മുദ്ഗമസൂരാഭ്യാമന്യേ ത്വാധ്മാനകാരകാഃ ||൩൩||
ऋते मुद्गमसूराभ्यामन्ये त्वाध्मानकारकाः ||३३||
🔊 Audio coming soon
ഋതേ മുദ്ഗമസൂരയോരാധ്മാനകരത്വമാഹ- ഋത ഇത്യാദി| ഋതേ വിനാ| മുദ്ഗമസൂരയോഃ സ്വജാത്യപേക്ഷയാ ആധ്മാനനിഷേധഃ, ന പുനഃ സര്വഥാऽऽധ്മാനനിഷേധഃ||൩൩||
Adhikarana 36 (34) · Śloka 34
മാഷോ ഗുരുര്ഭിന്നപുരീഷമൂത്രഃ സ്നിഗ്ധോഷ്ണവൃഷ്യോ മധുരോऽനിലഘ്നഃ | സന്തര്പണഃ സ്തന്യകരോ വിശേഷാദ്ബലപ്രദഃ ശുക്രകഫാവഹശ്ച ||൩൪||
माषो गुरुर्भिन्नपुरीषमूत्रः स्निग्धोष्णवृष्यो मधुरोऽनिलघ्नः | सन्तर्पणः स्तन्यकरो विशेषाद्बलप्रदः शुक्रकफावहश्च ||३४||
🔊 Audio coming soon
വൈദലത്വേനാഗ്രാഹ്യാന് മാഷാദീനാഹ- മാഷ ഇത്യാദി| ഭിന്നപുരീഷമൂത്രോ ദ്രവപുരീഷമൂത്രഃ| സന്തര്പണസ്തൃപ്തികരഃ| ബലപ്രദഃ ബലമുപചയശക്തിലക്ഷണമ്| വൃഷ്യത്വശുക്രലത്വേ സ്രുതിവൃദ്ധികരത്വേന| `പിത്തകഫാവഹശ്ച’ ഇതി ക്വചിത്||൩൪||
Adhikarana 37 (35) · Śloka 35
കഷായഭാവാന്ന പുരീഷഭേദീ ന മൂത്രലോ നൈവ കഫസ്യ കര്താ | സ്വാദുര്വിപാകേ മധുരോऽലസാന്ദ്രഃ സന്തര്പണഃ സ്തന്യരുചിപ്രദശ്ച ||൩൫||
कषायभावान्न पुरीषभेदी न मूत्रलो नैव कफस्य कर्ता | स्वादुर्विपाके मधुरोऽलसान्द्रः सन्तर्पणः स्तन्यरुचिप्रदश्च ||३५||
🔊 Audio coming soon
രാജമാഷാനാഹ- കഷായേത്യാദി| അലസാന്ദ്രോ രാജമാഷഃ| കഷായരസപ്രഭാവാത് കഫഹാരിത്വമവൃഷ്യത്വം ച ജ്ഞേയമ്| സ്വാദുരിതി രസേ||൩൫||
Adhikarana 38 (36) · Śloka 36
മാഷൈഃ സമാനം ഫലമാത്മഗുപ്തമുക്തം ച കാകാണ്ഡഫലം തഥൈവ |൩൬|
माषैः समानं फलमात्मगुप्तमुक्तं च काकाण्डफलं तथैव |३६|
🔊 Audio coming soon
ആത്മഗുപ്തകാകാണ്ഡയോര്ഗുണമാഹ- മാഷൈരിത്യാദി| ആത്മഗുപ്താ കപികച്ഛുഃ, തസ്യാഃ ഫലമാത്മഗുപ്തമ്| കാകാണ്ഡഫലമശ്വകഃ; കപികച്ഛുസദൃശശിമ്ബഃ കാകാണ്ഡഃ `ശൂകരശിമ്ബീ’ ഇതി ലോകേ|൩൬|
Adhikarana 39 (36) · Śloka 36
ആരണ്യമാഷാ ഗുണതഃ പ്രദിഷ്ടാ രൂക്ഷാഃ കഷായാ അവിദാഹിനശ്ച ||൩൬||
आरण्यमाषा गुणतः प्रदिष्टा रूक्षाः कषाया अविदाहिनश्च ||३६||
🔊 Audio coming soon
ആരണ്യമാഷഗുണമാഹ- ആരണ്യമാഷാ ഇത്യാദി| ആരണ്യമാഷാണാം രൂക്ഷത്വാവിദാഹിത്വേ സ്വജാത്യപേക്ഷയാ||൩൬||
Adhikarana 40 (37) · Śloka 37
ഉഷ്ണഃ കുലത്ഥോ രസതഃ കഷായഃ കടുര്വിപാകേ കഫമാരുതഘ്നഃ | ശുക്രാശ്മരീഗുല്മനിഷൂദനശ്ച സാങ്ഗ്രാഹികഃ പീനസകാസഹന്താ ||൩൭||
उष्णः कुलत्थो रसतः कषायः कटुर्विपाके कफमारुतघ्नः | शुक्राश्मरीगुल्मनिषूदनश्च साङ्ग्राहिकः पीनसकासहन्ता ||३७||
🔊 Audio coming soon
കുലത്ഥാനാഹ- ഉഷ്ണ ഇത്യാദി| ഉഷ്ണോ വീര്യേണ| കഫമാരുതഘ്ന ഇതി കഫമാരുതൌ ഭിന്നൌ മിലിതൌ ച ഹന്തീത്യര്ഥഃ||൩൭||
Adhikarana 41 (38) · Śloka 38
ആനാഹമേദോഗുദകീലഹിക്കാശ്വാസാപഹഃ ശോണിതപിത്തകൃച്ച | കഫസ്യ ഹന്താ നയനാമയഘ്നോ വിശേഷതോ വന്യകുലത്ഥ ഉക്തഃ ||൩൮||
आनाहमेदोगुदकीलहिक्काश्वासापहः शोणितपित्तकृच्च | कफस्य हन्ता नयनामयघ्नो विशेषतो वन्यकुलत्थ उक्तः ||३८||
🔊 Audio coming soon
വന്യകുലത്ഥമാഹ- ആനാഹേത്യാദി| ഗുദകീലാ അര്ശാംസി||൩൮||
Adhikarana 42 (39) · Śloka 40
ഈഷത്കഷായോ മധുരഃ സതിക്തഃ സാങ്ഗ്രാഹികഃ പിത്തകരസ്തഥോഷ്ണഃ | തിലോ വിപാകേ മധുരോ ബലിഷ്ഠഃ സ്നിഗ്ധോ വ്രണേ ലേപന ഏവ പഥ്യഃ ||൩൯|| ദന്ത്യോऽഗ്നിമേധാജനനോऽല്പമൂത്രസ്ത്വച്യോऽഥ കേശ്യോऽനിലഹാ ഗുരുശ്ച |൪൦|
ईषत्कषायो मधुरः सतिक्तः साङ्ग्राहिकः पित्तकरस्तथोष्णः | तिलो विपाके मधुरो बलिष्ठः स्निग्धो व्रणे लेपन एव पथ्यः ||३९|| दन्त्योऽग्निमेधाजननोऽल्पमूत्रस्त्वच्योऽथ केश्योऽनिलहा गुरुश्च |४०|
🔊 Audio coming soon
തിലമാഹ- ഈഷദിത്യാദി| ഈഷത്കഷായോऽനുരസത്വേന, മധുരോ മുഖ്യരസത്വേന, ഈഷത്തിക്തോऽനുരസത്വേനൈവ| വ്രണേ ലേപന ഏവ പഥ്യ ഇതി ഏതേന തിലാനാമാലേപന ഏവ വ്രണേ പഥ്യത്വമ്, അഭ്യവഹാരേ പുനരപഥ്യത്വമേവ; അന്യേ പുനഃ ‘സ്നിഗ്ധോ വ്രണേ സര്വത ഏവ പഥ്യഃ’ ഇതി പഠന്തി, സര്വത ഇതി പഞ്ചദശധാ പ്രസരപ്രദുഷ്ടേഷ്വിത്യര്ഥഃ, അന്യേ തു ‘ദ്വിവ്രണീയോക്തഭ്യോ ദോഷഹന്തൃഭ്യോ ലേപേഭ്യഃ സര്വേഭ്യഃ പഥ്യതമ ഇത്യര്ഥഃ| ദന്തേഭ്യോ ഹിതോ ദന്ത്യഃ| ത്വചേ ഹിതസ്ത്വച്യഃ| കേശേഭ്യോ ഹിതഃ കേശ്യഃ||൩൯||-
Adhikarana 43 (40) · Śloka 40
തിലേഷു സര്വേഷ്വസിതഃ പ്രധാനോ മധ്യഃ സിതോ ഹീനതരാസ്തഥാऽന്യേ ||൪൦||
तिलेषु सर्वेष्वसितः प्रधानो मध्यः सितो हीनतरास्तथाऽन्ये ||४०||
🔊 Audio coming soon
തിലാനാമുത്തമമധ്യമാധമത്വമാഹ- തിലേഷ്വിത്യാദി| അസിതഃ കൃഷ്ണഃ| സിതഃ ശ്വേതഃ| അന്യേ ഇതി പീതഹരിതലോഹിതാഃ||൪൦||
Adhikarana 44 (41-42) · Śloka 42
യവഃ കഷായോ മധുരോ ഹിമശ്ച കടുര്വിപാകേ കഫപിത്തഹാരീ | വ്രണേഷു പഥ്യസ്തിലവച്ച നിത്യം പ്രബദ്ധമൂത്രോ ബഹുവാതവര്ചാഃ ||൪൧|| സ്ഥൈര്യാഗ്നിമേധാസ്വരവര്ണകൃച്ച സപിച്ഛിലഃ സ്ഥൂലവിലേഖനശ്ച | മേദോമരുത്തൃഡ്ഹരണോऽതിരൂക്ഷഃ പ്രസാദനഃ ശോണിതപിത്തയോശ്ച ||൪൨||
यवः कषायो मधुरो हिमश्च कटुर्विपाके कफपित्तहारी | व्रणेषु पथ्यस्तिलवच्च नित्यं प्रबद्धमूत्रो बहुवातवर्चाः ||४१|| स्थैर्याग्निमेधास्वरवर्णकृच्च सपिच्छिलः स्थूलविलेखनश्च | मेदोमरुत्तृड्हरणोऽतिरूक्षः प्रसादनः शोणितपित्तयोश्च ||४२||
🔊 Audio coming soon
യവമാഹ- യവ ഇത്യാദി| ഹിമശ്ചേതി ചകാരഃ കഷായാനന്തരം ബോദ്ധവ്യഃ; തേന മധുരരസാച്ചകാരസമുച്ചിതം കഷായത്വം ഹീനമിതി ജ്ഞേയമ്| വ്രണേഷു പഥ്യസ്തിലവദിതി തിലോ യഥാ വ്രണേ ലേപേ വാതപിത്തകഫേഷു ച ശസ്യതേ, തഥാ യവോऽപി| നിത്യമിതി വചനേനാവിദഗ്ധവിദഗ്ധാഭിന്നാശുദ്ധത്വാദ്യവസ്ഥാസ്വിത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു നിത്യഗ്രഹണേന വ്രണേ യവമഭ്യവഹാരേണാപി ഹിതമിച്ഛന്തി| പ്രബദ്ധമൂത്രഃ അല്പമൂത്രഃ, അത ഏവ പ്രമേഹിണാം ഹിതഃ| ബഹുവാതവര്ചാ ഇതി വാതോऽത്ര കുക്ഷിവാതോऽഭിപ്രേതഃ, അന്യഥാ മേദോമരുത്തൃഡ്ഹരണ ഇതി വിരുധ്യതേ| സ്ഥൈര്യം വയഃസ്ഥാപനകാരിത്വമ്| മേദോമരുത്തൃഡ്ഹരണ ഇതി മേദോവാതം തൃഷ്ണാം ച ഹന്തീത്യര്ഥഃ; യദി വാ മേദസാऽऽവൃതോ മരുന്മേദോമരുത്തം സാവരണം ഹന്തി, സ്രോതഃശോധകത്വാത്; നിരാവരണേ തു രൂക്ഷശീതകഷായകടുപാകൈര്നാതിവര്ധകോ നാതിപ്രത്യനീകഃ| ‘യവോऽകഷായഃ’ ഇതി കേചിത്; തത്രേഷത്കഷായ ഇത്യര്ഥഃ||൪൧-൪൨||
Adhikarana 45 (43) · Śloka 43
ഏഭിര്ഗുണൈര്ഹീനതരൈസ്തു കിഞ്ചിദ്വിദ്യാദ്യവേഭ്യോऽതിയവാനശേഷൈഃ |൪൩|
एभिर्गुणैर्हीनतरैस्तु किञ्चिद्विद्याद्यवेभ्योऽतियवानशेषैः |४३|
🔊 Audio coming soon
അതിയവഗുണമാഹ- ഏഭിരിത്യാദി| അതിയവാ നിഃശൂകാഃ കൃഷ്ണാരുണയവാ ഏവ| അശേഷൈര്ഗുണൈരതിയവാന് വിദ്യാദിത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു പഠന്തി- ‘യവേഭ്യോऽപി യവാനശേഷാന്’ ഇതി| തത്രാതിയവയവികാദയോऽശേഷശബ്ദവാച്യാഃ| തത്ര യവികാ നിഃശൂകാഃ സ്വല്പാഃ|൪൩|
Adhikarana 46 (43) · Śloka 44
ഗോധൂമ ഉക്തോ മധുരോ ഗുരുശ്ച ബല്യഃ സ്ഥിരഃ ശുക്രരുചിപ്രദശ്ച ||൪൩|| സ്നിഗ്ധോऽതിശീതോऽനിലപിത്തഹന്താ സന്ധാനകൃച്ഛ്ലേഷ്മകരഃ സരശ്ച |൪൪|
गोधूम उक्तो मधुरो गुरुश्च बल्यः स्थिरः शुक्ररुचिप्रदश्च ||४३|| स्निग्धोऽतिशीतोऽनिलपित्तहन्ता सन्धानकृच्छ्लेष्मकरः सरश्च |४४|
🔊 Audio coming soon
ഗോധൂമഗുണമാഹ- ഗോധൂമ ഇത്യാദി| സ്ഥിരോ വയഃസ്ഥാപനകാരീ| സ്നിഗ്ധോऽതിശീത ഇത്യതിശബ്ദഃ കാകാക്ഷിഗോലകവദുഭയത്രാപി സമ്ബധ്യതേ| ശ്ലേഷ്മകര ഇതി നവഗോധൂമഃ, പുരാണഗോധൂമസ്തു വസന്തേऽപ്യുപയോഗാര്ഹത്വാന്ന ശ്ലേഷ്മകരഃ||൪൩||-
Adhikarana 47 (44) · Śloka 45
രൂക്ഷഃ കഷായോ വിഷശോഷശുക്രബലാസദൃഷ്ടിക്ഷയകൃദ്വിദാഹീ ||൪൪|| കടുര്വിപാകേ മധുരസ്തു ശിമ്ബഃ പ്രഭിന്നവിണ്മാരുതപിത്തലശ്ച |൪൫|
रूक्षः कषायो विषशोषशुक्रबलासदृष्टिक्षयकृद्विदाही ||४४|| कटुर्विपाके मधुरस्तु शिम्बः प्रभिन्नविण्मारुतपित्तलश्च |४५|
🔊 Audio coming soon
സാമാന്യശിമ്ബിഗുണമാഹ- രൂക്ഷ ഇത്യാദി| `വിഷശോഥമേഹ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൪൪||-
Adhikarana 48 (45) · Śloka 46
സിതാസിതാഃ പീതകരക്തവര്ണാ ഭവന്തി യേऽനേകവിധാസ്തു ശിമ്ബാഃ ||൪൫|| യഥാദിതസ്തേ ഗുണതഃ പ്രധാനാ ജ്ഞേയാഃ കടൂഷ്ണാ രസപാകയോശ്ച |൪൬|
सितासिताः पीतकरक्तवर्णा भवन्ति येऽनेकविधास्तु शिम्बाः ||४५|| यथादितस्ते गुणतः प्रधाना ज्ञेयाः कटूष्णा रसपाकयोश्च |४६|
🔊 Audio coming soon
വര്ണവിശേഷേണ ശിമ്ബാനാം ഗുണമാഹ- സിതേത്യാദി| സിതാഃ ശുക്ലാഃ, അസിതാഃ കൃഷ്ണാഃ| യഥാദിതസ്തേ ഗുണതഃ പ്രധാനാ ഇതി അസിതാത് കൃഷ്ണാത് സിതഃ പ്രധാനഃ, പീതാദസിതഃ പ്രധാനഃ, രക്താദപി പീതഃ| ഗുണൈ രസവീര്യവിപാകലക്ഷണൈഃ, പ്രധാനാഃ ശ്രേഷ്ഠാഃ| അന്യേ തു ‘യഥോദിതാസ്തേ ഗുണതസ്തഥാऽऽര്ദ്രാഃ’ ഇതി പഠന്തി| അത്രായമര്ഥഃ- യേ ശിമ്ബാ യേന പ്രകാരേണ രസപാകയോരുദിതാസ്തേ തഥൈവാര്ദ്രാ ജ്ഞേയാഃ, ന തു ശുഷ്കാഃ||൪൫||-
Adhikarana 49 (46) · Śloka 47
സഹാദ്വയം മൂലകജാശ്ച ശിമ്ബാഃ കുശിമ്ബിവല്ലീപ്രഭവാസ്തു ശിമ്ബാഃ ||൪൬|| ജ്ഞേയാ വിപാകേ മധുരാ രസേ ച ബലപ്രദാഃ പിത്തനിബര്ഹണാശ്ച |൪൭|
सहाद्वयं मूलकजाश्च शिम्बाः कुशिम्बिवल्लीप्रभवास्तु शिम्बाः ||४६|| ज्ञेया विपाके मधुरा रसे च बलप्रदाः पित्तनिबर्हणाश्च |४७|
🔊 Audio coming soon
സഹാദ്വയമിതി സഹാദ്വയം മുദ്ഗപര്ണീമാഷപര്ണ്യൌ| മൂലകജാശ്ച ശിമ്ബാ ഇതി മൂലകശിമ്ബീ| കുശിമ്ബീവല്ലീ ശുകശിമ്ബീ| അന്യേ തു `മൂലകപര്ണികാശ്ച’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര മൂലകപര്ണീ ശോഭാഞ്ജനകഃ||൪൬||
Adhikarana 50 (47) · Śloka 48
വിദാഹവന്തശ്ച ഭൃശം വിരൂക്ഷാ വിഷ്ടഭ്യ ജീര്യന്ത്യനിലപ്രദാശ്ച ||൪൭|| രുചിപ്രദാശ്ചൈവ സുദുര്ജരാശ്ച സര്വേ സ്മൃതാ വൈദലികാസ്തു ശിമ്ബാഃ |൪൮|
विदाहवन्तश्च भृशं विरूक्षा विष्टभ्य जीर्यन्त्यनिलप्रदाश्च ||४७|| रुचिप्रदाश्चैव सुदुर्जराश्च सर्वे स्मृता वैदलिकास्तु शिम्बाः |४८|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം വൈദലാനാം മുദ്ഗാദീനാം സതീനാന്താനാമാര്ദ്രശിമ്ബീഗുണമാഹ- വിദാഹവന്തശ്ചേത്യാദി| വിഷ്ടഭ്യ ജീര്യന്തി ഗുഡഗുഡാശബ്ദം കൃത്വാ പാകം ഗച്ഛന്തീത്യര്ഥഃ; അന്യേ `സവാതതോദശൂലാം മലസ്യാപ്രവൃത്തിം കൃത്വാ പാകം ഗച്ഛന്തീത്യര്ഥഃ’| വൈദലികാസ്തു ശിമ്ബാ മുദ്ഗാദീനാമാര്ദ്രഫലികാഃ| ശുഷ്കനിര്ഗതത്വചാം തു പ്രാഗുക്ത ഏവ ഗുണഃ||൪൭||-
Adhikarana 51 (48-49) · Śloka 50
കടുര്വിപാകേ കടുകഃ കഫഘ്നോ വിദാഹിഭാവാദഹിതഃ കുസുമ്ഭഃ ||൪൮|| ഉഷ്ണാऽതസീ സ്വാദുരസാऽനിലഘ്നീ പിത്തോല്ബണാ സ്യാത് കടുകാ വിപാകേ | പാകേ രസേ ചാപി കടുഃ പ്രദിഷ്ടഃ സിദ്ധാര്ഥകഃ ശോണിതപിത്തകോപീ ||൪൯|| തീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷഃ കഫമാരുതഘ്നസ്തഥാഗുണശ്ചാസിതസര്ഷപോऽപി |൫൦|
कटुर्विपाके कटुकः कफघ्नो विदाहिभावादहितः कुसुम्भः ||४८|| उष्णाऽतसी स्वादुरसाऽनिलघ्नी पित्तोल्बणा स्यात् कटुका विपाके | पाके रसे चापि कटुः प्रदिष्टः सिद्धार्थकः शोणितपित्तकोपी ||४९|| तीक्ष्णोष्णरूक्षः कफमारुतघ्नस्तथागुणश्चासितसर्षपोऽपि |५०|
🔊 Audio coming soon
ശമീധാന്യസാമാന്യാദേവ കുസുമ്ഭാതസീസര്ഷപഗുണമാഹ- കടുര്വിപാകേ ഇത്യാദി|- രസേ ച പാകേ ച കടുക ഇത്യര്ഥഃ| `മധുരോऽനിലഘ്നഃ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി| സിദ്ധാര്ഥകഃ ശ്വേതസര്ഷപഃ| രക്തസര്ഷപഗുണമാഹ- തഥേത്യാദി| അസിതസര്ഷപോ രക്തസര്ഷപഃ||൪൮-൪൯||-
Adhikarana 52 (50) · Śloka 50
അനാര്തവം വ്യാധിഹതമപര്യാഗതമേവ ച | അഭൂമിജം നവം ചാപി ന ധാന്യം ഗുണവത് സ്മൃതമ് ||൫൦||
अनार्तवं व्याधिहतमपर्यागतमेव च | अभूमिजं नवं चापि न धान्यं गुणवत् स्मृतम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
ത്യാജ്യമാഹ- അനാര്തവമിത്യാദി| അനാര്തവമ് അന്യര്തുജാതമ്| വ്യാധിഹതം കുങ്കുമാദിനാ ഹതമ്| അപര്യാഗതമ് അപക്വമ്| അഭൂമിജമ് ഊഷരോപലകാദിസവിഷഭൂമിജം; ‘യസ്യ ധാന്യസ്യ യാ ഉചിതാ ഭൂമിസ്തതോऽന്യത്ര ഭൂമൌ ജാതമ്’ ഇത്യപരേ| നവം ചാപീതി ചകാരേണ നവസ്യാനതിദോഷകാരിതാ സൂച്യതേ| ധാന്യശബ്ദേന ശൂകശമീധാന്യാനി ഗൃഹ്യന്തേ||൫൦||
Adhikarana 53 (51) · Śloka 51
നവം ധാന്യമഭിഷ്യന്ദി ലഘു സംവത്സരോഷിതമ് |൫൧|
नवं धान्यमभिष्यन्दि लघु संवत्सरोषितम् |५१|
🔊 Audio coming soon
നവാദീനാം ഗുണമാഹ- നവമിത്യാദി| നവമിതി വര്ഷം യാവത്| അഭിഷ്യന്ദി ദോഷധാതുമലസ്രോതസാം ക്ലേദപ്രാപ്തിജനനമ്| ലഘു സംവത്സരോഷിതമിതി ലഘു പുരാണമിതി വാച്യേऽത്ര ‘സംവത്സരോഷിതമ്’ ഇതി യത് കരോതി തജ്ജ്ഞാപയതി- പ്രഥമവര്ഷാദൂര്ധ്വം ദ്വിതീയം വര്ഷം യാവത് പുരാണം ഗുണവച്ച ഭവതി, തദൂര്ധ്വം തു നീരസത്വാന്ന ഗുണകരമിതി| ഉക്തം ച- “വര്ഷോഷിതം സര്വധാന്യം പരിത്യജതി ഗൌരവമ്| ന തു ത്യജതി തദ്വീര്യം ക്രമശോ വിജഹാതി തത്” ഇതി; ‘മാഷചണകാദയസ്തു നൂതനാ ഏവ സ്വകാര്യകരണസമര്ഥാഃ’ ഇത്യേകേ|൫൧|
Adhikarana 54 (51) · Śloka 51
വിദാഹി ഗുരു വിഷ്ടമ്ഭി വിരൂഢം ദൃഷ്ടിദൂഷണമ് ||൫൧||
विदाहि गुरु विष्टम्भि विरूढं दृष्टिदूषणम् ||५१||
🔊 Audio coming soon
വിരൂഢമാഹ- വിദാഹീത്യാദി| വിരൂഢമ് അങ്കുരജനനശക്തിരഹിതമിത്യര്ഥഃ, അന്യേ `വിരൂഢമങ്കുരിതമ്’ ഇത്യാഹുഃ, ഈഷദ്ഭൃഷ്ടം ചണകമുദ്ഗാദിവിരൂഢമാഹുരപരേ||൫൧||
Adhikarana 55 (52) · Śloka 52
ശാല്യാദേഃ സര്ഷപാന്തസ്യ വിവിധസ്യാസ്യ ഭാഗശഃ | കാലപ്രമാണസംസ്കാരമാത്രാഃ സമ്പരികീര്തിതാഃ ||൫൨|| ഇതി കുധാന്യവര്ഗഃ |
शाल्यादेः सर्षपान्तस्य विविधस्यास्य भागशः | कालप्रमाणसंस्कारमात्राः सम्परिकीर्तिताः ||५२|| इति कुधान्यवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ഉപസംഹാരമാഹ- ശാല്യാദേരിത്യാദി| ഭാഗശഃ കാലപ്രമാണം സംവത്സരോഷിതമിത്യനേനോക്തമ്| സംസ്കാരോ യഥാ- ഗുരോരപി വ്രീഹേഃ സംസ്കാരവശാല്ലാജാ ലഘവഃ, മാത്രാ പുനരഗ്നിബലാപേക്ഷിണീ ഹീനാ മധ്യമോത്തമാ ചേതി| ``ലഘു പഥ്യതമം പ്രോക്തം ഗുര്വപഥ്യതമം സ്മൃതമ്| യദ്യദാഗച്ഛതി ക്ഷിപ്രം തത്തല്ലഘുതരം സ്മൃതമ്’’- ഇതി| കുധാന്യവര്ഗഃ||൫൨||
Adhikarana 56 (53) · Śloka 53
അഥ മാംസവര്ഗഃ | അത ഊര്ധ്വം മാംസവര്ഗാനുപദേക്ഷ്യാമഃ; തദ്യഥാ- ജലേശയാ, ആനൂപാ, ഗ്രാമ്യാഃ, ക്രവ്യഭുജ, ഏകശഫാ, ജാങ്ഗലാശ്ചേതി ഷണ്മാംസവര്ഗാ ഭവന്തി | ഏതേഷാം വര്ഗാണാമുത്തരോത്തരാ പ്രധാനതമാഃ | തേ പുനര്ദ്വിവിധാ ജാങ്ഗലാ ആനൂപാശ്ചേതി | തത്ര ജാങ്ഗലവര്ഗോऽഷ്ടവിധഃ | തദ്യഥാ- ജങ്ഘാലാ, വിഷ്കിരാഃ, പ്രതുദാ, ഗുഹാശയാഃ, പ്രസഹാഃ, പര്ണമൃഗാ, ബിലേശയാ, ഗ്രാമ്യാശ്ചേതി | തേഷാം ജങ്ഘാലവിഷ്കിരൌ പ്രധാനതമൌ ||൫൩||
अथ मांसवर्गः | अत ऊर्ध्वं मांसवर्गानुपदेक्ष्यामः; तद्यथा- जलेशया, आनूपा, ग्राम्याः, क्रव्यभुज, एकशफा, जाङ्गलाश्चेति षण्मांसवर्गा भवन्ति | एतेषां वर्गाणामुत्तरोत्तरा प्रधानतमाः | ते पुनर्द्विविधा जाङ्गला आनूपाश्चेति | तत्र जाङ्गलवर्गोऽष्टविधः | तद्यथा- जङ्घाला, विष्किराः, प्रतुदा, गुहाशयाः, प्रसहाः, पर्णमृगा, बिलेशया, ग्राम्याश्चेति | तेषां जङ्घालविष्किरौ प्रधानतमौ ||५३||
🔊 Audio coming soon
അന്നം ഭക്തരൂപം ചോക്തം, പ്രധാനവ്യഞ്ജനം മാംസമാഹ- തദ്യഥേത്യാദി| ജലേശയാഃ കോശസ്ഥാഃ പാദിനോ മത്സ്യാശ്ച; ആനൂപാഃ കൂലചരാഃ പ്ലവാശ്ച; ഗ്രാമ്യശബ്ദേനൈകശഫശബ്ദേന ച ഗ്രാമ്യാഃ, ശഫഃ ഖുരഃ; ക്രവ്യഭുക്ശബ്ദേന ച ഗുഹാശയാഃ പ്രസഹാശ്ച, ക്രവ്യം മാംസം; ജാങ്ഗലശബ്ദേന ജങ്ഘാലവിഷ്കിരപ്രതുദപര്ണമൃഗബിലേശയാ ഇതി ത്രയോദശ ഭേദാഃ ഷട്സ്വേവാന്തര്ഭൂതാഃ| സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ ഷട്സങ്ഖ്യായാം ലബ്ധായാം ഷഡ്ഗ്രഹണം പ്രതുദാദിഭേദാ ഏതേഷ്വേവാവരുധ്യന്തേ, തേന ഷഡ്വര്ഗാ ഇതി നിയമാര്ഥമ്; `അന്യേऽപി ജങ്ഘാലാദിഭേദാ ഭവിഷ്യന്തീതി സൂചനാര്ഥമ്’ ഇത്യപരേ| അയം ഷോഢാ ഭേദഃ സങ്ക്ഷേപേണോത്തരോത്തരപ്രാധാന്യജ്ഞാപനായ| വര്ഗാണാമുത്തരോത്തരപ്രാധാന്യമാഹ- ഏതേഷാമിത്യാദി| പുനര്ദ്വൈവിധ്യമാഹ- തേ പുനരിത്യാദി| ദ്വൈവിധ്യകഥനം ജാങ്ഗലത്വേനാനൂപത്വേന ച വക്ഷ്യമാണഭേദാനാം ഗുണാനുഗമായ| ജാങ്ഗലസ്യാഷ്ടവിധത്വമാഹ- തത്രേത്യാദി| തേ സര്വേऽത്രൈവ വക്ഷ്യന്തേ| തേഷാം മധ്യേ കസ്യ പ്രാധാന്യമിത്യാഹ- തേഷാമിത്യാദി| `ജാങ്ഗലവിഷ്കിരൌ’ ഇതി ക്വചിത്||൫൩||
Adhikarana 57 (54) · Śloka 54
താവേണഹരിണര്ക്ഷകുരങ്ഗകരാലകൃതമാലശരഭശ്വദംഷ്ട്രാപൃഷതചാരുഷ്കരമൃഗമാതൃകാപ്രഭൃതയോ ജങ്ഘാലാ മൃഗാഃ കഷായാ മധുരാ ലഘവോ വാതപിത്തഹരാസ്തീക്ഷ്ണാ ഹൃദ്യാ ബസ്തിശോധനാശ്ച ||൫൪||
तावेणहरिणर्क्षकुरङ्गकरालकृतमालशरभश्वदंष्ट्रापृषतचारुष्करमृगमातृकाप्रभृतयो जङ्घाला मृगाः कषाया मधुरा लघवो वातपित्तहरास्तीक्ष्णा हृद्या बस्तिशोधनाश्च ||५४||
🔊 Audio coming soon
ജങ്ഘാലവിഷ്കിരാവാഹ- താവേണേത്യാദിനാ| താവിതി യൌ ജങ്ഘാലവിഷ്കിരൌ കഥ്യേതേ ഇത്യര്ഥഃ| ഏണഃ കൃഷ്ണഹരിണഃ, ഹരിണോ ഗൌരഹരിണഃ, ഋക്ഷോ നീലാണ്ഡഃ `രോരു’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ, കുരങ്ഗശ്ചതുരഗതിഃ `ചതുരങ്ഗ’ ഇതി ലോകേ, കരാലോऽധോനിഷ്ക്രാന്തദന്തോ ഹിമവദാദിപര്വതേഷു `കസ്തൂരീമൃഗ’ ഇതി ലോകേ, കൃതമാലാ ബഹവഃ സങ്ഘാതചാരിണോ മൃഗാ ദേശാന്തരേ ലോകാദവഗന്തവ്യാഃ, ശരഭോऽഷ്ടാപദ ഉഷ്ട്രപ്രമാണോ മഹാശൃങ്ഗഃ പൃഷ്ഠഗതചതുഷ്പാദഃ കാശ്മീരേ പ്രസിദ്ധഃ, ശ്വദംഷ്ട്രശ്ചതുര്ദഷ്ട്രോऽതിദുഷ്ടഃ `കര്കടക’ ഇതി കാര്തികപുരേ, പൃഷതോ ബിന്ദുചിത്രിതഃ `ചിത്തല’ ഇതി ലോകേ, ചാരുഷ്കശ്ചാരുശരീരഃ, സ്വല്പതനുര്മൃഗഭേദ ഏവ, മൃഗമാതൃകാ അല്പാ പൃഥൂദരാ ചതുരങ്ഗസ്ത്രീ `മേദലീ’ ഇതി ലോകേ| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാത് കോട്ടകാരകരാമാദയഃ| ജങ്ഘാലാ ഇതി പ്രശസ്തജങ്ഘാവന്തഃ| തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- കഷായാ ഇത്യാദി| തീക്ഷ്ണാ ഇതി തീക്ഷ്ണഗുണകര്മകരത്വാത്| ബസ്തിശോധനാ ഇതി അശ്മരീശര്കരാമൂത്രകൃച്ഛ്രമൂത്രാഘാതാദിഷു പഥ്യാഃ, മൂത്രവിരേകകാരിണ ഇത്യര്ഥഃ||൫൪||
Adhikarana 58 (55) · Śloka 55
കഷായമധുരോ ഹൃദ്യഃ പിത്താസൃക്കഫരോഗഹാ | സങ്ഗ്രാഹീ രോചനോ ബല്യസ്തേഷാമേണോ ജ്വരാപഹഃ ||൫൫||
कषायमधुरो हृद्यः पित्तासृक्कफरोगहा | सङ्ग्राही रोचनो बल्यस्तेषामेणो ज्वरापहः ||५५||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം മധ്യേ കൃഷ്ണഹരിണഗുണമാഹ- കഷായേത്യാദി| ഏണസ്യ ഷഡ്രസത്വേऽപി കഷായമധുരോത്കടത്വാത് കഷായമധുര ഇത്യുക്തമ്||൫൫||
Adhikarana 59 (56) · Śloka 56
മധുരോ മധുരഃ പാകേ ദോഷഘ്നോऽനലദീപനഃ | ശീതലോ ബദ്ധവിണ്മൂത്ര സുഗന്ധിര്ഹരിണോ ലഘുഃ ||൫൬||
मधुरो मधुरः पाके दोषघ्नोऽनलदीपनः | शीतलो बद्धविण्मूत्र सुगन्धिर्हरिणो लघुः ||५६||
🔊 Audio coming soon
ഗൌരഹരിണഗുണമാഹ- മധുര ഇത്യാദി| ബദ്ധവിണ്മൂത്ര ഇതി ഏതേനാതീസാരിണാം പ്രമേഹിണാം ച ഹിത ഇത്യുക്തമ്; ഏണസ്തു പ്രമേഹിണാമഹിതഃ ബസ്തിശോധനത്വാത്||൫൬||
Adhikarana 60 (57) · Śloka 57
ഏണഃ കൃഷ്ണസ്തയോര്ജ്ഞേയോ ഹരിണസ്താമ്ര ഉച്യതേ | യോ ന കൃഷ്ണോ ന താമ്രശ്ച കുരങ്ഗഃ സോऽഭിധീയതേ ||൫൭||
एणः कृष्णस्तयोर्ज्ञेयो हरिणस्ताम्र उच्यते | यो न कृष्णो न ताम्रश्च कुरङ्गः सोऽभिधीयते ||५७||
🔊 Audio coming soon
സൂത്രേണൈണഹരിണയോര്ഭേദമാഹ- ഏണ ഇത്യാദി||൫൭||
Adhikarana 61 (58) · Śloka 58
ശീതാऽസൃക്പിത്തശമനീ വിജ്ഞേയാ മൃഗമാതൃകാ | സന്നിപാതക്ഷയശ്വാസകാസഹിക്കാരുചിപ്രണുത് ||൫൮||
शीताऽसृक्पित्तशमनी विज्ञेया मृगमातृका | सन्निपातक्षयश्वासकासहिक्कारुचिप्रणुत् ||५८||
🔊 Audio coming soon
മൃഗമാതൃകാമാഹ- ശീതേത്യാദി||൫൮||
Adhikarana 62 (59) · Śloka 60
ലാവതിത്തിരികപിഞ്ജലവര്തീരവര്തികാവര്തകനപ്തൃകാവാര്തീകചകോരകലവിങ്കമയൂരക്രകരോപചക്ര- കുക്കുടസാരങ്ഗശതപത്രകുതിത്തിരികുരുവാഹകയവാലകപ്രഭൃതയസ്ത്ര്യാഹലാ വിഷ്കിരാഃ ||൫൯|| ലഘവഃ ശീതമധുരാഃ കഷായാ ദോഷനാശനാഃ |൬൦|
लावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिकावर्तकनप्तृकावार्तीकचकोरकलविङ्कमयूरक्रकरोपचक्र- कुक्कुटसारङ्गशतपत्रकुतित्तिरिकुरुवाहकयवालकप्रभृतयस्त्र्याहला विष्किराः ||५९|| लघवः शीतमधुराः कषाया दोषनाशनाः |६०|
🔊 Audio coming soon
ലാവഃ പ്രസിദ്ധഃ; തിത്തിരിഃ കൃഷ്ണതിത്തിരിശ്ചിത്രപക്ഷഃ; കപിഞ്ജലോ ഗൌരതിത്തിരിഃ; വര്തീരഃ കപിഞ്ജലാനൂകഃ കപിഞ്ജലാദല്പോ വര്തികാതഃ കിഞ്ചിന്മഹാന് വര്തികാസദൃശ ഏവ, `ഘര്ഘരാ’ ഇതി ലോകേ; വര്തികാവര്തികൌ തദ്ഭേദൌ; നപ്തൃകാ ലോകേ ഘുഡുരുകാഭിധാ ഹൂങ്കാരകാരിണ്യല്പാ പാണ്ഡുരോദരാ; വാര്തീകാ വര്തിചടകാഃ സ്വല്പാഃ സങ്ഘാതചാരിണഃ `വഗേഡാ’ ഇതി ലോകേ; ചകോരോ രക്താക്ഷോ വിഷസൂചകഃ സ്വനാമ്നാ ഖ്യാതഃ; കലവിങ്കഃ കാലചടകോ ഭൃങ്ഗരാജാദ്ഭിന്നഃ, അപരേ ഭൃങ്ഗരാജമാഹുഃ, അന്യേ തു രക്തശിരസം കൃഷ്ണഗ്രീവം ഗ്രാമചടകാകാരം കലവിങ്കമാഹുഃ; മയൂരഃ പ്രസിദ്ധഃ; ക്രകരോ ലാവാന്തകോ കപിഞ്ജലാത് സ്ഥൂലഃ, `കയര’ ഇതി ലോകേ; ഉപചക്രഃ ക്രകരഭേദഃ കൃശചഞ്ചുര്മദാവിലഃ; കുക്കുടഃ പ്രസിദ്ധഃ; സാരങ്ഗശ്ചാതകഃ, അന്യേ കൃഷ്ണകര്ബുരശ്ചാതകാകാരോ വിഷ്കിരഃ; ശതപത്രോ ദാര്വാഘാടഃ, `കാഷ്ഠകുട്ടക’ ഇതി ലോകേ; കുതിത്തിരിസ്തിത്തിരിഭേദഃ പാണ്ഡുഃ കപിലഃ; കുരുവാഹകഃ കുരുകുരുകഃ; യവാലകോ യവഗുഡുരുകഃ| പ്രഭൃതിഗ്രഹണേനൈവഞ്ജാതീയാഃ| വികീര്യ ഭക്ഷയന്തീതി വിഷ്കിരാഃ; ത്രിഭിശ്ചരണയുഗലചഞ്ചുഭിരാഹലന്തി വിലിഖന്തീതി ത്ര്യാഹലാഃ| ഏതേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- ലഘവഃ ശീതമധുരാ ഇത്യാദി| അന്യേ ലാവാദിവര്തികാദിവര്ഗയോര്ഗുണാഞ് ശ്ലോകേന പഠന്തി- “വര്ഗൌ സ്വാദുരസാവേതൌ കഷായാനുരസൌ ലഘൂ| വാതപിത്തഹരൌ നാതിശീതലൌ ബസ്തിശോധനൌ” ഇതി; അത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ||൫൯||-
Adhikarana 63 (60) · Śloka 60
സങ്ഗ്രാഹീ ദീപനശ്ചൈവ കഷായമധുരോ ലഘുഃ | ലാവഃ കടുവിപാകശ്ച സന്നിപാതേ തു പൂജിതഃ ||൬൦||
सङ्ग्राही दीपनश्चैव कषायमधुरो लघुः | लावः कटुविपाकश्च सन्निपाते तु पूजितः ||६०||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം മധ്യേ ലാവകഗുണമാഹ- സങ്ഗ്രാഹീത്യാദി| സന്നിപാതേ തു പൂജിത ഇതി പൂജിതഃ പ്രശസ്ത ഇത്യര്ഥഃ| സാമാന്യഗുണകഥനേ ദോഷശമന ഇതി വചനാദത്ര സന്നിപാതവചനാച്ച വാതാദീന് വ്യസ്താന് സമസ്താനപി ഹന്തീത്യര്ഥഃ; അഥവാ സന്നിപാതജ്വരേ നിവൃത്തേ പുനരാഗമനനിവൃത്തയേ പ്രയോജ്യ ഇത്യര്ഥഃ| അത്ര കേചിത് പഠന്തി- “ഗൈരികഃപാംശുലശ്ചൈവ പൌണ്ഡ്രകോ ദര്ഭരസ്തഥാ| ലാവശ്ചതുര്വിധഃ പ്രോക്തസ്തിത്തിരിര്ദ്വിവിധഃ സ്മൃതഃ”- ഇതി; ഗൈരികപാംശുലൌ പ്രാസിദ്ധൌ, പൌണ്ഡ്രകദര്ഭരൌ ദേശാന്തരേ ലോകാദവഗന്തവ്യൌ| തിത്തിരിര്വ്യാഖ്യാതഃ| അസ്യാഗ്രേ കേചിദ് ഗൈരികപാംശുലപൌണ്ഡ്രകദര്ഭരഭേദേന ഗുണാന് പൃഥഗ്ഭിന്നാന് പഠന്തി; ഏതച്ച ന ബഹുസമ്മതം, തസ്മാന്ന പഠനീയമ്||൬൦||
Adhikarana 64 (61-62) · Śloka 63
ഈഷദ്ഗുരൂഷ്ണമധുരോ വൃഷ്യോ മേധാഗ്നിവര്ധനഃ | തിത്തിരിഃ സര്വദോഷഘ്നോ ഗ്രാഹീ വര്ണപ്രസാദനഃ ||൬൧|| രക്തപിത്തഹരഃ ശീതോ ലഘുശ്ചാപി കപിഞ്ജലഃ | കഫോത്ഥേഷു ച രോഗേഷു മന്ദവാതേ ച ശസ്യതേ ||൬൨|| ഹിക്കാശ്വാസാനിലഹരോ വിശേഷാദ്ഗൌരതിത്തിരിഃ |൬൩|
ईषद्गुरूष्णमधुरो वृष्यो मेधाग्निवर्धनः | तित्तिरिः सर्वदोषघ्नो ग्राही वर्णप्रसादनः ||६१|| रक्तपित्तहरः शीतो लघुश्चापि कपिञ्जलः | कफोत्थेषु च रोगेषु मन्दवाते च शस्यते ||६२|| हिक्काश्वासानिलहरो विशेषाद्गौरतित्तिरिः |६३|
🔊 Audio coming soon
കൃഷ്ണതിത്തിരിഗുണമാഹ- ഈഷദിത്യാദി| ഈഷദ്ഗുരുത്വം ലാവകാപേക്ഷയാ| സര്വഗ്രഹണം രക്തദുഷ്ടിഘ്നത്വപ്രാപ്തയേ| ഗൌരതിത്തിരിഗുണമാഹ- രക്തേത്യാദി||൬൧-൬൨||-
Adhikarana 65 (63) · Śloka 64
വാതപിത്തഹരാ വൃഷ്യാ മേധാഗ്നിബലവര്ധനാഃ ||൬൩|| ലഘവഃ ക്രകരാ ഹൃദ്യാസ്തഥാ ചൈവോപചക്രകാഃ |൬൪|
वातपित्तहरा वृष्या मेधाग्निबलवर्धनाः ||६३|| लघवः क्रकरा हृद्यास्तथा चैवोपचक्रकाः |६४|
🔊 Audio coming soon
ക്രകരഗുണമാഹ- വാതപിത്തേത്യാദി| ഉപചക്രഗുണമാഹ- തഥേത്യാദി| തഥേതി ക്രകരസദൃശഗുണാ ഇത്യര്ഥഃ||൬൩|| -
Adhikarana 66 (64) · Śloka 65
കഷായഃ സ്വാദുലവണസ്ത്വച്യഃ കേശ്യോऽരുചൌ ഹിതഃ ||൬൪|| മയൂരഃ സ്വരമേധാഗ്നിദൃക്ശ്രോത്രേന്ദ്രിയദാര്ഢ്യകൃത് |൬൫|
कषायः स्वादुलवणस्त्वच्यः केश्योऽरुचौ हितः ||६४|| मयूरः स्वरमेधाग्निदृक्श्रोत्रेन्द्रियदार्ढ्यकृत् |६५|
🔊 Audio coming soon
മയൂരഗുണമാഹ- കഷായ ഇത്യാദി| ദൃക്ശ്രോത്രേന്ദ്രിയദാര്ഢ്യകൃദിതി ചക്ഷുഃശ്രവണേന്ദ്രിയദാര്ഢ്യകാരീത്യര്ഥഃ||൬൪||-
Adhikarana 67 (65-66) · Śloka 66
സ്നിഗ്ധോഷ്ണോऽനിലഹാ വൃഷ്യഃ സ്വേദസ്വരബലാവഹഃ ||൬൫|| ബൃംഹണഃ കുക്കുടോ വന്യസ്തദ്വദ്ഗ്രാമ്യോ ഗുരുസ്തു സഃ | വാതരോഗക്ഷയവമീവിഷമജ്വരനാശനഃ ||൬൬||
स्निग्धोष्णोऽनिलहा वृष्यः स्वेदस्वरबलावहः ||६५|| बृंहणः कुक्कुटो वन्यस्तद्वद्ग्राम्यो गुरुस्तु सः | वातरोगक्षयवमीविषमज्वरनाशनः ||६६||
🔊 Audio coming soon
വനകുക്കുടമാഹ- സ്നിഗ്ധേത്യാദി| വന്യോ വനജാതഃ| ഗ്രാമ്യകുക്കുടമാഹ- തദ്വദിത്യാദി| തദ്വദിതി വനകുക്കുടവദിത്യര്ഥഃ| ഗുരുസ്ത്വിതി വന്യോऽപി ഗുരുഃ, ഗ്രാമ്യസ്തു ഗുരുതര ഇത്യര്ഥഃ||൬൫-൬൬||
Adhikarana 68 (67) · Śloka 67
കപോതപാരാവതഭൃങ്ഗരാജപരഭൃതകോയഷ്ടികകുലിങ്ഗഗൃഹകുലിങ്ഗഗോക്ഷ്വേഡകഡിണ്ഡിമാണവകശതപത്രക- മാതൃനിന്ദകഭേദാശിശുകസാരികാവല്ഗുലീഗിരിശാലട്വാലട്ടൂഷകസുഗൃഹാഖഞ്ജരീടഹാരീതദാത്യൂഹപ്രഭൃതയഃ , പ്രതുദാഃ ||൬൭||
कपोतपारावतभृङ्गराजपरभृतकोयष्टिककुलिङ्गगृहकुलिङ्गगोक्ष्वेडकडिण्डिमाणवकशतपत्रक- मातृनिन्दकभेदाशिशुकसारिकावल्गुलीगिरिशालट्वालट्टूषकसुगृहाखञ्जरीटहारीतदात्यूहप्रभृतयः , प्रतुदाः ||६७||
🔊 Audio coming soon
പ്രതുദാനാഹ- കപോതേത്യാദി| കപോതോ വനവാസീ `പാണ്ഡുക’ ഇതി ലോകേ, സ ച നാനാവിധഃ; പാരാവതോ ഗൃഹദേവകുലാലയഃ; ഭൃങ്ഗരാജോ ഭ്രമരകോ ധൂമ്യാടസദൃശഃ `പക്ഷിരാജ’ ഇതി ലോകേ; പരഭൃതഃ കോകിലഃ; കോയഷ്ടിഃ കോയങ്ഗകാ ദീര്ഘജങ്ഘാ `കോയങ്ഗ’ ഇതി ലോകേ; കുലിങ്ഗോ വന്യചടകോ ഗ്രാമ്യചടകാകാരഃ; ഗൃഹകുലിങ്ഗഃ പുണ്ഡ്രചടകഃ ‘ഗ്രാമചടക’ ഇതി ലോകേ; ഗോക്ഷ്വേഡോ ഗോനര്ദഃ; ഡിണ്ഡിമാണവകഃ ഡിണ്ഡിമോത്കടധ്വനിഃ; ശതപത്രോ രാജശൂകഃ; ഭാതൃനിന്ദകഃ പ്രിയാത്മകഃ `പുത്രരഞ്ജക’ ഇതി ലോകേ; ഭേദാശീ പുത്രശുകഃ, ഭേകാശീതി കേചിത്, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ; ശുകസാരികേ പ്രസിദ്ധേ; വല്ഗുലീ `ഗദുലികാ’ ഇതി ലോകേ; ഗിരിശാ ഗിരിവര്തികാ, `പര്വതവാഹീ’ ഇത്യേകേ; ലട്വാ ഫേഞ്ജാതകോ രക്തപുച്ഛാധോഭാഗഃ, അന്യേ ഭരദ്വാജഭേദമാഹുഃ, `ലാട’ ഇതി ലോകേ; ലട്ടൂഷകോ ദ്വിതീയഫേഞ്ജാതകഃ , അന്യേ സഞ്ചാനചഞ്ച്വാകൃതിചഞ്ചുഭാഗം ദീര്ഘപുച്ഛാദിലക്ഷണേന പ്രതുദം വിഹങ്ഗമാഹുഃ; സുഗൃഹാ പീതമസ്തകാ `വയാ’ ഇതി ലോകേ; ഖഞ്ജരീടഃ സിതാസിതവര്ണോ ദ്രുതലലിതഗതിഃ `കവഡിയാ’ ഇതി ലോകേ; ഹാരീതോ ഹരിതപീതവര്ണഃ `ഹരിതാല’ ഇതി ലോകേ; ദാത്യൂഹഃ കാലകണ്ടകഃ `രായുക’ ഇതി ലോകേ| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദ് ഗോപാപുത്രസാരപദേന്ദ്രാദയശ്ചരകോക്താഃ| പ്രതുദാ ഇതി പ്രതുദ്യ ഭക്ഷയന്തീതി ഹേതോഃ||൬൭||
Adhikarana 69 (68) · Śloka 68
കഷായമധുരാ രൂക്ഷാഃ ഫലാഹാരാ മരുത്കരാഃ | പിത്തശ്ലേഷ്മഹരാഃ ശീതാ ബദ്ധമൂത്രാല്പവര്ചസഃ ||൬൮||
कषायमधुरा रूक्षाः फलाहारा मरुत्कराः | पित्तश्लेष्महराः शीता बद्धमूत्राल्पवर्चसः ||६८||
🔊 Audio coming soon
ഏഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- കഷായേത്യാദി| ഫലാഹാരാ മരുത്കരാ ഇതി ഫലാഹാരത്വേന വാതകരാഃ, ഫലാഹാരത്വം സ്വഭാവകഥനം വാ; വാതകരത്വം ന കലായാദിവത്, കിന്തു മാംസാന്തരാപേക്ഷയാ ന വാതം ഘ്നന്തീത്യര്ഥഃ||൬൮||
Adhikarana 70 (69) · Śloka 69
സര്വദോഷകരസ്തേഷാം ഭേദാശീ മലദൂഷകഃ |൬൯|
सर्वदोषकरस्तेषां भेदाशी मलदूषकः |६९|
🔊 Audio coming soon
തേഷാം മധ്യേ ഭേദാശിഗുണമാഹ- സര്വദോഷകര ഇത്യാദി| മലദൂഷക ഇതി വാതാദിദോഷജനനോ മൂത്രാദിമലദൂഷകശ്ചേതി, സ്വഭാവേന ദോഷാണാം മലാനാം ച ദൂഷയിതേത്യര്ഥഃ| കേചിത് സര്വദോഷകരസ്ഥാനേ `സര്വദോഷഹര’ ഇതി പ്രമാദപാഠം ദൃഷ്ട്വാ സര്വദോഷഹരസ്യ ച മലദൂഷകത്വാസമ്ഭവേന മലദൂഷകസ്ഥാനേ `ഗലദൂഷക’ ഇതി പഠന്തി; തച്ച പ്രമാദജത്വാന്നാദേയമ്|൬൯|
Adhikarana 71 (69) · Śloka 69
കഷായസ്വാദുലവണോ ഗുരുഃ കാണകപോതകഃ ||൬൯||
कषायस्वादुलवणो गुरुः काणकपोतकः ||६९||
🔊 Audio coming soon
കാണകപോതഗുണമാഹ- കഷായേത്യാദി| ചകാരോऽത്ര ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന കാണകപോതോऽപി ത്രിദോഷകോപനോ മലദൂഷയിതേതി ചകാരേണ പൂര്വാനുവൃത്തം സമുച്ചീയതേ| കാണകപോതോ വനവാസീ പാണ്ഡുകപോതഃ, അന്യേऽരുണവര്ണകമപി കപോതമാഹുഃ||൬൯||
Adhikarana 72 (70) · Śloka 70
രക്തപിത്തപ്രശമനഃ കഷായവിശദോऽപി ച | വിപാകേ മധുരശ്ചാപി ഗുരുഃ പാരാവതഃ സ്മൃതഃ ||൭൦||
रक्तपित्तप्रशमनः कषायविशदोऽपि च | विपाके मधुरश्चापि गुरुः पारावतः स्मृतः ||७०||
🔊 Audio coming soon
പാരാവതഗുണമാഹ- രക്തേത്യാദി| വിശദഃ പിച്ഛിലവിപരീതഃ||൭൦||
Adhikarana 73 (71) · Śloka 71
കുലിങ്ഗോ മധുരഃ സ്നിഗ്ധഃ കഫശുക്രവിവര്ധനഃ |൭൧|
कुलिङ्गो मधुरः स्निग्धः कफशुक्रविवर्धनः |७१|
🔊 Audio coming soon
വന്യകുലിങ്ഗഗുണമാഹ- കുലിങ്ഗ ഇത്യാദി|൭൧|
Adhikarana 74 (71) · Śloka 71
രക്തപിത്തഹരോ വേശ്മകുലിങ്ഗസ്ത്വതിശുക്രലഃ ||൭൧||
रक्तपित्तहरो वेश्मकुलिङ्गस्त्वतिशुक्रलः ||७१||
🔊 Audio coming soon
ഗൃഹകുലിങ്ഗഗുണമാഹ- രക്തേത്യാദി| വേശ്മ ഗൃഹമ്||൭൧||
Adhikarana 75 (72) · Śloka 72
സിംഹവ്യാഘ്രവൃകതരക്ഷ്വൃക്ഷദ്വീപിമാര്ജാരശൃഗാലമൃഗേര്വാരുകപ്രഭൃതയോ ഗുഹാശയാഃ ||൭൨||
सिंहव्याघ्रवृकतरक्ष्वृक्षद्वीपिमार्जारशृगालमृगेर्वारुकप्रभृतयो गुहाशयाः ||७२||
🔊 Audio coming soon
ഗുഹാശയാനാഹ- സിംഹേത്യാദി| സിംഹഃ പരാക്രമീ നിദ്രാലുഃ; വ്യാഘ്രോ വികൃതമുഖോ നിദ്രാലുര്ഹിംസ്രഃ; വൃകഃ കുക്കുരസദൃശഃ പശുഃ ക്ഷുദ്രഃ ; തരക്ഷുര്മൃഗശത്രുര്വ്യാഘ്രവിശേഷഃ `ജരഖ’ ഇതി ലോകേ; ഋക്ഷോ ഭല്ലൂകോऽതിലോമശഃ `രിഞ്ഛ’ ഇതി ലോകേ; ദ്വീപീ വ്യാഘ്രഭേദശ്ചിത്രവ്യാഘ്രഃ `ചിത്രക’ ഇതി ലോകേ; മാര്ജാരോ ബിഡാലഃ, അത്ര ച മാര്ജാരോ ഗുഹാശയത്വാദരണ്യബിഡാലോ ബോദ്ധവ്യഃ; ശൃഗാലഃ പ്രസിദ്ധഃ; മൃഗേര്വാരുര്മൃഗഭക്ഷഃ ശൃഗാലാകൃതിഃ `ഹരിണഡു(ദ്ര)വ’ ഇതി ലോകേ| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദ്വാന്താദബഭ്രുപ്രഭൃതയഃ| ഗുഹാസു പര്വതവിവരേഷു ശേരത ഇതി ഗുഹാശയാഃ||൭൨||
Adhikarana 76 (73) · Śloka 73
മധുരാ ഗുരവഃ സ്നിഗ്ധാ ബല്യാ മാരുതനാശനാഃ | ഉഷ്ണവീര്യാ ഹിതാ നിത്യം നേത്രഗുഹ്യവികാരിണാമ് ||൭൩||
मधुरा गुरवः स्निग्धा बल्या मारुतनाशनाः | उष्णवीर्या हिता नित्यं नेत्रगुह्यविकारिणाम् ||७३||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- മധുരാ ഇത്യാദി||൭൩||
Adhikarana 77 (74) · Śloka 74
കാകകങ്കകുരരചാഷഭാസശശഘാത്യുലൂകചില്ലിശ്യേനഗൃധ്രപ്രഭൃതയഃ പ്രസഹാഃ ||൭൪||
काककङ्ककुररचाषभासशशघात्युलूकचिल्लिश्येनगृध्रप्रभृतयः प्रसहाः ||७४||
🔊 Audio coming soon
പ്രസഹാനാഹ- കാകേത്യാദി| കാകഃ പ്രസിദ്ധഃ; കങ്കോ ദീര്ഘചഞ്ചുര്മഹാപ്രമാണഃ, ഉക്തം ച- “കങ്കഃ സ്യാത് കങ്കമല്ലാഖ്യോ ബാണപത്രാര്ഹപക്ഷകഃ| ലോഹപൃഷ്ഠോ ദീര്ഘപാദഃ പക്ഷാധഃ പാണ്ഡുവര്ണഭാക്’’- ഇതി; കുരരശ്ചില്ല്യാകാരോ നാദോത്ഥാപിതമത്സ്യോ ഹസ്തമത്സ്യഗ്രാഹീ `കുരല’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ; ചാഷ ഇന്ദ്രനീലമണിസദൃശപക്ഷഃ ശസ്തദര്ശനഃ `കരടാശന’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ; ഭാസോ ഗോകുലചാരീ ഗൃധ്രവിശേഷഃ ശ്വേതശിഖാവാന്; ശശഘാതീ ചില്ല്യാകാരോ മഹാചരണനഖഃ പ്രഹാരേണ ശശകാഹരണശീലഃ `ശശാഗ്നി’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ, അന്യേ `പാജീ’ ഇത്യാഹുഃ; ഉലൂകഃ കൌശികഃ; ചില്ലിഃ ചില്ഹഃ; ശ്യേനഃ സിഞ്ചാനോ ഗരുഡാന്വയഃ; ഗൃധ്രോ മാംസാശീ യോജനദൃഷ്ടിഃ; പ്രഭൃതിഗ്രഹണേന ധൂമപികാകരപത്രികാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| പ്രസഹ്യ ഭക്ഷയന്തീതി പ്രസഹാഃ||൭൪||
Adhikarana 78 (75) · Śloka 75
ഏതേ സിംഹാദിഭിഃ സര്വേ സമാനാ വായസാദയഃ | രസവീര്യവിപാകേഷു വിശേഷാച്ഛോഷിണേ ഹിതാഃ ||൭൫||
एते सिंहादिभिः सर्वे समाना वायसादयः | रसवीर्यविपाकेषु विशेषाच्छोषिणे हिताः ||७५||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാമാന്യം ഗുണമാഹ- ഏതേ ഇത്യാദി| ഏതേ വായസാദയഃ സിംഹാദിഭിഃ സമാനാസ്തുല്യാ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| വായസഃ കാകഃ| തേ കേഷു സമാനാ ഇത്യാഹ- രസവീര്യവിപാകേഷു| വിശേഷാദതിശയേന| ശോഷിണേ രാജയക്ഷ്മിണേ||൭൫||
Adhikarana 79 (76) · Śloka 76
മദ്ഗുമൂഷികവൃക്ഷശായികാവകുശപൂതിഘാസവാനരപ്രഭൃതയഃ പര്ണമൃഗാഃ ||൭൬||
मद्गुमूषिकवृक्षशायिकावकुशपूतिघासवानरप्रभृतयः पर्णमृगाः ||७६||
🔊 Audio coming soon
പര്ണമൃഗാനാഹ- മദ്ഗ്വിത്യാദി| മദ്ഗുമൂഷികോ മാലുയാസര്പഃ; അന്യേ തു മദ്ഗുമൂഷികൌ ഭിന്നാവാചക്ഷേതേ; തത്ര മദ്ഗുഃ പൂര്വാര്ഥ ഏവ, മൂഷികോ വൃക്ഷമൂഷികഃ വൃക്ഷശായികാ വൃക്ഷമര്കടികാ `ഗിലീ’ ഇതി ലോകേ; അവകുശോ ഗോലാങ്ഗുലോ വാനരവിശേഷഃ; പൂതിഘാസോ വൃക്ഷബിഡാലഃ സുഗന്ധിവൃഷണഃ `കര്പൂരക’ ഇതി ലോകേ; വാനരോ മര്കടഃ| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദേവഞ്ജാതീയാ അന്യേऽപി| പ്രായേണ വൃക്ഷസ്ഥായിത്വാത് പര്ണമൃഗാഃ||൭൬||
Adhikarana 80 (77) · Śloka 77
മധുരാ ഗുരവോ വൃഷ്യാശ്ചക്ഷുഷ്യാഃ ശോഷിണേ ഹിതാഃ | സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷാശ്ച കാസാര്ശഃശ്വാസനാശനാഃ ||൭൭||
मधुरा गुरवो वृष्याश्चक्षुष्याः शोषिणे हिताः | सृष्टमूत्रपुरीषाश्च कासार्शःश्वासनाशनाः ||७७||
🔊 Audio coming soon
ഏതേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- മധുരാ ഇത്യാദി||൭൭||
Adhikarana 81 (78) · Śloka 78
ശ്വാവിച്ഛല്യകഗോധാശശവൃഷദംശലോപാകലോമശകര്ണകദലീമൃഗപ്രിയകാജഗരസര്പമൂഷികനകുലമഹാബഭ്രുപ്രഭൃതയോ ബിലേശയാഃ ||൭൮||
श्वाविच्छल्यकगोधाशशवृषदंशलोपाकलोमशकर्णकदलीमृगप्रियकाजगरसर्पमूषिकनकुलमहाबभ्रुप्रभृतयो बिलेशयाः ||७८||
🔊 Audio coming soon
ബിലേശയാനാഹ- ശ്വാവിദിത്യാദി| ശ്വാവിത് സൂചിസദൃശരോമയുക്താ `സിഹൈ' ഇതി ലോകേ; ശല്യകോ വജ്രശകലോ ബൃഹദ്ഗോധാനുകാരീ `സാലാ' ഇതി ലോകേ; ഗോധാശശൌ പ്രസിദ്ധൌ; വൃഷദംശോ ഗ്രാമമാര്ജാരഃ, അന്യേ വനമാര്ജാരമാഹുഃ; ലോപാകഃ ശൃഗാലഭേദഃ, `ലാങ്ഗലക' ഇതി ലോകേ; ലോമശകര്ണോ നലത്കരഃ; കദലീ മഹാബിഡാലസമോ വ്യാഘ്രാകാരഃ `കദലീഹണ്ഡ' ഇതി പൌണ്ഡ്രേ പ്രസിദ്ധഃ, അന്യേ സര്പവിശേഷമാഹുഃ, അപരേ `കദലീമൃഗ' ഇതി സമസ്തം പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ; മൃഗപ്രിയകോ ഗോനസഃ; അജഗരോ മഹാസര്പഃ, സര്പഃ പുനരല്പോ രാജിലമണ്ഡലിദര്വീകരഭേദാത്ത്രിവിധഃ; മൂഷികോ ഭൂമിമൂഷികഃ; നകുലോ ഭുജങ്ഗശത്രുഃ; തദ്ഭേദോ മഹാബഭ്രുഃ; പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദ്ഗണ്ഡകജാഹകപ്രഭൃതയോऽപി ദ്രഷ്ടവ്യാഃ| ബിലശായിത്വാദ്ബിലേശയാഃ||൭൮||
Adhikarana 82 (79) · Śloka 79
വര്ചോമൂത്രം സംഹതം കുര്യുരേതേ വീര്യേ ചോഷ്ണാഃ പൂര്വവത് സ്വാദുപാകാഃ | വാതം ഹന്യുഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തേ ച കുര്യുഃ സ്നിഗ്ധാഃ കാസശ്വാസകാര്ശ്യാപഹാശ്ച ||൭൯||
वर्चोमूत्रं संहतं कुर्युरेते वीर्ये चोष्णाः पूर्ववत् स्वादुपाकाः | वातं हन्युः श्लेष्मपित्ते च कुर्युः स्निग्धाः कासश्वासकार्श्यापहाश्च ||७९||
🔊 Audio coming soon
ഏതേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- വര്ച ഇത്യാദി| സംഹതം സാന്ദ്രമ്| അന്യേ തു `സാങ്ഗ്രാഹികാ ബദ്ധമൂത്രാസ്തഥൈതേ' ഇതി പഠന്തി||൭൯||
Adhikarana 83 (80) · Śloka 80
കഷായമധുരസ്തേഷാം ശശഃ പിത്തകഫാപഹഃ | നാതിശീതലവീര്യത്വാദ്വാതസാധാരണോ മതഃ ||൮൦||
कषायमधुरस्तेषां शशः पित्तकफापहः | नातिशीतलवीर्यत्वाद्वातसाधारणो मतः ||८०||
🔊 Audio coming soon
തേഷാമേവ കേഷാഞ്ചിദ്ഗുണവിശേഷമാഹ- കഷായേത്യാദി| വാതേ സാധാരണോ മധ്യസ്ഥഃ, സാധാരണദേശവത്; ന ചായം വാതം കോപയതി ന ച വാതശമം കരോതി; മാധുര്യാദ്വാതശമഹേതുഃ, കഷായാത് സശൈത്യാച്ചാഹേതുരിതി സാധാരണത്വമ്||൮൦||
Adhikarana 84 (81-84) · Śloka 84
ഗോധാ വിപാകേ മധുരാ കഷായകടുകാ സ്മൃതാ | വാതപിത്തപ്രശമനീ ബൃംഹണീ ബലവര്ധനീ ||൮൧|| ശല്യകഃ സ്വാദുപിത്തഘ്നോ ലഘുഃ ശീതോ വിഷാപഹഃ | പ്രിയകോ മാരുതേ പഥ്യോऽജഗരസ്ത്വര്ശസാം ഹിതഃ ||൮൨|| ദുര്നാമാനിലദോഷഘ്നാഃ കൃമിദൂഷീവിഷാപഹാഃ | ചക്ഷുഷ്യാ മധുരാഃ പാകേ സര്പാ മേധാഗ്നിവര്ധനാഃ ||൮൩|| ദര്വീകരാ ദീപകാശ്ച തേഷൂക്താഃ കടുപാകിനഃ | മധുരാശ്ചാതിചക്ഷുഷ്യാഃ സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രമാരുതാഃ ||൮൪||
गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका स्मृता | वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी ||८१|| शल्यकः स्वादुपित्तघ्नो लघुः शीतो विषापहः | प्रियको मारुते पथ्योऽजगरस्त्वर्शसां हितः ||८२|| दुर्नामानिलदोषघ्नाः कृमिदूषीविषापहाः | चक्षुष्या मधुराः पाके सर्पा मेधाग्निवर्धनाः ||८३|| दर्वीकरा दीपकाश्च तेषूक्ताः कटुपाकिनः | मधुराश्चातिचक्षुष्याः सृष्टविण्मूत्रमारुताः ||८४||
🔊 Audio coming soon
ഗോധേത്യാദി| ദൂഷീവിഷാപഹാ ഇതി വിഷമേവ ദാവാഗ്നിവാതാതപാദ്യഭിഭവേന മന്ദതാം ഗതം വിഷപീതസ്യ വാ വിഷം ദൂഷീവിഷമ്| സര്പാഃ സാമാന്യസര്പാഃ| ദര്വീകരാഃ ഫണാകരാ ഇത്യര്ഥഃ| ദീപകാ രാജിമന്തഃ||൮൧-൮൪||
Adhikarana 85 (85) · Śloka 85
അശ്വാശ്വതരഗോഖരോഷ്ട്രബസ്തോരഭ്രമേദഃപുച്ഛകപ്രഭൃതയോ ഗ്രാമ്യാഃ ||൮൫||
अश्वाश्वतरगोखरोष्ट्रबस्तोरभ्रमेदःपुच्छकप्रभृतयो ग्राम्याः ||८५||
🔊 Audio coming soon
ഗ്രാമ്യാനാഹ- അശ്വാശ്വതരേത്യാദി| അശ്വോ ഘോടകഃ; അശ്വായാം ഗര്ദഭേന ജനിതോऽശ്വതരഃ `വേസര’ ഇതി ലോകേ; ഗൌഃ പ്രസിദ്ധാ; ഖരോ ഗര്ദഭഃ; ഉഷ്ട്രഃ കരഭഃ; ബസ്തശ്ഛഗലഃ, ഉരഭ്രോ മേഷഃ; മേദഃപുച്ഛകോ ദുമ്ബകഃ, അന്യേ ഏഡകമാഹുഃ, പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദ്വേക്കപ്രഭൃതയഃ| പ്രായോ ഗ്രാമവാസിത്വാദ്ഗ്രാമ്യാഃ||൮൫||
Adhikarana 86 (86) · Śloka 86
ഗ്രാമ്യാ വാതഹരാഃ സര്വേ ബൃംഹണാഃ കഫപിത്തലാഃ | മധുരാ രസപാകാഭ്യാം ദീപനാ ബലവര്ധനാഃ ||൮൬||
ग्राम्या वातहराः सर्वे बृंहणाः कफपित्तलाः | मधुरा रसपाकाभ्यां दीपना बलवर्धनाः ||८६||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാമാന്യം ഗുണമാഹ- ഗ്രാമ്യാ ഇത്യാദി||൮൬||
Adhikarana 87 (87) · Śloka 87
നാതിശീതോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധോ മന്ദപിത്തകഫഃ സ്മൃതഃ | ഛഗലസ്ത്വനഭിഷ്യന്ദീ തേഷാം പീനസനാശനഃ ||൮൭||
नातिशीतो गुरुः स्निग्धो मन्दपित्तकफः स्मृतः | छगलस्त्वनभिष्यन्दी तेषां पीनसनाशनः ||८७||
🔊 Audio coming soon
അഥ ഛഗലഗുണമാഹ- നാതിശീത ഇത്യാദി| അല്പസ്നേഹഗൌരവാഭ്യാമല്പകഫഃ, ഉഷ്ണാനുബന്ധാദല്പശൈത്യാദല്പപിത്തഃ, കടുതിക്തവ്യായാമാല്പാമ്ബുസേവനാദനഭിഷ്യന്ദീ അല്പാഭിഷ്യന്ദീ ദോഷധാതുമലസ്രോതസാമല്പക്ലേദപ്രാപ്തിജനന ഇത്യര്ഥഃ||൮൭||
Adhikarana 88 (88) · Śloka 88
ബൃംഹണം മാംസമൌരഭ്രം പിത്തശ്ലേഷ്മാവഹം ഗുരു |൮൮|
बृंहणं मांसमौरभ्रं पित्तश्लेष्मावहं गुरु |८८|
🔊 Audio coming soon
മേഷഗുണമാഹ- ബൃംഹണമിത്യാദി| ഔരഭ്രം മാംസം യദ്യപി പിത്തശ്ലേഷ്മകരമത്രോക്തം, തഥാऽപി സാതിശയം പിത്തം ശ്ലേഷ്മാണം ച ന കരോതീതി വ്യാപ്യചന്ദ്രാചാര്യമതമ്|൮൮|
Adhikarana 89 (88) · Śloka 88
മേദഃപുച്ഛോദ്ഭവം വൃഷ്യമൌരഭ്രസദൃശം ഗുണൈഃ ||൮൮||
मेदःपुच्छोद्भवं वृष्यमौरभ्रसदृशं गुणैः ||८८||
🔊 Audio coming soon
മേദഃപുച്ഛഗുണമാഹ- മേദ ഇത്യാദി||൮൮||
Adhikarana 90 (89) · Śloka 89
ശ്വാസകാസപ്രതിശ്യായവിഷമജ്വരനാശനമ് | ശ്രമാത്യഗ്നിഹിതം ഗവ്യം പവിത്രമനിലാപഹമ് ||൮൯||
श्वासकासप्रतिश्यायविषमज्वरनाशनम् | श्रमात्यग्निहितं गव्यं पवित्रमनिलापहम् ||८९||
🔊 Audio coming soon
ഗവ്യഗുണമാഹ- ശ്വാസകാസേത്യാദി||൮൯||
Adhikarana 91 (90) · Śloka 90
ഔരഭ്രവത്സലവണം മാംസമേകശഫോദ്ഭവമ് |൯൦|
औरभ्रवत्सलवणं मांसमेकशफोद्भवम् |९०|
🔊 Audio coming soon
സലവണമീഷല്ലവണമ്| ശഫഃ ഖുരഃ|൯൦|
Adhikarana 92 (90) · Śloka 90
അല്പാഭിഷ്യന്ദ്യയം വര്ഗോ ജാങ്ഗലഃ സമുദാഹൃതഃ ||൯൦||
अल्पाभिष्यन्द्ययं वर्गो जाङ्गलः समुदाहृतः ||९०||
🔊 Audio coming soon
അല്പേത്യാദി||൯൦||
Adhikarana 93 (91-92) · Śloka 92
ദൂരേ ജനാന്തനിലയാ ദൂരേ പാനീയഗോചരാഃ | യേ മൃഗാശ്ച വിഹങ്ഗാശ്ച തേऽല്പാഭിഷ്യന്ദിനോ മതാഃ ||൯൧|| അതീവാസന്നനിലയാഃ സമീപോദകഗോചരാഃ | യേ മൃഗാശ്ച വിഹങ്ഗാശ്ച മഹാഭിഷ്യന്ദിനസ്തു തേ ||൯൨||
दूरे जनान्तनिलया दूरे पानीयगोचराः | ये मृगाश्च विहङ्गाश्च तेऽल्पाभिष्यन्दिनो मताः ||९१|| अतीवासन्ननिलयाः समीपोदकगोचराः | ये मृगाश्च विहङ्गाश्च महाभिष्यन्दिनस्तु ते ||९२||
🔊 Audio coming soon
സര്വേഷാമേവ ജാങ്ഗലാനാമല്പാഭിഷ്യന്ദിത്വം മാഭൂദിത്യാഹ- ദൂര ഇത്യാദി| ജനശബ്ദോऽത്ര ഗ്രാമവാചീ, തേന ദൂരേ ഗ്രാമാദ്ഗൃഹാ ഇത്യര്ഥഃ; അന്യേ ‘ദൂരേ ജനാത്തനിലയാഃ’ ഇതി പഠിത്വാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- ദൂരേ ജനാനാമാത്തോ ഗൃഹീതോ നിലയോ യൈര്മൃഗൈര്വിഹങ്ഗൈശ്ച തേ തഥാ| ദൂരേ പാനീയഗോചരാ ഇതി ദൂരേ പാനീയവിഷയാഃ പാനീയാദ്ദൂരനിവാസിന ഇത്യര്ഥഃ| യേ മൃഗാശ്ചേതി ചകാരാത് സര്പാദയഃ| അതീവാസന്നനിലയാ ഇതി അതിശയേന ഗ്രാമാസന്നഗൃഹാ ഇത്യര്ഥഃ| സമീപോദകഗോചരാ ഇതി പാനീയസമീപഭൂമിചാരിണ ഇത്യര്ഥഃ| അത്രാപി ചകാരാദ്ധന്വാനൂപചാരിണാമജാവിതിത്തിരീണാം ജാങ്ഗലപഠിതാനാമപി മിശ്രഗോചരത്വാന്നാത്യഭിഷ്യന്ദിത്വമ്||൯൧-൯൨||
Adhikarana 94 (93) · Śloka 93
ആനൂപവര്ഗസ്തു പഞ്ചവിധഃ | തദ്യഥാ- കൂലചരാഃ, പ്ലവാഃ, കോഷസ്ഥാഃ, പാദിനോ, മത്സ്യാശ്ചേതി ||൯൩||
आनूपवर्गस्तु पञ्चविधः | तद्यथा- कूलचराः, प्लवाः, कोषस्थाः, पादिनो, मत्स्याश्चेति ||९३||
🔊 Audio coming soon
ആനൂപവര്ഗപ്രകാരാനാഹ- ആനൂപവര്ഗസ്ത്വിത്യാദി| അനുഗതാ ആപോऽസ്മിന്നിതി സജലസ്ഥലാത്മകോ ദേശഃ, തദ്ഭവാ ആനൂപാഃ| കൂലം നദ്യാദിതടം, തത്ര ചരന്തി ഭക്ഷയന്തി ഭ്രമന്തി ച യേ തേ കൂലചരാഃ| പ്ലവന്തേ പാനീയേ തരന്തി യേ തേ പ്ലവാഃ| കോശഃ ശങ്ഖാദീനാം സമ്പുടഃ, തത്ര തിഷ്ഠന്തീതി കോശസ്ഥാഃ| പാദിനഃ പാദവന്തഃ| മത്സ്യാഃ പ്രസിദ്ധാഃ||൯൩||
Adhikarana 95 (94) · Śloka 94
തത്ര ഗജഗവയമഹിഷരുരുചമരസൃമരരോഹിതവരാഹഖഡ്ഗിഗോകര്ണകാലപുച്ഛകോദ്രന്യങ്ക്വരണ്യഗവയപ്രഭൃതയഃ കൂലചരാഃ പശവഃ ||൯൪||
तत्र गजगवयमहिषरुरुचमरसृमररोहितवराहखड्गिगोकर्णकालपुच्छकोद्रन्यङ्क्वरण्यगवयप्रभृतयः कूलचराः पशवः ||९४||
🔊 Audio coming soon
തത്ര കൂലചരാനാഹ- തത്രേത്യാദി| ഗജോ ഹസ്തീ; ഗവയോ ഗോസദൃശഃ; മഹിഷഃ പ്രസിദ്ധഃ; രുരുഃ ശരദി ശൃങ്ഗത്യാഗീ, തല്ലക്ഷണം ഉച്യതേ- “വികടബഹുവിഷാണഃ ശമ്ബരാകാരദേഹഃ സലിലതടചരത്വാച്ഛമ്ബരേഭ്യോ വിചിത്രഃ| ത്യജതി ശരദി ശൃങ്ഗം രൌത്യതോऽസൌ രുരുഃ സ്യാത് പൃഥുലമൃഗവിശേഷഃ പ്രായശശ്ചേദിദേശേ’’ ഇതി; ചമരഃ കേശമൃത്യുര്ഗോസദൃശഃ; സൃമരോ മഹാശൂകരഃ, അന്യേ തു മഹാശ്വാകാരശ്ചമരാന്തകഃ; രോഹിതോ ലോഹിതവര്ണോ മൃഗജാതിഃ, അന്യേ തു `രോഹിഷ’ ഇതി പഠന്തി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- കച്ഛശൂകര ഇത്യര്ഥഃ, അപരേ ഫലശൂകരമാഹുഃ; വരാഹഃ ശൂകരഃ; ഖഡ്ഗീ ഗണ്ഡകഃ; ഗോകര്ണോ ഗോസദൃശകര്ണഃ `ഗോന’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ; കാലപുച്ഛകോ ലലത്കൃഷ്ണപുച്ഛകഃ; ഓദ്രഃ പാനീയബിഡാലഃ, `ഓദന’ ഇതി ലോകേ; ന്യങ്കുഃ `ന്യങ്ഗുണ’ ഇതി ലോകേ; അരണ്യഗവയോ വന്യഗവയഃ||൯൪||
Adhikarana 96 (95) · Śloka 95
വാതപിത്തഹരാ വൃഷ്യാ മധുരാ രസപാകയോഃ | ശീതലാ ബലിനഃ സ്നിഗ്ധാ മൂത്രലാഃ കഫവര്ധനഃ ||൯൫||
वातपित्तहरा वृष्या मधुरा रसपाकयोः | शीतला बलिनः स्निग्धा मूत्रलाः कफवर्धनः ||९५||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- വാതേത്യാദി| ശീതലാ ഇതി അത്ര ചകാരോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേനൌഷ്ണ്യമപി കേഷാഞ്ചിദ്ദ്രഷ്ടവ്യമ്||൯൫||
Adhikarana 97 (96-97) · Śloka 97
വിരൂക്ഷണോ ലേഖനശ്ച വീര്യോഷ്ണഃ പിത്തദൂഷണഃ | സ്വാദ്വമ്ലലവണസ്തേഷാം ഗജഃ ശ്ലേഷ്മാനിലാപഹഃ ||൯൬|| ഗവയസ്യ തു മാംസം ഹി സ്നിഗ്ധം മധുരകാസജിത് | വിപാകേ മധുരം ചാപി വ്യവായസ്യ തു വര്ധനമ് ||൯൭||
विरूक्षणो लेखनश्च वीर्योष्णः पित्तदूषणः | स्वाद्वम्ललवणस्तेषां गजः श्लेष्मानिलापहः ||९६|| गवयस्य तु मांसं हि स्निग्धं मधुरकासजित् | विपाके मधुरं चापि व्यवायस्य तु वर्धनम् ||९७||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം കേഷാഞ്ചിദേവ ഗുണവിശേഷമാഹ- വിരൂക്ഷണ ഇത്യാദി| സമുദിതൌ കഫവാതൌ ഹന്തി, കേവലം തു കഫം കരോത്യേവ; ഗജാദിഷു വിരൂക്ഷണകഫഘ്നത്വാദി സ്വജാത്യപേക്ഷം പരിണതിവിശേഷാത്||൯൬-൯൭||
Adhikarana 98 (98) · Śloka 98
സ്നിഗ്ധോഷ്ണമധുരോ വൃഷ്യോ മഹിഷസ്തര്പണോ ഗുരുഃ | നിദ്രാപുംസ്ത്വബലസ്തന്യവര്ധനോ മാംസദാര്ഢ്യകൃത് ||൯൮||
स्निग्धोष्णमधुरो वृष्यो महिषस्तर्पणो गुरुः | निद्रापुंस्त्वबलस्तन्यवर्धनो मांसदार्ढ्यकृत् ||९८||
🔊 Audio coming soon
സ്നിഗ്ധോഷ്ണേത്യാദി| വൃഷ്യഃ പുംസ്ത്വവര്ധന ഇതി ച ദ്വയം സ്രുതിവൃദ്ധിപ്രാപ്തയേ||൯൮||
Adhikarana 99 (99-104) · Śloka 104
രുരോര്മാംസം സമധുരം കഷായാനുരസം സ്മൃതമ് | വാതപിത്തോപശമനം ഗുരു ശുക്രവിവര്ധനമ് ||൯൯|| തഥാ ചമരമാംസം തു സ്നിഗ്ധം മധുരകാസജിത് | വിപാകേ മധുരം ചാപി വാതപിത്തപ്രണാശനമ് ||൧൦൦|| സൃമരസ്യ തു മാംസം ച കഷായാനുരസം സ്മൃതമ് | വാതപിത്തോപശമനം ഗുരു ശുക്രവിവര്ധനമ് ||൧൦൧|| സ്വേദനം ബൃംഹണം വൃഷ്യം ശീതലം തര്പണം ഗുരു | ശ്രമാനിലഹരം സ്നിഗ്ധം വാരാഹം ബലവര്ധനമ് ||൧൦൨|| കഫഘ്നം ഖഡ്ഗിപിശിതം കഷായമനിലാപഹമ് | പിത്ര്യം പവിത്രമായുഷ്യം ബദ്ധമൂത്രം വിരൂക്ഷണമ് ||൧൦൩|| ഗോകര്ണമാംസം മധുരം സ്നിഗ്ധം മൃദു കഫാവഹമ് | വിപാകേ മധുരം ചാപി രക്തപിത്തവിനാശനമ് ||൧൦൪||
रुरोर्मांसं समधुरं कषायानुरसं स्मृतम् | वातपित्तोपशमनं गुरु शुक्रविवर्धनम् ||९९|| तथा चमरमांसं तु स्निग्धं मधुरकासजित् | विपाके मधुरं चापि वातपित्तप्रणाशनम् ||१००|| सृमरस्य तु मांसं च कषायानुरसं स्मृतम् | वातपित्तोपशमनं गुरु शुक्रविवर्धनम् ||१०१|| स्वेदनं बृंहणं वृष्यं शीतलं तर्पणं गुरु | श्रमानिलहरं स्निग्धं वाराहं बलवर्धनम् ||१०२|| कफघ्नं खड्गिपिशितं कषायमनिलापहम् | पित्र्यं पवित्रमायुष्यं बद्धमूत्रं विरूक्षणम् ||१०३|| गोकर्णमांसं मधुरं स्निग्धं मृदु कफावहम् | विपाके मधुरं चापि रक्तपित्तविनाशनम् ||१०४||
🔊 Audio coming soon
രുരോര്മാംസമിത്യാദി| സ്വേദനം സ്വേദജനകമ്| ബൃംഹണമിതി ബൃംഹണം ദേഹവൃദ്ധികരമ്| വൃഷ്യം ശുക്രലമ്| തര്പണം തൃപ്തിജനകമ്| പിത്ര്യമിതി പിതൃഭ്യോ ഹിതമ്||൯൯-൧൦൪||
Adhikarana 100 (105) · Śloka 105
ഹംസസാരസക്രൌഞ്ചചക്രവാകകുരരകാദമ്ബകാരണ്ഡവജീവഞ്ജീവകബകബലാകാപുണ്ഡരീകപ്ലവശരാരീമുഖ- നന്ദീമുഖമദ്ഗൂത്ക്രോശകാചാക്ഷമല്ലികാക്ഷശുക്ലാക്ഷപുഷ്കരശായികാകോനാലകാമ്ബുകുക്കുടികാമേഘരാവശ്വേതവാരലപ്രഭൃതയഃ പ്ലവാഃ സങ്ഘാതചാരിണഃ ||൧൦൫||
हंससारसक्रौञ्चचक्रवाककुररकादम्बकारण्डवजीवञ्जीवकबकबलाकापुण्डरीकप्लवशरारीमुख- नन्दीमुखमद्गूत्क्रोशकाचाक्षमल्लिकाक्षशुक्लाक्षपुष्करशायिकाकोनालकाम्बुकुक्कुटिकामेघरावश्वेतवारलप्रभृतयः प्लवाः सङ्घातचारिणः ||१०५||
🔊 Audio coming soon
പ്ലവാനാഹ- ഹംസേത്യാദി| ഹംസഃ കലസ്വരോ ലലിതഗതിഃ പ്രസിദ്ധഃ; സാരസോ ലക്ഷ്മണോ രക്തശിരാഃ പ്രസിദ്ധ ഏവ; ക്രൌഞ്ചഃ ക്രൌചിരഃ; ചക്രവാകോ ദ്വന്ദ്വചരോ നിശാവിയോഗീ; കുരരഃ അസ്യ പ്രസഹേഷ്വപി പാഠഃ, തേനോഭയേഷാമപി ഗുണാ ബോദ്ധവ്യാഃ, അന്യേ തു കങ്കമല്ലസദൃശജലചരം കുരരമാഹുഃ; കാദമ്ബഃ കലഹംസോऽതിധൂസരപക്ഷഃ, അന്യേ തു രക്തചഞ്ചുശിരഃകൃഷ്ണപാന്ദാദീനാം ലക്ഷണേന കൃത്വാ `കയമ്ബ’ ഇതി പഠന്തി; കാരണ്ഡവഃ ശുക്ലഹംസഭേദോऽല്പഃ, അന്യേ കരഹ(ഈ)വമാഹുഃ, ഉക്തം ച- `കാരണ്ഡവഃ കാകവക്ത്രോ ദീര്ഘാങ്ഘ്രിഃ കൃഷ്ണവര്ണഭാക്’’- ഇതി; ജീവഞ്ജീവകോ വിഷദര്ശനമൃത്യുഃ; ബകഃ പാണ്ഡുരപക്ഷഃ പ്രസിദ്ധഃ; ബലാകാ ബകഭേദഃ ‘ബഗുലീ’ ഇതി ലോകേ; പുണ്ഡരീകോ നലിനനയനഃ, പ്ലവോ മഹാപ്രമാണഃ പ്രസേവകഗലഃ `സഗഡ’ ഇതി ലോകേ; ശരാരീമുഖഃ ഖദിരവര്ണോ `ഗിര്ഗരാടീ’ ഇതി ലോകേ; നന്ദീമുഖഃ പത്രാടീ ആടീഭേദഃ; മദ്ഗുര്ജലകാകഃ; ഉത്കോശഃ കുരരഭേദോ മത്സ്യാശീ; കാചാക്ഷഃ കപര്ദിയാകഃ `ബഹുഡീ’ ഇതി ലോകേ; മല്ലികാക്ഷഃ ശുക്ലശബലഃ; ശുക്ലാക്ഷസ്തദ്ഭേദഃ, അന്യേ തു മലിനചഞ്ചുചരണോ ഹംസഭേദ ഏവേത്യാഹുഃ; പുഷ്കരശായികാ പദ്മപത്രശായികാ; കോനാലകഃ ശ്യാമപൃഷ്ഠശ്വേതോദരഃ `പാനീയവര്തികാ’ ഇതി ലോകേ; അമ്ബുകുക്കുടികാ ജലകുക്കുടീ കൃഷ്ണവര്ണാ, `ബുഡിയാക’ ഇതി ലോകേ; മേഘരാവശ്ചാതകഃ, അന്യേ തു ചാതകം വിഷ്കിരേഷ്വാമനന്തി; ശ്വേതവാരലഃ ശുക്ലപക്ഷഃ പ്രസേവകഗലഃ `ജ്യേഷ്ഠബലാകാ’ ഇതി ലോകേ| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദാരാമണ്ഡിതുണ്ഡികാമൃണാലകണ്ഠാദയഃ||൧൦൫||
Adhikarana 101 (106) · Śloka 106
രക്തപിത്തഹരാഃ ശീതാഃ സ്നിഗ്ധാ വൃഷ്യാ മരുജ്ജിതഃ | സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷാശ്ച മധുരാ രസപാകയോഃ ||൧൦൬||
रक्तपित्तहराः शीताः स्निग्धा वृष्या मरुज्जितः | सृष्टमूत्रपुरीषाश्च मधुरा रसपाकयोः ||१०६||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- രക്തേത്യാദി||൧൦൬||
Adhikarana 102 (107) · Śloka 107
ഗുരൂഷ്ണമധുരഃ സ്നിഗ്ധഃ സ്വരവര്ണബലപ്രദഃ | ബൃംഹണഃ ശുക്രലസ്തേഷാം ഹംസോ വാതവികാരനുത് ||൧൦൭||
गुरूष्णमधुरः स्निग्धः स्वरवर्णबलप्रदः | बृंहणः शुक्रलस्तेषां हंसो वातविकारनुत् ||१०७||
🔊 Audio coming soon
കേഷാഞ്ചിദ്വിശേഷഗുണമാഹ- ഗുരൂഷ്ണേത്യാദി| അന്യേ പുനരത്ര സാരസക്രൌഞ്ചകുരരകാരണ്ഡവകാദമ്ബകജീവഞ്ജീവകാനാമപി വിശിഷ്ഠം ഗുണം പഠന്തി, തന്നാതിപ്രസിദ്ധമിതി ന ലിഖിതമ്||൧൦൭||
Adhikarana 103 (108) · Śloka 108
ശങ്ഖശങ്ഖനകശുക്തിശമ്ബൂകഭല്ലൂകപ്രഭൃതയഃ കോശസ്ഥാഃ ||൧൦൮||
शङ्खशङ्खनकशुक्तिशम्बूकभल्लूकप्रभृतयः कोशस्थाः ||१०८||
🔊 Audio coming soon
കോശസ്ഥാനാഹ- ശങ്ഖേത്യാദി| ശങ്ഗഃ പ്രസിദ്ധഃ; ശങ്ഖനകഃ ക്ഷുദ്രശങ്ഖഃ ശങ്ഖഭേദ ഏവ; ശുക്തിഃ സമുദ്രജാ ശിമ്പിഃ; ശമ്ബൂക ആവര്തകോശഃ, `സാങ്ഖുലാ’ ഇതി ലോകേ; ഭല്ലൂകഃ കപര്ദകഃ, അന്യേ ശമ്ബൂകഭേദമാഹുഃ| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാത് വോഡികജലശുക്തിശമ്ബൂകഭേദാ ബഹുവിധാ ഗൃഹ്യന്തേ||൧൦൮||
Adhikarana 104 (109) · Śloka 109
കൂര്മകുമ്ഭീരകര്കടകകൃഷ്ണകര്കടകശിശുമാരപ്രഭൃതയഃ പാദിനഃ ||൧൦൯||
कूर्मकुम्भीरकर्कटककृष्णकर्कटकशिशुमारप्रभृतयः पादिनः ||१०९||
🔊 Audio coming soon
പാദിന ആഹ- കൂര്മേത്യാദി| കൂര്മഃ കച്ഛപഃ, സ തു നാനാവിധോ വര്തുലദീര്ഘമഹദാദിഭേദേന; കുമ്ഭീരോऽപി നാനാഭേദോ ഘഡിയാലഗോധാദിഭേദേന; കര്കടോऽപി ദ്വിവിധഃ കൃഷ്ണശുക്ലഭേദേന; ശിശുമാരോ ദൃത്യാകാരോऽന്തര്വക്രോ ബഹിര്നിഃശ്വാസമുക്, സോऽപി ദ്വിവിധോ വര്തുലദീര്ഘഭേദേന, ദീര്ഘം `ഫാണിത’ ഇതി ലോകാഃ പ്രാഹുഃ, സ ഏവാത്ര ഗൃഹ്യതേ പാദിത്വാത്| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദ്ഗ്രാഹാദയഃ||൧൦൯||
Adhikarana 105 (110) · Śloka 110
ശങ്ഖകൂര്മാദയഃ സ്വാദുരസപാകാ മരുന്നുദഃ | ശീതാഃ സ്നിഗ്ധാ ഹിതാഃ പിത്തേ വര്ചസ്യാഃ ശ്ലേഷ്മവര്ധനാഃ ||൧൧൦||
शङ्खकूर्मादयः स्वादुरसपाका मरुन्नुदः | शीताः स्निग्धा हिताः पित्ते वर्चस्याः श्लेष्मवर्धनाः ||११०||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം കോശസ്ഥാനാം പാദിനാം ചൈകഗുണത്വാദുഭയോര്വര്ഗയോര്ഗുണമേകീകൃത്യാഹ- ശങ്ഖകൂര്മാദയ ഇത്യാദി||൧൧൦||
Adhikarana 106 (111) · Śloka 111
കൃഷ്ണകര്കടകസ്തേഷാം ബല്യഃ കോഷ്ണോऽനിലാപഹഃ | ശുക്ലഃ സന്ധാനകൃത് സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രോऽനിലപിത്തഹാ ||൧൧൧||
कृष्णकर्कटकस्तेषां बल्यः कोष्णोऽनिलापहः | शुक्लः सन्धानकृत् सृष्टविण्मूत्रोऽनिलपित्तहा ||१११||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം മധ്യേ കസ്യചിദ്ഗുണമാഹ- കൃഷ്ണേത്യാദി||൧൧൧||
Adhikarana 107 (112) · Śloka 112
മത്സ്യാസ്തു ദ്വിവിധാ നാദേയാഃ സാമുദ്രാശ്ച ||൧൧൨||
मत्स्यास्तु द्विविधा नादेयाः सामुद्राश्च ||११२||
🔊 Audio coming soon
മത്സ്യാനാഹ- മത്സ്യാസ്ത്വിത്യാദി||൧൧൨||
Adhikarana 108 (113) · Śloka 113
തത്ര നാദേയാഃ- രോഹിതപാഠീനപാടലാരാജീവവര്മിഗോമത്സ്യകൃഷ്ണമത്സ്യവാഗുഞ്ജാരമുരലസഹസ്രദംഷ്ട്രപ്രഭൃതയഃ ||൧൧൩||
तत्र नादेयाः- रोहितपाठीनपाटलाराजीववर्मिगोमत्स्यकृष्णमत्स्यवागुञ्जारमुरलसहस्रदंष्ट्रप्रभृतयः ||११३||
🔊 Audio coming soon
തത്ര നാദേയാനാഹ- തത്രേത്യാദി| രോഹിതോ ഘനശകലഃ പ്രസിദ്ധഃ; പാഠിനഃ പുനരശകല ഏവ ദീര്ഘോ നിര്മലഃ സോऽപി `വോയാല ’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധ ഏവ; വര്മിഃ സര്പാകാരോ മത്സ്യഃ; ഗോമത്സ്യഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ, ``കൃഷ്ണമത്സ്യസ്തു ശകലീ ബഹുകണ്ടകസംയുതഃ| കഷായവര്ണോ രക്താക്ഷഃ, കഥിതോ മത്സ്യവേദിഭിഃ’’- ഇതി; വാഗുഞ്ജാരഃ `വാഹസ’ ഇതി ലോകേ; സഹസ്രദംഷ്ട്രോ മഹാപാഠിനഃ; ശേഷാസ്തു കൈവര്തേഭ്യോ ജ്ഞേയാഃ; പ്രഭൃതിഗ്രഹണാച്ഛഫരാദയഃ||൧൧൩||
Adhikarana 109 (114) · Śloka 114
നാദേയാ മധുരാ മത്സ്യാ ഗുരവോ മാരുതാപഹാഃ | രക്തപിത്തകരാശ്ചോഷ്ണാ വൃഷ്യാഃ സ്നിഗ്ധാല്പവര്ചസഃ ||൧൧൪||
नादेया मधुरा मत्स्या गुरवो मारुतापहाः | रक्तपित्तकराश्चोष्णा वृष्याः स्निग्धाल्पवर्चसः ||११४||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- നാദേയാ ഇത്യാദി||൧൧൪||
Adhikarana 110 (115) · Śloka 115
കഷായാനുരസസ്തേഷാം ശഷ്പശൈവാലഭോജനഃ | രോഹിതോ മാരുതഹരോ നാത്യര്ഥം പിത്തകോപനഃ ||൧൧൫||
कषायानुरसस्तेषां शष्पशैवालभोजनः | रोहितो मारुतहरो नात्यर्थं पित्तकोपनः ||११५||
🔊 Audio coming soon
നാദേയാനാമേവ കേഷാഞ്ചിദ്ഗുണവിശേഷമാഹ- കഷായേത്യാദി| ശഷ്പം ബാലതൃണം, ശൈവാലം ശൈവലമ്||൧൧൫||
Adhikarana 111 (116) · Śloka 116
പാഠീനഃ ശ്ലേഷ്മലോ വൃഷ്യോ നിദ്രാലുഃ പിശിതാശനഃ | ദൂഷയേദ്രക്തപിത്തം തു കുഷ്ഠരോഗം കരോത്യസൌ | മുരലോ ബൃംഹണോ വൃഷ്യഃ സ്തന്യശ്ലേഷ്മകരസ്തഥാ ||൧൧൬||
पाठीनः श्लेष्मलो वृष्यो निद्रालुः पिशिताशनः | दूषयेद्रक्तपित्तं तु कुष्ठरोगं करोत्यसौ | मुरलो बृंहणो वृष्यः स्तन्यश्लेष्मकरस्तथा ||११६||
🔊 Audio coming soon
പാഠീനമാഹ- പാഠീന ഇത്യാദി| പിശിതാശനോ മാംസഭക്ഷകഃ||൧൧൬||
Adhikarana 112 (117) · Śloka 117
സരസ്തഡാഗസമ്ഭൂതാഃ സ്നിഗ്ധാഃ സ്വാദുരസാഃ സ്മൃതാഃ | മഹാഹ്രദേഷു ബലിനഃ, സ്വല്പേऽമ്ഭസ്യബലാഃ സ്മൃതാഃ ||൧൧൭||
सरस्तडागसम्भूताः स्निग्धाः स्वादुरसाः स्मृताः | महाह्रदेषु बलिनः, स्वल्पेऽम्भस्यबलाः स्मृताः ||११७||
🔊 Audio coming soon
സരസ്തഡാഗാദിജാന് മത്സ്യാനാഹ- സര ഇത്യാദി| ഹ്രദഃ `ദ്രഹഃ’ ഇതി ലോകേ||൧൧൭||
Adhikarana 113 (118) · Śloka 118
തിമിതിമിങ്ഗിലകുലിശപാകമത്സ്യനിരുലനന്ദിവാര(രു)ലകമകരഗര്ഗരചന്ദ്രകമഹാമീനരാജീവപ്രഭൃതയഃ സാമുദ്രാഃ ||൧൧൮||
तिमितिमिङ्गिलकुलिशपाकमत्स्यनिरुलनन्दिवार(रु)लकमकरगर्गरचन्द्रकमहामीनराजीवप्रभृतयः सामुद्राः ||११८||
🔊 Audio coming soon
സാമുദ്രാനാഹ- തിമീത്യാദി| തിമിര്മഹത്തമോ മത്സ്യഃ; തിമിങ്ഗിലസ്തതോऽപി മഹത്തമഃ; കുലിശഃ `കുഡിശ’ ഇതി ലോകേ; നന്ദിവാരലകഃ ‘സമുദ്രശിമ്ബാക’ ഇതി ലോകേ; മകരോ ഹിംസ്രദംഷ്ട്രകഃ ; ഗര്ഗരഃ സ്വനാമ്നാ പ്രസിദ്ധഃ; ചന്ദ്രകഃ പാര്ശ്വേഷു കണ്ടകവലയിതോ വര്തുലോ മത്സ്യഃ; രാജീവോ വജ്രാഭോ ബഹ്വായതഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ; ശേഷാസ്തു സമുദ്രതീരവാസിഭ്യോ ജ്ഞേയാഃ| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദന്യേऽപി തേഭ്യ ഏവ ജ്ഞേയാഃ||൧൧൮||
Adhikarana 114 (119) · Śloka 120
സാമുദ്രാ ഗുരവഃ സ്നിഗ്ധാ മധുരാ നാതിപിത്തലാഃ | ഉഷ്ണാ വാതഹരാ വൃഷ്യാ വര്ചസ്യാഃ ശ്ലേഷ്മവര്ധനാഃ ||൧൧൯|| ബലാവഹാ വിശേഷേണ മാംസാശിത്വാത് സമുദ്രജാഃ |൧൨൦|
सामुद्रा गुरवः स्निग्धा मधुरा नातिपित्तलाः | उष्णा वातहरा वृष्या वर्चस्याः श्लेष्मवर्धनाः ||११९|| बलावहा विशेषेण मांसाशित्वात् समुद्रजाः |१२०|
🔊 Audio coming soon
സാമുദ്രമത്സ്യാനാം സാമാന്യഗുണമാഹ- സാമുദ്രാ ഇത്യാദി||൧൧൯||
Adhikarana 115 (120-121) · Śloka 121
സമുദ്രജേഭ്യോ നാദേയാ ബൃംഹണത്വാദ്ഗുണോത്തരാഃ ||൧൨൦|| തേഷാമപ്യനിലഘ്നത്വാച്ചൌണ്ട്യകൌപ്യൌ ഗുണോത്തരൌ | സ്നിഗ്ധത്വാത് സ്വാദുപാകത്വാത്തയോര്വാപ്യാ ഗുണാധികാഃ ||൧൨൧||
समुद्रजेभ्यो नादेया बृंहणत्वाद्गुणोत्तराः ||१२०|| तेषामप्यनिलघ्नत्वाच्चौण्ट्यकौप्यौ गुणोत्तरौ | स्निग्धत्वात् स्वादुपाकत्वात्तयोर्वाप्या गुणाधिकाः ||१२१||
🔊 Audio coming soon
സാമുദ്രാദീനാം സാരതരത്വമാഹ- സമുദ്രജേഭ്യ ഇത്യാദി| ഗുണോത്തരാഃ ഗുണോത്കൃഷ്ടാഃ| തേഷാം നാദേയമത്സ്യാനാമ്||൧൨൦-൧൨൧||
Adhikarana 116 (122-125) · Śloka 125
നാദേയാ ഗുരവോ മധ്യേ യസ്മാത് പുച്ഛാസ്യചാരിണഃ | സരസ്തഡാഗജാനാം തു വിശേഷേണ ശിരോ ലഘു ||൧൨൨|| അദൂരഗോചരാ യസ്മാത്തസ്മാദുത്സോദപാനജാഃ | കിഞ്ചിന്മുക്ത്വാ ശിരോദേശമത്യര്ഥം ഗുരവസ്തു തേ ||൧൨൩|| അധസ്താദ്ഗുരവോ ജ്ഞേയാ മത്സ്യാഃ സാഗരസമ്ഭവാഃ | ഉരോവിചരണാത്തേഷാം പൂര്വമങ്ഗം ലഘു സ്മൃതമ് ||൧൨൪|| ഇത്യാനൂപോ മഹാഷ്യന്ദീ മാംസവര്ഗ ഉദീരിതഃ ||൧൨൫||
नादेया गुरवो मध्ये यस्मात् पुच्छास्यचारिणः | सरस्तडागजानां तु विशेषेण शिरो लघु ||१२२|| अदूरगोचरा यस्मात्तस्मादुत्सोदपानजाः | किञ्चिन्मुक्त्वा शिरोदेशमत्यर्थं गुरवस्तु ते ||१२३|| अधस्ताद्गुरवो ज्ञेया मत्स्याः सागरसम्भवाः | उरोविचरणात्तेषां पूर्वमङ्गं लघु स्मृतम् ||१२४|| इत्यानूपो महाष्यन्दी मांसवर्ग उदीरितः ||१२५||
🔊 Audio coming soon
നാദേയാദിമത്സ്യാവയവാനാം ഗുരുലാഘവമാഹ- നാദേയാ ഗുരവോ മധ്യേ ഇത്യാദി| ആസ്യം മുഖമ്| അദൂരഗോചരാ അദൂരവിഷയാ അല്പവ്യായാമാ ഇത്യര്ഥഃ| ഉത്സോദപാനജാ ഗിരിപ്രസ്രവണജാഃ| മഹാഭിഷ്യന്ദീതി ദോഷധാതുമലസ്രോതസാമതിശയക്ലേദകാരീത്യര്ഥഃ; അന്യേ ത്വന്യഥാ കൃത്വാ പഠന്തി, തദുച്യതേ- ``ഹൃദയസ്ഥാന്നനിര്യാസവാഹിസ്രോതോമുഖാനി യത്| ഭുക്തം ലിമ്പതി പൈച്ഛില്യാദഭിഷ്യന്ദി തദുച്യതേ|| വൈശദ്യാത് കഫഹന്തൃത്വാത്താന്യേവ വിവൃണോതി യത്| തദുക്തമനഭിഷ്യന്ദി ദ്രവ്യം ദ്രവ്യവിശാരദൈഃ’’- ഇതി||൧൨൨-൧൨൫||
Adhikarana 117 (126) · Śloka 126
തത്ര ശുഷ്കപൂതിവ്യാധിവിഷസര്പഹതദിഗ്ധവിദ്ധജീര്ണകൃശബാലാനാമസാത്മ്യചാരിണാം ച മാംസാന്യഭക്ഷ്യാണി, യസ്മാദ്വിഗതവ്യാപന്നാപഹതപരിണതാല്പാസമ്പൂര്ണവീര്യത്വാദ്ദോഷകരാണി ഭവന്തി; ഏഭ്യോऽന്യേഷാമുപാദേയം മാംസമിതി ||൧൨൬||
तत्र शुष्कपूतिव्याधिविषसर्पहतदिग्धविद्धजीर्णकृशबालानामसात्म्यचारिणां च मांसान्यभक्ष्याणि, यस्माद्विगतव्यापन्नापहतपरिणताल्पासम्पूर्णवीर्यत्वाद्दोषकराणि भवन्ति; एभ्योऽन्येषामुपादेयं मांसमिति ||१२६||
🔊 Audio coming soon
മാംസമനുപാദേയമാഹ- തത്രേത്യാദി| പൂതിഃ ശടിതഃ; ഹതശബ്ദോ വ്യാധിവിഷസര്പൈഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; ദിഗ്ധവിദ്ധഃ വിഷാദിലിപ്തശസ്രാദിവിദ്ധഃ, ജീര്ണോ വൃദ്ധഃ, കൃശോ ദുര്ബലഃ, അസാത്മ്യചാരിണാമ് അനുചിതാഹാരഭക്ഷിണാമ്| കസ്മാദനുപാദേയാനിത്യാഹ- യസ്മാദിത്യാദി| ബാലാനാമസമ്പൂര്ണവീര്യത്വാദിത്യര്ഥഃ| അസാത്മ്യചാരിണാമനുപാദേയത്വേ ഹേതുഃ സൂത്രകാരേണ നിബന്ധകാരൈശ്ചാനുക്തോऽപി സ്വയമൂഹ്യഃ| മാംസമുപാദേയമാഹ- ഏഭ്യ ഇത്യാദി| ദോഷരഹിതം ഗുണവത്, ഗ്രാഹ്യമിത്യര്ഥഃ||൧൨൬||
Adhikarana 118 (127-128) · Śloka 128
അരോചകം പ്രതിശ്യായം ഗുരു ശുഷ്കം പ്രകീര്തിതമ് | വിഷവ്യാധിഹതം മൃത്യും ബാലം ഛര്ദിം ച കോപയേത് ||൧൨൭|| കാസശ്വാസകരം വൃദ്ധം ത്രിദോഷം വ്യാധിദൂഷിതമ് | ക്ലിന്നമുത്ക്ലേശജനനം കൃശം വാതപ്രകോപണമ് ||൧൨൮||
अरोचकं प्रतिश्यायं गुरु शुष्कं प्रकीर्तितम् | विषव्याधिहतं मृत्युं बालं छर्दिं च कोपयेत् ||१२७|| कासश्वासकरं वृद्धं त्रिदोषं व्याधिदूषितम् | क्लिन्नमुत्क्लेशजननं कृशं वातप्रकोपणम् ||१२८||
🔊 Audio coming soon
ശുഷ്കാദീനാം ദോഷമാഹ- അരോചകമിത്യാദി| ശുഷ്കം മാംസമരോചകം പ്രതിശ്യായം ച `കരോതി’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| മൃത്യുമിതി അത്രാപി `കരോതി’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| ക്ലിന്നം ശടിതമ്| ഉത്ക്ലേശഃ ഥൂത്കരണമ്| അസാത്മ്യചാരിണാം ദോഷഃ സ്വയമപ്യൂഹ്യഃ||൧൨൭-൧൨൮||
Adhikarana 119 (129) · Śloka 129
സ്ത്രിയശ്ചതുഷ്പാത്സു, പുമാംസോ വിഹങ്ഗേഷു, മഹാശരീരേഷ്വല്പശരീരാഃ, അല്പശരീരേഷു മഹാശരീരാഃ, പ്രധാനതമാഃ; ഏവമേകജാതീയാനാം മഹാശരീരേഭ്യഃ കൃശശരീരാഃപ്രധാനതമാഃ ||൧൨൯||
स्त्रियश्चतुष्पात्सु, पुमांसो विहङ्गेषु, महाशरीरेष्वल्पशरीराः, अल्पशरीरेषु महाशरीराः, प्रधानतमाः; एवमेकजातीयानां महाशरीरेभ्यः कृशशरीराःप्रधानतमाः ||१२९||
🔊 Audio coming soon
ഗുണവന്മാംസപ്രസങ്ഗേന ലിങ്ഗാദ്യധികൃത്യാഹ- സ്ത്രിയ ഇത്യാദി| ചതുഷ്പദാം മധ്യേ സ്ത്രിയഃ പ്രധാനതമാഃ, വിഹങ്ഗാനാം മധ്യേ പുമാംസഃ പുരുഷാഃ പ്രധാനതമാഃ| മഹാശരീരേഷ്വിത്യാദി മഹാശരീരേഷു ഖഡ്ഗിമഹിഷാദിഷു, അല്പശരീരാ ആനൂപാ ഏവ രുരുപ്രഭൃതയഃ പ്രധാനതമാഃ| അല്പശരീരേഷ്വിതി അല്പശരീരാ വിഷ്കിരാ ലാവാദയഃ, തേഷു മഹാശരീരാഃ; കൃശമാംസസ്യ നിഷിദ്ധത്വാത്||൧൨൯||
Adhikarana 120 (130-133) · Śloka 133
സ്ഥാനാദികൃതം മാംസസ്യ ഗുരുലാഘവമുപദേക്ഷ്യാമഃ | തദ്യഥാ- രക്താദിഷു ശുക്രാന്തേഷു ധാതുഷൂത്തരോത്തരാ ഗുരുതരാഃ, തഥാ സക്ഥിസ്കന്ധക്രോഡശിരഃപാദകരകടീപൃഷ്ഠചര്മകാലേയകയകൃദന്ത്രാണി ||൧൩൦|| ശിരഃസ്കന്ധം കടീ പൃഷ്ഠം സക്ഥിനീ ചാത്മപക്ഷയോഃ | ഗുരു പൂര്വം വിജാനീയാദ്ധാതവസ്തു യഥോത്തരമ് ||൧൩൧|| സര്വസ്യ പ്രാണിനോ ദേഹേ മധ്യോ ഗുരുരുദാഹൃതഃ | പൂര്വഭാഗോ ഗുരുഃ പുംസാമധോഭാഗസ്തു യോഷിതാമ് ||൧൩൨|| ഉരോഗ്രീവം വിഹങ്ഗാനാം വിശേഷേണ ഗുരു സ്മൃതമ് | പക്ഷോത്ക്ഷേപാത്സമോ ദൃഷ്ടോ മധ്യഭാഗസ്തു പക്ഷിണാമ് ||൧൩൩||
स्थानादिकृतं मांसस्य गुरुलाघवमुपदेक्ष्यामः | तद्यथा- रक्तादिषु शुक्रान्तेषु धातुषूत्तरोत्तरा गुरुतराः, तथा सक्थिस्कन्धक्रोडशिरःपादकरकटीपृष्ठचर्मकालेयकयकृदन्त्राणि ||१३०|| शिरःस्कन्धं कटी पृष्ठं सक्थिनी चात्मपक्षयोः | गुरु पूर्वं विजानीयाद्धातवस्तु यथोत्तरम् ||१३१|| सर्वस्य प्राणिनो देहे मध्यो गुरुरुदाहृतः | पूर्वभागो गुरुः पुंसामधोभागस्तु योषिताम् ||१३२|| उरोग्रीवं विहङ्गानां विशेषेण गुरु स्मृतम् | पक्षोत्क्षेपात्समो दृष्टो मध्यभागस्तु पक्षिणाम् ||१३३||
🔊 Audio coming soon
സ്ഥാനാദികൃതമിത്യാദി| രക്താദിധാതൂനാം ഗുരുലാഘവമുക്ത്വേതരാവയവാനാഹ- തഥേത്യാദി| തഥേതി യഥോത്തരം ഗുരവഃ| സക്ഥിനീ ഊരൂ, സ്കന്ധോ ബാഹുശിരഃ, ക്രോഡോ ഹൃദയസ്ഥാനം, പശ്ചാദ്ഭാഗസ്ഥിതൌ പാദൌ, അഗ്രിമഭാഗസ്ഥിതൌ കരൌ, കാലേയകം വൃക്കം, യകൃത് കാലഖണ്ഡം ദക്ഷിണഭാഗസ്ഥിതമ്| ദ്വയം ദ്വയമധികൃത്യാഹ- ശിര ഇത്യാദി| സ്കന്ധാച്ഛിരോ ഗുരു, പൃഷ്ഠാത് കടിഃ| സക്ഥിനീ ചാത്മപക്ഷയോരിതി സക്ഥിനീ ദ്വേ, തേ ചാത്മപക്ഷയോഃ സ്വാംശയോര്യഥാപൂര്വം ഗുരുണീ ജ്ഞേയേ; തേന സക്ഥ്ന ഉത്തരഭാഗാപേക്ഷയാ പൂര്വോ ഭാഗോ ഗുരുരിത്യര്ഥഃ | അന്യേ തു `ആമപക്വയോഃ’ ഇതി പഠന്തി, `പക്വാദാമമാംസം ഗുരു’ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി; തന്ന, പഞ്ജികാകാരാഭ്യാം ദൂഷിതത്വാത്| ജേജ്ജടസ്തു ശിര ഇത്യാദി സങ്ഗ്രഹശ്ലോകത്വേന പഠതി, തദപി പഞ്ജികാകാരൌ ന മന്യേതേ| സര്വസ്യാപി ശരീരസ്യ മധ്യേ കോ ഭാഗോ ഗുരുരിത്യാഹ- സര്വസ്യേത്യാദി| സ്ത്രീപുരുഷവിഭാഗേനാഹ- പൂര്വഭാഗ ഇത്യാദി| പൂര്വഭാഗ ഉപരിഷ്ടാദ്ഭാഗഃ| പക്ഷിണാമാഹ- ഉരോഗ്രീവമിത്യാദി| സമ ഇതി നാതിഗുരുര്നാതിലഘുരിത്യര്ഥഃ||൧൩൦-൧൩൩||
Adhikarana 121 (134) · Śloka 135
അതീവ രൂക്ഷം മാംസം തു വിഹങ്ഗാനാം ഫലാശിനാമ് | ബൃംഹണം മാംസമത്യര്ഥം ഖഗാനാം പിശിതാശിനാമ് ||൧൩൪|| മത്സ്യാശിനാം പിത്തകരം വാതഘ്നം ധാന്യചാരിനാമ് |൧൩൫|
अतीव रूक्षं मांसं तु विहङ्गानां फलाशिनाम् | बृंहणं मांसमत्यर्थं खगानां पिशिताशिनाम् ||१३४|| मत्स्याशिनां पित्तकरं वातघ्नं धान्यचारिनाम् |१३५|
🔊 Audio coming soon
ആഹാരവിശേഷേണാപി മാംസേഷു രൌക്ഷ്യാദിവിശേഷമാഹ- അതീവേത്യാദി| ഫലാശിനാം മാംസമിതരമാംസാപേക്ഷയാ രൂക്ഷമ്||൧൩൪||-
Adhikarana 122 (135-136) · Śloka 136
ജലജാനൂപജാ ഗ്രാമ്യാ ക്രച്യാദൈകശഫാസ്തഥാ ||൧൩൫|| പ്രസഹാ ബിലവാസാശ്ച യേ ച ജങ്ഘാലസഞ്ജ്ഞിതാഃ | പ്രതുദാ വിഷ്കിരാശ്ചൈവ ലഘവഃ സ്യുര്യഥോത്തരമ് | അല്പാഭിഷ്യന്ദിനശ്ചൈവ യഥാപൂര്വമതോऽന്യഥാ ||൧൩൬||
जलजानूपजा ग्राम्या क्रच्यादैकशफास्तथा ||१३५|| प्रसहा बिलवासाश्च ये च जङ्घालसञ्ज्ञिताः | प्रतुदा विष्किराश्चैव लघवः स्युर्यथोत्तरम् | अल्पाभिष्यन्दिनश्चैव यथापूर्वमतोऽन्यथा ||१३६||
🔊 Audio coming soon
ഉക്തവര്ഗാണാം ഗുരുലാഘവമാഹ- ജലജേത്യാദി| അതോऽസ്മാല്ലഘുത്വാദല്പാഭിഷ്യന്ദിത്വാച്ച| അന്യഥേതി മഹാഭിഷ്യന്ദിനോ ഗുരവശ്ചേത്യര്ഥഃ||൧൩൫-൧൩൬||
Adhikarana 123 (137) · Śloka 137
പ്രാമാണാധികാസ്തു സ്വജാതാവല്പസാരാ ഗുരവശ്ച | സര്വപ്രാണിനാം സര്വശരീരേഭ്യഃ പ്രധാനതമാ ഭവന്തി യകൃത്പ്രദേശവര്തിനസ്താനാദദീത; പ്രധാനാലാഭേ മധ്യമവയസ്കം സദ്യസ്കമക്ലിഷ്ടമുപാദേയം മാംസമിതി ||൧൩൭||
प्रामाणाधिकास्तु स्वजातावल्पसारा गुरवश्च | सर्वप्राणिनां सर्वशरीरेभ्यः प्रधानतमा भवन्ति यकृत्प्रदेशवर्तिनस्तानाददीत; प्रधानालाभे मध्यमवयस्कं सद्यस्कमक्लिष्टमुपादेयं मांसमिति ||१३७||
🔊 Audio coming soon
പ്രമാണേത്യാദി| സ്വജാതൌ ആത്മീയജാതൌ| അല്പസാരാഃ തുച്ഛബലാ ഇത്യര്ഥഃ| സത്യാം കൃത്സ്നശരീരപ്രാപ്തൌ ഗുണവച്ഛരീരാവയവഗ്രഹണം നിര്ദിശന്നാഹ- സര്വേത്യാദി| യകൃത്പ്രദേശവര്തിശബ്ദേന യകൃത്പ്രദേശേ യാ ദീര്ഘാകാരാ മാംസവര്തയോ ഭവന്തി താ ഇഹ ഗൃഹ്യന്തേ; ഏതേന സമസ്തശരീരപ്രാപ്താവപി വിശിഷ്ടശരീരാവയവഗ്രഹണമുക്തമ്| അന്യേ തു `സര്വപ്രാണിനാം സര്വശരീരേഭ്യഃ പ്രധാനതമാ യാ വര്തിര്ഭവതി താമാദദീത’ ഇതി പഠന്തി; `മാംസലേഷ്വവകാശേഷു യാ വര്തയോ ഭവന്തി താ ഗ്രാഹ്യാ’ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| തദലാഭേ മധ്യമവയഃസ്ഥം സാമാന്യദേശജമപി ഗ്രാഹ്യമിത്യാഹ- പ്രധാനാലാഭേ ഇത്യാദി| മധ്യമവയസ്ഥം മാംസമിതി മധ്യമവയഃസ്ഥസ്യ പ്രാണിന ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ `മധ്യം വയഃസ്ഥം’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- മധ്യം ഗ്രാഹ്യമിതി തദ്വയഃസ്ഥസ്യ തരുണസ്യേത്യര്ഥഃ| സദ്യസ്കം സദ്യോഹതമാംസമ്| അക്ലിഷ്ടം മനോऽനുകൂലമ്||൧൩൭||
Adhikarana 124 (138) · Śloka 138
ഭവതി ചാത്ര- ചരഃ ശരീരാവയവാഃ സ്വഭാവോ ധാതവഃ ക്രിയാ | ലിങ്ഗം പ്രമാണം സംസ്കാരോ മാത്രാ ചാസ്മിന് പരീക്ഷ്യതേ ||൧൩൮|| ഇതി മാംസവര്ഗഃ |
भवति चात्र- चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रिया | लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते ||१३८|| इति मांसवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമുക്തം സര്വം ഗുരുലാഘവഹേതും സുഖസ്മരണാര്ഥമേകീകൃത്യ ശ്ലോകേന നിര്ദിശന്നാഹ- ചര ഇത്യാദി| പരീക്ഷ്യത ഇതി ചരാദിഭിഃ സര്വൈഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ചരശബ്ദോऽത്രാഹാരവിഹാരയോര്വര്തതേ; തദ്യഥാ- കസ്മിന് ദേശേऽയം വിഹരതി ധന്വനി അനൂപേ വാ ജലേ വാ വിയതി വാ; കിം പുനരയമാഹരതി അതിഗുര്വതിലഘു വാ, ശീതമുഷ്ണം വാ, സ്നിഗ്ധം രൂക്ഷം വാ; തത്തദാഹാരവിഹാരഗുണഭാവിതശരീരധാതോര്മൃഗസ്യ പക്ഷിണോ വാ തത്തദ്ഗുണമേവ മാംസമിതി ഭാവഃ| ആഹാരോ യഥാ- `ശഷ്പശൈവാലഭോജനാ’ ഇത്യാദി| വിഹാരോ യഥാ- `അതീവാസന്നനിലയാ’ ഇത്യാദി| ശരീരാവയവാഃ പരീക്ഷ്യന്തേ; തദ്യഥാ- `ഉരോഗ്രീവം വിഹങ്ഗാനാം വിശേഷേണ ഗുരു സ്മൃതമ്’ ഇത്യാദി| സ്വഭാവോ യഥാ- `സ്വഭാവാല്ലഘവോ മുദ്ഗാസ്തഥാ ലാവകപിഞ്ജലാഃ’ ഇതി| സ്വഭാവോऽത്രാചാര്യേണ നോക്തഃ, സര്വത്രൈവ ചരാദിഷ്വഷ്ടാസ്വപി സ്വഭാവസ്യാനുഷങ്ഗാത്| `ധാതവസ്തു യഥോത്തരമ്’ ഇത്യാദി ധാതുപരീക്ഷാ| ക്രിയാ യഥാ- `ഉരോവിചരണാത്തേഷാം പൂര്വമങ്ഗം ലഘു സ്മൃതമ്’ ഇത്യാദി| ലിങ്ഗം യഥാ- `സ്ത്രിയശ്ചതുഷ്പാദേഷു, പുമാംസോ വിഹങ്ഗേഷു’ ഇതി| പ്രമാണമിതി `മഹാശരീരേഷ്വല്പശരീരാ’ ഇത്യാദി| സംസ്കാരോ യഥാ- `സ്നേഹഗോരസധാന്യാമ്ലഫലാമ്ലൈരമ്ലിതം ച യത്| യഥോത്തരം ലഘു’ ഇത്യാദി| മാത്രാ ചാസ്മിന്നിതി `ഗുരൂണാമര്ധസൌഹിത്യം ലഘൂനാം തൃപ്തിരിഷ്യതേ’; മാത്രാ ചേതി ചകാരാദഗ്നിരപി പരീക്ഷ്യതേ, തേനാഗ്നിബലാപേക്ഷിണീ ദ്രവ്യഗുരുലാഘവാപേക്ഷിണീ ച മാത്രാ| തദേവം ചരാദീന് പരീക്ഷ്യ മാംസേഷു ഗുരുലാഘവം വാച്യമിത്യര്ഥഃ| ഇതി മാംസവര്ഗഃ||൧൩൮||
Adhikarana 125 (139) · Śloka 139
അഥ ഫലവര്ഗഃ | അത ഊര്ധ്വം ഫലാന്യുപദേക്ഷ്യാമഃ | തദ്യഥാ- ദാഡിമാമലകബദരകോലകര്കന്ധുസൌവീരസിഞ്ചിതികാഫലകപിത്ഥമാതുലുങ്ഗാമ്രാമ്രാതകകരമര്ദപ്രിയാലനാരങ്ഗ- ജമ്ബീരലകുചഭവ്യപാരാവതവേത്രഫലപ്രാചീനാമലകതിന്തിഡീകനീപകോശാമ്രാമ്ലീകാപ്രഭൃതീനി ||൧൩൯||
अथ फलवर्गः | अत ऊर्ध्वं फलान्युपदेक्ष्यामः | तद्यथा- दाडिमामलकबदरकोलकर्कन्धुसौवीरसिञ्चितिकाफलकपित्थमातुलुङ्गाम्राम्रातककरमर्दप्रियालनारङ्ग- जम्बीरलकुचभव्यपारावतवेत्रफलप्राचीनामलकतिन्तिडीकनीपकोशाम्राम्लीकाप्रभृतीनि ||१३९||
🔊 Audio coming soon
ദാഡിമേത്യാദി| ദാഡിമാമലകേ പ്രസിദ്ധേ; വദരം മഹത്; കോലം മധ്യപ്രമാണം ബദരം; കര്കന്ധു അല്പം; സൌവീരം മഹത്തമമാമപക്വാവസ്ഥാസു മധുരം മരുദേശജം; സിഞ്ചിതികാഫലം തദ്ഭേദ ഏവാതിമധുരോ മുഷ്ഠിപ്രമാണ ഉത്തരാപഥജഃ; കപിത്ഥം സ്വനാമപ്രസിദ്ധം; മാതുലുങ്ഗം ബീജപൂരകം; ആമ്രം പ്രസിദ്ധമ്; ആമ്രാതകമാമ്രഫലസദൃശമ് ‘അമ്രാടകം’ ഇതി ലോകേ; കരമര്ദഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ; പ്രിയാലശ്ചാരോ മധുരാമ്ലഫലഃ പ്രായശോ മഗധേഷു; നാരങ്ഗജമ്ബീരലകുചാനി പ്രസിദ്ധാനി; ഭവ്യമാരുകം കാര്തികേയപുരേ പ്രസിദ്ധമ്, അന്യേ തു കര്മരങ്ഗഫലം ഭവ്യമാഹുഃ, `ഭവ്യം താലഫലോപമം കേവലവല്കലസംഹതിമാത്രമ്’ ഇത്യപരേ; പാരാവതഃ കാമരൂപേ ഫലം പാകകാലേ ധവലലോഹിതം മധുരാമ്ലം ച; വേത്രഫലം പദ്മബീജസമം; പ്രാചീനാമലകം പ്രാഗ്ദേശോദ്ഭവം `പാനീയാമലകം’ ഇതി ലോകേ; തിന്തിഡീകം വൃക്ഷാമ്ലം; നീപം കദമ്ബഫലം; കോശാമ്രം ‘കൌസിമ്ബ’ ഇതി പ്രസിദ്ധം; അമ്ലികാ പ്രസിദ്ധാ ചിഞ്ചാ വക്രഫലാ; പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദേവഞ്ജാതീയാന്യന്യാന്യപി||൧൩൯||
Adhikarana 126 (140) · Śloka 140
അമ്ലാനി രസതഃ പാകേ ഗുരൂണ്യുഷ്ണാനി വീര്യതഃ | പിത്തലാന്യനിലഘ്നാനി കഫോത്ക്ലേശകരാണി ച ||൧൪൦||
अम्लानि रसतः पाके गुरूण्युष्णानि वीर्यतः | पित्तलान्यनिलघ्नानि कफोत्क्लेशकराणि च ||१४०||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- അമ്ലാനീത്യാദി| അമ്ലാനി അമ്ലരസോത്കടാനി||൧൪൦||
Adhikarana 127 (141-142) · Śloka 142
കഷായാനുരസം തേഷാം ദാഡിമം നാതിപിത്തലമ് | ദീപനീയം രുചികരം ഹൃദ്യം വര്ചോവിബന്ധനമ് ||൧൪൧|| ദ്വിവിധം തത്തു വിജ്ഞേയം മധുരം ചാമ്ലമേവ ച | ത്രിദോഷഘ്നം തു മധുരമമ്ലം വാതകഫാപഹമ് ||൧൪൨||
कषायानुरसं तेषां दाडिमं नातिपित्तलम् | दीपनीयं रुचिकरं हृद्यं वर्चोविबन्धनम् ||१४१|| द्विविधं तत्तु विज्ञेयं मधुरं चाम्लमेव च | त्रिदोषघ्नं तु मधुरमम्लं वातकफापहम् ||१४२||
🔊 Audio coming soon
ഏഷാം കേഷാഞ്ചിദ്ഗുണവിശേഷമാഹ- കഷായാനുരസമിത്യാദി| നാതിപിത്തലമിതി അമ്ലദാഡിമഫലവിശേഷണമ്, ഈഷത് പിത്തകരമിത്യര്ഥഃ| ചരകേऽപി `സര്വം പിത്തലമമ്ലമന്യത്ര ദാഡിമാമലകാത്’ (ച. സൂ. അ. ൨൭) ഇത്യത്ര ഭട്ടാരഹരിചന്ദ്രേണ ദാഡിമഗ്രഹണം നിരസ്യ `അന്യത്രാമലകാത്’ ഇത്യേഷ ഏവ പാഠഃ പുരസ്കൃത ഇതി പഞ്ജികാകാരൌ, ജേജ്ഝടസ്തു `അമ്ലം ദാഡിമം പിത്തം ന കരോതി ന ശമയതി’ ഇതി വ്യാഖ്യാനയതി, ഈഷത്പിത്തലപാഠം ച യുക്തം മന്യതേ| സര്വമപി മധുരാമ്ലം; മധുരരസോത്കടം മധുരമിത്യുച്യതേ, അമ്ലരസോത്കടമമ്ലമിത്യുച്യത ഇതി ദ്വിവിധമ്||൧൪൧-൧൪൨||
Adhikarana 128 (143-148) · Śloka 148
അമ്ലം സമധുരം തിക്തം കഷായം കടുകം സരമ് | ചക്ഷുഷ്യം സര്വദോഷഘ്നം വൃഷ്യമാമലകീഫലമ് ||൧൪൩|| ഹന്തി വാതം തദമ്ലത്വാത് പിത്തം മാധുര്യശൈത്യതഃ | കഫം രൂക്ഷകഷായത്വാത് ഫലേഭ്യോऽഭ്യധികം ച തത് ||൧൪൪|| കര്കന്ധുകോലബദരമാമം പിത്തകഫാവഹമ് | പക്വം പിത്താനിലഹരം സ്നിഗ്ധം സമധുരം സരമ് ||൧൪൫|| പുരാതനം തൃട്ശമനം ശ്രമഘ്നം ദീപനം ലഘു | സൌവീരം ബദരം സ്നിഗ്ധം മധുരം വാതപിത്തജിത് ||൧൪൬|| കഷായം സ്വാദു സങ്ഗ്രാഹി ശീതം സിഞ്ചിതികാഫലമ് | ആമം കപിത്ഥമസ്വര്യം കഫഘ്നം ഗ്രാഹി വാതലമ് ||൧൪൭|| കഫാനിലഹരം പക്വം മധുരാമ്ലരസം ഗുരു | ശ്വാസകാസാരുചിഹരം തൃഷ്ണാഘ്നം കണ്ഠശോധനമ് ||൧൪൮||
अम्लं समधुरं तिक्तं कषायं कटुकं सरम् | चक्षुष्यं सर्वदोषघ्नं वृष्यमामलकीफलम् ||१४३|| हन्ति वातं तदम्लत्वात् पित्तं माधुर्यशैत्यतः | कफं रूक्षकषायत्वात् फलेभ्योऽभ्यधिकं च तत् ||१४४|| कर्कन्धुकोलबदरमामं पित्तकफावहम् | पक्वं पित्तानिलहरं स्निग्धं समधुरं सरम् ||१४५|| पुरातनं तृट्शमनं श्रमघ्नं दीपनं लघु | सौवीरं बदरं स्निग्धं मधुरं वातपित्तजित् ||१४६|| कषायं स्वादु सङ्ग्राहि शीतं सिञ्चितिकाफलम् | आमं कपित्थमस्वर्यं कफघ्नं ग्राहि वातलम् ||१४७|| कफानिलहरं पक्वं मधुराम्लरसं गुरु | श्वासकासारुचिहरं तृष्णाघ्नं कण्ठशोधनम् ||१४८||
🔊 Audio coming soon
അമ്ലമിത്യാദി| ഫലേഭ്യോऽഭ്യധികം ച തദിതി അപരേഭ്യഃ ഫലേഭ്യോ യദാമലകീഫലം തദ്ഗുണേന കൃത്വാऽധികമിത്യര്ഥഃ| ആമലകേ പ്രഭാവാന്ന സമാനഗുണൈഃ കോപഃ||൧൪൩-൧൪൮||
Adhikarana 130 (149-151) · Śloka 152
ലഘ്വമ്ലം ദീപനം ഹൃദ്യം മാതുലുങ്ഗമുദാഹൃതമ് | ത്വക് തിക്താ ദുര്ജരാ തസ്യ വാതക്രിമികഫാപഹാ ||൧൪൯|| സ്വാദു ശീതം ഗുരു സ്നിഗ്ധം മാംസം മാരുതപിത്തജിത് | മേധ്യം ശൂലാനിലച്ഛര്ദികഫാരോചകനാശനമ് ||൧൫൦|| ദീപനം ലഘു സങ്ഗ്രാഹി ഗുല്മാര്ശോഘ്നം തു കേസരമ് | ശൂലാജീര്ണവിബന്ധേഷു മന്ദേऽഗ്നൌ കഫമാരുതേ ||൧൫൧|| അരുചൌ ച വിശേഷേണ രസസ്തസ്യോപദിശ്യതേ |൧൫൨|
लघ्वम्लं दीपनं हृद्यं मातुलुङ्गमुदाहृतम् | त्वक् तिक्ता दुर्जरा तस्य वातक्रिमिकफापहा ||१४९|| स्वादु शीतं गुरु स्निग्धं मांसं मारुतपित्तजित् | मेध्यं शूलानिलच्छर्दिकफारोचकनाशनम् ||१५०|| दीपनं लघु सङ्ग्राहि गुल्मार्शोघ्नं तु केसरम् | शूलाजीर्णविबन्धेषु मन्देऽग्नौ कफमारुते ||१५१|| अरुचौ च विशेषेण रसस्तस्योपदिश्यते |१५२|
🔊 Audio coming soon
മാംസം കടാഹമിത്യര്ഥഃ| മേധ്യം മേധായൈ ഹിതമ്| കേശരം ബീജപൂരാന്തര്ഗതം തന്തുജാലം ‘ചഡുഡീ’ ഇതി ലോകേ||൧൪൯-൧൫൧||-
Adhikarana 131 (152-154) · Śloka 155
പിത്താനിലകരം ബാലം പിത്തലം ബദ്ധകേസരമ് ||൧൫൨|| ഹൃദ്യം വര്ണകരം രുച്യം രക്തമാംസബലപ്രദമ് | കഷായാനുരസം സ്വാദു വാതഘ്നം ബൃംഹണം ഗുരു ||൧൫൩|| പിത്താവിരോധി സമ്പക്വമാമ്രം ശുക്രവിവര്ധനമ് | ബൃംഹണം മധുരം ബല്യം ഗുരു വിഷ്ടഭ്യ ജീര്യതി ||൧൫൪|| ആമ്രാതകഫലം വൃഷ്യം സസ്നേഹം ശ്ലേഷ്മവര്ധനമ് |൧൫൫|
पित्तानिलकरं बालं पित्तलं बद्धकेसरम् ||१५२|| हृद्यं वर्णकरं रुच्यं रक्तमांसबलप्रदम् | कषायानुरसं स्वादु वातघ्नं बृंहणं गुरु ||१५३|| पित्ताविरोधि सम्पक्वमाम्रं शुक्रविवर्धनम् | बृंहणं मधुरं बल्यं गुरु विष्टभ्य जीर्यति ||१५४|| आम्रातकफलं वृष्यं सस्नेहं श्लेष्मवर्धनम् |१५५|
🔊 Audio coming soon
പിത്തേത്യാദി| ബദ്ധകേശരം ബദ്ധതന്തുജാലമ്| പിത്താവിരോധീതി ഈഷത് പിത്തവിരോധി ഈഷത് പിത്തശമനമിത്യര്ഥഃ; അന്യേ പിത്തലം ഭവതീത്യാഹുഃ||൧൫൨-൧൫൪||-
Adhikarana 132 (155) · Śloka 155
ത്രിദോഷവിഷ്ടമ്ഭകരം ലകുചം ശുക്രനാശനമ് ||൧൫൫||
त्रिदोषविष्टम्भकरं लकुचं शुक्रनाशनम् ||१५५||
🔊 Audio coming soon
ത്രിദോഷേത്യാദി| സവാതതോദശൂലാ മലസ്യാപ്രവൃത്തിര്വിഷ്ടമ്ഭഃ, അന്യേ ഗുഡഗുഡാശബ്ദമാഹുഃ||൧൫൫||
Adhikarana 133 (156-162) · Śloka 162
അമ്ലം തൃഷാപഹം രുച്യം പിത്തകൃത് കരമര്ദകമ് | വാതപിത്തഹരം വൃഷ്യം പ്രിയാലം ഗുരു ശീതലമ് ||൧൫൬|| ഹൃദ്യം സ്വാദു കഷായാമ്ലം ഭവ്യമാസ്യവിശോധനമ് | പിത്തശ്ലേഷ്മഹരം ഗ്രാഹി ഗുരു വിഷ്ടമ്ഭി ശീതലമ് ||൧൫൭|| പാരാവതം സമധുരം രുച്യമത്യഗ്നിവാതനുത് | ഗരദോഷഹരം നീപം പ്രാചീനാമലകം തഥാ ||൧൫൮|| വാതാപഹം തിന്തിഡീകമാമം പിത്തബലാസകൃത് | ഗ്രാഹ്യുഷ്ണം ദീപനം രുച്യം സമ്പക്വം കഫവാതനുത് ||൧൫൯|| തസ്മാദല്പാന്തരഗുണം കോശാമ്രഫലമുച്യതേ | അമ്ലീകായാഃ ഫലം പക്വം തദ്വദ്ഭേദി തു കേവലമ് ||൧൬൦|| അമ്ലം സമധുരം ഹൃദ്യം വിശദം ഭക്തരോചനമ് | വാതഘ്നം ദുര്ജരം പ്രോക്തം നാരങ്ഗസ്യ ഫലം ഗുരു ||൧൬൧|| തൃഷ്ണാശൂലകഫോത്ക്ലേശച്ഛര്ദിശ്വാസനിവാരണമ് | വാതശ്ലേഷ്മവിബന്ധഘ്നം ജമ്ബീരം ഗുരു പിത്തകൃത് | ഐരാവതം ദന്തശഠമമ്ലം ശോണിതപിത്തകൃത് ||൧൬൨||
अम्लं तृषापहं रुच्यं पित्तकृत् करमर्दकम् | वातपित्तहरं वृष्यं प्रियालं गुरु शीतलम् ||१५६|| हृद्यं स्वादु कषायाम्लं भव्यमास्यविशोधनम् | पित्तश्लेष्महरं ग्राहि गुरु विष्टम्भि शीतलम् ||१५७|| पारावतं समधुरं रुच्यमत्यग्निवातनुत् | गरदोषहरं नीपं प्राचीनामलकं तथा ||१५८|| वातापहं तिन्तिडीकमामं पित्तबलासकृत् | ग्राह्युष्णं दीपनं रुच्यं सम्पक्वं कफवातनुत् ||१५९|| तस्मादल्पान्तरगुणं कोशाम्रफलमुच्यते | अम्लीकायाः फलं पक्वं तद्वद्भेदि तु केवलम् ||१६०|| अम्लं समधुरं हृद्यं विशदं भक्तरोचनम् | वातघ्नं दुर्जरं प्रोक्तं नारङ्गस्य फलं गुरु ||१६१|| तृष्णाशूलकफोत्क्लेशच्छर्दिश्वासनिवारणम् | वातश्लेष्मविबन्धघ्नं जम्बीरं गुरु पित्तकृत् | ऐरावतं दन्तशठमम्लं शोणितपित्तकृत् ||१६२||
🔊 Audio coming soon
അമ്ലമിത്യാദി| ഗരദോഷഹരമിതി ഗരഹരം ത്രിദോഷഹരം ച| ദുര്ജരം ദുഃഖമുത്പാദ്യ പാകം ഗച്ഛതി| ഗുരു ചിരപാകി| തൃഷ്ണേത്യാദി| ഇമം ജമ്ബീരഗുണപാഠം പഞ്ജികാകാരോ ന മന്യതേ, ‘ഐരാവതം ദന്തശഠമമ്ലം ശോണിതപിത്തകൃത്’ ഇതി ദന്തശഠശബ്ദേന ജമ്ബീരസ്യ വക്ഷ്യമാണത്വാത്; ‘ജമ്ബീരനാനാവിധത്വാദുഭയപാഠ’ ഇത്യന്യേ||൧൫൬-൧൬൨||
Adhikarana 134 (163) · Śloka 163
ക്ഷീരവൃക്ഷഫലജാമ്ബവരാജാദനതോദനശീതഫലതിന്ദുകബകുലധന്വനാശ്മന്തകാശ്വകര്ണഫല്ഗു- പരൂഷകഗാങ്ഗേരുകീപുഷ്കരവര്തിബില്വബിമ്ബീപ്രഭൃതീനി ||൧൬൩||
क्षीरवृक्षफलजाम्बवराजादनतोदनशीतफलतिन्दुकबकुलधन्वनाश्मन्तकाश्वकर्णफल्गु- परूषकगाङ्गेरुकीपुष्करवर्तिबिल्वबिम्बीप्रभृतीनि ||१६३||
🔊 Audio coming soon
കഷായരസപ്രായമാഹ- ക്ഷീരവൃക്ഷേത്യാദി| ക്ഷീരവൃക്ഷാ ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥപ്ലക്ഷാദയഃ; ജാമ്ബവം ജമ്ബൂഃ; രാജാദനം ക്ഷീരികാ; തോദനം രാജപ്രിയം; ശീതഫലം ‘രാവണാമ്ലികാ’ ഇതി പ്രസിദ്ധം,. ‘കാശ്മീരാമ്ലികാ’ ഇത്യേകേ; തിന്ദുകഃ കാലസാരോ വൃക്ഷഃ; ബകുലഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ; ധന്വനം ധനുര്വൃക്ഷഫലം `ധാമണ’ ഇതി ലോകേ; അശ്മന്തകോ യമലപത്രകഃ `ആസന്ത’ ഇതി ലോകേ; അശ്വകര്ണഃ പൂര്വദേശേ ഗന്ധമുണ്ഡോऽശ്വത്ഥസദൃശഃ; ഫല്ഗുഃ കാകോദുമ്ബരികാ, `കദുമ്ബരീ’ ഇതി ലോകേ| പരൂഷകോऽല്പാസ്ഥിമൃദുഫലഃ `ഫാലസാ ’ ഇതി ലോകേ; ഗാങ്ഗേരുകീ നാഗബലാ; പുഷ്കരവര്തിഃ `ആമോദം’ ഇത്യുത്തരാപഥേ; ബില്വഃ പ്രസിദ്ധഃ; ബിമ്ബീ കുന്ദരികാ | പ്രഭൃതിഗ്രഹണാത് ടങ്കാദയഃ||൧൬൩||
Adhikarana 135 (164) · Śloka 164
ഫലാന്യേതാനി ശീതാനി കഫപിത്തഹരാണി ച | സങ്ഗ്രാഹകാണി രൂക്ഷാണി കഷായമധുരാണി ച ||൧൬൪||
फलान्येतानि शीतानि कफपित्तहराणि च | सङ्ग्राहकाणि रूक्षाणि कषायमधुराणि च ||१६४||
🔊 Audio coming soon
ഏഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- ഫലാന്യേതാനീത്യാദി||൧൬൪||
Adhikarana 136 (164-176) · Śloka 176
ക്ഷീരവൃക്ഷഫലം തേഷാം ഗുരു വിഷ്ടമ്ഭി ശീതലമ് | കഷായം മധുരം സാമ്ലം നാതിമാരുതകോപനമ് ||൧൬൫|| അത്യര്ഥം വാതലം ഗ്രാഹി ജാമ്ബവം കഫപിത്തജിത് | സ്നിഗ്ധം സ്വാദു കഷായം ച രാജാദനഫലം ഗുരു ||൧൬൬|| കഷായം മധുരം രൂക്ഷം തോദനം കഫവാതജിത് | അമ്ലോഷ്ണം ലഘു സങ്ഗ്രാഹി സ്നിഗ്ധം പിത്താഗ്നിവര്ധനമ് ||൧൬൭|| ആമം കഷായം സങ്ഗ്രാഹി തിന്ദുകം വാതകോപനമ് | വിപാകേ ഗുരു സമ്പക്വം മധുരം കഫപിത്തജിത് ||൧൬൮|| മധുരം ച കഷായം ച സ്നിഗ്ധം സങ്ഗ്രാഹി ബാകുലമ് | സ്ഥിരീകരം ച ദന്താനാം വിശദം ഫലമുച്യതേ ||൧൬൯|| സകഷായം ഹിമം സ്വാദു ധാന്വനം കഫവാതജിത് | തദ്വദ്ഗാങ്ഗേരുകം വിദ്യാദശ്മന്തകഫലാനി ച ||൧൭൦|| വിഷ്ടമ്ഭി മധുരം സ്നിഗ്ധം ഫല്ഗുജം തര്പണം ഗുരു | അത്യമ്ലമീഷന്മധുരം കഷായാനുരസം ലഘു ||൧൭൧|| വാതഘ്നം പിത്തജനമാമം വിദ്യാത് പരുഷകമ് | തദേവ പക്വം മധുരം വാതപിത്തനിബര്ഹണമ് ||൧൭൨|| വിപാകേ മധുരം ശീതം രക്തപിത്തപ്രസാദനമ് | പൌഷ്കരം സ്വാദു വിഷ്ടമ്ഭി ബല്യം കഫകരം ഫലമ് ||൧൭൩|| കഫാനിലഹരം തീക്ഷ്ണം സ്നിഗ്ധം സങ്ഗ്രാഹി ദീപനമ് | കടുതിക്തകഷായോഷ്ണം ബാലം ബില്വമുദാഹൃതമ് ||൧൭൪|| വിദ്യാത്തദേവ സമ്പക്വം മധുരാനുരസം ഗുരു | വിദാഹി വിഷ്ടമ്ഭകരം ദോഷകൃത് പൂതിമാരുതമ് ||൧൭൫|| ബിമ്ബീഫലം സാശ്വകര്ണം സ്തന്യകൃത് കഫപിത്തജിത് | തൃഡ്ദാഹജ്വരപിത്താസൃക്കാസശ്വാസക്ഷയാപഹമ് ||൧൭൬||
क्षीरवृक्षफलं तेषां गुरु विष्टम्भि शीतलम् | कषायं मधुरं साम्लं नातिमारुतकोपनम् ||१६५|| अत्यर्थं वातलं ग्राहि जाम्बवं कफपित्तजित् | स्निग्धं स्वादु कषायं च राजादनफलं गुरु ||१६६|| कषायं मधुरं रूक्षं तोदनं कफवातजित् | अम्लोष्णं लघु सङ्ग्राहि स्निग्धं पित्ताग्निवर्धनम् ||१६७|| आमं कषायं सङ्ग्राहि तिन्दुकं वातकोपनम् | विपाके गुरु सम्पक्वं मधुरं कफपित्तजित् ||१६८|| मधुरं च कषायं च स्निग्धं सङ्ग्राहि बाकुलम् | स्थिरीकरं च दन्तानां विशदं फलमुच्यते ||१६९|| सकषायं हिमं स्वादु धान्वनं कफवातजित् | तद्वद्गाङ्गेरुकं विद्यादश्मन्तकफलानि च ||१७०|| विष्टम्भि मधुरं स्निग्धं फल्गुजं तर्पणं गुरु | अत्यम्लमीषन्मधुरं कषायानुरसं लघु ||१७१|| वातघ्नं पित्तजनमामं विद्यात् परुषकम् | तदेव पक्वं मधुरं वातपित्तनिबर्हणम् ||१७२|| विपाके मधुरं शीतं रक्तपित्तप्रसादनम् | पौष्करं स्वादु विष्टम्भि बल्यं कफकरं फलम् ||१७३|| कफानिलहरं तीक्ष्णं स्निग्धं सङ्ग्राहि दीपनम् | कटुतिक्तकषायोष्णं बालं बिल्वमुदाहृतम् ||१७४|| विद्यात्तदेव सम्पक्वं मधुरानुरसं गुरु | विदाहि विष्टम्भकरं दोषकृत् पूतिमारुतम् ||१७५|| बिम्बीफलं साश्वकर्णं स्तन्यकृत् कफपित्तजित् | तृड्दाहज्वरपित्तासृक्कासश्वासक्षयापहम् ||१७६||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം കേഷാഞ്ചിദ്ഗുണവിശേഷമാഹ- ക്ഷീരവൃക്ഷഫലമിത്യാദി| പൂതിമാരുതമിതി പൂതിഃ സുഗന്ധിര്മാരുതോ യസ്യേതി തത് പൂതിമാരുതമ്| പൂതിശബ്ദോऽയം സുഗന്ധിവാചീ; യഥാ- പൂതിഃ ഖട്വാശഃ, വനജാ മധുകര്കടീ പൂതിപുഷ്പേതി സുഗന്ധിപുഷ്പേത്യര്ഥഃ; ഏതേന പൂതിമാരുതം സുഗന്ധിഗന്ധം പക്വം ഭവതീത്യര്ഥഃ| കേചിദ്വിഗന്ധികുക്ഷിമാരുതകരമിത്യാഹുഃ, തന്നേച്ഛതി ഗയീ ബാലപക്വയോര്മധ്യേ കേചിത് പഠന്തി- ‘തദ്വദ്വിദ്യാദസമ്പക്വം മധുരാനുരസം ഗുരു’ ഇതി മധ്യാവസ്ഥഗുണമ്| കേചിദ് ‘ബാലം ബില്വമുദാഹൃതമ്’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘ആമം ബില്വമുദാഹൃതമ്’ ഇതി പഠന്തി; തന്നേച്ഛതി ഗയീ||൧൬൪-൧൭൬||
Adhikarana 137 (177) · Śloka 177
താലനാലികേരപനസമോചപ്രഭൃതീനി ||൧൭൭||
तालनालिकेरपनसमोचप्रभृतीनि ||१७७||
🔊 Audio coming soon
മധുരഫലാന്യാഹ- താലേത്യാദി| താഡഃ(ലഃ) താഡീ; നാലികേരഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധാഃ; പനസോ ബഹിഃകണ്ടകീ മഹാഫലഃ `കടീഹല’ ഇതി ലോകേ; മോചഃ കദലീഫലമ്|പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദേവഞ്ജാതീയാന്യന്യാനി||൧൭൭||
Adhikarana 138 (178) · Śloka 178
സ്വാദുപാകരസാന്യാഹുര്വാതപിത്തഹരാണി ച | ബലപ്രദാനി സ്നിഗ്ധാനി ബൃംഹണാനി ഹിമാനി ച ||൧൭൮||
स्वादुपाकरसान्याहुर्वातपित्तहराणि च | बलप्रदानि स्निग्धानि बृंहणानि हिमानि च ||१७८||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- സ്വാദ്വിത്യാദി||൧൭൮||
Adhikarana 139 (179-181) · Śloka 181
ഫലം സ്വാദുരസം തേഷാം താലജം ഗുരു പിത്തജിത് | തദ്ബീജം സ്വാദുപാകം തു മൂത്രലം വാതപിത്തജിത് ||൧൭൯|| നാലികേരം ഗുരു സ്നിഗ്ധം പിത്തഘ്നം സ്വാദു ശീതലമ് | ബലമാംസപ്രദം ഹൃദ്യം ബൃംഹണം ബസ്തിശോധനമ് ||൧൮൦|| പനസം സകഷായം തു സ്നിഗ്ധം സ്വാദുരസം ഗുരു | മൌചം സ്വാദുരസം പ്രോക്തം കഷായം നാതിശീതലമ് | രക്തപിത്തഹരം വൃഷ്യം രുച്യം ശ്ലേഷ്മകരം ഗുരു ||൧൮൧||
फलं स्वादुरसं तेषां तालजं गुरु पित्तजित् | तद्बीजं स्वादुपाकं तु मूत्रलं वातपित्तजित् ||१७९|| नालिकेरं गुरु स्निग्धं पित्तघ्नं स्वादु शीतलम् | बलमांसप्रदं हृद्यं बृंहणं बस्तिशोधनम् ||१८०|| पनसं सकषायं तु स्निग्धं स्वादुरसं गुरु | मौचं स्वादुरसं प्रोक्तं कषायं नातिशीतलम् | रक्तपित्तहरं वृष्यं रुच्यं श्लेष्मकरं गुरु ||१८१||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം കസ്യചിദ്ഗുണവിശേഷമാഹ- ഫലമിത്യാദി||൧൭൯-൧൮൧||
Adhikarana 140 (182) · Śloka 182
ദ്രാക്ഷാകാശ്മര്യമധൂകപുഷ്പഖര്ജൂരപ്രഭൃതീനി ||൧൮൨||
द्राक्षाकाश्मर्यमधूकपुष्पखर्जूरप्रभृतीनि ||१८२||
🔊 Audio coming soon
അപരാണ്യപി മധുരാണ്യാഹ- ദ്രാക്ഷേത്യാദി| ദ്രാക്ഷാ പ്രസിദ്ധാ; കാശ്മര്യം ഗമ്ഭാരീഫലം; മധൂകം പ്രസിദ്ധം; ഖര്ജൂരം ദ്വിവിധം വൃക്ഷവിടപഭേദേന, ത്രിവിധമിത്യപരേ, ത്രൈവിധ്യം ച വൃക്ഷഖര്ജൂരം ദ്വിവിധമിതി കൃത്വാ, തത്ര പാരസീകേഷു ദേശേഷു മഹത്പ്രമാണം സ്വാദു ഭിന്നം പിണ്ഡഖര്ജൂരമിത്യതോ ഹേതോഃ||൧൮൨||
Adhikarana 141 (183) · Śloka 183
രക്തപിത്തഹരാണ്യാഹുര്ഗുരൂണി മധുരാണി ച |൧൮൩|
रक्तपित्तहराण्याहुर्गुरूणि मधुराणि च |१८३|
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- രക്തേത്യാദി|൧൮൩|
Adhikarana 142 (183-186) · Śloka 186
തേഷാം ദ്രാക്ഷാ സരാ സ്വര്യാ മധുരാ സ്നിഗ്ധശീതലാ ||൧൮൩|| രക്തപിത്തജ്വരശ്വാസതൃഷ്ണാദാഹക്ഷയാപഹാ | ഹൃദ്യം മൂത്രവിബന്ധഘ്നം പിത്താസൃഗ്വാതനാശനമ് ||൧൮൪|| കേശ്യം രസായനം മേധ്യം കാശ്മര്യം ഫലമുച്യതേ | ക്ഷതക്ഷയാപഹം ഹൃദ്യം ശീതലം തര്പണം ഗുരു ||൧൮൫|| രസേ പാകേ ച മധുരം ഖാര്ജൂരം രക്തപിത്തനുത് | ബൃംഹണീയമഹൃദ്യം ച മധൂകകുസുമം ഗുരു | വാതപിത്തോപശമനം ഫലം തസ്യോപദിശ്യതേ ||൧൮൬||
तेषां द्राक्षा सरा स्वर्या मधुरा स्निग्धशीतला ||१८३|| रक्तपित्तज्वरश्वासतृष्णादाहक्षयापहा | हृद्यं मूत्रविबन्धघ्नं पित्तासृग्वातनाशनम् ||१८४|| केश्यं रसायनं मेध्यं काश्मर्यं फलमुच्यते | क्षतक्षयापहं हृद्यं शीतलं तर्पणं गुरु ||१८५|| रसे पाके च मधुरं खार्जूरं रक्तपित्तनुत् | बृंहणीयमहृद्यं च मधूककुसुमं गुरु | वातपित्तोपशमनं फलं तस्योपदिश्यते ||१८६||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം കേഷാഞ്ചിദ്ഗുണവിശേഷമാഹ- തേഷാമിത്യാദി||൧൮൩-൧൮൬||
Adhikarana 143 (187) · Śloka 187
വാതാമാക്ഷോഡാഭിഷുകനിചുലപിചുനികോചകോരുമാണപ്രഭൃതീനി ||൧൮൭||
वातामाक्षोडाभिषुकनिचुलपिचुनिकोचकोरुमाणप्रभृतीनि ||१८७||
🔊 Audio coming soon
അപരാനപി മധുരഫലവിശേഷാനേകജാതീയാനാഹ- വാതാമേത്യാദി| വാതാമാദീന്യുരുമാണാന്താന്യുത്തരാപഥേ ജാതാനി, തത്രൈവ പ്രസിദ്ധാനി| കേചിദ്വ്യാഖ്യാനയന്തി- തത്ര വാതാമോ മജ്ജമധുരസ്നിഗ്ധോ ദീര്ഘാകാരഃ; അക്ഷോഡോ മദനഫലാകാരഫലോ മധ്യേ കിഞ്ചിദുന്നതരേഖാന്വിതഃ പര്വതപിലുഃ `അഖ്രോട്’ ഇതി ലോകേ; അഭിഷുകഃ `അഭിഷുഃ’ ഇതി ലോകേ, നികോചകമൌത്തരാപഥികം കോല്ലകഫലമുത്തരാപഥാദവഗന്തവ്യമ്| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാല്ലവലീഫലാനി||൧൮൭||
Adhikarana 144 (188) · Śloka 188
പിത്തശ്ലേഷ്മഹരാണ്യാഹുഃ സ്നിഗ്ധോഷ്ണാനി ഗുരൂണി ച | ബൃംഹണാന്യനിലഘ്നാനി ബല്യാനി മധുരാണി ച ||൧൮൮||
पित्तश्लेष्महराण्याहुः स्निग्धोष्णानि गुरूणि च | बृंहणान्यनिलघ्नानि बल्यानि मधुराणि च ||१८८||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- പിത്തശ്ലേഷ്മഹരാണ്യാഹുരിത്യാദി||൧൮൮||
Adhikarana 145 (189) · Śloka 189
കഷായം കഫപിത്തഘ്നം കിഞ്ചിത്തിക്തം രുചിപ്രദമ് | ഹൃദ്യം സുഗന്ധി വിശദം ലവലീഫലമുച്യതേ ||൧൮൯||
कषायं कफपित्तघ्नं किञ्चित्तिक्तं रुचिप्रदम् | हृद्यं सुगन्धि विशदं लवलीफलमुच्यते ||१८९||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം മധ്യേ കേഷാഞ്ചിദ്ഗുണവിശേഷമാഹ- കഷായമിത്യാദി| ലവലീഫലം സുഗന്ധിഫലം സ്വനാമപ്രസിദ്ധമ്| തല്ലക്ഷണമുച്യതേ- ‘ഘനസ്നിഗ്ധാ ഹരിതാംശുഃ പ്രപുന്നാടസദൃക്ച്ഛദാ| സുഗന്ധിമൂലാ ലവലീ പാണ്ഡുകോമലവല്കലാ’ ഇതി||൧൮൯||
Adhikarana 146 (190) · Śloka 191
വസിരം ശീതപാക്യം ച സാരുഷ്കരനിബന്ധനമ് | വിഷ്ടമ്ഭി ദുര്ജരം രൂക്ഷം ശീതലം വാതകോപനമ് ||൧൯൦|| വിപാകേ മധുരം ചാപി രക്തപിത്തപ്രസാദനന് |൧൯൧|
वसिरं शीतपाक्यं च सारुष्करनिबन्धनम् | विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं शीतलं वातकोपनम् ||१९०|| विपाके मधुरं चापि रक्तपित्तप्रसादनन् |१९१|
🔊 Audio coming soon
വസിരാദീനാം ഗുണമാഹ- വസിരമിത്യാദി| വസിരം സൂര്യാവര്തഫലം ദേശാന്തരേ ജ്ഞേയമിത്യര്ഥഃ| ശീതപാക്യം ബലാഫലമ്| അരുഷ്കരനിബന്ധനം ഭല്ലാതകവൃന്തമ്||൧൯൦||-
Adhikarana 147 (191-193) · Śloka 193
ഐരാവതം ദന്തശഠമമ്ലം ശോണിതപിത്തകൃത് ||൧൯൧|| ശീതം കഷായം മധുരം ടങ്കം മാരുതകൃദ്ഗുരു | സ്നിഗ്ധോഷ്ണം തിക്തമധുരം വാതശ്ലേഷ്മഘ്നമൈങ്ഗുദമ് ||൧൯൨|| ശമീഫലം ഗുരു സ്വാദു രൂക്ഷോഷ്ണം കേശനാശനമ് | ഗുരു ശ്ലേഷ്മാതകഫലം കഫകൃന്മധുരം ഹിമമ് ||൧൯൩||
ऐरावतं दन्तशठमम्लं शोणितपित्तकृत् ||१९१|| शीतं कषायं मधुरं टङ्कं मारुतकृद्गुरु | स्निग्धोष्णं तिक्तमधुरं वातश्लेष्मघ्नमैङ्गुदम् ||१९२|| शमीफलं गुरु स्वादु रूक्षोष्णं केशनाशनम् | गुरु श्लेष्मातकफलं कफकृन्मधुरं हिमम् ||१९३||
🔊 Audio coming soon
ഐരാവതദന്തശഠയോര്ഗുണമാഹ- ഐരാവതമിത്യാദി| ഐരാവതമൈരാവണികാ കൃഷ്ണലോഹിതാല്പഫലാ| ദന്തശഠം ജമ്ബീരഫലമ്, അന്യേ ജമ്ബീരഭേദമാഹുഃ| ടങ്കം കാശ്മീരേ സ്വനാമപ്രസിദ്ധം ബഹുപ്രകാരമ്| ഐങ്ഗുദമിങ്ഗുദീഫലമ്, അന്യേ പുത്രഞ്ജീവകമാഹുഃ| ശമീഫലമിതി ശമീഫലം സങ്ഗരമുച്യതേ||൧൯൧-൧൯൩||
Adhikarana 148 (194) · Śloka 194
കരീരാക്ഷികപീലൂനി തൃണശൂന്യഫലാനി ച | സ്വാദുതിക്തകടൂഷ്ണാനി കഫവാതഹരാണി ച ||൧൯൪||
करीराक्षिकपीलूनि तृणशून्यफलानि च | स्वादुतिक्तकटूष्णानि कफवातहराणि च ||१९४||
🔊 Audio coming soon
കരീരാദിഗുണമാഹ- കരീരേത്യാദി| കരീരോ മരുജദ്രുമഃ സ്വനാമഖ്യാതഃ; ആക്ഷികമക്ഷികീഫലം; പീലു പീലുഫലമ്| തൃണശൂന്യം മല്ലികാ, കേതകീഫലമിത്യന്യേ| തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- സ്വാദുതിക്തമിത്യാദി||൧൯൪||
Adhikarana 149 (195) · Śloka 195
തിക്തം പിന്ത്തകരം തേഷാം സരം കടുവിപാകി ച | തീക്ഷ്ണോഷ്ണം കടുകം പീലു സസ്നേഹം കഫവാതജിത് ||൧൯൫||
तिक्तं पिन्त्तकरं तेषां सरं कटुविपाकि च | तीक्ष्णोष्णं कटुकं पीलु सस्नेहं कफवातजित् ||१९५||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം മധ്യേ പീലുഗുണമാഹ- തിക്തമിത്യാദി||൧൯൫||
Adhikarana 150 (196) · Śloka 196
ആരുഷ്കരം തൌവരകം കഷായം കടുപാകി ച | ഉഷ്ണം കൃമിജ്വരാനാഹമേഹോദാവര്തനാശനമ് | കുഷ്ഠഗുല്മോദരാര്ശോഘ്നം കടുപാകി തഥൈവ ച ||൧൯൬||
आरुष्करं तौवरकं कषायं कटुपाकि च | उष्णं कृमिज्वरानाहमेहोदावर्तनाशनम् | कुष्ठगुल्मोदरार्शोघ्नं कटुपाकि तथैव च ||१९६||
🔊 Audio coming soon
ആരുഷ്കരതൌവരഫലഗുണമാഹ- ആരുഷ്കരമിത്യാദി| തുവരകഃ പശ്ചിമോദധിതീരേ||൧൯൬||
Adhikarana 151 (197-198) · Śloka 198
കരഞ്ജകിംശുകാരിഷ്ടഫലം ജന്തുപ്രമേഹനുത് | അങ്കോലസ്യ ഫലം വിസ്രം ഗുരു ശ്ലേഷ്മഹരം ഹിമമ് ||൧൯൭|| രൂക്ഷോഷ്ണം കടുകം പാകേ ലഘു വാതകഫാപഹമ് | തിക്തമീഷദ്വിഷഹിതം വിഡങ്ഗം കൃമിനാശനമ് ||൧൯൮||
करञ्जकिंशुकारिष्टफलं जन्तुप्रमेहनुत् | अङ्कोलस्य फलं विस्रं गुरु श्लेष्महरं हिमम् ||१९७|| रूक्षोष्णं कटुकं पाके लघु वातकफापहम् | तिक्तमीषद्विषहितं विडङ्गं कृमिनाशनम् ||१९८||
🔊 Audio coming soon
കരഞ്ജാദീനാഹ- കരഞ്ജേത്യാദി| കരഞ്ജോ വൃക്ഷകരഞ്ജഃ; കിംശുകഃ പലാശഃ; അരിഷ്ടോ നിമ്ബഃ| അത്ര ജന്തുശബ്ദോ വിംശതികൃമിവാചീ| വിഡങ്ഗമാഹ- രൂക്ഷോഷ്ണമിത്യാദി||൧൯൭-൧൯൮||
Adhikarana 152 (199) · Śloka 199
വ്രണ്യമുഷ്ണം സരം മേധ്യം ദോഷഘ്നം ശോഫകുഷ്ഠനുത് | കഷായം ദീപനം ചാമ്ലം ചക്ഷുഷ്യം ചാഭയാഫലമ് ||൧൯൯||
व्रण्यमुष्णं सरं मेध्यं दोषघ्नं शोफकुष्ठनुत् | कषायं दीपनं चाम्लं चक्षुष्यं चाभयाफलम् ||१९९||
🔊 Audio coming soon
ഹരീതകീമാഹ- വ്രണ്യമിത്യാദി| വ്രണേഭ്യോ ഹിതം വ്രണ്യമ്| ചക്ഷുഷേ ഹിതം ചക്ഷുഷ്യമ്||൧൯൯||
Adhikarana 153 (200) · Śloka 200
ഭേദനം ലഘു രൂക്ഷോഷ്ണം വൈസ്വര്യക്രിമിനാശനമ് | ചക്ഷുഷ്യം സ്വാദുപാക്യാക്ഷം കഷായം കഫപിത്തജിത് ||൨൦൦||
भेदनं लघु रूक्षोष्णं वैस्वर्यक्रिमिनाशनम् | चक्षुष्यं स्वादुपाक्याक्षं कषायं कफपित्तजित् ||२००||
🔊 Audio coming soon
ബിഭീതകഫലഗുണമാഹ- ഭേദനമിത്യാദി| സ്വാദുപാക്യാക്ഷമിതി ആക്ഷം ബിഭീതകഫലം; കീദൃക്? സ്വാദുപാകി||൨൦൦||
Adhikarana 154 (201) · Śloka 201
കഫപിത്തഹരം രൂക്ഷം വക്ത്രക്ലേദമലാപഹമ് | കഷായമീഷന്മധുരം കിഞ്ചിത് പൂഗഫലം സരമ് ||൨൦൧||
कफपित्तहरं रूक्षं वक्त्रक्लेदमलापहम् | कषायमीषन्मधुरं किञ्चित् पूगफलं सरम् ||२०१||
🔊 Audio coming soon
പൂഗഫലമാഹ- കഫപിത്തഹരമിത്യാദി||൨൦൧||
Adhikarana 155 (202) · Śloka 203
ജാതീകോശോऽഥ കര്പൂരം ജാതീകടുകയോഃ ഫലമ് | കക്കോ(ങ്കോ)ലകം ലവങ്ഗം ച തിക്തം കടു കഫാപഹമ് ||൨൦൨|| ലഘു തൃഷ്ണാപഹം വക്ത്രക്ലേദദൌര്ഗന്ധ്യനാശനമ് |൨൦൩|
जातीकोशोऽथ कर्पूरं जातीकटुकयोः फलम् | कक्को(ङ्को)लकं लवङ्गं च तिक्तं कटु कफापहम् ||२०२|| लघु तृष्णापहं वक्त्रक्लेददौर्गन्ध्यनाशनम् |२०३|
🔊 Audio coming soon
ജാതീകോശാദീന്യാഹ- ജാതീകോശ ഇത്യാദി| ജാതീകോശോ ജാതീപത്രികാ ‘ജാതിവനീ’ ഇതി ലോകേ| കര്പൂരം പ്രസിദ്ധമ്| ജാതീകടുകയോഃ ഫലമിതി ജാതീഫലം പ്രസിദ്ധം; കടുകാഫലം ലതാകസ്തൂരികേതി പഞ്ജികാകാരൌ, ശ്രീബ്രഹ്മദേവസ്തു ലഘുകക്കോ(ങ്കോ)ലകമാഹ; കക്കോ(ങ്കോ)ലകം ബൃഹത്കക്കോ(ങ്കോ)ലമ്| ലവങ്ഗം ശ്രീചന്ദനപുഷ്പമ്||൨൦൨||-
Adhikarana 156 (203) · Śloka 204
സതിക്തഃ സുരഭിഃ ശീതഃ കര്പൂരോ ലഘു ലേഖനഃ ||൨൦൩|| തൃഷ്ണായാം മുഖശോഷേ ച വൈരസ്യേ ചാപി പൂജിതഃ |൨൦൪|
सतिक्तः सुरभिः शीतः कर्पूरो लघु लेखनः ||२०३|| तृष्णायां मुखशोषे च वैरस्ये चापि पूजितः |२०४|
🔊 Audio coming soon
തേഷാം മധ്യേ കര്പൂരഗുണമാഹ- സതിക്ത ഇത്യാദി||൨൦൩||-
Adhikarana 157 (204) · Śloka 204
ലതാകസ്തൂരികാ തദ്വച്ഛീതാ ബസ്തിവിശോധനീ ||൨൦൪||
लताकस्तूरिका तद्वच्छीता बस्तिविशोधनी ||२०४||
🔊 Audio coming soon
ലതാകസ്തൂരികാമാഹ- ലതാകസ്തൂരികേത്യാദി| ലതാകസ്തൂരികാ ദക്ഷിണാപഥേ വിടപഃ, ശകുനാപിതുല്യഃ | ബസ്തിവിശോധനീ ബസ്തിവിബന്ധഘ്നീ||൨൦൪||
Adhikarana 158 (205-207) · Śloka 207
പ്രിയാലമജ്ജാ മധുരോ വൃഷ്യഃ പിത്താനിലാപഹഃ | ബൈഭീതകോ മദകരഃ കഫമാരുതനാശനഃ ||൨൦൫|| കഷായമധുരോ മജ്ജാ കോലാനാം പിത്തനാശനഃ | തൃഷ്ണാച്ഛര്ദ്യനിലഘ്നശ്ച തദ്വദാമലകസ്യ ച ||൨൦൬|| ബീജപൂരകശമ്യാകമജ്ജാ കോശാമ്രസമ്ഭവഃ | സ്വാദുപാകോऽഗ്നിബലദഃ സ്നിഗ്ധഃ പിത്താനിലാപഹഃ ||൨൦൭||
प्रियालमज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः | बैभीतको मदकरः कफमारुतनाशनः ||२०५|| कषायमधुरो मज्जा कोलानां पित्तनाशनः | तृष्णाच्छर्द्यनिलघ्नश्च तद्वदामलकस्य च ||२०६|| बीजपूरकशम्याकमज्जा कोशाम्रसम्भवः | स्वादुपाकोऽग्निबलदः स्निग्धः पित्तानिलापहः ||२०७||
🔊 Audio coming soon
ഫലാനാം മജ്ജാനമാഹ- പ്രിയാലേത്യാദി| പ്രിയാലമജ്ജാ ‘ചാരുലീ’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധഃ| ശമ്പാകഃ കിരമാലകഃ||൨൦൫-൨൦൭||
Adhikarana 159 (208) · Śloka 208
യസ്യ യസ്യ ഫലസ്യേഹ വീര്യം ഭവതി യാദൃശമ് | തസ്യ തസ്യൈവ വീര്യേണ മജ്ജാനമപി നിര്ദിശേത് ||൨൦൮||
यस्य यस्य फलस्येह वीर्यं भवति यादृशम् | तस्य तस्यैव वीर्येण मज्जानमपि निर्दिशेत् ||२०८||
🔊 Audio coming soon
അനുക്തഫലമജ്ജാനമാഹ- യസ്യേത്യാദി| യസ്യ യസ്യ ഫലസ്യ യേ ഗുണാ യാനി കര്മാണി ചോക്താനി തസ്യ മജ്ജ്ഞോऽപി താന്യേവ ഗുണകര്മാണി വദേദിത്യര്ഥഃ, യേന കുര്വന്തി തദ്വീര്യമ്||൨൦൮||
Adhikarana 160 (209) · Śloka 209
ഫലേഷു പരിപക്വം യദ്ഗുണവത്തദുദാഹൃതമ് | ബില്വാദന്യത്ര വിജ്ഞേയമാമം തദ്ധി ഗുണോത്തരമ് | ഗ്രാഹ്യുഷ്ണം ദീപനം തദ്ധി കഷായകടുതിക്തകമ് ||൨൦൯||
फलेषु परिपक्वं यद्गुणवत्तदुदाहृतम् | बिल्वादन्यत्र विज्ञेयमामं तद्धि गुणोत्तरम् | ग्राह्युष्णं दीपनं तद्धि कषायकटुतिक्तकम् ||२०९||
🔊 Audio coming soon
കിഞ്ചിച്ഛേഷമാഹ- ഫലേഷ്വിത്യാദി| ഹി യസ്മാദര്ഥേ| ഗുണോത്തരം ഗുണോത്കൃഷ്ടമ്| തദ്ധീതി തദ് ബില്ബം, ഹി യസ്മാദര്ഥേ, ഗുണോത്തരം ഗുണോത്കൃഷ്ടമ്| ഗ്രാഹ്യുഷ്ണം ദീപനം തദ്ധീതി തത് ബില്വം, ഹി സ്ഫുടമ്||൨൦൯||
Adhikarana 161 (210) · Śloka 210
വ്യാധിതം കൃമിജുഷ്ടം ച പാകാതീതമകാലജമ് | വര്ജനീയം ഫലം സര്വമപര്യാഗതമേവ ച ||൨൧൦|| ഇതി ഫലവര്ഗഃ |
व्याधितं कृमिजुष्टं च पाकातीतमकालजम् | वर्जनीयं फलं सर्वमपर्यागतमेव च ||२१०|| इति फलवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ഫലേഷു ഹേയാദിദോഷജ്ഞാപനാര്ഥമാഹ- വ്യാധിതമിത്യാദി| ജുഷ്ടം സേവിതം; കേചിത് ‘ജഗ്ധം’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര ജഗ്ധം ഭക്ഷിതമിത്യര്ഥഃ| പാകാതീതം പാകാദതീതമതിഗതമതീതപാകകാലമിത്യര്ഥഃ| അകാലജമ് അനുചിതകാലോത്പന്നമ്| അപര്യാഗതമ് അപക്വമ്| ഇതി ഫലവര്ഗഃ||൨൧൦||
Adhikarana 162 (211) · Śloka 211
അഥ ശാകവര്ഗഃ | ശാകാന്യത ഊര്ധ്വം വക്ഷ്യാമഃ | തത്ര പുഷ്പഫലാലാബുകാലിന്ദകപ്രഭൃതീനി ||൨൧൧||
अथ शाकवर्गः | शाकान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः | तत्र पुष्पफलालाबुकालिन्दकप्रभृतीनि ||२११||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദി| പുഷ്പഫലം കൂഷ്മാണ്ഡകഃ; അലാബൂഃ തുമ്ബിനീ, സാ ച ദീര്ഘവര്തുലാദിഭേദാദനേകധാ; കാലിന്ദം കൃഷ്ണബീജം കൂഷ്മാണ്ഡസദൃശം ‘കലിന്ദ’ ഇതി ലോകേ| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദേവംവിധാന്യപരാണ്യപി||൨൧൧||
Adhikarana 163 (212) · Śloka 212
പിത്തഘ്നാന്യനിലം കുര്യുസ്തഥാ മന്ദകഫാനി ച | സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷാണി സ്വാദുപാകരസാനി ച ||൨൧൨||
पित्तघ्नान्यनिलं कुर्युस्तथा मन्दकफानि च | सृष्टमूत्रपुरीषाणि स्वादुपाकरसानि च ||२१२||
🔊 Audio coming soon
ഏഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- പിത്തഘ്നാനീത്യാദി| സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷാണി മൂത്രപുരീഷപ്രവൃത്തികരാണി||൨൧൨||
Adhikarana 164 (213-215) · Śloka 215
പിത്തഘ്നം തേഷു കൂഷ്മാണ്ഡം ബാലം മധ്യം കഫാവഹമ് | ശുക്ലം ലഘൂഷ്ണം സക്ഷാരം ദീപനം ബസ്തിശോധനമ് ||൨൧൩|| സര്വദോഷഹരം ഹൃദ്യം പഥ്യം ചേതോവികാരിണാമ് | ദൃഷ്ടിശുക്രക്ഷയകരം കാലിന്ദം കഫവാതകൃത് ||൨൧൪|| അലാബുര്ഭിന്നവിട്കാ തു രൂക്ഷാ ഗുര്വ്യതിശീതലാ | തിക്താലാബുരഹൃദ്യാ തു വാമിനീ വാതപിത്തജിത് ||൨൧൫||
पित्तघ्नं तेषु कूष्माण्डं बालं मध्यं कफावहम् | शुक्लं लघूष्णं सक्षारं दीपनं बस्तिशोधनम् ||२१३|| सर्वदोषहरं हृद्यं पथ्यं चेतोविकारिणाम् | दृष्टिशुक्रक्षयकरं कालिन्दं कफवातकृत् ||२१४|| अलाबुर्भिन्नविट्का तु रूक्षा गुर्व्यतिशीतला | तिक्तालाबुरहृद्या तु वामिनी वातपित्तजित् ||२१५||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം വിശിഷ്ടമപി ഗുണമാഹ- പിത്തഘ്നമിത്യാദി| കഫമാവഹതി കരോതീതി കഫാവഹമ്| ശുക്ലം കാര്പാസവര്ണം പരിപക്വമിത്യര്ഥഃ| സക്ഷാരമീഷത്ക്ഷാരമ്| ബസ്തിശോധനം ബസ്തിവിബന്ധഘ്നമ്| സര്വദോഷഹരമിതി സര്വഗ്രഹണം രക്തോപസങ്ഗ്രഹാര്ഥം; ‘സര്വദോഷസഹം’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി, തത്രായമര്ഥഃ- ന കരോതി ന ശമയതീത്യര്ഥഃ| ഹൃദ്യം ഹൃദയായ ഹിതമ്| ചേതോവികാരിണാമിതി ചേതോവികാരാ ഉന്മാദാപസ്മാരമൂര്ച്ഛാമദാദയഃ| ഭിന്നവിട്കാ ദ്രവമലാ||൨൧൩-൨൧൫||
Adhikarana 165 (216) · Śloka 216
ത്രപുസൈര്വാരുകര്കാരുകശീര്ണവൃന്തപ്രഭൃതീനി ||൨൧൬||
त्रपुसैर्वारुकर्कारुकशीर्णवृन्तप्रभृतीनि ||२१६||
🔊 Audio coming soon
അപരാണ്യപി ഫലശാകാന്യാഹ- ത്രപുസേത്യാദി| ത്രപുസം സുധാവാസഃ, ‘തേവസാ’ ഇതി ലോകേ; ഏര്വാരുര്ലോമശാ കര്കടീ; കര്കാരുര്വാഡവം ത്രപുഷം ‘ഖരവാരൂ’ ഇതി ലോകേ; ശീര്ണവൃന്തം സുവാസകം ത്രപുസഭേദഃ, അന്യേ തു ശീര്ണവൃന്തം കര്ബുരമാഹുഃ, ഏകേ തു ശീര്ണവൃന്തം പാകാവസ്ഥായാം യസ്യ വൃന്തം ശടിതം ഭവതീത്യര്ഥഃ, അപരേ തു കര്ബുരഭേദം ഖുദപുത്രകമാഹുഃ; പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദ് ബാലപാണ്ഡ്വവസ്ഥായാം ഗൃഹ്യതേ||൨൧൬||
Adhikarana 166 (217) · Śloka 217
സ്വാദുതിക്തരസാന്യാഹുഃ കഫവാതകരാണി ച | സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷാണി രക്തപിത്തഹരാണി ച ||൨൧൭||
स्वादुतिक्तरसान्याहुः कफवातकराणि च | सृष्टमूत्रपुरीषाणि रक्तपित्तहराणि च ||२१७||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- സ്വാദ്വിത്യാദി||൨൧൭||
Adhikarana 167 (218-219) · Śloka 219
ബാലം സനീലം ത്രപുസം തേഷാം പിത്തഹരം സ്മൃതമ് | തത്പാണ്ഡു കഫകൃജ്ജീര്ണമമ്ലം വാതകഫാപഹമ് ||൨൧൮|| ഏര്വാരുകം സകര്കാരു സമ്പക്വം കഫവാതകൃത് | സക്ഷാരം മധുരം രുച്യം ദീപനം നാതിപിത്തലമ് ||൨൧൯||
बालं सनीलं त्रपुसं तेषां पित्तहरं स्मृतम् | तत्पाण्डु कफकृज्जीर्णमम्लं वातकफापहम् ||२१८|| एर्वारुकं सकर्कारु सम्पक्वं कफवातकृत् | सक्षारं मधुरं रुच्यं दीपनं नातिपित्तलम् ||२१९||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം കേഷാഞ്ചിദ്ഗുണവിശേഷമാഹ- ബാലമിത്യാദി| അയം പരിപക്വസ്യ ഗുണഃ, അപക്വസ്യ തു സാമാന്യഗുണാഃ||൨൧൮-൨൧൯||
Adhikarana 168 (220) · Śloka 220
സക്ഷാരം മധുരം ചൈവ ശീര്ണവൃന്തം കഫാപഹമ് | ഭേദനം ദീപനം ഹൃദ്യമാനാഹാഷ്ഠീലനുല്ലഘു ||൨൨൦||
सक्षारं मधुरं चैव शीर्णवृन्तं कफापहम् | भेदनं दीपनं हृद्यमानाहाष्ठीलनुल्लघु ||२२०||
🔊 Audio coming soon
ശീര്ണവൃന്തസ്യാവസ്ഥാത്രയേണ ഗുണമാഹ- സക്ഷാരമിത്യാദി| സക്ഷാരമിത്യാദയോ ബാലസ്യ ഗുണാഃ, ഭേദനാദയോ മധ്യസ്യ, ആനാഹേത്യാദി ജീര്ണസ്യ| ആനാഹ ആമപക്വാശയജോ ദ്വിവിധഃ; അഷ്ഠീലാ മൂത്രാഷ്ഠീലാ ന പുനരനിലാഷ്ഠീലാ, ശീര്ണവൃന്തസ്യ മൂത്രവികാരഹാരിത്വാദവസ്ഥാത്രയേऽപി; ആനാഹശ്ചാഷ്ഠീലാ ചാനാഹാഷ്ഠീലം, തന്നുദതീതി||൨൨൦||
Adhikarana 169 (221) · Śloka 221
പിപ്പലീമരിചശൃങ്ഗവേരാര്ദ്രകഹിങ്ഗുജീരകകുസ്തുമ്ബുരുജമ്ബീരസുമുഖസുരസാര്ജകഭൂസ്തൃണസുഗന്ധക- കാസമര്ദകകാലമാലകുഠേരകക്ഷവകഖരപുഷ്പശിഗ്രുമധുശിഗ്രുഫണിജ്ഝകസര്ഷപരാജികാകുലാഹലാവഗുത്ഥഗണ്ഡീരതിലപര്ണികാ- വര്ഷാഭൂചിത്രകമൂലകലശുനകലായപലാണ്ഡുപ്രഭൃതീനി ||൨൨൧||
पिप्पलीमरिचशृङ्गवेरार्द्रकहिङ्गुजीरककुस्तुम्बुरुजम्बीरसुमुखसुरसार्जकभूस्तृणसुगन्धक- कासमर्दककालमालकुठेरकक्षवकखरपुष्पशिग्रुमधुशिग्रुफणिज्झकसर्षपराजिकाकुलाहलावगुत्थगण्डीरतिलपर्णिका- वर्षाभूचित्रकमूलकलशुनकलायपलाण्डुप्रभृतीनि ||२२१||
🔊 Audio coming soon
വൃദ്ധാഃ പിപ്പല്യാദീനി വര്ഗീകൃത്യ പഠന്തി; തത്ര കിഞ്ചിത് സംസ്കാരകം, കിഞ്ചിച്ഛാകം, കിഞ്ചിദ്ഭേഷജം, കിഞ്ചിദാഹാരയോഗീതി, താന്യേവാഹ- പിപ്പലീത്യാദി|- പിപ്പലീമരിചേ ദ്വേ പ്രസിദ്ധേ; ശൃങ്ഗവേരകം ശുണ്ഠീ; ആര്ദ്രകഹിങ്ഗുജീരകാഃ പ്രസിദ്ധാഃ; കുസ്തുമ്ബുരുകം ധാന്യകം; ജമ്ബീരോ ഹരിതശാകമുത്തരാപഥേ ജമ്ബീരഗന്ധി കിഞ്ചിദമ്ലം; സുമുഖോ വനബര്ബരികാ; സുരസാ സുരഭിപര്ണീ ‘തുലസീ’ ഇതി ലോകേ; അര്ജകഃ ശ്വേതകുഠേരകഃ; ഭൂസ്തൃണം രോഹിഷഃ, തുമ്ബാകമന്യേ; സുഗന്ധകോ ഗന്ധതൃണമല്പം ഭൂസ്തൃണം, സുഗന്ധിതൃണമിതി കേചിത്, തത്രാപി നാര്ഥഭേദഃ; കാസമര്ദഃ പ്രസിദ്ധഃ; കാലമാലോ ബര്ബരികാ; കുഠേരകസ്തദ്ഭേദ ഏവ; ക്ഷവകശ്ഛിക്കാകരഃ ‘ഛിങ്കണീ’ ഇതി ലോകേ; ഖരപുഷ്പോ മരുവകഃ, അന്യേ ക്ഷവകഭേദമാഹുഃ, കേചിത് ‘ബോഡയികാ’ ഇത്യാഹുഃ; ശിഗ്രുഃ ശോഭാഞ്ജനകഃ, സുവാസമിത്യന്യേ; മധുശിഗ്രുര്ലോഹിതകുസുമോऽല്പവിടപഃ ശോഭാഞ്ജനകഭേദഃ; ‘ശുണ്ഠ’ ഇത്യത്ര ക്വചിത് (പഠ്യതേ), സ ച സ്വനാമഖ്യാതഃ; ഫണിജ്ഝകഃ ‘ഫാണിജ’ ഇതി ലോകേ, അന്യേ മരുബകമാഹുഃ; സര്ഷപരാജികേ പ്രസിദ്ധേ; കുലാഹലോ മുണ്ഡിതികാ; അവഗുത്ഥം വേഗനാമാ, കാകാദനീത്യര്ഥഃ; ഗണ്ഡീരോऽപി ദ്വിവിധഃ സ്ഥലജോ ജലശ്ചേതി, തത്ര സ്ഥലജോ ഹരിതശാകം; തിലപര്ണികാ ചോരകഃ, ശ്രീഹസ്തിനീത്യപരേ; വര്ഷാഭൂഃ പുനര്നവാ; ചിത്രകമൂലകലശുനാഃ പ്രസിദ്ധാഃ; കലായോऽത്ര ത്രിപുടകഭേദഃ; ത്രിപുടകസ്യാഗ്രേ വക്ഷ്യമാണത്വാത്, കേചിത് പുനരുക്തഭയാദഗ്രേതനം പാഠം ന മന്യന്തേ, തേഷാം മതേऽത്ര കലായസ്ത്രിപുടകഃ; പലാണ്ഡുര്ലശുനഭേദഃ| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദേവഞ്ജാതീയാന്യപരാണി||൨൨൧||
Adhikarana 170 (222) · Śloka 222
കടൂന്യുഷ്ണാനി രുച്യാനി വാതശ്ലേഷ്മഹരാണി ച | കൃതാന്നേഷൂപയുജ്യന്തേ സംസ്കാരാര്ഥമനേകധാ ||൨൨൨||
कटून्युष्णानि रुच्यानि वातश्लेष्महराणि च | कृतान्नेषूपयुज्यन्ते संस्कारार्थमनेकधा ||२२२||
🔊 Audio coming soon
ഏഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- കടൂനീത്യാദി| കൃതാന്നേഷു മുദ്ഗയൂഷാദിഷു||൨൨൨||
Adhikarana 171 (223) · Śloka 223
തേഷാം ഗുര്വീ സ്വാദുശീതാ പിപ്പല്യാര്ദ്രാ കഫാവഹാ | ശുഷ്കാ കഫാനിലഘ്നീ സാ വൃഷ്യാ പിത്താവിരോധിനീ ||൨൨൩||
तेषां गुर्वी स्वादुशीता पिप्पल्यार्द्रा कफावहा | शुष्का कफानिलघ्नी सा वृष्या पित्ताविरोधिनी ||२२३||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം മധ്യേ കേഷാഞ്ചിദ്ഗുണവിശേഷമാഹ- തേഷാമിത്യാദി| കഫാവഹാ സ്വവര്ഗാപേക്ഷയാ| പിത്താവിരോധിനീ ഈഷത്പിത്തവിരോധിനീ, ഈഷത്പിത്തശമനീത്യര്ഥഃ; ‘പിത്തപ്രകോപണീ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച “സാ പിത്തശമനീ പൂര്വം ദര്ശിതാ വീര്യവാദിനാ| ശാസ്ത്രകാരേണ നിര്ദിഷ്ടാ സാ സത്യം പിത്തകോപനീ| യദ്വാऽऽര്ദ്രാ പിത്തശമനീ ശുഷ്കാ പിത്തപ്രകോപണീ”- ഇതി||൨൨൩||
Adhikarana 172 (224-225) · Śloka 225
സ്വാദുപാക്യാര്ദ്രമരിചം ഗുരു ശ്ലേഷ്മപ്രസേകി ച | കടൂഷ്ണം ലഘു തച്ഛുഷ്കമവൃഷ്യം കഫവാതജിത് ||൨൨൪|| നാത്യുഷ്ണം നാതിശീതം ച വീര്യതോ മരിചം സിതമ് | ഗുണവന്മരിചേഭ്യശ്ച ചക്ഷുഷ്യം ച വിശേഷതഃ ||൨൨൫||
स्वादुपाक्यार्द्रमरिचं गुरु श्लेष्मप्रसेकि च | कटूष्णं लघु तच्छुष्कमवृष्यं कफवातजित् ||२२४|| नात्युष्णं नातिशीतं च वीर्यतो मरिचं सितम् | गुणवन्मरिचेभ्यश्च चक्षुष्यं च विशेषतः ||२२५||
🔊 Audio coming soon
നാതീത്യാദി| സിതം മരിചം ശോഭാഞ്ജനകബീജം, ‘ശുക്ലമപി മരിചമസ്തി’ ഇത്യേകേ| ഗുണവന്മരിചേഭ്യശ്ചേതി മരിചേഭ്യഃ സകാശാദതിശയഗുണകാരീത്യര്ഥഃ||൨൨൪-൨൨൫||
Adhikarana 173 (226-228) · Śloka 228
നാഗരം കഫവാതഘ്നം വിപാകേ മധുരം കടു | വൃഷ്യോഷ്ണം രോചനം ഹൃദ്യം സസ്നേഹം ലഘു ദീപനമ് ||൨൨൬|| കഫാനിലഹരം സ്വര്യം വിബന്ധാനാഹശൂലനുത് | കടൂഷ്ണം രോചനം ഹൃദ്യം വൃഷ്യം ചൈവാര്ദ്രകം സ്മൃതമ് ||൨൨൭|| ലഘൂഷ്ണം പാചനം ഹിങ്ഗു ദീപനം കഫവാതജിത് | കടു സ്നിഗ്ധം സരം തീക്ഷ്ണം ശൂലാജീര്ണവിബന്ധനുത് ||൨൨൮||
नागरं कफवातघ्नं विपाके मधुरं कटु | वृष्योष्णं रोचनं हृद्यं सस्नेहं लघु दीपनम् ||२२६|| कफानिलहरं स्वर्यं विबन्धानाहशूलनुत् | कटूष्णं रोचनं हृद्यं वृष्यं चैवार्द्रकं स्मृतम् ||२२७|| लघूष्णं पाचनं हिङ्गु दीपनं कफवातजित् | कटु स्निग्धं सरं तीक्ष्णं शूलाजीर्णविबन्धनुत् ||२२८||
🔊 Audio coming soon
നാഗരമിത്യാദി| സസ്നേഹമീഷത്സ്നേഹമ്| ലഘു ആര്ദ്രകാദിതി ബോദ്ധവ്യമ്| വിബന്ധാനാഹശൂലനുദിതി വിബന്ധോ വാതാദ്യപ്രവൃത്തിഃ, ആനാഹ ഉദരാപൂരഃ||൨൨൬-൨൨൮||
Adhikarana 174 (229) · Śloka 230
തീക്ഷ്ണോഷ്ണം കടുകം പാകേ രുച്യം പിത്താഗ്നിവര്ധനമ് | കടു ശ്ലേഷ്മാനിലഹരം ഗന്ധാഢ്യം ജീരകദ്വയമ് ||൨൨൯|| കാരവീ കരവീ തദ്വദ്വിജ്ഞേയാ സോപകുഞ്ചികാ |൨൩൦|
तीक्ष्णोष्णं कटुकं पाके रुच्यं पित्ताग्निवर्धनम् | कटु श्लेष्मानिलहरं गन्धाढ्यं जीरकद्वयम् ||२२९|| कारवी करवी तद्वद्विज्ञेया सोपकुञ्चिका |२३०|
🔊 Audio coming soon
തീക്ഷ്ണേത്യാദി| ജീരകദ്വയം ശുക്ലപീതഭേദേന| കാരവീ കൃഷ്ണജീരക ഉത്തരാപഥേ പ്രസിദ്ധഃ; കരവീ യവാനീത്യേകേ, അജമോദേത്യപരേ, അന്യേ രാജികാമാഹുഃ| ഉപകുഞ്ചികാ സ്ഥൂലജീരക ഈഷത്കൃഷ്ണോ ‘ബൃഹജ്ജീരക’ ഇതി ലോകേ||൨൨൯||-
Adhikarana 175 (230-231) · Śloka 232
ഭക്ഷ്യവ്യഞ്ജനഭോജ്യേഷു വിവിധേഷ്വവചാരിതാ ||൨൩൦|| ആര്ദ്രാ കുസ്തുമ്ബരീ കുര്യാത് സ്വാദുസൌഗന്ധ്യഹൃദ്യതാമ് | സാ ശുഷ്കാ മധുരാ പാകേ സ്നിഗ്ധാ തൃഡ്ദാഹനാശനീ ||൨൩൧|| ദോഷഘ്നീ കടുകാ കിഞ്ചിത് തിക്താ സ്രോതോവിശോധനീ |൨൩൨|
भक्ष्यव्यञ्जनभोज्येषु विविधेष्ववचारिता ||२३०|| आर्द्रा कुस्तुम्बरी कुर्यात् स्वादुसौगन्ध्यहृद्यताम् | सा शुष्का मधुरा पाके स्निग्धा तृड्दाहनाशनी ||२३१|| दोषघ्नी कटुका किञ्चित् तिक्ता स्रोतोविशोधनी |२३२|
🔊 Audio coming soon
ഭക്ഷ്യാണി വടകാദീനി, വ്യഞ്ജനാനി ശാകാദീനി സംസ്കൃതാനി, ഭോജ്യാനി അന്നയവാഗ്വാദീനി, അവചാരിതാ പ്രക്ഷിപ്താ| ആര്ദ്രാ കുസ്തുമ്ബരീതി പുഷ്പഫലോപേതോ ഹരിതധാന്യവിടപ ആര്ദ്രാ കുസ്തുമ്ബരീത്യുച്യതേ, അല്ലേതി ലോകേ||൨൩൦-൨൩൧||-
Adhikarana 176 (232-237) · Śloka 237
ജമ്ബീരഃ പാചനസ്തീക്ഷ്ണഃ കൃമിവാതകഫാപഹഃ ||൨൩൨|| സുരാഭിര്ദീപനോ രുച്യോ മുഖവൈശദ്യകാരകഃ | കഫാനിലവിഷശ്വാസകാസദൌര്ഗന്ധ്യനാശനഃ ||൨൩൩|| പിത്തകൃത് പാര്ശ്വശൂലഘ്നഃ സുരസഃ സമുദാഹൃതഃ | തദ്വത്തു സുമുഖോ ജ്ഞേയോ വിശേഷാദ്ഗരനാശനഃ ||൨൩൪|| കഫഘ്നാ ലഘവോ രൂക്ഷാസ്തീക്ഷ്ണോഷ്ണാഃ പിത്തവര്ധനാഃ | കടുപാകരസാശ്ചൈവ സുരസാര്ജകഭൂസ്തൃണാഃ ||൨൩൫|| മധുരഃ കഫവാതഘ്നഃ പാചനഃ കണ്ഠശോധനഃ | വിശേഷതഃ പിത്തഹരഃ സതിക്തഃ കാസമര്ദകഃ ||൨൩൬|| കടുഃ സക്ഷാരമധുരഃ ശിഗ്രുസ്തിക്തോऽഥ പിച്ഛിലഃ | മധുശിഗ്രുഃ സരസ്തിക്തഃ ശോഫഘ്നോ ദീപനഃ കടുഃ ||൨൩൭||
जम्बीरः पाचनस्तीक्ष्णः कृमिवातकफापहः ||२३२|| सुराभिर्दीपनो रुच्यो मुखवैशद्यकारकः | कफानिलविषश्वासकासदौर्गन्ध्यनाशनः ||२३३|| पित्तकृत् पार्श्वशूलघ्नः सुरसः समुदाहृतः | तद्वत्तु सुमुखो ज्ञेयो विशेषाद्गरनाशनः ||२३४|| कफघ्ना लघवो रूक्षास्तीक्ष्णोष्णाः पित्तवर्धनाः | कटुपाकरसाश्चैव सुरसार्जकभूस्तृणाः ||२३५|| मधुरः कफवातघ्नः पाचनः कण्ठशोधनः | विशेषतः पित्तहरः सतिक्तः कासमर्दकः ||२३६|| कटुः सक्षारमधुरः शिग्रुस्तिक्तोऽथ पिच्छिलः | मधुशिग्रुः सरस्तिक्तः शोफघ्नो दीपनः कटुः ||२३७||
🔊 Audio coming soon
ജമ്ബീര ഇത്യാദി| സുരസേ ദ്വേ ശ്വേതകൃഷ്ണകുസുമേ| പ്രഥമാ ശ്വേതാ, ഇയം തു കൃഷ്ണേതി ന പൌനരുക്ത്യപ്രസങ്ഗഃ||൨൩൨-൨൩൭||
Adhikarana 177 (238-239) · Śloka 239
വിദാഹി ബദ്ധവിണ്മൂത്രം രൂക്ഷം തീക്ഷ്ണോഷ്ണമേവ ച | ത്രിദോഷം സാര്ഷപം ശാകം ഗാണ്ഡീരം വേഗനാമ ച ||൨൩൮|| ചിത്രകസ്തിലപര്ണീ ച കഫശോഫഹരേ ലഘൂ | വര്ഷാഭൂഃ കഫവാതഘ്നീ ഹിതാ ശോഫോദരാര്ശസാമ് ||൨൩൯||
विदाहि बद्धविण्मूत्रं रूक्षं तीक्ष्णोष्णमेव च | त्रिदोषं सार्षपं शाकं गाण्डीरं वेगनाम च ||२३८|| चित्रकस्तिलपर्णी च कफशोफहरे लघू | वर्षाभूः कफवातघ्नी हिता शोफोदरार्शसाम् ||२३९||
🔊 Audio coming soon
വിദാഹീത്യാദി| ത്രിദോഷം സാര്ഷപമിതി ‘കഫഘ്നം സാര്ഷപം ശാകമാസുരം ശാകമേവ ച’ ഇതി ക്വചിത്| തത്ര ആസുരീ രാജികാ||൨൩൮-൨൩൯||
Adhikarana 178 (240-242) · Śloka 242
കടുതിക്തരസാ ഹൃദ്യാ രോചനീ വഹ്നിദീപനീ | സര്വദോഷഹരാ ലഘ്വീ കണ്ഠ്യാ മൂലകപോതികാ ||൨൪൦|| മഹത്തദ്ഗുരു വിഷ്ടമ്ഭി തീക്ഷ്ണമാമം ത്രിദോഷകൃത് | തദേവ സ്നേഹസിദ്ധം തു പിത്തനുത് കഫവാതജിത് ||൨൪൧|| ത്രിദോഷശമനം ശുഷ്കം വിഷദോഷഹരം ലഘു | വിഷ്ടമ്ഭി വാതലം ശാകം ശുഷ്കമന്യത്ര മൂലകാത് ||൨൪൨||
कटुतिक्तरसा हृद्या रोचनी वह्निदीपनी | सर्वदोषहरा लघ्वी कण्ठ्या मूलकपोतिका ||२४०|| महत्तद्गुरु विष्टम्भि तीक्ष्णमामं त्रिदोषकृत् | तदेव स्नेहसिद्धं तु पित्तनुत् कफवातजित् ||२४१|| त्रिदोषशमनं शुष्कं विषदोषहरं लघु | विष्टम्भि वातलं शाकं शुष्कमन्यत्र मूलकात् ||२४२||
🔊 Audio coming soon
കണ്ഠായ ഹിതാ കണ്ഠ്യാ| മൂലകപോതികാ ബാലമൂലകമ്| ആമമ് അനഗ്നിപക്വം, സ്നേഹസിദ്ധം ഘൃതതൈലാദിപക്വം, മൂലകസ്യ ബാലമഹദാമസ്നേഹസിദ്ധശുഷ്കഭേദേനാത്ര ഗുണോക്തിഃ| വിഷ്ടമ്ഭീത്യാദി അമും കേചിദനാര്ഷമാചക്ഷതേ, അന്യേ തു മന്യന്തേ||൨൪൦-൨൪൨||
Adhikarana 179 (243) · Śloka 243
പുഷ്പം ച പത്രം ച ഫലം തഥൈവ യഥോത്തരം തേ ഗുരവഃ പ്രദിഷ്ടാഃ | തേഷാം തു പുഷ്പം കഫപിത്തഹന്തൃ ഫലം നിഹന്യാത് കഫമാരുതൌ തു ||൨൪൩||
पुष्पं च पत्रं च फलं तथैव यथोत्तरं ते गुरवः प्रदिष्टाः | तेषां तु पुष्पं कफपित्तहन्तृ फलं निहन्यात् कफमारुतौ तु ||२४३||
🔊 Audio coming soon
പുഷ്പമിത്യാദി| മൂലകവിഷയോऽയം, യദ്വന്മൂലകകന്ദേഷു ബാലമധ്യവൃദ്ധസ്നിഗ്ധസിദ്ധശുഷ്കേഷു ഫലനിര്ദേശസ്തദ്വത് പുഷ്പപത്രഫലേഷ്വപി വാച്യഃ||൨൪൩||
Adhikarana 180 (244-248) · Śloka 248
സ്നിഗ്ധോഷ്ണതീക്ഷ്ണഃ കടുപിച്ഛിലശ്ച ഗുരുഃ സരഃ സ്വാദുരസശ്ച ബല്യഃ | വൃഷ്യശ്ച മേധാസ്വരവര്ണചക്ഷുര്ഭഗ്നാസ്ഥിസന്ധാനകരോ രസോനഃ ||൨൪൪|| ഹൃദ്രോഗജീര്ണജ്വരകുക്ഷിശൂലവിബന്ധഗുല്മാരുചികാസശോഫാന് | ദുര്നാമകുഷ്ഠാനലസാദജന്തുസമീരണശ്വാസകഫാംശ്ച ഹന്തി ||൨൪൫|| നാത്യുഷ്ണവീര്യോऽനിലഹാ കടുശ്ച തീക്ഷ്ണോ ഗുരുര്നാതികഫാവഹശ്ച | ബലാവഹഃ പിത്തകരോऽഥ കിഞ്ചിത് പലാണ്ഡുരഗ്നിം ച വിവര്ധയേത്തു ||൨൪൬|| സ്നിഗ്ധോ രുചിഷ്യഃ സ്ഥിരധാതുകാരീ ബല്യോऽഥ മേധാകഫപുഷ്ടിദശ്ച | സ്വാദുര്ഗുരുഃ ശോണിതപിത്തശസ്തഃ സപിച്ഛിലഃ ക്ഷീരപലാണ്ഡുരുക്തഃ ||൨൪൭|| കലായശാകം പിത്തഘ്നം കഫഘ്നം വാതലം ഗുരു | കഷായാനുരസം ചൈവ വിപാകേ മധുരം ച തത് ||൨൪൮||
स्निग्धोष्णतीक्ष्णः कटुपिच्छिलश्च गुरुः सरः स्वादुरसश्च बल्यः | वृष्यश्च मेधास्वरवर्णचक्षुर्भग्नास्थिसन्धानकरो रसोनः ||२४४|| हृद्रोगजीर्णज्वरकुक्षिशूलविबन्धगुल्मारुचिकासशोफान् | दुर्नामकुष्ठानलसादजन्तुसमीरणश्वासकफांश्च हन्ति ||२४५|| नात्युष्णवीर्योऽनिलहा कटुश्च तीक्ष्णो गुरुर्नातिकफावहश्च | बलावहः पित्तकरोऽथ किञ्चित् पलाण्डुरग्निं च विवर्धयेत्तु ||२४६|| स्निग्धो रुचिष्यः स्थिरधातुकारी बल्योऽथ मेधाकफपुष्टिदश्च | स्वादुर्गुरुः शोणितपित्तशस्तः सपिच्छिलः क्षीरपलाण्डुरुक्तः ||२४७|| कलायशाकं पित्तघ्नं कफघ्नं वातलं गुरु | कषायानुरसं चैव विपाके मधुरं च तत् ||२४८||
🔊 Audio coming soon
രസോനഭേദാനാഹ- സ്നിഗ്ധേത്യാദി| രസോനഃ പഞ്ചരസഃ സ്വല്പകന്ദോ ലശുന ഇത്യര്ഥഃ| അനലസാദോऽഗ്നിമാന്ദ്യമ്| ജന്തവഃ കൃമയഃ| നാത്യുഷ്ണേത്യാദി| പലാണ്ഡുഃ സ്ഥൂലനാലാഗ്രപത്രോ ഗുന്ദ്രാലികാഭേദഃ, സ ഏവ സക്ഷീരോ മധുരരസഃ ക്ഷീരപലാണ്ഡുരിത്യുച്യതേ||൨൪൪-൨൪൮||
Adhikarana 181 (249) · Śloka 249
ചുച്ചൂയൂഥികാതരുണീജീവന്തീബിമ്ബീതികാനദീ(ന്ദീ)ഭല്ലാതകച്ഛഗലാന്ത്രീ- വൃക്ഷാദനീഫഞ്ജീശാല്മലീശേലുവനസ്പതിപ്രസവശണകര്ബുദാരകോവിദാരപ്രഭൃതീനി ||൨൪൯||
चुच्चूयूथिकातरुणीजीवन्तीबिम्बीतिकानदी(न्दी)भल्लातकच्छगलान्त्री- वृक्षादनीफञ्जीशाल्मलीशेलुवनस्पतिप्रसवशणकर्बुदारकोविदारप्रभृतीनि ||२४९||
🔊 Audio coming soon
കഷായമധുരശാകമാഹ- ചുച്ച്വിത്യാദി| ചുച്ചൂര്നാഡികാകാരപത്രഃ, ‘ചുചു’ ഇതി ലോകേ; യൂഥികാ വൃക്ഷവിശേഷഃ, സാ ത്രിധാ ഈഷച്ഛ്വേതപുഷ്പാ, അതിശ്വേതപുഷ്പാ, പീതപുഷ്പാ ച; തരുണീ സ്വനാമപ്രസിദ്ധാ, അന്യേ ‘വരുണ’ ഇതി പഠന്തി, വരുണകസ്തിക്തശാകോ ജലകൂലജഃ; ജീവന്തീ ജീവാ ‘തണ്ഡുലീയകസദൃശീ’ ഇത്യന്യേ, ‘ഡോഡികാ’ ഇത്യപരേ; ബിമ്ബീതികാ കുന്ദുരികാ തസ്യാഃ പത്രാണ്യത്ര ഗൃഹ്യന്തേ; നദീഭല്ലാതകഃ ലീ(ലോ)ജനകഃ, അന്യേ ‘അനന്താഭല്ലാതക’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര അനന്താ ലാങ്ഗലികാ ‘കലിഹാരീ’ ഇതി ലോകേ, ഭല്ലാതകവൃക്ഷസ്യ ഫലാന്യാമാനി പല്ലവാശ്ച ശാകത്വേനാഭിപ്രേതാഃ; ഛഗലാന്ത്രീ വൃദ്ധദാരകഃ, തസ്യ പത്രാണി, ബുഹ്നേത്യപരേ; വൃക്ഷാദനീ ബന്ദാകഃ, വൃക്ഷകലിമ്ബുകേത്യന്യേ; ഫഞ്ജീശാകോ ‘വാഡ’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ, ഭാര്ഗീമേകേ മന്യന്തേ; ശാല്മലീ പ്രസിദ്ധഃ; ശേലുഃ ശ്ലേഷ്മാതകഃ ‘ലിസാഡ’ ഇതി ലോകേ; വനസ്പതിപ്രസവാഃ വനസ്പതിരുദുമ്ബരാദിഃ; തസ്യ പ്രസവാഃ പല്ലവാഃ; ശണഃ പ്രസിദ്ധഃ; കര്ബുദാരഃ ശ്ലേഷ്മാതകഭേദഃ; കോവിദാരഃ കാഞ്ചനാരഃ| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദേവഞ്ജാതീയാന്യന്യാന്യപി ശാകാനി||൨൪൯||
Adhikarana 182 (250) · Śloka 250
കഷായസ്വാദുതിക്താനി രക്തപിത്തഹരാണി ച | കഫഘ്നാന്യനിലം കുര്യുഃ സങ്ഗ്രാഹീണി ലഘൂനി ച ||൨൫൦||
कषायस्वादुतिक्तानि रक्तपित्तहराणि च | कफघ्नान्यनिलं कुर्युः सङ्ग्राहीणि लघूनि च ||२५०||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- കഷായേത്യാദി||൨൫൦||
Adhikarana 183 (251-253) · Śloka 253
ലഘുഃ പാകേ ച ജന്തുഘ്നഃ പിച്ഛിലോ വ്രണിനാം ഹിതഃ | കഷായമധുരോ ഗ്രാഹീ ചുച്ചൂസ്തേഷാം ത്രിദോഷഹാ ||൨൫൧|| ചക്ഷുഷ്യാ സര്വദോഷഘ്നീ ജീവന്തീ സമുദാഹൃതാ | വൃക്ഷാദനീ വാതഹരാ, ഫഞ്ജീ ത്വല്പബലാ മതാ ||൨൫൨|| ക്ഷീരവൃക്ഷോത്പലാദീനാം കഷായാഃ പല്ലവാഃ സ്മൃതാഃ | ശീതാഃ സങ്ഗ്രാഹിണഃ ശസ്താ രക്തപിത്താതിസാരിണാമ് ||൨൫൩||
लघुः पाके च जन्तुघ्नः पिच्छिलो व्रणिनां हितः | कषायमधुरो ग्राही चुच्चूस्तेषां त्रिदोषहा ||२५१|| चक्षुष्या सर्वदोषघ्नी जीवन्ती समुदाहृता | वृक्षादनी वातहरा, फञ्जी त्वल्पबला मता ||२५२|| क्षीरवृक्षोत्पलादीनां कषायाः पल्लवाः स्मृताः | शीताः सङ्ग्राहिणः शस्ता रक्तपित्तातिसारिणाम् ||२५३||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം കേഷാഞ്ചിദ്ഗുണവിശേഷമാഹ- ലഘുരിത്യാദി| ക്ഷീരവൃക്ഷാ അശ്വത്ഥാദയഃ ; ഉത്പലാനി നീലോത്പലപ്രഭൃതീനി, തേഷാം പല്ലവാഃ||൨൫൧-൨൫൩||
Adhikarana 184 (254) · Śloka 255
പുനര്നവാവരുണതര്കാര്യുരുബൂകവത്സാദനീബില്വശാകപ്രഭൃതീനി ||൨൫൪|| ഉഷ്ണാനി സ്വാദുതിക്താനി വാതപ്രശമനാനി ച |൨൫൫|
पुनर्नवावरुणतर्कार्युरुबूकवत्सादनीबिल्वशाकप्रभृतीनि ||२५४|| उष्णानि स्वादुतिक्तानि वातप्रशमनानि च |२५५|
🔊 Audio coming soon
പുനര്നവേത്യാദി| പുനര്നവാ ശ്വേതപുനര്നവാ; വരുണോ വൃക്ഷവിശേഷഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ; തര്കാരീ അരണികാ; ഉരുബൂകഃ ശുക്ലൈരണ്ഡഃ; വത്സാദനീ വത്സപുത്രകഃ ‘വത്സവതിയാ’ ഇതി ലോകേ, ഗുഡൂചീത്യപരേ; ബില്വശാകം ബില്വജം; പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദന്യാന്യപി| തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- ഉഷ്ണാനീത്യാദി||൨൫൪||-
Adhikarana 185 (255) · Śloka 255
തേഷു പൌനര്നവം ശാകം വിശേഷാച്ഛോഫനാശനമ് ||൨൫൫||
तेषु पौनर्नवं शाकं विशेषाच्छोफनाशनम् ||२५५||
🔊 Audio coming soon
വിശേഷഗുണമാഹ- തേഷ്വിത്യാദി||൨൫൫||
Adhikarana 186 (256) · Śloka 256
തണ്ഡുലീയകോപോദകാऽശ്വബലാചില്ലീപാലങ്ക്യാവാസ്തൂകപ്രഭൃതീനി ||൨൫൬||
तण्डुलीयकोपोदकाऽश्वबलाचिल्लीपालङ्क्यावास्तूकप्रभृतीनि ||२५६||
🔊 Audio coming soon
തണ്ഡുലീയകഃ ‘ചുലാഇ’ ഇതി ലോകേ; ഉപോദികാ പോഇ; അശ്വബലാ തുരുഷ്കദേശേ ബൃഹത്പത്രാ മേഥികാഭേദ ഏവ ‘ഹിസ്ഫിത്ഥ’ ഇതി ലോകേ, തന്ത്രാന്തരേ മേഥികാഹിസ്ഫിത്ഥയോഃ പൃഥഗ്ഗുണനിര്ദേശഃ കൃതഃ- “വാതപിത്തഹരാ തിക്താ ലഘ്വീ ശ്ലേഷ്മാവിരോധിനീ| മേഥികാ തത്സമം കിഞ്ചിദ്ധിസ്ഫിത്ഥം പുഷ്ടിദം ഗുരു”- ഇതി| ചില്ലീ ക്ഷേത്രവാസ്തുകഃ, ‘ഗൌഡവാസ്തുക’ ഇത്യന്യേ, യവശാകമാഹുരേകേ, അന്യേ തു യവശാകാന്തരമാഹുഃ; പാലങ്ക്യാ ‘പാലക് ’ ഇതി ലോകേ; വാസ്തൂകഷ്ടങ്കവാസ്തൂകഃ ‘ടങ്കചുച്ചൂ’ ഇതി ലോകേ; പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദപരാണ്യപി||൨൫൬||
Adhikarana 187 (257) · Śloka 257
സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷാണി സക്ഷാരമധുരാണി ച | മന്ദവാതകഫാന്യാഹൂ രക്തപിത്തഹരാണി ച ||൨൫൭||
सृष्टमूत्रपुरीषाणि सक्षारमधुराणि च | मन्दवातकफान्याहू रक्तपित्तहराणि च ||२५७||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- സൃഷ്ടമൂത്രേത്യാദി||൨൫൭||
Adhikarana 188 (258-261) · Śloka 261
മധുരോ രസപാകാഭ്യാം രക്തപിത്തമദാപഹഃ | തേഷാം ശീതതമോ രൂക്ഷസ്തണ്ഡുലീയോ വിഷാപഹഃ ||൨൫൮|| സ്വാദുപാകരസാ വൃഷ്യാ വാതപിത്തമദാപഹാ | ഉപോദകാ സരാ സ്നിഗ്ധാ ബല്യാ ശ്ലേഷ്മകരീ ഹിമാ ||൨൫൯|| കടുര്വിപാകേ കൃമിഹാ മേധാഗ്നിബലവര്ധനഃ | സക്ഷാരഃ സര്വദോഷഘ്നോ വാസ്തൂകോ രോചനഃ സരഃ ||൨൬൦|| ചില്ലീ വാസ്തൂകവജ്ജ്ഞേയാ പാലങ്ക്യാ തണ്ഡുലീയവത് | വാതകൃദ്ബദ്ധവിണ്മൂത്രാ രൂക്ഷാ പിത്തകഫേ ഹിതാ | ശാകമാശ്വബലം രൂക്ഷം ബദ്ധവിണ്മൂത്രമാരുതമ് ||൨൬൧||
मधुरो रसपाकाभ्यां रक्तपित्तमदापहः | तेषां शीततमो रूक्षस्तण्डुलीयो विषापहः ||२५८|| स्वादुपाकरसा वृष्या वातपित्तमदापहा | उपोदका सरा स्निग्धा बल्या श्लेष्मकरी हिमा ||२५९|| कटुर्विपाके कृमिहा मेधाग्निबलवर्धनः | सक्षारः सर्वदोषघ्नो वास्तूको रोचनः सरः ||२६०|| चिल्ली वास्तूकवज्ज्ञेया पालङ्क्या तण्डुलीयवत् | वातकृद्बद्धविण्मूत्रा रूक्षा पित्तकफे हिता | शाकमाश्वबलं रूक्षं बद्धविण्मूत्रमारुतम् ||२६१||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം വിശേഷഗുണമാഹ- മധുര ഇത്യാദി| മദാപഹ ഇതി മദോ വിഷമദ്യശോണിതോത്ഥോ വികാരഃ||൨൫൮-൨൬൧||
Adhikarana 189 (262) · Śloka 262
മണ്ഡൂകപര്ണീസപ്തലാസുനിഷണ്ണകസുവര്ചലാപിപ്പലീഗുഡൂചീഗോജിഹ്വാ- കാകമാചീപ്രപുന്നാഡാവല്ഗുജസതീനബൃഹതീകണ്ടകാരികാഫല- പടോലവാര്താകകാരവേല്ലകകടുകികാകേബു(മ്ബു)കോരുബൂകപര്പടകകിരാതതിക്ത- കര്കോടകാരിഷ്ടകോശാതകീവേത്രകരീരാടരൂഷകാര്കപുഷ്പീപ്രഭൃതീനി ||൨൬൨||
मण्डूकपर्णीसप्तलासुनिषण्णकसुवर्चलापिप्पलीगुडूचीगोजिह्वा- काकमाचीप्रपुन्नाडावल्गुजसतीनबृहतीकण्टकारिकाफल- पटोलवार्ताककारवेल्लककटुकिकाकेबु(म्बु)कोरुबूकपर्पटककिराततिक्त- कर्कोटकारिष्टकोशातकीवेत्रकरीराटरूषकार्कपुष्पीप्रभृतीनि ||२६२||
🔊 Audio coming soon
തിക്തപ്രായാണ്യാഹ- മണ്ഡൂകപര്ണീത്യാദി| മണ്ഡൂകപര്ണീ ബ്രാഹ്മീ; സപ്തലാ സേഹുണ്ഡഃ, ജേജ്ഝടസ്തു സപ്തലാം യവതിക്താഭേദമാഹ; സുനിഷണ്ണകഃ ‘സിരിബാലികാ’ ഇതി ലോകേ, ശ്രീബ്രഹ്മദേവസ്തു ചതുര്ദലമാഹ, തല്ലക്ഷണം കഥ്യതേ- “ചാങ്ഗേരീസദൃശൈഃ പത്രൈഃ സുനിഷണ്ണശ്ചതുര്ദലഃ| ശാകോ ജലാന്വിതേ ദേശേ ചതുഷ്പത്രീതി കഥ്യതേ”- ഇതി; സുവര്ചലാ സൂര്യാവര്തഃ, കേചിന്മാരിഷസദൃശദണ്ഡമാര്തഗലസദൃശപത്രം ലപ്പസമാഹുഃ; പിപ്പലീഗുഡൂച്യൌ പ്രസിദ്ധേ, പൂര്വം പിപ്പലീഫലമുക്തമ്, അത്ര തു പത്രം; ഗോജിഹ്വാ ദാര്വിപത്രികാ കര്കശാ ദീര്ഘപത്രാ ‘ഗോജീഭീ’ ഇതി ലോകേ; കാകമാചീപ്രപുന്നാഡൌ പ്രസിദ്ധൌ; അവല്ഗുജഃ ‘ബാകുചീ’ ഇതി ലോകേ; സതീനോ വര്തുലകലായഃ; ബൃഹതീഫലം സാമാന്യാദ്ബൃഹതീദ്വയസ്യ ഫലമ്, അന്യേ തു കണ്ടകാരികാമപി പഠന്തി; പടോലസ്യ ഫലം പത്രം ച; വാര്താകോ വൃന്താകോ വര്തുലഫലഃ ‘ബംഇഗണ’ ഇതി ലോകേ; കാരവേല്ലകഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ; കടുകികാ അരണ്യകാസമര്ദികാ, അന്യേ തിക്താരികാമാഹുഃ, അപരേ തു കടുതിക്തപുഷ്പാമര്കഫലാകാരഫലാം പ്രസിദ്ധാമാഹുഃ; കേബു(മ്ബു)കോ ഗ്രാമ്യോ വന്യശ്ച സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ; ഉരുബൂകോ രക്തൈരണ്ഡഃ, അന്യേ തൂരുബൂകസ്യ പത്രമത്ര ഗൃഹ്യതേ; പര്പടകഃ പ്രസിദ്ധഃ; കിരാതതിക്തകോ ഭൂനിമ്ബഃ; കര്കോടകഃ പ്രസിദ്ധഃ; അരിഷ്ടോ നിമ്ബഃ; കോശാതകീ ഘോഷകഃ ‘തോരയി’ ഇതി ലോകേ; വേത്രകരീരം വേത്രാഗ്രം; ആടരൂഷകോ വാസകഃ; അര്കപുഷ്പീ അര്കപത്രസദൃശീ ലതാ, അന്യേ അര്കപര്ണമാഹുഃ| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദന്യതിക്തശാകാനി ജ്ഞേയാനി||൨൬൨||
Adhikarana 190 (263) · Śloka 263
രക്തപിത്തഹരാണ്യാഹുര്ഹൃദ്യാനി സുലഘൂനി ച | കുഷ്ഠമേഹജ്വരശ്വാസകാസാരുചിഹരാണി ച ||൨൬൩||
रक्तपित्तहराण्याहुर्हृद्यानि सुलघूनि च | कुष्ठमेहज्वरश्वासकासारुचिहराणि च ||२६३||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- രക്തപിത്തേത്യാദി||൨൬൩||
Adhikarana 191 (264-271) · Śloka 271
കഷായാ തു ഹിതാ പിത്തേ സ്വാദുപാകരസാ ഹിമാ | ലഘ്വീ മണ്ഡൂകപര്ണീ തു തദ്വദ്ഗോജിഹ്വികാ മതാ ||൨൬൪|| അവിദാഹീ ത്രിദോഷഘ്നഃ സങ്ഗ്രാഹീ സുനിഷണ്ണകഃ | അവല്ഗുജഃ കടുഃ പാകേ തിക്തഃ പിത്തകഫാപഹഃ ||൨൬൫|| ഈഷത്തിക്തം ത്രിദോഷഘ്നം ശാകം കടു സതീനജമ് | നാത്യുഷ്ണശീതം കുഷ്ഠഘ്നം കാകമാച്യാസ്തു തദ്വിധമ് ||൨൬൬|| കണ്ഡൂകുഷ്ഠകൃമിഘ്നാനി കഫവാതഹരാണി ച | ഫലാനി ബൃഹതീനാം തു കടുതിക്തലഘൂനി ച ||൨൬൭|| കഫപിത്തഹരം വ്രണ്യമുഷ്ണം തിക്തമവാതലമ് | പടോലം കടുകം പാകേ വൃഷ്യം രോചനദീപനമ് ||൨൬൮|| കഫവാതഹരം തിക്തം രോചനം കടുകം ലഘു | വാര്താകം ദീപനം പ്രോക്തം ജീര്ണം സക്ഷാരപിത്തലമ് | തദ്വത് കര്കോടകം വിദ്യാത് കാരവേല്ലകമേവ ച ||൨൬൯|| ആടരൂഷകവേത്രാഗ്രഗുഡൂചീനിമ്ബപര്പടാഃ | കിരാതതിക്തസഹിതാസ്തിക്താഃ പിത്തകഫാപഹാഃ ||൨൭൦|| കഫാപഹം ശാകമുക്തം വരുണപ്രപുനാഡ(ട)യോഃ | രൂക്ഷം ലഘു ച ശീതം ച വാതപിത്തപ്രകോപണമ് ||൨൭൧||
कषाया तु हिता पित्ते स्वादुपाकरसा हिमा | लघ्वी मण्डूकपर्णी तु तद्वद्गोजिह्विका मता ||२६४|| अविदाही त्रिदोषघ्नः सङ्ग्राही सुनिषण्णकः | अवल्गुजः कटुः पाके तिक्तः पित्तकफापहः ||२६५|| ईषत्तिक्तं त्रिदोषघ्नं शाकं कटु सतीनजम् | नात्युष्णशीतं कुष्ठघ्नं काकमाच्यास्तु तद्विधम् ||२६६|| कण्डूकुष्ठकृमिघ्नानि कफवातहराणि च | फलानि बृहतीनां तु कटुतिक्तलघूनि च ||२६७|| कफपित्तहरं व्रण्यमुष्णं तिक्तमवातलम् | पटोलं कटुकं पाके वृष्यं रोचनदीपनम् ||२६८|| कफवातहरं तिक्तं रोचनं कटुकं लघु | वार्ताकं दीपनं प्रोक्तं जीर्णं सक्षारपित्तलम् | तद्वत् कर्कोटकं विद्यात् कारवेल्लकमेव च ||२६९|| आटरूषकवेत्राग्रगुडूचीनिम्बपर्पटाः | किराततिक्तसहितास्तिक्ताः पित्तकफापहाः ||२७०|| कफापहं शाकमुक्तं वरुणप्रपुनाड(ट)योः | रूक्षं लघु च शीतं च वातपित्तप्रकोपणम् ||२७१||
🔊 Audio coming soon
വിശേഷഗുണമാഹ- കഷായേത്യാദി| തദ്വിധമിതി ത്രിദോഷഘ്നമ്| ജീര്ണം പക്വമ്| ഗുഡൂചീഹ കഫപിത്തഹരാ, ചരകേ ച ‘വായും വത്സാദനീ ഹന്യാത്’ (ച. സൂ. അ. ൨൭) ഇതി സ്നിഗ്ധോഷ്ണവീര്യത്വാത്, തസ്മാത്ത്രിദോഷഘ്നീ| പൂര്വവര്ഗപഠിതോऽപി വരുണഃ പ്രപുന്നാഡസാമാന്യഗുണത്വാദത്ര പഠിതഃ| ശീതം ചേതി ചകാരാന്നാത്യുഷ്ണശീതം, തേന സംയുക്തവാതപിത്തകര്തൃത്വം; യദി വാ ശീതമപി പിത്തകൃത് പ്രഭാവാത്||൨൬൪-൨൭൧||
Adhikarana 192 (272-273) · Śloka 273
ദീപനം കാലശാകം തു ഗരദോഷഹരം കടു | കൌസുമ്ഭം മധുരം രൂക്ഷമുഷ്ണം ശ്ലേഷ്മഹരം ലഘു ||൨൭൨|| വാതലം നാലികാശാകം പിത്തഘ്നം മധുരം ച തത് | ഗ്രഹണ്യര്ശോവികാരഘ്നീ സാമ്ലാ വാതകഫേ ഹിതാ | ഉഷ്ണാ കഷായമധുരാ ചാങ്ഗേരീ ചാഗ്നിദീപനീ ||൨൭൩||
दीपनं कालशाकं तु गरदोषहरं कटु | कौसुम्भं मधुरं रूक्षमुष्णं श्लेष्महरं लघु ||२७२|| वातलं नालिकाशाकं पित्तघ्नं मधुरं च तत् | ग्रहण्यर्शोविकारघ्नी साम्ला वातकफे हिता | उष्णा कषायमधुरा चाङ्गेरी चाग्निदीपनी ||२७३||
🔊 Audio coming soon
പ്രഭൃതിശബ്ദഗൃഹീതാന്യാഹ- ദീപനമിത്യാദി| കാലശാകം കാലിയാശാകം ശ്രാദ്ധാര്ഹമ്| കൌസുമ്ഭം പ്രസിദ്ധമ്| നാഡികാ ‘നാലീ’ ഇതി ലോകേ| ചാങ്ഗേരീ ‘അമ്ലചാങ്ഗേരീ’ ഇതി ലോകേ||൨൭൨-൨൭൩||
Adhikarana 193 (274) · Śloka 274
ലോണികാജാതുകത്രിപര്ണികാപത്തൂരജീവകസുവര്ചലാഡുഡുരകകുതുമ്ബകകുഠിഞ്ജരകുന്തലികാകുരണ്ടികാപ്രഭൃതയഃ ||൨൭൪||
लोणिकाजातुकत्रिपर्णिकापत्तूरजीवकसुवर्चलाडुडुरककुतुम्बककुठिञ्जरकुन्तलिकाकुरण्टिकाप्रभृतयः ||२७४||
🔊 Audio coming soon
ലോണികേത്യാദി| ലോണികാ ലോണിയാ; ജാതുകം ശുക്ലശാലപര്ണീ; ത്രിപര്ണികാ ദുഗ്ധികാ, വനകാര്പാസീത്യപരേ; പത്തൂരഃ ശിരബാലികാഭേദോ മഹാപത്രഃ; ജീവകോ ജീവനാമാ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ; സുവര്ചലാ സൂര്യാവര്തഭേദഃ, ഡുഡുരകഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ; കുതുമ്ബകോ ദ്രോണപുഷ്പഃ; കുഠിഞ്ജരഃ കുരഹഞ്ജനകഃ ‘കോല്ഹസുആ’ ഇതി ലോകേ; കുനാഡികേതി ക്വചിത്, തത്ര കുനാഡികാ ഗോനാഡീകഃ; കുന്തലികാ ചുച്ചൂസദൃശാ ദീര്ഘപത്രാ; കുരുണ്ടികാ അമ്ലാനസദൃശപത്രകുസുമാ ഹരിതപുഷ്പാ, അന്യേ ‘കുനാലികാകുരണ്ടികേ ഉത്തരാപഥജേ’ ഇത്യാഹുഃ, കേചിത്ത്രിപര്ണ്യാദീനാം ശ്ലോകേന നിര്ദേശം കുര്വന്തി||൨൭൪||
Adhikarana 194 (275) · Śloka 275
സ്വാദുപാകരസാഃ ശീതാഃ കഫഘ്നാ നാതിപിത്തലാഃ | ലവണാനുരസാ രൂക്ഷാഃ സക്ഷാരാ വാതലാഃ സരാഃ ||൨൭൫||
स्वादुपाकरसाः शीताः कफघ्ना नातिपित्तलाः | लवणानुरसा रूक्षाः सक्षारा वातलाः सराः ||२७५||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാമാന്യം ഗുണമാഹ- സ്വാദുപാകേത്യാദി||൨൭൫||
Adhikarana 195 (276) · Śloka 276
സ്വാദുതിക്താ കുന്തലികാ കഷായാ സകുരണ്ടികാ |൨൭൬|
स्वादुतिक्ता कुन्तलिका कषाया सकुरण्टिका |२७६|
🔊 Audio coming soon
വിശേഷഗുണമാഹ- സ്വാദ്വിത്യാദി|൨൭൬|
Adhikarana 196 (276) · Śloka 276
സങ്ഗ്രാഹി ശീതലം ചാപി ലഘു ദോഷാപഹം തഥാ | രാജക്ഷവകശാകം തു ശടീശാകം ച തദ്വിധമ് ||൨൭൬||
सङ्ग्राहि शीतलं चापि लघु दोषापहं तथा | राजक्षवकशाकं तु शटीशाकं च तद्विधम् ||२७६||
🔊 Audio coming soon
പ്രഭൃതിഗൃഹീതമാഹ- സങ്ഗ്രാഹീത്യാദി ‘ദോഷാപഹം തഥാ’ ഇത്യത്ര ‘ദോഷവിരോധി ച’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തന്നേച്ഛതി ജേജ്ഝടഃ| രാജക്ഷവകശാകം കൃഷ്ണരാജികാ, അന്യേ തു ‘രാജക്ഷവകോ ബൃഹത്പത്രഃ ക്ഷവഥുകാകര’ ഇത്യാഹുഃ| ശടീ സ്വനാമപ്രസിദ്ധാ| തദ്വിധമിതി രാജക്ഷവകസദൃശമ്||൨൭൬||
Adhikarana 197 (277) · Śloka 277
സ്വാദുപാകരസം ശാകം ദുര്ജരം ഹരിമന്ഥജമ് |൨൭൭|
स्वादुपाकरसं शाकं दुर्जरं हरिमन्थजम् |२७७|
🔊 Audio coming soon
സ്വാദ്വിത്യാദി| ഹരിമന്ഥശ്ചണകഃ|൨൭൭|
Adhikarana 198 (277) · Śloka 277
ഭേദനം മധുരം രൂക്ഷം കാലായമതിവാതലമ് ||൨൭൭||
भेदनं मधुरं रूक्षं कालायमतिवातलम् ||२७७||
🔊 Audio coming soon
ഭേദനമിത്യാദി| പൂര്വം സതീനോ വര്തുലകലായഃ, ഇഹ തു ത്രിപുടകകലായഃ||൨൭൭||
Adhikarana 199 (278) · Śloka 278
സ്രംസനം കടുകം പാകേ ലഘു വാതകഫാപഹമ് | ശോഫഘ്നമുഷ്ണവീര്യം ച പത്രം പൂതികരഞ്ജജമ് ||൨൭൮||
स्रंसनं कटुकं पाके लघु वातकफापहम् | शोफघ्नमुष्णवीर्यं च पत्रं पूतिकरञ्जजम् ||२७८||
🔊 Audio coming soon
സ്രംസനമിത്യാദി| പൂതികരഞ്ജഃ കണ്ടകികരഞ്ജഃ, അന്യേ തു പൂതികശ്ചിരബില്വഃ, കരഞ്ജോ നക്തമാലഃ||൨൭൮||
Adhikarana 200 (279-280) · Śloka 280
താമ്ബൂലപത്രം തീക്ഷ്ണോഷ്ണം കടു പിത്തപ്രകോപണമ് | സുഗന്ധി വിശദം തിക്തം സ്വര്യം വാതകഫാപഹമ് ||൨൭൯|| സ്രംസനം കടുകം പാകേ കഷായം വഹ്നിദീപനമ് | വക്ത്രകണ്ഡൂമലക്ലേദദൌര്ഗന്ധ്യാദിവിശോധനമ് ||൨൮൦||
ताम्बूलपत्रं तीक्ष्णोष्णं कटु पित्तप्रकोपणम् | सुगन्धि विशदं तिक्तं स्वर्यं वातकफापहम् ||२७९|| स्रंसनं कटुकं पाके कषायं वह्निदीपनम् | वक्त्रकण्डूमलक्लेददौर्गन्ध्यादिविशोधनम् ||२८०||
🔊 Audio coming soon
താമ്ബൂലേത്യാദി| താമ്ബൂലപത്രം നാഗവല്ലീപത്രം ‘പര്ണമ്’ ഇതി ലോകേ| സ്രംസനം കടുകം പാകേ ഇത്യന്തം പര്ണമുക്ത്വാ കഷായമിത്യാദി പൂഗഫലം, തസ്യ ഫലവര്ഗ ഏവ പഠിതത്വാന്ന പഠനീയമിത്യേകേ, അന്യേ ഫലവര്ഗേ പക്വമിത്യുക്തം ശാകേഷു ത്വപക്വമാര്ദ്രം ചേത്യാഹുഃ||൨൭൯-൨൮൦||
Adhikarana 201 (281) · Śloka 281
അഥ പുഷ്പവര്ഗഃ | കോവിദാരശണശാല്മലീപുഷ്പാണി മധുരാണി മധുരവിപാകാനി രക്തപിത്തഹരാണി ച; വൃഷാഗസ്ത്യയോഃ പുഷ്പാണി തിക്താനി കടുവിപാകാനി ക്ഷയകാസാപഹാനി ച ||൨൮൧||
अथ पुष्पवर्गः | कोविदारशणशाल्मलीपुष्पाणि मधुराणि मधुरविपाकानि रक्तपित्तहराणि च; वृषागस्त्ययोः पुष्पाणि तिक्तानि कटुविपाकानि क्षयकासापहानि च ||२८१||
🔊 Audio coming soon
അഥ പുഷ്പശാകാന്യാഹ- കോവിദാരേത്യാദി| കോവിദാരഃ കാഞ്ചനാരസ്തദ്ഭേദോ വാ; ശണോ ബന്ധനാര്ഹത്വക് പ്രസിദ്ധഃ| തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- മധുരാണീത്യാദി| വൃഷേത്യാദി| വൃഷോ വാസകഃ, അഗസ്ത്യഃ ‘അഗഥീയാ’ ഇതി ലോകേ||൨൮൧||
Adhikarana 202 (282) · Śloka 282
ആഗസ്ത്യം നാതിശീതോഷ്ണം നക്താന്ധാനാം പ്രശസ്യതേ ||൨൮൨||
आगस्त्यं नातिशीतोष्णं नक्तान्धानां प्रशस्यते ||२८२||
🔊 Audio coming soon
തയോരഗസ്ത്യപുഷ്പസ്യ ഗുണവിശേഷമാഹ- ആഗസ്ത്യമിത്യാദി||൨൮൨||
Adhikarana 203 (283) · Śloka 283
കരീരകുസുമാനി കടുവിപാകാനി വാതഹരാണി സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷാണി ച ||൨൮൩||
करीरकुसुमानि कटुविपाकानि वातहराणि सृष्टमूत्रपुरीषाणि च ||२८३||
🔊 Audio coming soon
കരീരേത്യാദി| അത്രാപി രസവീര്യവിപാകപ്രഭാവിതം കാര്യം യോജനീയമ്||൨൮൩||
Adhikarana 204 (284) · Śloka 284
രക്തവൃക്ഷസ്യ നിമ്ബസ്യ മുഷ്കകാര്കാസനസ്യ ച | കഫപിത്തഹരം പുഷ്പം കുഷ്ഠഘ്നം കുടജസ്യ ച ||൨൮൪||
रक्तवृक्षस्य निम्बस्य मुष्ककार्कासनस्य च | कफपित्तहरं पुष्पं कुष्ठघ्नं कुटजस्य च ||२८४||
🔊 Audio coming soon
രക്തവൃക്ഷസ്യേത്യാദി| രക്തവൃക്ഷസ്യ രക്തചന്ദനസ്യ| മുഷ്കകസ്യ ക്ഷാരവൃക്ഷസ്യ ‘മോഖ-ഉ’ ഇതി ലോകേ, അസനോ ബീജകഃ| ശേഷം പ്രസിദ്ധമ്||൨൮൪||
Adhikarana 205 (285) · Śloka 285
സതിക്തം മധുരം ശീതം പദ്മം പിത്തകഫാപഹമ് | മധുരം പിച്ഛിലം സ്നിഗ്ധം കുമുദം ഹ്ലാദി ശീതലമ് | തസ്മാദല്പാന്തരഗുണേ വിദ്യാത് കുവലയോത്പലേ ||൨൮൫||
सतिक्तं मधुरं शीतं पद्मं पित्तकफापहम् | मधुरं पिच्छिलं स्निग्धं कुमुदं ह्लादि शीतलम् | तस्मादल्पान्तरगुणे विद्यात् कुवलयोत्पले ||२८५||
🔊 Audio coming soon
സതിക്തമിത്യാദി| പദ്മം പദ്മപുഷ്പം സൂര്യോദയവികാസി| കുമുദം ചന്ദ്രോദയവികാസി| കുവലയം കുമുദഭേദഃ, ഉത്പലം സ്വനാമപ്രസിദ്ധമ്||൨൮൫||
Adhikarana 206 (286) · Śloka 286
സിന്ധുവാരം വിജാനീയാദ്ധിമം പിത്തവിനാശനമ് |൨൮൬|
सिन्धुवारं विजानीयाद्धिमं पित्तविनाशनम् |२८६|
🔊 Audio coming soon
സിന്ധുവാരമിത്യാദി| സിന്ധുവാരം നിര്ഗുണ്ഡീപുഷ്പമ്|൨൮൬|
Adhikarana 207 (286) · Śloka 286
മാലതീമല്ലികേ തിക്തേ സൌരഭ്യാത് പിത്തനാശനേ ||൨൮൬||
मालतीमल्लिके तिक्ते सौरभ्यात् पित्तनाशने ||२८६||
🔊 Audio coming soon
മാലതീത്യാദി| മാലതീ ജാതീ; മല്ലികാ പ്രസിദ്ധാ| സൌരഭ്യാത് സൌഗന്ധ്യാത്||൨൮൬||
Adhikarana 208 (287) · Śloka 287
സുഗന്ധി വിശദം ഹൃദ്യം ബാകുലം പാടലാനി ച | ശ്ലേഷ്മപിത്തവിഷഘ്നം തു നാഗം തദ്വച്ച കുങ്കുമമ് ||൨൮൭||
सुगन्धि विशदं हृद्यं बाकुलं पाटलानि च | श्लेष्मपित्तविषघ्नं तु नागं तद्वच्च कुङ्कुमम् ||२८७||
🔊 Audio coming soon
സുഗന്ധീത്യാദി| നാഗം നാഗകേശരമ്| തദ്വന്നാഗവത്| കുങ്കുമം പ്രസിദ്ധമ്||൨൮൭||
Adhikarana 209 (288) · Śloka 288
ചമ്പകം രക്തപിത്തഘ്നം ശീതോഷ്ണം കഫനാശനമ് | കിംശുകം കഫപിത്തഘ്നം തദ്വദേവ കുരണ്ടകമ് ||൨൮൮||
चम्पकं रक्तपित्तघ्नं शीतोष्णं कफनाशनम् | किंशुकं कफपित्तघ्नं तद्वदेव कुरण्टकम् ||२८८||
🔊 Audio coming soon
കിംശുകം പലാശപുഷ്പം, കുരണ്ടകം സഹചരപുഷ്പമ്||൨൮൮||
Adhikarana 210 (289) · Śloka 289
യഥാവൃക്ഷം വിജാനീയാത് പുഷ്പം വൃക്ഷോചിതം തഥാ |൨൮൯|
यथावृक्षं विजानीयात् पुष्पं वृक्षोचितं तथा |२८९|
🔊 Audio coming soon
ഉപസംഹാരമാഹ- യഥേന്യാദി| വൃക്ഷോചിതം വൃക്ഷാനുസാരേണേത്യര്ഥഃ|൨൮൯|
Adhikarana 211 (289) · Śloka 289
മധുശിഗ്രുകരീരാണി കടൂനി ശ്ലേഷ്മഹരാണി ച ||൨൮൯||
मधुशिग्रुकरीराणि कटूनि श्लेष्महराणि च ||२८९||
🔊 Audio coming soon
മധ്വിത്യാദി| മധുശിഗ്രൂ രക്തശോഭാഞ്ജനകഃ, തസ്യ കരീരാണി കോമലാ നാലാഃ; അന്യേ തു ‘മധുശിഗ്രൂകരീരാണി’ ഇത്യത്ര ‘മധുശിഗ്രുകരീരയോഃ പുഷ്പാണി’ ഇതി വ്യാചക്ഷതേ, തേ തു ‘കരീരകുസുമാനി’ ഇതി പൂര്വപാഠം ന മന്യന്തേ||൨൮൯||
Adhikarana 212 (290) · Śloka 290
ക്ഷവകകുലേവരവംശകരീരപ്രഭൃതീനി കഫകരാണി സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷാണി ച ||൨൯൦||
क्षवककुलेवरवंशकरीरप्रभृतीनि कफकराणि सृष्टमूत्रपुरीषाणि च ||२९०||
🔊 Audio coming soon
ഉദ്ഭിദശാകാന്യാഹ- ക്ഷവകേത്യാദി| ക്ഷവകശ്ഛത്രകഃ, കുലേവരം ഖുഖുണ്ഡകഃ , വംശകരീരോ വംശാങ്കുരഃ; അന്യേ തു ക്ഷവകം ദ്രോണപുഷ്പീസദൃശം വിടപമാഹുഃ, തന്ന, തസ്യാനുദ്ഭിദത്വാത്| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദന്യാന്യപ്യുദ്ഭിദാനി| തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- കഫഹരാണീത്യാദി||൨൯൦||
Adhikarana 213 (291-292) · Śloka 292
ക്ഷവകം കൃമിലം തേഷു സ്വാദുപാകം സപിച്ഛലമ് | വിസ്യന്ദി വാതലം നാതിപിത്തശ്ലേഷ്മകരം ച തത് ||൨൯൧|| വേണോഃ കരീരാഃ കഫലാ മധുരാ രസപാകതഃ | വിദാഹിനോ വാതകരാഃ സകഷായാ വിരൂക്ഷണാഃ ||൨൯൨||
क्षवकं कृमिलं तेषु स्वादुपाकं सपिच्छलम् | विस्यन्दि वातलं नातिपित्तश्लेष्मकरं च तत् ||२९१|| वेणोः करीराः कफला मधुरा रसपाकतः | विदाहिनो वातकराः सकषाया विरूक्षणाः ||२९२||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം കസ്യചിദ്വിശേഷഗുണമാഹ- ക്ഷവകമിത്യാദി| വിസ്യന്ദി ശ്ലേഷ്മസ്രാവി, ഏതേന ശ്ലേഷ്മണോ ജനകപ്രവര്തകത്വമുക്തമ്| വേണോഃ കരീരാ ഇതി കേചിന്മധുരരസപാകിത്വവിദാഹിത്വയോര്വിരോധമാഹുഃ, തന്ന പ്രഭാവാത്||൨൯൧-൨൯൨||
Adhikarana 214 (293) · Śloka 293
ഉദ്ഭിദാനി പലാലേക്ഷുകരീഷവേണുക്ഷിതിജാനി | തത്ര പലാലജാതം മധുരം മധുരവിപാകം രൂക്ഷം ദോഷപ്രശമനം ച | ഇക്ഷുജം മധുരം കഷായാനുരസം കടുപാകം ശീതലം ച | തദ്വദേവോഷ്ണം കാരീഷം കഷായം വാതകോപനം ച, (വേണുജാതം കഷായം വാതകോപനം ച,) ഭൂമിജം ഗുരു നാതിവാതലം ഭൂമിതശ്ചാസ്യാനുരസഃ ||൨൯൩||
उद्भिदानि पलालेक्षुकरीषवेणुक्षितिजानि | तत्र पलालजातं मधुरं मधुरविपाकं रूक्षं दोषप्रशमनं च | इक्षुजं मधुरं कषायानुरसं कटुपाकं शीतलं च | तद्वदेवोष्णं कारीषं कषायं वातकोपनं च, (वेणुजातं कषायं वातकोपनं च,) भूमिजं गुरु नातिवातलं भूमितश्चास्यानुरसः ||२९३||
🔊 Audio coming soon
ആധാരവിശേഷേണാപ്യുദ്ഭിദാനാം ഗുണവിശേഷമാഹ- ഉദ്ഭിദാനീത്യാദി| ഉദ്ഭിദാനി ഛത്രകാദീനി| തദ്വദിതി ഇക്ഷുജസദൃശമ്| ഭൂമിതശ്ചാസ്യാനുരസ ഇതി ഭൂമിസദൃശഗുണമിത്യര്ഥഃ| യദ്യപി വേണുജസ്യ ഗുണാ നോക്താഃ, തഥാऽപി തദാധാരസദൃശഗുണമൂഹ്യമ്||൨൯൩||
Adhikarana 215 (294) · Śloka 294
പിണ്യാകതിലകല്കസ്ഥൂണികാശുഷ്കശാകാനി സര്വദോഷപ്രകോപണാനി ||൨൯൪||
पिण्याकतिलकल्कस्थूणिकाशुष्कशाकानि सर्वदोषप्रकोपणानि ||२९४||
🔊 Audio coming soon
ശുഷ്കശാകവിശേഷഗുണമാഹ- പിണ്യാകേത്യാദി| ഉമാസര്ഷപാദീനാം യന്ത്രാദിപീഡിതാനാം നിഃസ്നേഹകല്കഃ പിണ്യാകഃ| തിലകല്കസ്തിലപിണ്യാകഃ, സോऽപി യന്ത്രാദിപീഡിതഃ| സ്ഥൂണികാശുഷ്കശാകാനി നാനാശാകൈഃ കൃതാ വടകാഃ; ന തു ശുഷ്കശാകമിതി ഭിന്നം, തസ്യോക്തഗുണത്വാത്; സ്ഥൂണികാരൂപാണി ശുഷ്കശാകാനീതി വാऽര്ഥഃ, തത്രാപി സ്ഥൂണികാ വടകാഃ; അന്യേ തു ‘പിണ്യാകീതിലപത്രസ്ഥൂണികാശുഷ്കശാകാനി’ ഇതി പഠന്തി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- പിണ്യാകീശാകം കച്ഛവിഷയേ പ്രായശഃ , തിലപത്രം തിലവിപടശാകം, സ്ഥൂണികാ അതരുണശുഷ്കശാകം മൂലകശാകം വിഹായാന്യത് സര്വം, തന്നേച്ഛതി ഗയീ||൨൯൪||
Adhikarana 216 (295) · Śloka 295
വിഷ്ടമ്ഭിനഃ സ്മൃതാഃ സര്വേ വടകാ വാതകോപനാഃ |൨൯൫|
विष्टम्भिनः स्मृताः सर्वे वटका वातकोपनाः |२९५|
🔊 Audio coming soon
സ്ഥൂണികാശുഷ്കശാകാനാം ഗുണകര്മാഹ- വിഷ്ടമ്ഭിന ഇത്യാദി| വടകാഃ പിഷ്ടകാസമര്ദകകൂഷ്മാണ്ഡകമൂലകാദികൃതാ മുദ്ഗാദികൃതാശ്ച| സവാതതോദശൂലാ മലാപ്രവൃത്തിര്വിഷ്ടമ്ഭഃ|൨൯൫|
Adhikarana 217 (295) · Śloka 295
സിണ്ഡാകീ വാതലാ സാര്ദ്രാ രുചിഷ്യാऽനലദീപനീ ||൨൯൫||
सिण्डाकी वातला सार्द्रा रुचिष्याऽनलदीपनी ||२९५||
🔊 Audio coming soon
ശുഷ്കശാകപ്രകരണാച്ഛുഷ്കശാകവിശേഷസ്യ ഗുണമാഹ- സിണ്ഡാകീത്യാദി| മൂലകാദിശാകമേവ കിഞ്ചിത് സ്വിന്നം ക്ഷുണ്ണം സുഗന്ധികടുദ്രവ്യാന്വിതം വടകീകൃതം സൂദേഷു ‘സിണ്ഡാകീ’ ഇത്യുച്യതേ; സാ ദ്വിവിധാ- ആര്ദ്രാ, ശുഷ്കാ ച; ശുഷ്കാ വടകാന്തര്ഗതാ, ആര്ദ്രായാസ്ത്വയമേവ ഗുണനിര്ദേശഃ||൨൯൫||
Adhikarana 218 (296) · Śloka 296
വിഡ്ഭേദി ഗുരു രൂക്ഷം ച പ്രായോ വിഷ്ടമ്ഭി ദുര്ജരമ് | സകഷായം ച സര്വം ഹി സ്വാദു ശാകമുദാഹൃതമ് | പുഷ്പം പത്രം ഫലം നാലം കന്ദാശ്ച ഗുരവഃ ക്രമാത് ||൨൯൬||
विड्भेदि गुरु रूक्षं च प्रायो विष्टम्भि दुर्जरम् | सकषायं च सर्वं हि स्वादु शाकमुदाहृतम् | पुष्पं पत्रं फलं नालं कन्दाश्च गुरवः क्रमात् ||२९६||
🔊 Audio coming soon
സ്വാദുശാകവിഷയാം പരിഭാഷാമാഹ- വിഡ്ഭേദീത്യാദി| സ്വാദു യച്ഛാകം തത്സര്വമേവൈവങ്ഗുണമിത്യര്ഥഃ| പുഷ്പമിത്യാദി ക്വചിത് പാഠഃ||൨൯൬||
Adhikarana 219 (297) · Śloka 297
കര്കശം പരിജീര്ണം ച കൃമിജുഷ്ടമദേശജമ് | വര്ജയേത് പത്രശാകം തദ്യദകാലവിരോഹി ച ||൨൯൭|| ഇതി ശാകവര്ഗഃ |
कर्कशं परिजीर्णं च कृमिजुष्टमदेशजम् | वर्जयेत् पत्रशाकं तद्यदकालविरोहि च ||२९७|| इति शाकवर्गः |
🔊 Audio coming soon
വര്ജനീയപത്രശാകവിഷയാം പരിഭാഷാമാഹ- കര്കശമിത്യാദി| കര്കശം ഖരസ്പര്ശമ്| പരിജീര്ണം പുരാതനമ്, കൃമിജുഷ്ടം കൃമിഭക്ഷിതമ്| അദേശജമനുചിതദേശോത്പന്നമ്| അകാലവിരോഹി അകാലജമ്||൨൯൭||
Adhikarana 220 (298) · Śloka 298
അഥ കന്ദവര്ഗഃ | കന്ദാനാത ഊര്ധ്വം വക്ഷ്യാമഃ- വിദാരീകന്ദശതാവരീബിസമൃണാലശൃങ്ഗാടകകശേരുകപിണ്ഡാലുകമധ്വാലുക- ഹസ്ത്യാലുകകാഷ്ഠാലുകശങ്ഖാലുകരക്താലുകേന്ദീവരോത്പലകന്ദപ്രഭൃതീനി ||൨൯൮||
अथ कन्दवर्गः | कन्दानात ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- विदारीकन्दशतावरीबिसमृणालशृङ्गाटककशेरुकपिण्डालुकमध्वालुक- हस्त्यालुककाष्ठालुकशङ्खालुकरक्तालुकेन्दीवरोत्पलकन्दप्रभृतीनि ||२९८||
🔊 Audio coming soon
കേചിത് ഫലവദുപയുജ്യമാനത്വാത് ഫലവര്ഗാദനന്തരം കന്ദാന് പഠന്തി, ശാകവിഷയത്വാദന്യേ ശാകാനന്തരമിതി കന്ദാനാഹ- കന്ദാനത ഇത്യാദി| വിദാരീ വിദാരീകന്ദഃ; ശതാവരീ ശതമൂലീ സ്വാനാമപ്രസിദ്ധാ; ബിസം പദ്മമൂലമ്, അന്യേ സ്ഥൂലപദ്മനാലം ബിസമാഹുഃ; മൃണാലം പദ്മമൂലാത് സ്ഥൂലപ്രരോഹഃ, അന്യേ തു സൂക്ഷ്മം നാലമാഹുഃ; ശൃങ്ഗാടകം ജലമധ്യേ ത്രികണ്ടകം ‘സിങ്ഘാഡാ’ ഇതി ലോകേ; കശേരുകപിണ്ഡാലൂപ്രസിദ്ധൌ; മധ്വാലുകം രോമശം മധുരാസ്വാദമേവ; ഹസ്ത്യാലുകം മഹത്കാഷ്ഠാലുകമിത്യേകേ; കാഷ്ഠാലുകശങ്ഖാലുകരക്താലുകോത്പലകന്ദാഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധാഃ| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാത് കേലൂടമുഞ്ജാതകാദയഃ||൨൯൮||
Adhikarana 221 (299) · Śloka 299
രക്തപിത്തഹരാണ്യാഹുഃ ശീതാനി മധുരാണി ച | ഗുരൂണി ബഹുശുക്രാണി സ്തന്യവൃദ്ധികരാണി ച ||൨൯൯||
रक्तपित्तहराण्याहुः शीतानि मधुराणि च | गुरूणि बहुशुक्राणि स्तन्यवृद्धिकराणि च ||२९९||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- രക്തപിത്തേത്യാദി||൨൯൯||
Adhikarana 222 (300-302) · Śloka 302
മധുരോ ബൃംഹണോ വൃഷ്യഃ ശീതഃ സ്വര്യോऽതിമൂത്രലഃ | വിദാരീകന്ദോ ബല്യശ്ച പിത്തവാതഹരശ്ച സഃ ||൩൦൦|| വാതപിത്തഹരീ വൃഷ്യാ സ്വാദുതിക്താ ശതാവരീ | മഹതീ ചൈവ ഹൃദ്യാ ച മേധാഗ്നിബലവര്ധിനീ ||൩൦൧|| ഗ്രഹണ്യര്ശോവികാരഘ്നീ വൃഷ്യാ ശീതാ രസായനീ | കഫപിത്തഹരാസ്തിക്താസ്തസ്യാ ഏവാങ്കുരാഃ സ്മൃതാഃ ||൩൦൨||
मधुरो बृंहणो वृष्यः शीतः स्वर्योऽतिमूत्रलः | विदारीकन्दो बल्यश्च पित्तवातहरश्च सः ||३००|| वातपित्तहरी वृष्या स्वादुतिक्ता शतावरी | महती चैव हृद्या च मेधाग्निबलवर्धिनी ||३०१|| ग्रहण्यर्शोविकारघ्नी वृष्या शीता रसायनी | कफपित्तहरास्तिक्तास्तस्या एवाङ्कुराः स्मृताः ||३०२||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം വിശേഷഗുണമാഹ- മധുര ഇത്യാദി| മഹദല്പഭേദേന ശതാവരീ ദ്വിവിധാ| തസ്യാ ഏവാങ്കുരാഃ ശതാവര്യങ്കുരാ ഇത്യര്ഥഃ||൩൦൦-൩൦൨||
Adhikarana 223 (303-304) · Śloka 305
അവിദാഹി ബിസം പ്രോക്തം രക്തപിത്തപ്രസാദനമ് | വിഷ്ടമ്ഭി ദുര്ജരം രൂക്ഷം വിരസം മാരുതാവഹമ് ||൩൦൩|| ഗുരൂ വിഷ്ടമ്ഭിശീതൌ ച ശൃങ്ഗാടകകശേരുകൌ | പിണ്ഡാലുകം കഫകരം ഗുരു വാതപ്രകോപണമ് ||൩൦൪|| സുരേന്ദ്രകന്ദഃ ശ്ലേഷ്മഘ്നോ വിപാകേ കടു പിത്തകൃത് |൩൦൫|
अविदाहि बिसं प्रोक्तं रक्तपित्तप्रसादनम् | विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं विरसं मारुतावहम् ||३०३|| गुरू विष्टम्भिशीतौ च शृङ्गाटककशेरुकौ | पिण्डालुकं कफकरं गुरु वातप्रकोपणम् ||३०४|| सुरेन्द्रकन्दः श्लेष्मघ्नो विपाके कटु पित्तकृत् |३०५|
🔊 Audio coming soon
സുരേന്ദ്രകന്ദോ വജ്രകന്ദഃ||൩൦൩-൩൦൪||-
Adhikarana 224 (305) · Śloka 305
വേണോഃ കരീരാ ഗുരവഃ കഫമാരുതകോപനാഃ ||൩൦൫||
वेणोः करीरा गुरवः कफमारुतकोपनाः ||३०५||
🔊 Audio coming soon
വേണോരിത്യാദി| വേണോഃ കരീരാ വംശമൂലാങ്കുരാഃ||൩൦൫||
Adhikarana 225 (306) · Śloka 306
സ്ഥൂലസൂരണമാണകപ്രഭൃതയഃ കന്ദാ ഈഷത്കഷായാഃ കടുകാ രൂക്ഷാ വിഷ്ടമ്ഭിനോ ഗുരവഃ കഫവാതലാഃ പിത്തഹരാശ്ച ||൩൦൬||
स्थूलसूरणमाणकप्रभृतयः कन्दा ईषत्कषायाः कटुका रूक्षा विष्टम्भिनो गुरवः कफवातलाः पित्तहराश्च ||३०६||
🔊 Audio coming soon
അന്യാനപി കന്ദാനേകഗുണാന് വര്ഗീകൃത്യാഹ- സ്ഥൂലേത്യാദി| സ്ഥൂലകന്ദോ ഗ്രാമ്യകന്ദഃ; കേചിത് ‘സകലകന്ദ’ ഇതി പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ; ശൂരണഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ; മാണകം മഹാപത്രം യഥാപൂര്വമധഃപത്രപരിത്യാഗി| പ്രഭൃതിശബ്ദാത് കേവദാദികന്ദാഃ| തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- ഈഷത്കഷായാ ഇത്യാദി||൩൦൬||
Adhikarana 226 (307) · Śloka 307
മാന(ണ)കം സ്വാദു ശീതം ച ഗുരു ചാപി പ്രകീര്തിതമ് | സ്ഥൂലകന്ദസ്തു നാത്യുഷ്ണഃ സൂരണോ ഗുദകീലഹാ ||൩൦൭||
मान(ण)कं स्वादु शीतं च गुरु चापि प्रकीर्तितम् | स्थूलकन्दस्तु नात्युष्णः सूरणो गुदकीलहा ||३०७||
🔊 Audio coming soon
വിശേഷണഗുണമാഹ- മാനകമിത്യാദി||൩൦൭||
Adhikarana 227 (308-309) · Śloka 309
കുമുദോത്പലപദ്മാനാം കന്ദാ മാരുതകോപനാഃ | കഷായാഃ പിത്തശമനാ വിപാകേ മധുരാ ഹിമാഃ ||൩൦൮|| വാരാഹകന്ദഃ ശ്ലേഷ്മഘ്നഃ കടുകോ രസപാകതഃ | മേഹകുഷ്ഠകൃമിഹരോ ബല്യോ വൃഷ്യോ രസായനഃ ||൩൦൯||
कुमुदोत्पलपद्मानां कन्दा मारुतकोपनाः | कषायाः पित्तशमना विपाके मधुरा हिमाः ||३०८|| वाराहकन्दः श्लेष्मघ्नः कटुको रसपाकतः | मेहकुष्ठकृमिहरो बल्यो वृष्यो रसायनः ||३०९||
🔊 Audio coming soon
തദന്യകന്ദാനാഹ- കുമുദേത്യാദി| കുമുദം ശ്വേതോത്പലമ്, ഉത്പലം നീലോത്പലമ്| തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- മാരുതകോപനാ ഇത്യാദി| വരാഹകന്ദ ഇതി വരാഹകന്ദോ ‘ബകാലുക’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ, അന്യേ തു ‘വാരാഹീ’ ഇതി പഠന്തി, വാരാഹീ ഗൃഷ്ടികോച്യതേ||൩൦൮-൩൦൯||
Adhikarana 228 (310) · Śloka 310
താലനാരികേലഖര്ജൂരപ്രഭൃതീനാം മസ്തകമജ്ജാനഃ ||൩൧൦||
तालनारिकेलखर्जूरप्रभृतीनां मस्तकमज्जानः ||३१०||
🔊 Audio coming soon
മൂലപ്രസങ്ഗേനാഗ്രഗുണമപി കേഷാഞ്ചിദാഹ- താലേത്യാദി| താലാദയഃ പ്രസിദ്ധാഃ| മസ്തകമജ്ജാനസ്താലാദിവൃക്ഷാഗ്രമജ്ജാനഃ||൩൧൦||
Adhikarana 229 (311) · Śloka 311
സ്വാദുപാകരസാനാഹൂ രക്തപിത്തഹരാംസ്തഥാ | ശുക്രലാനനിലഘ്നാംശ്ച കഫവൃദ്ധികരാനപി ||൩൧൧||
स्वादुपाकरसानाहू रक्तपित्तहरांस्तथा | शुक्रलाननिलघ्नांश्च कफवृद्धिकरानपि ||३११||
🔊 Audio coming soon
സാമാന്യഗുണമാഹ- സ്വാദുപാകേത്യാദി||൩൧൧||
Adhikarana 230 (312) · Śloka 312
ബാലം ഹ്യനാര്തവം ജീര്ണം വ്യാധിതം ക്രിമിഭക്ഷിതമ് | കന്ദം വിവര്ജയേത് സര്വം യോ വാ സമ്യങ്ന രോഹതി ||൩൧൨||
बालं ह्यनार्तवं जीर्णं व्याधितं क्रिमिभक्षितम् | कन्दं विवर्जयेत् सर्वं यो वा सम्यङ्न रोहति ||३१२||
🔊 Audio coming soon
ഹേയമാഹ- ബാലമിത്യാദി| ഇതി കന്ദവര്ഗഃ||൩൧൨||
Adhikarana 231 (313) · Śloka 313
അഥ ലവണവര്ഗഃ | അഥ ലവണാനി- സൈന്ധവസാമുദ്രവിഡസൌവര്ചലരോമകൌദ്ഭിദപ്രഭൃതീനി യഥോത്തരമുഷ്ണാനി വാതഹരാണി കഫപിത്തകരാണി കടുപാകീനി യഥാപൂര്വം സ്നിഗ്ധാനി സ്വാദൂനി സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷാണി ചേതി ||൩൧൩||
अथ लवणवर्गः | अथ लवणानि- सैन्धवसामुद्रविडसौवर्चलरोमकौद्भिदप्रभृतीनि यथोत्तरमुष्णानि वातहराणि कफपित्तकराणि कटुपाकीनि यथापूर्वं स्निग्धानि स्वादूनि सृष्टमूत्रपुरीषाणि चेति ||३१३||
🔊 Audio coming soon
അഥേത്യാദി| സൈന്ധവം പ്രസിദ്ധം; ദക്ഷിണസമുദ്രസമീപഭവം സാമുദ്രം; വിഡം കൃത്രിമം സ്വനാമ്നാ ഖ്യാതം, തച്ച പ്രസാരണീകല്കഭക്തലവണസംയോഗാദഗ്നിദാഹേന നിര്വൃത്തം; സൌവര്ചലം പ്രസിദ്ധം; തദേവ നിര്ഗന്ധം കാലലവണമിത്യുച്യതേ; രോമകം ശാകമ്ഭരീദേശോത്ഥം, ‘രുമാസരഃസമ്ഭവമ്’ ഇത്യന്യേ; ഭൂമിമുദ്ഭിദ്യോത്പന്നസ്യ ക്ഷാരോദകസ്യ സൂര്യരശ്മിഭിര്വഹ്നിനാ വാ ക്വഥനാദ്യല്ലവണമുത്പദ്യതേ തദൌദ്ഭിദം; പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദൂഷരപ്രസവാദീനി| തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- യഥോത്തരമിത്യാദി| ജേജ്ഝടശ്ചരകമതാനുസാരേണ സൈന്ധവാനന്തരം സൌവര്ചലം പഠതി; ‘തദസമ്യക്, സാമുദ്രാത് സൌവര്ചലസ്യോഷ്ണത്വാത്; ഉത്തരോത്തരമുഷ്ണാനീതി വചനാത്’ ഇതി ഗയീ||൩൧൩||
Adhikarana 232 (314-320) · Śloka 320
ചക്ഷുഷ്യം സൈന്ധവം ഹൃദ്യം രുച്യം ലഘ്വഗ്നിദീപനമ് | സ്നിഗ്ധം സമധുരം വൃഷ്യം ശീതം ദോഷഘ്നമുത്തമമ് ||൩൧൪|| സാമുദ്രം മധുരം പാകേ നാത്യുഷ്ണമവിദാഹി ച | ഭേദന സ്നിഗ്ധമീഷച്ച ശൂലഘ്നം നാതിപിത്തലമ് ||൩൧൫|| സക്ഷാരം ദീപനം സൂക്ഷ്മം ശൂലഹൃദ്രോഗനാശനമ് | രോചനം തീക്ഷ്ണമുഷ്ണം ച വിഡം വാതാനുലോമനമ് ||൩൧൬|| ലഘു സൌവര്ചലം പാകേ വീര്യോഷ്ണം വിശദം കടു | ഗുല്മശൂലവിബന്ധഘ്നം ഹൃദ്യം സുരഭി രോചനമ് ||൩൧൭|| രോമകം തീക്ഷ്ണമത്യുഷ്ണം വ്യവായി കടുപാകി ച | വാതഘ്നം ലഘു വിസ്യന്ദി സൂക്ഷ്മം വിഡ്ഭേദി മൂത്രലമ് ||൩൧൮|| ലഘു തീക്ഷ്ണോഷ്ണമുത്ക്ലേദി സൂക്ഷ്മം വാതാനുലോമനമ് | സതിക്തം കടു സക്ഷാരം വിദ്യാല്ലവണമൌദ്ഭിദമ് ||൩൧൯|| കഫവാതക്രിമിഘ്നം ച ലേഖനം പിത്തകോപനമ് | ദീപനം പാചനം ഭേദി ലവണം ഗുടികാഹ്വയമ് ||൩൨൦||
चक्षुष्यं सैन्धवं हृद्यं रुच्यं लघ्वग्निदीपनम् | स्निग्धं समधुरं वृष्यं शीतं दोषघ्नमुत्तमम् ||३१४|| सामुद्रं मधुरं पाके नात्युष्णमविदाहि च | भेदन स्निग्धमीषच्च शूलघ्नं नातिपित्तलम् ||३१५|| सक्षारं दीपनं सूक्ष्मं शूलहृद्रोगनाशनम् | रोचनं तीक्ष्णमुष्णं च विडं वातानुलोमनम् ||३१६|| लघु सौवर्चलं पाके वीर्योष्णं विशदं कटु | गुल्मशूलविबन्धघ्नं हृद्यं सुरभि रोचनम् ||३१७|| रोमकं तीक्ष्णमत्युष्णं व्यवायि कटुपाकि च | वातघ्नं लघु विस्यन्दि सूक्ष्मं विड्भेदि मूत्रलम् ||३१८|| लघु तीक्ष्णोष्णमुत्क्लेदि सूक्ष्मं वातानुलोमनम् | सतिक्तं कटु सक्षारं विद्याल्लवणमौद्भिदम् ||३१९|| कफवातक्रिमिघ्नं च लेखनं पित्तकोपनम् | दीपनं पाचनं भेदि लवणं गुटिकाह्वयम् ||३२०||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം വിശേഷമാഹ- ചക്ഷുഷ്യമിത്യാദി| വൃഷ്യത്വം പുനരസ്യ ജാത്യുത്കര്ഷാത്, അന്യേഷാമവൃഷ്യത്വമാഹുഃ| സൂക്ഷ്മം സൂക്ഷ്മസ്രോതോऽവഗാഹനശീലമ്| വാതാനുലോമനം മാര്ഗാവൃതവാതസ്യ സ്രോതഃശുദ്ധികരത്വേന പ്രവര്തനം, ധാതുക്ഷയകൃതസ്യ തു സൂക്ഷ്മത്വസാമാന്യാന്നാതിപ്രശമനമിത്യര്ഥഃ| വ്യവായീതി അപക്വമേവ ദേഹമഖിലം വ്യാപ്നോതി പശ്ചാദ്ദേഹസ്ഥമേവ പാകമുപൈതി| ലഘ്വിത്യാദി| ഉത്ക്ലേദി ആര്ദ്രീഭാവകാരി, അന്യേ ‘പ്രകോപയതി ശ്ലേഷ്മപിത്താദീന്’ ഇത്യാഹുഃ| പ്രഭൃതിശബ്ദോപഗൃഹീതം കേചിദ്ഗുഡികാലവണം പഠന്തി- ദീപനമിത്യാദി| പാകാഭിനിര്വൃത്തത്വാദ്ഗുഡികാഭൂതമേവ ഗുഡികാലവണം ഭവതി, തച്ച ‘വൃക്ഷലവണമ്’ ഇതി ഖ്യാതമ്||൩൧൪-൩൨൦||
Adhikarana 233 (321) · Śloka 321
ഊഷസൂതം വാലുകൈലം ശൈലമൂലാകരോദ്ഭവമ് | ലവണം കടുകം ഛേദി വിഹിതം കടു ചോച്യതേ ||൩൨൧||
ऊषसूतं वालुकैलं शैलमूलाकरोद्भवम् | लवणं कटुकं छेदि विहितं कटु चोच्यते ||३२१||
🔊 Audio coming soon
അപരമപി പ്രഭൃതിഗ്രഹണോപഗൃഹീതമാഹ- ഊഷസൂതമിത്യാദി| ഊഷസൂതമൂഷരപ്രജാതമ്| വാലുകൈലമിതി വാലുകാഃ സികതാഃ, താഭിര്യുക്താ ഇലാ പൃഥ്വീ വാലുകൈലാ, തത്ര സമ്ഭവം വാലുകൈലമ്| മൂലാകരോദ്ഭവമിതി മൂലഭൂത ആകരോ മൂലാകരഃ, പ്രശസ്യതരതുരങ്ഗമോത്പത്തിഭൂമിഃ, തത്രോദ്ഭവം മൂലാകരോദ്ഭവമ്| കടു ചോച്യത ഇതി കടുലവണമിതി പ്രസിദ്ധമിത്യര്ഥഃ||൩൨൧||
Adhikarana 234 (322-325) · Śloka 325
യവക്ഷാരസ്വര്ജികാക്ഷാരോഷക്ഷാരപാകിമടങ്കണക്ഷാരപ്രഭൃതയഃ | ഗുല്മാര്ശോഗ്രഹണീദോഷശര്കരാശ്മരിനാശനാഃ | ക്ഷാരാസ്തു പാചനാഃ സര്വേ രക്തപിത്തകരാഃ സരാഃ | ജ്ഞേയൌ വഹ്നിസമൌ ക്ഷാരൌ സ്വര്ജികായാവശൂകജൌ | ശുക്രശ്ലേഷ്മവിബന്ധാര്ശോഗുല്മപ്ലീഹവിനാശനൌ ||൩൨൩|| ഉഷ്ണോऽനിലഘ്നഃ പ്രക്ലേദീ ചോഷക്ഷാരോ ബലാപഹഃ | മേദോഘ്നഃ പാകിമഃ ക്ഷാരസ്തേഷാം ബസ്തിവിശോധനഃ ||൩൨൪|| വിരൂക്ഷണോऽനിലകരഃ ശ്ലേഷ്മഘ്നഃ പിത്തദൂഷണഃ | അഗ്നിദീപ്തികരസ്തീക്ഷ്ണഷ്ടങ്കണഃ ക്ഷാര ഉച്യതേ ||൩൨൫||
यवक्षारस्वर्जिकाक्षारोषक्षारपाकिमटङ्कणक्षारप्रभृतयः | गुल्मार्शोग्रहणीदोषशर्कराश्मरिनाशनाः | क्षारास्तु पाचनाः सर्वे रक्तपित्तकराः सराः | ज्ञेयौ वह्निसमौ क्षारौ स्वर्जिकायावशूकजौ | शुक्रश्लेष्मविबन्धार्शोगुल्मप्लीहविनाशनौ ||३२३|| उष्णोऽनिलघ्नः प्रक्लेदी चोषक्षारो बलापहः | मेदोघ्नः पाकिमः क्षारस्तेषां बस्तिविशोधनः ||३२४|| विरूक्षणोऽनिलकरः श्लेष्मघ्नः पित्तदूषणः | अग्निदीप्तिकरस्तीक्ष्णष्टङ्कणः क्षार उच्यते ||३२५||
🔊 Audio coming soon
ലവണസാരൂപ്യാദാഹ- യവക്ഷാരേത്യാദി| യവക്ഷാരോ യവശൂകോദ്ഭവഃ ‘ശീതലികാ’ ‘യവക്ഷാര’ ഇതി ച ലോകേ; സ്വര്ജിക്ഷാരഃ ‘സാജീ’ ഇതി ലോകേ; പാകേന നിര്വൃത്തഃ പാകിമഃ ക്ഷാരപാകവിധാനോക്തഃ പ്രതിസാരണീയഃ പാനീയശ്ച, ‘പാകിമം തൂഷരപാംശുകാഭിനിര്വൃത്തമ്’ ഇത്യന്യേ, അപരേ പാകിമാദ്ഭിന്നമൂഷരക്ഷാരമാഹുഃ; ടങ്കണക്ഷാരഃ സൌഭാഗ്യാപരപര്യായഃ ‘സുഹാഗാ’ ഇതി ലോകേ; പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദേവഞ്ജാതീയാനാം ക്ഷാരാണാമവരോധഃ| തേഷാം സാമാന്യഗുണമാഹ- ഗുല്മേത്യാദി| വിശേഷഗുണമാഹ- ജ്ഞേയാവിത്യാദി||൩൨൨-൩൨൫||
Adhikarana 235 (326-330) · Śloka 330
സുവര്ണം സ്വാദു ഹൃദ്യം ച ബൃംഹണീയം രസായനമ് | ദോഷത്രയാപഹം ശീതം ചക്ഷുഷ്യം വിഷസൂദനമ് ||൩൨൬|| രൂപ്യമമ്ലം സരം ശീതം സസ്നേഹം പിത്തവാതനുത് | താമ്രം കഷായം മധുരം ലേഖനം ശീതലം സരമ് ||൩൨൭|| സതിക്തം ലേഖനം കാംസ്യം ചക്ഷുഷ്യം കഫവാതജിത് | വാതകൃച്ഛീതലം ലോഹം തൃഷ്ണാപിത്തകഫാപഹമ് ||൩൨൮|| കടു ക്രിമിഘ്നം ലവണം ത്രപു സീസം ച ലേഖനമ് | മുക്താവിദ്രുമവജ്രേന്ദ്രവൈദൂര്യസ്ഫടികാദയഃ ||൩൨൯|| ചക്ഷുഷ്യാ മണയഃ ശീതാ ലേഖനാ വിഷസൂദനാഃ | പവിത്രാ ധാരണീയാശ്ച പാപ്മാലക്ഷ്മീമലാപഹാഃ ||൩൩൦|| ഇതി ലവണാദിവര്ഗഃ |
सुवर्णं स्वादु हृद्यं च बृंहणीयं रसायनम् | दोषत्रयापहं शीतं चक्षुष्यं विषसूदनम् ||३२६|| रूप्यमम्लं सरं शीतं सस्नेहं पित्तवातनुत् | ताम्रं कषायं मधुरं लेखनं शीतलं सरम् ||३२७|| सतिक्तं लेखनं कांस्यं चक्षुष्यं कफवातजित् | वातकृच्छीतलं लोहं तृष्णापित्तकफापहम् ||३२८|| कटु क्रिमिघ्नं लवणं त्रपु सीसं च लेखनम् | मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैदूर्यस्फटिकादयः ||३२९|| चक्षुष्या मणयः शीता लेखना विषसूदनाः | पवित्रा धारणीयाश्च पाप्मालक्ष्मीमलापहाः ||३३०|| इति लवणादिवर्गः |
🔊 Audio coming soon
അത്ര കേചിത് സുവര്ണാദീനാമപി ഗുണമാഹുഃ- സുവര്ണമിത്യാദി||൩൨൬-൩൩൦||
Adhikarana 236 (331) · Śloka 331
ധാന്യേഷു മാംസേഷു ഫലേഷു ചൈവ ശാകേഷു ചാനുക്തമിഹാപ്രമേയാത് | ആസ്വാദതോ ഭൂതഗുണൈശ്ച മത്വാ തദാദിശേദ്ദ്രവ്യമനല്പബുദ്ധിഃ ||൩൩൧||
धान्येषु मांसेषु फलेषु चैव शाकेषु चानुक्तमिहाप्रमेयात् | आस्वादतो भूतगुणैश्च मत्वा तदादिशेद्द्रव्यमनल्पबुद्धिः ||३३१||
🔊 Audio coming soon
ദ്രവ്യാനന്ത്യാദനുക്തദ്രവ്യജ്ഞാനോപായമാഹ- ധാന്യേഷ്വിത്യാദി| ചകാരാത് കന്ദലവണദ്രവകൃതാന്നാദീനാം സമുച്ചയഃ| ഇഹേതി ശാസ്ത്രേ| അപ്രമേയാത് ആനന്ത്യാദിത്യര്ഥഃ| ‘അപ്രമോഹാത്’ ഇതി ‘അപ്രമാദാത്’ ഇതി ച ക്വചിത് പാഠഃ; തത്രാപ്രമോഹോ ജ്ഞാനമേവ| തേഷ്വനുക്തദ്രവ്യേഷു പരമൌപയൌഗികമുക്തം, ന സര്വം വിസ്തരഭയാദിത്യര്ഥഃ| തത്രാപ്രമാദഃ സാവധാനത്വമേവാസ്മാകമ്| ആസ്വാദതോ രസാത്| ഭൂതഗുണൈരിതി ദ്രവ്യാരമ്ഭകഭൂതഗുണൈര്വീര്യപാകാദിഭിശ്ച| അന്യേ തു പഠന്തി(?) തേഷാം ജഡത്വേന പ്രമാദപാഠ ഏവായമ്||൩൩൧||
Adhikarana 237 (332-339) · Śloka 339
ഷഷ്ടികാ യവഗോധൂമാ ലോഹിതാ യേ ച ശാലയഃ | മുദ്ഗാഢകീമസൂരാശ്ച ധാന്യേഷു പ്രവരാഃ സ്മൃതാഃ ||൩൩൨|| ലാവതിത്തിരിസാരങ്ഗകുരങ്ഗൈണകപിഞ്ജലാഃ | മയൂരവര്മികൂര്മാശ്ച ശ്രേഷ്ഠാ മാംസഗണേഷ്വിഹ ||൩൩൩|| ദാഡിമാമലകം ദ്രാക്ഷാ ഖര്ജൂരം സപരൂഷകമ് | രാജാദനം മാതുലുങ്ഗം ഫലവര്ഗേ പ്രശസ്യതേ ||൩൩൪|| സതീനോ വാസ്തുകശ്ചുച്ചൂചില്ലീമൂലകപോതികാഃ | മണ്ഡൂകപര്ണീ ജീവന്തീ ശാകവര്ഗേ പ്രശസ്യതേ ||൩൩൫|| ഗവ്യം ക്ഷീരം ഘൃതം ശ്രേഷ്ഠം, സൈന്ധവം ലവണേഷു ച | ധാത്രീദാഡിമമമ്ലേഷു, പിപ്പലീ നാഗരം കടൌ ||൩൩൬|| തിക്തേ പടോലവാര്താകം, മധുരേ ഘൃതമുച്യതേ | ക്ഷൌദ്രം, പൂഗഫലം ശ്രേഷ്ഠം കഷായേ സപരൂഷകമ് ||൩൩൭|| ശര്കരേക്ഷുവികാരേഷു, പാനേ മധ്വാസവൌ തഥാ | പരിസംവത്സരം ധാന്യം, മാംസം വയസി മധ്യമേ ||൩൩൮|| അപര്യുഷിതമന്നം തു സംസ്കൃതം മാത്രയാ ശുഭമ് | ഫലം പര്യാഗതം, ശാകമശുഷ്കം തരുണം നവമ് ||൩൩൯||
षष्टिका यवगोधूमा लोहिता ये च शालयः | मुद्गाढकीमसूराश्च धान्येषु प्रवराः स्मृताः ||३३२|| लावतित्तिरिसारङ्गकुरङ्गैणकपिञ्जलाः | मयूरवर्मिकूर्माश्च श्रेष्ठा मांसगणेष्विह ||३३३|| दाडिमामलकं द्राक्षा खर्जूरं सपरूषकम् | राजादनं मातुलुङ्गं फलवर्गे प्रशस्यते ||३३४|| सतीनो वास्तुकश्चुच्चूचिल्लीमूलकपोतिकाः | मण्डूकपर्णी जीवन्ती शाकवर्गे प्रशस्यते ||३३५|| गव्यं क्षीरं घृतं श्रेष्ठं, सैन्धवं लवणेषु च | धात्रीदाडिममम्लेषु, पिप्पली नागरं कटौ ||३३६|| तिक्ते पटोलवार्ताकं, मधुरे घृतमुच्यते | क्षौद्रं, पूगफलं श्रेष्ठं कषाये सपरूषकम् ||३३७|| शर्करेक्षुविकारेषु, पाने मध्वासवौ तथा | परिसंवत्सरं धान्यं, मांसं वयसि मध्यमे ||३३८|| अपर्युषितमन्नं तु संस्कृतं मात्रया शुभम् | फलं पर्यागतं, शाकमशुष्कं तरुणं नवम् ||३३९||
🔊 Audio coming soon
ഉക്തേഷു പ്രധാനതമമാഹ- ഷഷ്ടികാ ഇത്യാദി| രക്തശാലിഷഷ്ടികൌ ശൂകധാന്യേഷു, യവഗോധൂമൌ കുധാന്യേഷു, മുദ്ഗാഢകീമസൂരാഃ ശമീധാന്യേഷു| ലാവേത്യാദി- ലാവതിത്തിരികപിഞ്ജലമയൂരാ വിഷ്കിരേഷു പക്ഷിഷു; സാരങ്ഗകുരങ്ഗൈണാ ജാങ്ഗലമൃഗേഷു, സാരങ്ഗോऽത്ര ഗൌരഹരിണഃ, കുരങ്ഗശ്ചതുരങ്ഗോ, ഭേദുലാപതിഃ , ഏണഃ കൃഷ്ണഹരിണഃ; വര്മീര്മത്സ്യേഷു, വര്മീ രോഹിതക ഇത്യേകേ, “രോഹിതോ മത്സ്യാനാം” (ച. സൂ. അ. ൨൫) ഇതി ചരകവചനാത്, അന്യേ സര്പാകാരമത്സ്യമാഹുഃ, ശ്രീബ്രഹ്മദേവസ്തു ‘വര്മീ മഹാശകലോ രോഹിതഭേദോऽത്ര, ന പുനഃ സര്പാകാരമത്സ്യഃ’ ഇത്യാഹ; കൂര്മഃ കച്ഛപഃ, സ ച പാദിഷു| ദാഡിമേത്യാദി ദാഡിമാമലകമാതുലുങ്ഗാനി ഫലേഷ്വമ്ലേഷു; ദ്രാക്ഷാഖര്ജൂരരാജാദനാനി മധുരഫലേഷു, ഖര്ജൂരം പിണ്ഡഖര്ജൂരം, രാജാദനം ക്ഷീരികാ; പരൂഷകം കഷായേഷു, പരുഷകം ‘ഫാലസാ’ ഇതി ലോകേ, ‘പരൂഷകമാതുലുങ്ഗേ മധുരാമ്ലേഷു’ ഇതി കേചിത്| സതീന ഇതി സതീനാദയഃ ശാകവര്ഗേ, സതീനോ വര്തുലകഃ, വാസ്തുകഷ്ടങ്കവാസ്തുകഃ, ചൂചൂഃ ‘ചൂച്ച’ ഇതി ലോകേ, ചില്ലീ ക്ഷേത്രവാസ്തുകഃ, മൂലകപോതികാ ബാലമൂലകം, മണ്ഡൂകപര്ണീ ബ്രാഹ്മീ, ജീവന്തീ ‘ഡോഡീ’ ഇതി ലോകേ, ‘ജീവന്തീ ജീവാ, തണ്ഡൂലീയകസദൃശീ’ ഇത്യന്യേ| ‘ശാകമാംസഫലൈര്യുക്താ’ ഇത്യാദൌ വിശേഷാനുക്താവപ്യേഷാമേവ പ്രാധാന്യാദ്ഗ്രഹണമ്| ഗോരസേഷു ഗവ്യം ക്ഷീരഘൃതം ശ്രേഷ്ഠം; സൈന്ധവമിതി ലവണേഷു സൈന്ധവമ്| ധാത്രീത്യാദി ‘ഈഷദമ്ലൈരനമ്ലൈര്വാ’ ഇത്യാദാവമ്ലീകരണേऽനുക്തയോരപി ധാത്രീദാഡിമയോരേവ പ്രയോഗഃ, ഏവം കടുകാദിഷ്വപി ജ്ഞേയം; ധാത്രീദാഡിമേത്യാദിരസദ്വാരേണേതി ന പുനരുക്തമ്| പിപ്പലീത്യാദി| ഘൃതം ക്ഷൌദ്രം ച മധുരേ, കഷായേ പൂഗഫലം പരൂഷകം ച| ശര്കരേക്ഷുവികാരേഷു അനുക്തവിശേഷേഷു ശര്കരാ| പാനേ ഇത്യാദി മധുശബ്ദേന മാര്ദ്വീകമ്, ആസവശബ്ദേന ദ്രാക്ഷാസവഃ| പരിസംവത്സരമിതി പരിസംവത്സരോഷിതം വര്ഷോഷിതം ധാന്യമിത്യര്ഥഃ| മാംസമിത്യാദി മധ്യമേ വയസ്യേണാദേര്മാംസം പ്രധാനമിത്യര്ഥഃ| അപര്യുഷിതമിതി അപര്യുഷിതമന്നം തദ്ദിനസിദ്ധമ്| മാത്രയേതി മാത്രയാ പ്രയുക്തമിത്യര്ഥഃ| ശുഭം പഥ്യമ്| പര്യാഗതം പക്വമിത്യര്ഥഃ| ശാകമിത്യാദി അശുഷ്കമാര്ദ്രം, തരുണം പ്രത്യഗ്രം, നവം തത്കാലത്രോടിതമ്| സലിലദധ്യാദിതൈലമാക്ഷികമൂത്രാണാം സ്വവര്ഗ ഏവ പ്രാധാന്യമിതി ന പുനരിഹ കഥനം കൃതമ്||൩൩൨-൩൩൯||
Adhikarana 238 (340) · Śloka 341
അഥ കൃതാന്നവര്ഗഃ | അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി കൃതാന്നഗുണവിസ്തരമ് | ലാജമണ്ഡോ വിശുദ്ധാനാം പഥ്യഃ പാചനദീപനഃ ||൩൪൦|| വാതാനുലോമനോ ഹൃദ്യഃ പിപ്പലീനാഗരായുതഃ |൩൪൧|
अथ कृतान्नवर्गः | अतः परं प्रवक्ष्यामि कृतान्नगुणविस्तरम् | लाजमण्डो विशुद्धानां पथ्यः पाचनदीपनः ||३४०|| वातानुलोमनो हृद्यः पिप्पलीनागरायुतः |३४१|
🔊 Audio coming soon
സംസ്കൃതാനാം ഗുണമാഹ- അത ഇത്യാദി| കൃതാന്നം സംസ്കൃതാന്നം സാധിതാന്നമിത്യര്ഥഃ| ലാജേത്യാദി| കേചിദത്ര ‘അവിശുദ്ധാനാം’ ഇതി ഈഷദര്ഥമകാരമുത്പാദ്യ മന്ദവിരേചനാദവിശുദ്ധാനാമിത്യര്ഥം വദന്തി; ചരകാഭിപ്രായേണ തു ‘വിശുദ്ധാനാം’ ഇത്യേവ പാഠഃ, ന തു ‘അവിശുദ്ധാനാം’ ഇതി| പഥ്യോ ഹിത ഇത്യര്ഥഃ| പാചന ആമാദീനാം, ദീപനോ ജഠരാഗ്നേഃ| ഹൃദയായ ഹിതോ ഹൃദ്യഃ| ആയുത ഈഷദ്യുക്തഃ||൩൪൦||-
Adhikarana 239 (341) · Śloka 342
സ്വേദാഗ്നിജനനീ ലഘ്വീ ദീപനീ ബസ്തിശോധനീ ||൩൪൧|| ക്ഷുത്തൃട്ശ്രമഗ്ലാനിഹരീ പേയാ വാതാനുലോമനീ |൩൪൨|
स्वेदाग्निजननी लघ्वी दीपनी बस्तिशोधनी ||३४१|| क्षुत्तृट्श्रमग्लानिहरी पेया वातानुलोमनी |३४२|
🔊 Audio coming soon
പേയാമാഹ- സ്വേദാഗ്നിജനനീത്യാദി|- ഉഷ്ണത്വാത് സ്വേദജനനീ| ക്ഷുത്തൃട്ശ്രമഗ്ലാനിഹരീത്യത്ര ‘ക്ഷുധം തൃഷം ദ്രവത്വാത്, ശ്രമഗ്ലാനീ തൃപ്തിജനകത്വാത്, ഹരതി’ ഇത്യേകേ വ്യാചക്ഷതേ; വൃദ്ധവൈദ്യാസ്തു ‘ക്ഷുത്തൃട്ശ്രമേഭ്യ ഉത്പന്നാം ഗ്ലാനിം ഹരതി’ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| പേയാ യവാഗൂഃ; സാ വിരലദ്രവാ, തദുപരിതനോ ഭാഗോ മണ്ഡഃ; ഏതദ്ദ്വയമപി പേയമ്||൩൪൧||-
Adhikarana 240 (342) · Śloka 343
വിലേപീ തര്പണീ ഹൃദ്യാ ഗ്രാഹിണീ ബലവര്ധനീ ||൩൪൨|| പഥ്യാ സ്യാദുരസാ ലഘ്വീ ദീപനീ ക്ഷുത്തൃഷാപഹാ |൩൪൩|
विलेपी तर्पणी हृद्या ग्राहिणी बलवर्धनी ||३४२|| पथ्या स्यादुरसा लघ्वी दीपनी क्षुत्तृषापहा |३४३|
🔊 Audio coming soon
യവാഗൂഗുണകര്മാഭിധായ വിലേപീഗുണകര്മാഹ- വിലേപീത്യാദി| വിലേപീ ഘനസിക്ഥാ, സാ ച ലേഹ്യാ; തത്ര മണ്ഡപേയാവിലേപീനാം തണ്ഡുലജലപ്രമാണാദികം സൂപകാരാ ഏവ ജാനന്തി, വിസ്തരഭയാത് പരിഭാഷായാ അപ്യനവസ്ഥാനാച്ച ന പ്രമാണം ലിഖിതമ്||൩൪൨||-
Adhikarana 241 (343) · Śloka 344
ഹൃദ്യാ സന്തര്പണീ വൃഷ്യാ ബൃംഹണീ ബലവര്ധനീ ||൩൪൩|| ശാകമാംസഫലൈര്യുക്താ വിലേപ്യമ്ലാ ച ദുര്ജരാ |൩൪൪|
हृद्या सन्तर्पणी वृष्या बृंहणी बलवर्धनी ||३४३|| शाकमांसफलैर्युक्ता विलेप्यम्ला च दुर्जरा |३४४|
🔊 Audio coming soon
തസ്യാ ഏവ വിലേപ്യാ അന്യസംയോഗേ ഗുണകര്മാഹ- ഹൃദ്യേത്യാദി| ഹൃദ്യാ ഹൃദയായ ഹിതാ| സന്തര്പണീ തൃപ്തിജനനീ| വൃഷ്യാ ശുക്രലാ| ബൃംഹണീ ശരീരവൃദ്ധികരീ| അമ്ലാ അമ്ലാദിഭിഃ കൃതസംസ്കാരാ| ജേജ്ഝടസ്തു ഹൃദ്യാ സന്തര്പണീത്യാദിശ്ലോകാര്ധം വിമുച്യ “ശാകമാംസഫലൈര്യുക്താ യവാഗ്വോऽമ്ലാശ്ച ദുര്ജരാഃ”- ഇത്യേവം പഠതി||൩൪൩||-
Adhikarana 242 (344) · Śloka 345
സിക്ഥൈര്വിരഹിതോ മണ്ഡഃ പേയാ സിക്ഥസമന്വിതാ ||൩൪൪|| വിലേപീ ബഹുസിക്ഥാ സ്യാദ്യവാഗൂര്വിരലദ്രവാ |൩൪൫|
सिक्थैर्विरहितो मण्डः पेया सिक्थसमन्विता ||३४४|| विलेपी बहुसिक्था स्याद्यवागूर्विरलद्रवा |३४५|
🔊 Audio coming soon
കഃ പുനര്മണ്ഡാദീനാം ഭേദ ഇത്യാഹ- സിക്ഥൈരിത്യാദി| പേയാ സിക്ഥസമന്വിതേതി അത്ര പേയാ യവാഗൂരുച്യതേ, സാ ച സിക്ഥസമന്വിതാ ഭവതി| വിലേപീ ബഹുസിക്ഥാ സ്യാദിതി ബഹുസിക്ഥാ ഘനസിക്ഥാ പൃഥഗ്ദ്രവരഹിതാ, അത ഏവ ലേഹ്യാ| പ്രാഗുക്താ യാ പേയാ യവാഗ്വപരപര്യായാ തസ്യാ വിലേപീസകാശാദ്ഭേദജ്ഞാപനായാഹ- യവാഗൂര്വിരലദ്രവേതി| യവാഗൂഃ പേയേത്യര്ഥഃ| ഏതേനാസിക്ഥോ മണ്ഡഃ, പേയാ യവാഗ്വപരപര്യായാ സിക്ഥസമന്വിതാ വിരലദ്രവാ, വിലേപീ ഘനസിക്ഥാ ലേഹ്യാ പൃഥഗ്ദ്രവരഹിതേതി ഭേദത്രയം സിക്ഥൈര്വിരഹിത ഇത്യാദിനാ ശ്ലോകേനോക്തമ്| കേചിത് “അന്നം പഞ്ചഗുണേ തോയേ, യവാഗൂം ഷഡ്ഗുണേ പചേത്| ചതുര്ദശഗുണേ മണ്ഡം, വിലേപീം തു ചതുര്ഗുണേ”- ഇതി പരിഭാഷാദര്ശനാത് പേയായവാഗ്വോര്ഭേദമാഹുഃ||൩൪൪||-
Adhikarana 243 (345) · Śloka 345
വിഷ്ടമ്ഭീ പായസോ ബല്യോ മേദഃകഫകരോ ഗുരുഃ ||൩൪൫||
विष्टम्भी पायसो बल्यो मेदःकफकरो गुरुः ||३४५||
🔊 Audio coming soon
വിലേപീസാധര്മ്യാത് പായസസ്യാപി ഗുണമാഹ- വിഷ്ടമ്ഭീത്യാദി| പായസോ ദുഗ്ധതണ്ഡുലസിദ്ധഃ| വിഷ്ടമ്ഭീ പ്രഭാവാത്, സവാതതോദശൂലാ മലാപ്രവൃത്തിര്വിഷ്ടമ്ഭഃ||൩൪൫||
Adhikarana 244 (346) · Śloka 346
കഫപിത്തകരീ ബല്യാ കൃശരാऽനിലനാശനീ |൩൪൬|
कफपित्तकरी बल्या कृशराऽनिलनाशनी |३४६|
🔊 Audio coming soon
കൃശരാഗുണമാഹ- കഫേത്യാദി| കൃശരാ തിലതണ്ഡുലമാഷകൃതാ യവാഗൂഃ|൩൪൬|
Adhikarana 245 (346) · Śloka 347
ധൌതസ്തു വിമലഃ ശുദ്ധോ മനോജ്ഞഃ സുരഭിഃ സമഃ ||൩൪൬|| സ്വിന്നഃ സുപ്രസ്രുതസ്തൂഷ്ണോ വിശദസ്ത്വോദനോ ലഘുഃ |൩൪൭|
धौतस्तु विमलः शुद्धो मनोज्ञः सुरभिः समः ||३४६|| स्विन्नः सुप्रस्रुतस्तूष्णो विशदस्त्वोदनो लघुः |३४७|
🔊 Audio coming soon
ഭക്തഗുണമാഹ- ധൌതസ്ത്വിത്യാദി| ശുദ്ധഃ സ്വയമേവ ധവലഃ, വിഗതമലസ്തു കണ്ഡനാദ്ധൌതത്വേന ചാപഗതാവശിഷ്ടമലഃ| മനോജ്ഞോ മനോരമഃ| സുരഭിഃ സുഗന്ധിഃ| സമഃ സ്വിന്നഃ സര്വോऽപി സ്വിന്ന ഇത്യര്ഥഃ| സുപ്രസ്രുതഃ സുഷ്ഠുഗാലിതഃ| ഉഷ്ണഃ പ്രസിദ്ധഃ| വിശദഃ സുസിദ്ധഃ, സ ച സക്തത്വാദിദോഷരഹിതഃ| ഏവമ്ഭൂത ഓദനോ ലഘുഃ||൩൪൬||-
Adhikarana 246 (347) · Śloka 347
അധൌതോऽപ്രസ്രുതോऽസ്വിന്നഃ ശീതശ്ചാപ്യോദനോ ഗുരുഃ ||൩൪൭||
अधौतोऽप्रस्रुतोऽस्विन्नः शीतश्चाप्योदनो गुरुः ||३४७||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വോക്തവിപരീതഗുണമാഹ- അധൌത ഇത്യാദി| ഏവമ്ഭൂത ഓദനോ ഗുരുഃ||൩൪൭||
Adhikarana 247 (348) · Śloka 348
ലഘുഃ സുഗന്ധിഃ കഫഹാ വിജ്ഞേയോ ഭൃഷ്ടതണ്ഡുലഃ |൩൪൮|
लघुः सुगन्धिः कफहा विज्ञेयो भृष्टतण्डुलः |३४८|
🔊 Audio coming soon
ഭൃഷ്ടതണ്ഡുലൌദനഗുണമാഹ- ലഘ്വിത്യാദി| ഭൃഷ്ടതണ്ഡുലോ ഭൃഷ്ടതണ്ഡുലസാധിത ഓദന ഇത്യര്ഥഃ|൩൪൮|
Adhikarana 248 (348) · Śloka 349
സ്നേഹൈര്മാംസൈഃ ഫലൈഃ കന്ദൈര്വിദലാമ്ലൈശ്ച സംയുതാഃ ||൩൪൮|| ഗുരവോ ബൃംഹണാ ബല്യാ യേ ച ക്ഷീരോപസാധിതാഃ |൩൪൯|
स्नेहैर्मांसैः फलैः कन्दैर्विदलाम्लैश्च संयुताः ||३४८|| गुरवो बृंहणा बल्या ये च क्षीरोपसाधिताः |३४९|
🔊 Audio coming soon
ഓദനവിശേഷേണ വിശിഷ്ടദ്രവ്യസംയോഗാനാം ഗുണമാഹ- സ്നേഹൈരിത്യാദി| സ്നേഹൈര്ഘൃതാദിഭിഃ| മാംസഫലകന്ദാഃ പ്രസിദ്ധാഃ| വിദലം ശമീധാന്യാവയവഃ, ചകാരാച്ഛാകാദീനാമപ്യവരോധഃ| ക്ഷീരോപസാധിതാ ഉദകാദിസംയുക്താഃ പായസാദന്യേ||൩൪൮||-
Adhikarana 249 (349) · Śloka 349
സുസ്വിന്നോ നിസ്തുഷോ ഭൃഷ്ട ഈഷത് സൂപോ ലഘുര്ഹിതഃ ||൩൪൯||
सुस्विन्नो निस्तुषो भृष्ट ईषत् सूपो लघुर्हितः ||३४९||
🔊 Audio coming soon
പ്രഹിതമാഹ- സുസ്വിന്ന ഇത്യാദി| ഈഷത് സൂപ ഇതി ഈഷദ്ഭൃഷ്ട ഇതി സമ്ബന്ധഃ| തത്ര, അഭര്ജിതാപേക്ഷയാ ഭര്ജിതമുദ്ഗാദിസൂപസ്യ ലാഘവം; മാഷസൂപസ്യ തു ഭര്ജിതാദിനാ ലാഘവമിത്യേകേ, ഭര്ജിതസ്യാപി ന ലാഘവമിത്യന്യേ; അന്യേ തു ‘ഈഷത്സൂപ’ ഇതി ന പഠന്തി, കിന്തു പാഠാന്തരം പഠന്തി, തച്ചാദൃഷ്ടത്വാന്ന ലിഖിതമ്||൩൪൯||
Adhikarana 250 (350) · Śloka 350
സ്വിന്നം നിഷ്പീഡിതം ശാകം ഹിതം സ്യാത് സ്നേഹസംസ്കൃതമ് | അസ്വിന്നം സ്നേഹരഹിതമപീഡിതമതോऽന്യഥാ ||൩൫൦||
स्विन्नं निष्पीडितं शाकं हितं स्यात् स्नेहसंस्कृतम् | अस्विन्नं स्नेहरहितमपीडितमतोऽन्यथा ||३५०||
🔊 Audio coming soon
പ്രഹിതമഭിധായാപരാണ്യപി വ്യഞ്ജനാന്യാഹ- സ്വിന്നമിത്യാദി| അതഃ പൂര്വോക്താത്, അന്യഥേതി അഹിതമിത്യര്ഥഃ||൩൫൦||
Adhikarana 251 (351) · Śloka 352
മാംസം സ്വഭാവതോ വൃഷ്യം സ്നേഹനം ബലവര്ധനമ് | സ്നേഹഗോരസധാന്യാമ്ലഫലാമ്ലകടുകൈഃ സഹ ||൩൫൧|| സിദ്ധം മാംസം ഹിതം ബല്യം രോചനം ബൃംഹണം ഗുരു |൩൫൨|
मांसं स्वभावतो वृष्यं स्नेहनं बलवर्धनम् | स्नेहगोरसधान्याम्लफलाम्लकटुकैः सह ||३५१|| सिद्धं मांसं हितं बल्यं रोचनं बृंहणं गुरु |३५२|
🔊 Audio coming soon
മാംസസ്യ വ്യഞ്ജനോത്തമസ്യ സംയോഗസംസ്കാരജം ഗുണകര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- മാംസമിത്യാദി| സ്നേഹോ ഘൃതാദിഃ, ഗോരസോ ദധ്യാദിഃ, ധാന്യാമ്ലം കാഞ്ജികം, ഫലാമ്ലം ദാഡിമാദി, കടുകം മരിചാദി, പ്രകൃത്യനുരൂപം സംസ്കാരാനുരൂപം ച ബല്യത്വാദി ജ്ഞേയമ്, അയം തലിതമാംസാനാം ഗുണ ഉക്തഃ||൩൫൧||-
Adhikarana 252 (352) · Śloka 353
തദേവ ഗോരസാദാനം സുരഭിദ്രവ്യസംസ്കൃതമ് ||൩൫൨|| വിദ്യാത്പിത്തകഫോദ്രേകീ ബലമാംസാഗ്നിവര്ധനമ് |൩൫൩|
तदेव गोरसादानं सुरभिद्रव्यसंस्कृतम् ||३५२|| विद्यात्पित्तकफोद्रेकी बलमांसाग्निवर्धनम् |३५३|
🔊 Audio coming soon
തസ്യൈവ മാംസസ്യ പ്രദിഗ്ധത്വേന സിദ്ധസ്യ ഗുണമാഹ- തദേവേത്യാദി| തദേവേതി മാംസമ്| ആദാനം ഘനദ്രവാവാപഃ| സുരഭിദ്രവ്യസംസ്കൃതം ഹിങ്ഗുമരിചാജാജിപ്രഭൃതിസംസ്കൃതമ്, അയം പ്രലേഹമാംസാനാം ഗുണ ഉക്തഃ||൩൫൨||-
Adhikarana 253 (353) · Śloka 354
പരിശുഷ്കം സ്ഥിരം സ്നിഗ്ധം ഹര്ഷണം പ്രീണനം ഗുരു ||൩൫൩|| രോചനം ബലമേധാഗ്നിമാംസൌജഃശുക്രവര്ധനമ് |൩൫൪|
परिशुष्कं स्थिरं स्निग्धं हर्षणं प्रीणनं गुरु ||३५३|| रोचनं बलमेधाग्निमांसौजःशुक्रवर्धनम् |३५४|
🔊 Audio coming soon
മാംസസ്യ പരിശുഷ്കത്വേന സിദ്ധസ്യ ഗുണമാഹ- പരിശുഷ്കമിത്യാദി| പരിശുഷ്കപ്രദിഗ്ധയോരയം വിശേഷഃ- “ഭൃഷ്ടം ബഹുഘൃതേ സിക്തം മുഹുരുഷ്ണാമ്ബുനാ മൃദു| ജീരകാദ്യൈര്ഘനം മാംസം പരിശുഷ്കം തദുച്യതേ|| തദേവ ഗോരസാദാനം പ്രദിഗ്ധമിതി വിശ്രുതമ്”- ഇതി| സ്ഥിരം കഠിനമ്| ഹര്ഷണം ഹര്ഷോത്പാദകമ്| ബലമുത്സാഹഃ, ഓജോ ഹൃദി സ്ഥിതം ധാതുധാമ| അയം ശൂല്യഗുണ ഉക്തഃ||൩൫൩||-
Adhikarana 254 (354) · Śloka 354
തദേവോല്ലുപ്തപിഷ്ടത്വാദുല്ലുപ്തമിതി പാചകാഃ ||൩൫൪||
तदेवोल्लुप्तपिष्टत्वादुल्लुप्तमिति पाचकाः ||३५४||
🔊 Audio coming soon
പരിശുഷ്കസ്യ ശൂല്യസ്യ പ്രസങ്ഗേന ശൂല്യവിശേഷാണാമപി ഗുണമാഹ- തദേവേത്യാദി| തദേവ പരിശുഷ്കമേവ; ഊര്ധ്വം നിരന്തരം ഛേദനാതിശയേനാണുശശ്ഛിന്നത്വാത് പിഷ്ടമിവോല്ലുപ്തപിഷ്ടമ്; ഉല്ലുപ്തമിതി പാചകാ ഇതി ‘വദന്തി’ ഇതി ശേഷഃ; പാചകാഃ സൂപകാരാഃ||൩൫൪||
Adhikarana 255 (355) · Śloka 355
പരിശുഷ്കഗുണൈര്യുക്തം വഹ്നൌ പക്വമതോ ലഘു |൩൫൫|
परिशुष्कगुणैर्युक्तं वह्नौ पक्वमतो लघु |३५५|
🔊 Audio coming soon
തസ്യൈവാങ്ഗാരപക്വസ്യ പരിശുഷ്കസ്യ ഗുണമാഹ- പരിശുഷ്കേത്യാദി| വഹ്നാവിതി അങ്ഗാരതാപിതത്വാത്, അതഃ പൂര്വോക്തപരിശുഷ്കാല്ലഘു ഭവതി|൩൫൫|-
Adhikarana 256 (356) · Śloka 356
തദേവ ശൂലികാപ്രോതമങ്ഗാരപരിപാചിതമ് ||൩൫൫|| ജ്ഞേയം ഗുരുതരം കിഞ്ചിത് പ്രദിഗ്ധം ഗുരുപാകതഃ |൩൫൬|
तदेव शूलिकाप्रोतमङ्गारपरिपाचितम् ||३५५|| ज्ञेयं गुरुतरं किञ्चित् प्रदिग्धं गुरुपाकतः |३५६|
🔊 Audio coming soon
ഉല്ലുപ്തപിഷ്ടപ്രദിഗ്ധഗുണമാഹ- തദേവേത്യാദി| ശൂലികാപ്രോതമിതി ലോഹാദിശലാകാരോപിതമ്| പ്രദിഗ്ധമിതി സ്നേഹധാന്യാമ്ലതക്രാദിനാ പ്രദിഗ്ധമ്| പരിശുഷ്കാദ്ഗുരുപാകാത് കിഞ്ചിദ്ഗുരുതരം, സ്നേഹാദിപ്രദിഗ്ധത്വാദേവ||൩൫൬||
Adhikarana 257 (356-358) · Śloka 358
ഉല്ലുപ്തം ഭര്ജിതം പിഷ്ടം പ്രതപ്തം കന്ദുപാചിതമ് ||൩൫൬|| പരിശുഷ്കം പ്രദിഗ്ധം ച ശൂല്യം യച്ചാന്യദീദൃശമ് | മാംസം യത്തൈലസിദ്ധം തദ്വീര്യോഷ്ണം പിത്തകൃദ്ഗുരു ||൩൫൭|| ലഘ്വഗ്നിദീപനം ഹൃദ്യം രുച്യം ദൃഷ്ടിപ്രസാദനമ് | അനുഷ്ണവീര്യം പിത്തഘ്നം മനോജ്ഞം ഘൃതസാധിതമ് ||൩൫൮||
उल्लुप्तं भर्जितं पिष्टं प्रतप्तं कन्दुपाचितम् ||३५६|| परिशुष्कं प्रदिग्धं च शूल्यं यच्चान्यदीदृशम् | मांसं यत्तैलसिद्धं तद्वीर्योष्णं पित्तकृद्गुरु ||३५७|| लघ्वग्निदीपनं हृद्यं रुच्यं दृष्टिप्रसादनम् | अनुष्णवीर्यं पित्तघ्नं मनोज्ञं घृतसाधितम् ||३५८||
🔊 Audio coming soon
ഉക്താനുക്തശൂല്യാന്യാഹ- ഉല്ലുപ്തമിത്യാദി| ഉല്ലുപ്തം പൂര്വവത്| ഭര്ജിതാദീനി വ്യാഖ്യാനയന്തി- “ഭര്ജിതം സ്യാദ്ഘൃതാദൌ തു പിഷ്ട്വാ യത് സാധിതം പുനഃ| അപൂപാദികൃതം പിഷ്ടം ദധിദാഡിമസൌരഭൈഃ|| സിദ്ധം സാജ്യൈസ്തഥാऽജാജീസാമുദ്രമരിചൈരപി| അങ്ഗാരാദിഷു യത് പക്വം പ്രതപ്തം തദുദാഹൃതമ്|| പിശിതം സൌരഭൈര്ലിപ്തം കന്ദുപക്വം മധുപ്രഭമ്| രാജികാകല്കലിപ്തം ച കന്ദുപാചിതമുച്യതേ”- ഇതി| പരിശുഷ്കപ്രദിഗ്ധേ പൂര്വവത്| “ഹിങ്ഗൂദകേ പരിക്ഷിപ്തം ശൂലേ നിഷ്പീഡിതം തതഃ| സിക്ത്വാ സിക്ത്വാऽമ്ബുധാരാഭിര്വിധൂമേऽഗ്നൌ പ്രതാപയേത്|| ഫലാമ്ലേനാപി യത് പക്വം ശൂല്യം തത് സൌരഭാന്വിതമ്”- ഇതി| യച്ചാന്യദീദൃശമിതി യദേവംവിധം മാംസം തൈലസാധിതം ഭവതി തദുഷ്ണാദിഗുണകം ജ്ഞേയമ്| ഘൃതസാധിതമാഹ- ലഘ്വിത്യാദി||൩൫൬-൩൫൮||
Adhikarana 258 (359-360) · Śloka 361
പ്രീണനഃ പ്രാണജനനഃ ശ്വാസകാസക്ഷയാപഹഃ | വാതപിത്തശ്രമഹരോ ഹൃദ്യോ മാംസരസഃ സ്മൃതഃ ||൩൫൯|| സ്മൃത്യോജഃസ്വരഹീനാനാം ജ്വരക്ഷീണക്ഷതോരസാമ് | ഭഗ്നവിശ്ലിഷ്ടസന്ധീനാം കൃശാനാമല്പരേതസാമ് ||൩൬൦|| ആപ്യായനഃ സംഹനനഃ ശുക്രദോ ബലവര്ധനഃ |൩൬൧|
प्रीणनः प्राणजननः श्वासकासक्षयापहः | वातपित्तश्रमहरो हृद्यो मांसरसः स्मृतः ||३५९|| स्मृत्योजःस्वरहीनानां ज्वरक्षीणक्षतोरसाम् | भग्नविश्लिष्टसन्धीनां कृशानामल्परेतसाम् ||३६०|| आप्यायनः संहननः शुक्रदो बलवर्धनः |३६१|
🔊 Audio coming soon
ശൂല്യം മാംസമുക്തം പ്രദിഗ്ധപരിശുഷ്കഭേദാഭ്യാം ദ്വിഭേദമേവ, തദഭിധായ ദ്രവമഭിധാതുമാഹ- പ്രീണന ഇത്യാദി| ആപ്യായന ഇതി സ്മൃതിസ്വരഹീനജ്വരക്ഷീണകൃശാല്പരേതസാം സ്വാസ്ഥ്യകരഃ, സംഹനന ഇതി ക്ഷതോരസാം തഥാ ഭഗ്നവിശ്ലിഷ്ടസന്ധീനാം സന്ധാനകരഃ, ശുക്രദ ഇതി അല്പരേതസാം, ബലവര്ധന ഓജോഹീനസ്യ| ഏണാദിപ്രകൃത്യനുവിധാനേന രസസ്യോത്കര്ഷാപകര്ഷാവൂഹ്യൌ, അന്യഥാ പ്രകൃതിഗുണാഭിധാനം വ്യര്ഥം സ്യാത്||൩൫൯-൩൬൦||-
Adhikarana 259 (361) · Śloka 361
സ ദാഡിമയുതോ വൃഷ്യഃ സംസ്കൃതോ ദോഷനാശനഃ ||൩൬൧||
स दाडिमयुतो वृष्यः संस्कृतो दोषनाशनः ||३६१||
🔊 Audio coming soon
തസ്യൈവ രസസ്യ സംയോഗജം ഗുണമാഹ- സ ദാഡിമേത്യാദി| സ ഇതി മാംസരസഃ| സംസ്കൃതഃ കടുകാദിനാ| ദോഷശമനസ്ത്രിദോഷഹരഃ||൩൬൧||
Adhikarana 260 (362) · Śloka 362
പ്രീണനഃ സര്വഭൂതാനാം വിശേഷാന്മുഖശോഷിണാമ് | ക്ഷുത്തൃഷ്ണാപഹരഃ ശ്രേഷ്ഠഃ സൌരാവഃ സ്വാദുശീതലഃ ||൩൬൨||
प्रीणनः सर्वभूतानां विशेषान्मुखशोषिणाम् | क्षुत्तृष्णापहरः श्रेष्ठः सौरावः स्वादुशीतलः ||३६२||
🔊 Audio coming soon
സൌരാവഗുണമാഹ- പ്രീണന ഇത്യാദി| സൌരാവോ രസസ്യോപരിതനോऽച്ഛോ ഭാഗഃ| ശീതലഃ സുശീതഃ||൩൬൨||
Adhikarana 260 (363) · Śloka 363
യന്മാംസമുദ്ധൃതരസം ന തത് പുഷ്ടിബലാവഹമ് | വിഷ്ടമ്ഭി ദുര്ജരം രൂക്ഷം വിരസം മാരുതാവഹമ് ||൩൬൩||
यन्मांसमुद्धृतरसं न तत् पुष्टिबलावहम् | विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं विरसं मारुतावहम् ||३६३||
🔊 Audio coming soon
മാംസരസപ്രസങ്ഗേനോദ്ധൃതരസസ്യ മാംസസ്യ ഗുണമാഹ- യദിത്യാദി| യതഃ പിഷ്ടക്വഥിതഗാലിതമാംസാദ്രസോ ഗൃഹീതഃ സ നിഃസാരത്വാദുക്തഗുണഃ||൩൬൩||
Adhikarana 262 (364) · Śloka 364
ദീപ്താഗ്നീനാം സദാ പഥ്യഃ ഖാനിഷ്കസ്തു പരം ഗുരുഃ |൩൬൪|
दीप्ताग्नीनां सदा पथ्यः खानिष्कस्तु परं गुरुः |३६४|
🔊 Audio coming soon
കേചിദത്ര ഖാനിഷ്കഗുണം പഠന്തി- ദീപ്താഗ്നീനാമിത്യാദി| തമന്യേ പരിശുഷ്കഭേദം മന്യന്തേ, അന്യേ വേസവാരഭേദം ഖാനിഷ്കമാഹുഃ|൩൬൪|
Adhikarana 263 (364-365) · Śloka 366
മാംസം നിരസ്ഥി സുസ്വിന്നം പുനര്ദൃഷദി പേഷിതമ് ||൩൬൪|| പിപ്പലീശുണ്ഠിമരിചഗുഡസര്പിഃസമന്വിതമ് | ഐകധ്യം പാചയേത് സമ്യഗ്വേസവാര ഇതി സ്മൃതഃ ||൩൬൫|| വേസവാരോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധോ ബല്യോ വാതരുജാപഹഃ |൩൬൬|
मांसं निरस्थि सुस्विन्नं पुनर्दृषदि पेषितम् ||३६४|| पिप्पलीशुण्ठिमरिचगुडसर्पिःसमन्वितम् | ऐकध्यं पाचयेत् सम्यग्वेसवार इति स्मृतः ||३६५|| वेसवारो गुरुः स्निग्धो बल्यो वातरुजापहः |३६६|
🔊 Audio coming soon
വേസവാരഗുണമാഹ- മാംസമിത്യാദി| അത്ര ഗുഡം വിഹായ ‘ഹിങ്ഗുസര്പിഃസമന്വിതമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തന്ന സര്വൈരാചാര്യൈര്നിഷിദ്ധത്വാത്| വേസവാരമപ്യന്യേ പരിശുഷ്കം മന്യന്തേ||൩൬൪-൩൬൫||-
Adhikarana 264 (366) · Śloka 367
കഫഘ്നോ ദീപനോ ഹൃദ്യഃ ശുദ്ധാനാം വ്രണിനാമപി ||൩൬൬|| ജ്ഞേയഃ പഥ്യതമശ്ചൈവ മുദ്ഗയൂഷഃ കൃതാകൃതഃ |൩൬൭|
कफघ्नो दीपनो हृद्यः शुद्धानां व्रणिनामपि ||३६६|| ज्ञेयः पथ्यतमश्चैव मुद्गयूषः कृताकृतः |३६७|
🔊 Audio coming soon
രസസ്യ പ്രസങ്ഗേന മുദ്ഗയൂഷസ്യ ഗുണമാഹ- കഫഘ്ന ഇത്യാദി| കൃതയൂഷസ്യ വ്യവഹാരാര്ഥം സ്വയമേവ ലക്ഷണം വക്ഷ്യതി, കഫഘ്നസ്ഥാനേ കേചിദ് ‘ജ്വരഘ്ന’ ഇതി പഠന്തി||൩൬൬||-
Adhikarana 265 (367) · Śloka 368
സ തു ദാഡിമമൃദ്വീകായുക്തഃ സ്യാദ്രാഗഷാഡവഃ ||൩൬൭|| രുചിഷ്യോ ലഘുപാകശ്ച ദോഷാണാം ചാവിരോധകൃത് |൩൬൮|
स तु दाडिममृद्वीकायुक्तः स्याद्रागषाडवः ||३६७|| रुचिष्यो लघुपाकश्च दोषाणां चाविरोधकृत् |३६८|
🔊 Audio coming soon
മുദ്ഗയൂഷസ്യ സംയോഗാന്തരേണ നാമാന്തരം ദര്ശയന്നാഹ- സ ത്വിത്യാദി| സ ഇതി മുദ്ഗയൂഷഃ| ദോഷാണാം ചാവിരോധകൃദിതി വാതാദീനാമീഷദ്വിരോധകൃദ്വാതാദീനാമീഷച്ഛമന ഇത്യര്ഥഃ||൩൬൭||-
Adhikarana 266 (368) · Śloka 369
മസൂരമുദ്ഗഗോധൂമകുലത്ഥലവണൈഃ കൃതഃ ||൩൬൮|| കഫപിത്താവിരോധീ സ്യാദ്വാതവ്യാധൌ ച ശസ്യതേ |൩൬൯|
मसूरमुद्गगोधूमकुलत्थलवणैः कृतः ||३६८|| कफपित्ताविरोधी स्याद्वातव्याधौ च शस्यते |३६९|
🔊 Audio coming soon
മസൂരാദിപഞ്ചകയൂഷമാഹ- മസുരേത്യാദി| വാതവ്യാധൌ ച ശസ്യത ഇതി കഥം മുദ്ഗമസൂരയോര്യൂഷോ വാതേ ശസ്തഃ, കഥം കുലത്ഥലവണയോര്യോഗേ പിത്താവിരോധീതി? ഉച്യതേ- മസൂരാദിത്രയാണാം ശൈത്യാത് കുലത്ഥലവണയോരൌഷ്ണ്യേऽപി പിത്താവിരോധിത്വം; കുലത്ഥലവണയോഗാദേവ ച വാതേ ശസ്തഃ; സംയോഗശക്തേര്വാऽചിന്ത്യത്വാത്||൩൬൮||-
Adhikarana 267 (369) · Śloka 370
മൃദ്വീകാദാഡിമൈര്യുക്തഃ സ ചാപ്യുക്തോऽനിലാര്ദിതേ ||൩൬൯|| രോചനോ ദീപനോ ഹൃദ്യോ ലഘുപാക്യുപദിശ്യതേ |൩൭൦|
मृद्वीकादाडिमैर्युक्तः स चाप्युक्तोऽनिलार्दिते ||३६९|| रोचनो दीपनो हृद्यो लघुपाक्युपदिश्यते |३७०|
🔊 Audio coming soon
തസ്യ പഞ്ചകയൂഷസ്യ സംയോഗാന്തരേണ ഗുണാന്തരമാഹ- മൃദ്വീകേത്യാദി| മസൂരാദിയൂഷോ മൃദ്വീകാദാഡിമാഭ്യാം സംയുക്തോऽതീവ വാതഹരഃ||൩൬൯||-
Adhikarana 268 (370) · Śloka 371
പടോലനിമ്ബയൂഷൌ തു കഫമേദോവിശോഷിണൌ ||൩൭൦|| പിത്തഘ്നൌ ദീപനൌ ഹൃദ്യൌ കൃമികുഷ്ഠജ്വരാപഹൌ |൩൭൧|
पटोलनिम्बयूषौ तु कफमेदोविशोषिणौ ||३७०|| पित्तघ्नौ दीपनौ हृद्यौ कृमिकुष्ठज्वरापहौ |३७१|
🔊 Audio coming soon
അന്യയൂഷാനാഹ- പടോലേത്യാദി| പടോലാദിഷു ച യൂഷസ്യ സൂപയോനിത്വാന്മുദ്ഗാദികം ത്രിഗുണമിച്ഛന്തി| ഇമൌ ദ്വാവപി യൂഷൌ ഭിന്നൌ ജ്ഞേയൌ, ന തു ദ്വയോരപ്യേകഃ||൩൭൦||-
Adhikarana 269 (371-372) · Śloka 373
ശ്വാസകാസപ്രതിശ്യായപ്രസേകാരോചകജ്വരാന് ||൩൭൧|| ഹന്തി മൂലകയൂഷസ്തു കഫമേദോഗലഗ്രഹാന് | കുലത്ഥയൂഷോऽനിലഹാ ശ്വാസപീനസനാശനഃ ||൩൭൨|| തൂണീപ്രതൂണീകാസാശ്മഗുല്മമേദഃകഫാവഹഃ |൩൭൩|
श्वासकासप्रतिश्यायप्रसेकारोचकज्वरान् ||३७१|| हन्ति मूलकयूषस्तु कफमेदोगलग्रहान् | कुलत्थयूषोऽनिलहा श्वासपीनसनाशनः ||३७२|| तूणीप्रतूणीकासाश्मगुल्ममेदःकफावहः |३७३|
🔊 Audio coming soon
കാസേത്യാദി| മൂലകയൂഷോ ബാലശുഷ്കമൂലകയൂഷഃ, ജേജ്ഝടസ്ത ‘യദ്യപി ബാലമൂലകം ത്രിദോഷഘ്നം തഥാപി തസ്യ ന യൂഷകരണേ ശ്രുതിരസ്തി” ഇത്യാഹ| അയമപി മുദ്ഗാദിസഹിതോ ജ്ഞേയഃ||൩൭൧-൩൭൨||-
Adhikarana 270 (373) · Śloka 374
ദാഡിമാമലകൈര്യൂഷോ ഹൃദ്യഃ സംശമനോ ലഘുഃ ||൩൭൩|| പ്രാണാഗ്നിജനനോ മൂര്ച്ഛാമേദോഘ്നോ വാതപിത്തജിത് |൩൭൪|
दाडिमामलकैर्यूषो हृद्यः संशमनो लघुः ||३७३|| प्राणाग्निजननो मूर्च्छामेदोघ्नो वातपित्तजित् |३७४|
🔊 Audio coming soon
ദാഡിമേത്യാദി| അയമേക ഏവ സമുദ്ഗശ്ച| ന വിരേകം കരോതി നാപി വമനം കിന്തു തത്സ്ഥമേവ ദോഷം ശമയതീതി സംശമനഃ| പ്രാണോ ഭാരഹരണാദിശക്തിഃ||൩൭൩||-
Adhikarana 271 (374) · Śloka 374
മുദ്ഗാമലകയൂഷസ്തു ഗ്രാഹീ പിത്തകഫേ ഹിതഃ ||൩൭൪||
मुद्गामलकयूषस्तु ग्राही पित्तकफे हितः ||३७४||
🔊 Audio coming soon
മുദ്ഗേത്യാദി| ഗ്രാഹീ അതിസാരാദീനാം സങ്ഗ്രാഹീ| അയമപ്യേകഃ||൩൭൪||
Adhikarana 272 (375) · Śloka 375
യവകോലകുലത്ഥാനാം യൂഷഃ കണ്ഠ്യോऽനിലാപഹഃ |൩൭൫|
यवकोलकुलत्थानां यूषः कण्ठ्योऽनिलापहः |३७५|
🔊 Audio coming soon
യവകോലേത്യാദി| അയമപ്യേകഃ|൩൭൫|-
Adhikarana 273 (375) · Śloka 375
സര്വധാന്യകൃതസ്തദ്വദ്ബൃംഹണഃ പ്രാണവര്ധനഃ ||൩൭൫||
सर्वधान्यकृतस्तद्वद्बृंहणः प्राणवर्धनः ||३७५||
🔊 Audio coming soon
സര്വധാന്യേത്യാദി| സര്വധാന്യകൃത അയൂഷയോനിത്വാച്ഛൂകധാന്യകുധാന്യേ വിഹായ മുദ്ഗാദിശമീധാന്യാനാമപഥ്യവര്ജ്യം യൂഷഃ| അയം തന്ത്രാന്തരേ നവമുഷ്ടിനാമ്നാऽഭിഹിതഃ||൩൭൫||
Adhikarana 274 (376) · Śloka 376
ഖഡകാമ്ബലികൌ ഹൃദ്യൌ തഥാ വാതകഫേ ഹിതൌ |൩൭൬|
खडकाम्बलिकौ हृद्यौ तथा वातकफे हितौ |३७६|
🔊 Audio coming soon
ഖഡേത്യാദി| ഖഡകാമ്ബലികൌ യൂഷവിശേഷൌ| തത്ര ഖഡോ ദ്വിവിധഃ- സതക്രശമീധാന്യഃ, സതക്രശാകശ്ച| തഥാഹി- “സതക്രാണി ശമീധാന്യാനി സ്നിഗ്ധാനി സങ്ഗ്രാഹകാണി ഖഡാനി” ഇതി, സതക്രശാകസ്തു “കപിത്ഥതക്രചാങ്ഗേരീമരിചാജാജീചിത്രകൈഃ| സുപക്വഃ ഖഡയൂഷോऽയമഥ കാമ്ബലികോऽപരഃ|| ദധ്യമ്ലലവണസ്നേഹതിലമാഷസമന്വിതഃ”- ഇതി| തക്രാമ്ലസിദ്ധഃ കാമ്ബലികഃ, അമ്ലാനാം ബഹുത്വാത്| ജേജ്ഝടമതേ തു ദധിദാഡിമമാഷശാകസ്നേഹയുക്തം വ്യഞ്ജനം ഖഡ ഇത്യുച്യതേ നലമതേ തു “തിലം സുലുഞ്ചിതം കൃത്വാ പിഷ്ടം ക്ഷീരേ ത്ര്യഹോഷിതമ്| പടേ പൂതം പചേദ്ധീമാനാര്ദ്രകാവാപിതേ ഘൃതേ| മരിചാജാജിസാമുദ്രൈര്യുക്തസ്തിലഖഡോ ഭവേത്”- ഇതി| കാമ്ബലികലക്ഷണം തത്രൈവോക്തം “ദധിമസ്ത്വമ്ലസിദ്ധസ്തു യൂഷഃ കാമ്ബലികഃ സ്മൃതഃ| പുനഃ സൌവര്ചലാജാജീബീജപൂരകസൌരഭൈഃ|| സംയോജ്യ മഥിതഃ സ്വച്ഛ ഏഷ കാമ്ബലികോ ഭവേത്”- ഇതി|൩൭൬|-
Adhikarana 275 (376-377) · Śloka 377
ബല്യഃ കഫാനിലൌ ഹന്തി ദാഡിമാമ്ലോऽഗ്നിദീപനഃ ||൩൭൬|| ദധ്യമ്ലഃ കഫകൃദ്ബല്യഃ സ്നിഗ്ധോ വാതഹരോ ഗുരുഃ | തക്രാമ്ലഃ പിത്തകൃത് പ്രോക്തോ വിഷരക്തപ്രദൂഷണഃ ||൩൭൭||
बल्यः कफानिलौ हन्ति दाडिमाम्लोऽग्निदीपनः ||३७६|| दध्यम्लः कफकृद्बल्यः स्निग्धो वातहरो गुरुः | तक्राम्लः पित्तकृत् प्रोक्तो विषरक्तप्रदूषणः ||३७७||
🔊 Audio coming soon
യേന യേനാമ്ലേന സിദ്ധോ യൂഷോ യം യം ഗുണം കരോതി തം തം ഗുണം ദര്ശയന്നാഹ- ബല്യ ഇത്യാദി| ദാഡിമേന ക്രിയതേ യോऽമ്ലോ യൂഷഃ സ ദാഡിമാമ്ലഃ| ദധ്യമ്ല ഇതി ദധ്നാ ക്രിയതേ യോऽമ്ലോ യൂഷഃ സ ദധ്യമ്ലഃ| തക്രാമ്ലോऽപ്യേവമ്| പ്രദൂഷണഃ പ്രകോപണഃ| ‘ദാഡിമധാന്യാമ്ലദധിതക്രൈരമ്ലത്വം കാമ്ബലികസ്യൈവ’ ഇത്യേകേ||൩൭൬-൩൭൭||
Adhikarana 276 (378) · Śloka 378
ഖഡാഃ ഖഡയവാഗ്വശ്ച ഷാ(ഖാ)ഡവാഃ പാനകാനി ച | ഏവമാദീനി ചാന്യാനി ക്രിയന്തേ വൈദ്യവാക്യതഃ ||൩൭൮||
खडाः खडयवाग्वश्च षा(खा)डवाः पानकानि च | एवमादीनि चान्यानि क्रियन्ते वैद्यवाक्यतः ||३७८||
🔊 Audio coming soon
ഖഡാ ഇത്യാദി| ഖഡാഃ പൂര്വോക്താഃ| ഖഡയവാഗ്വ ഇതി ഖഡൈരുക്തലക്ഷണൈഃ സിദ്ധാ യവാഗ്വഃ ഖഡയവാഗ്വഃ| ഷാ(ഖാ)ഡവലക്ഷണമുച്യതേ- “സ്പഷ്ടാമ്ലമധുരോऽസ്പഷ്ടകഷായലവണോഷണഃ| അതിക്തഃ ഖാഡവഃ കോലകപിത്ഥാദ്യുപബൃംഹിതഃ”- ഇതി; ഖാഡവാ ഇതി ബഹുവചനം ഖാഡവഭൂയസ്ത്വപ്രാപ്തയേ, തച്ച വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതമ്| പാനകാനി അമ്ലികാദ്രാക്ഷാദികൃതാനി, ഏവമാദിഗ്രഹണാത് സട്ടകപ്രഭൃതീനി||൩൭൮||
Adhikarana 277 (379) · Śloka 379
അസ്നേഹലവണം സര്വമകൃതം കടുകൈര്വിനാ | വിജ്ഞേയം ലവണസ്നേഹകടുകൈഃ സംയുതം കൃതമ് ||൩൭൯||
अस्नेहलवणं सर्वमकृतं कटुकैर्विना | विज्ञेयं लवणस्नेहकटुकैः संयुतं कृतम् ||३७९||
🔊 Audio coming soon
വ്യവഹാരാര്ഥം കൃതാകൃതയൂഷയോഃ പരിഭാഷാം ദര്ശയന്നാഹ- അസ്നേഹലവണമിത്യാദി| കടുകൈഃ ശുണ്ഠ്യാദിഭിഃ||൩൭൯||
Adhikarana 278 (380) · Śloka 380
അഥ ഗോരസധാന്യാമ്ലഫലാമ്ലൈരമ്ലിതം ച യത് | യഥോത്തരം ലഘു ഹിതം സംസ്കൃതാസംസ്കൃതം രസമ് ||൩൮൦||
अथ गोरसधान्याम्लफलाम्लैरम्लितं च यत् | यथोत्तरं लघु हितं संस्कृतासंस्कृतं रसम् ||३८०||
🔊 Audio coming soon
തയോര്യൂഷയോരമ്ലാന്തരസംയോഗേന സംസ്കൃതാസംസ്കൃതയോരപി ഗുരുലാഘവം ദര്ശയന്നാഹ- അഥേത്യാദി| നപുംസകനിര്ദേശാദ്രസമിതി സാമാന്യേനാഭീഷ്ടം, തേന യൂഷരസയോരുഭയോരപി ഗുരുലാഘവമുക്തം ഭവതി; സംസ്കൃതാദസംസ്കൃതം ലഘ്വിതി സമ്ബധ്യതേ, രസോऽത്ര മാംസരസഃ||൩൮൦||
Adhikarana 279 (381) · Śloka 381
ദധിമസ്ത്വമ്ലസിദ്ധസ്തു യൂഷഃ കാമ്ബലികഃ സ്മൃതഃ |൩൮൧|
दधिमस्त्वम्लसिद्धस्तु यूषः काम्बलिकः स्मृतः |३८१|
🔊 Audio coming soon
യൂഷകാമ്ബലികയൂഷലക്ഷണമുച്യതേ- ദധീത്യാദി|൩൮൧|-
Adhikarana 280 (381) · Śloka 382
തിലപിണ്യാകവികൃതിഃ ശുഷ്കശാകം വിരൂഢകമ് ||൩൮൧|| സിണ്ഡാകീ ച ഗുരൂണി സ്യുഃ കഫപിത്തകരാണി ച |൩൮൨|
तिलपिण्याकविकृतिः शुष्कशाकं विरूढकम् ||३८१|| सिण्डाकी च गुरूणि स्युः कफपित्तकराणि च |३८२|
🔊 Audio coming soon
ശുഷ്കശാകവിശേഷാണാം കൃതാന്നാനാം ഗുണം നിര്ദിശന്നാഹ- തിലേത്യാദി| തിലവികൃതിര്മോദകാദിഃ, പിണ്യാകവികൃതിഃ ഫുട്ടാഢകാദിഃ| തിലപിണ്യാകസ്യ ശുഷ്കശാകസ്യ വിരൂഢകസ്യ ച വ്യഞ്ജനാനി ദേശപുരുഷവിശേഷതോ ജ്ഞേയാനി| വിരൂഢമങ്കുരിതം വിഗതരോഹം വാ, അന്യേ ശാകമേവാത്യന്തരൂഢം വിരൂഢമാഹുഃ| സിണ്ഡാകീ അനാസുതാ ശുഷ്കാര്ദ്രാ സുഹ്മേഷു, ‘അന്നാദിഷ്വാസുതസിണ്ഡാകീ ശുക്തഗുണാ നോക്തഗുണാ’ ഇത്യേകേ, ‘അനാസുതസിണ്ഡാകീ ശാകവര്ഗേ ഉക്തഗുണേത്യാസുതസിണ്ഡാക്യാ ഏവായം ഗുണഃ’ ഇത്യേകേ, മൂലകാദിശാകമേവ കിഞ്ചിത് സ്വിന്നം ക്ഷുണ്ണം സുഗന്ധികടുകദ്രവ്യാന്വിതം വടകീകൃതം സുഹ്മേഷു ‘സിണ്ഡാകീ’ ഇത്യുച്യതേ, അന്യേ തു ‘ശാകസിക്ഥമണ്ഡാസുതിഃ സിണ്ഡാകീ’ ഇത്യാഹുഃ||൩൮൧||-
Adhikarana 281 (382) · Śloka 382
തദ്വച്ച വടകാന്യാഹുര്വിദാഹീനി ഗുരൂണി ച ||൩൮൨||
तद्वच्च वटकान्याहुर्विदाहीनि गुरूणि च ||३८२||
🔊 Audio coming soon
തദ്വദിത്യാദി വടകാനീതി സിണ്ഡാകീവടകാനി||൩൮൨||
Adhikarana 282 (383) · Śloka 383
ലഘവോ ബൃംഹണാ വൃഷ്യാ ഹൃദ്യാ രോചനദീപനാഃ | തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാഭ്രമച്ഛര്ദിശ്രമഘ്നാ രാഗഷാഡവാഃ ||൩൮൩||
लघवो बृंहणा वृष्या हृद्या रोचनदीपनाः | तृष्णामूर्च्छाभ्रमच्छर्दिश्रमघ्ना रागषाडवाः ||३८३||
🔊 Audio coming soon
രാഗഷാഡവഗുണമാഹ- ലഘവ ഇത്യാദി| തത്ര രാഗഃ- “സിതാരുചകസിന്ധൂത്ഥൈഃ സവൃക്ഷാമ്ലപരൂഷകൈഃ| ജമ്ബൂഫലരസൈര്യുക്തോ രാഗോ രാജികയാ കൃതഃ”- ഇതി| ഷാഡവാഃ പുനര്മധുരാമ്ലലവണസംയോഗജാ നാനാവിധാഃ||൩൮൩||
Adhikarana 282 (384) · Śloka 384
രസാലാ ബൃംഹണീ ബല്യാ സ്നിഗ്ധാ വൃഷ്യാ ച രോചനീ |൩൮൪|
रसाला बृंहणी बल्या स्निग्धा वृष्या च रोचनी |३८४|
🔊 Audio coming soon
രസാലാഗുണമാഹ- രസാലേത്യാദി| രസാലാ ശിഖരിണീ|൩൮൪|-
Adhikarana 283 (384) · Śloka 384
സ്നേഹനം ഗുഡസംയുക്തം ഹൃദ്യം ദധ്യനിലാപഹമ് ||൩൮൪||
स्नेहनं गुडसंयुक्तं हृद्यं दध्यनिलापहम् ||३८४||
🔊 Audio coming soon
സഗുഡദധിഗുണമാഹ- സ്നേഹനമിത്യാദി||൩൮൪||
Adhikarana 284 (385-387) · Śloka 388
സക്തവഃ സര്പിഷാऽഭ്യക്താഃ ശീതവാരിപരിപ്ലുതാഃ | നാതിദ്രവാ നാതിസാന്ദ്രാ മന്ഥ ഇത്യുപദിശ്യതേ ||൩൮൫|| മന്ഥഃ സദ്യോബലകരഃ പിപാസാശ്രമനാശനഃ | സാമ്ലസ്നേഹഗുഡോ മൂത്രകൃച്ഛ്രോദാവര്തനാശനഃ ||൩൮൬|| ശര്കരേക്ഷുരസദ്രാക്ഷായുക്തഃ പിത്തവികാരനുത് | ദ്രാക്ഷാമധൂദകയുതഃ കഫരോഗനിബര്ഹണഃ ||൩൮൭|| വര്ഗത്രയേണോപഹിതോ മലദോഷാനുലോമനഃ |൩൮൮|
सक्तवः सर्पिषाऽभ्यक्ताः शीतवारिपरिप्लुताः | नातिद्रवा नातिसान्द्रा मन्थ इत्युपदिश्यते ||३८५|| मन्थः सद्योबलकरः पिपासाश्रमनाशनः | साम्लस्नेहगुडो मूत्रकृच्छ्रोदावर्तनाशनः ||३८६|| शर्करेक्षुरसद्राक्षायुक्तः पित्तविकारनुत् | द्राक्षामधूदकयुतः कफरोगनिबर्हणः ||३८७|| वर्गत्रयेणोपहितो मलदोषानुलोमनः |३८८|
🔊 Audio coming soon
സക്തുമന്ഥമാഹ- സക്തവ ഇത്യാദി| മന്ഥഃ സദ്യോബലകര ഇതി സദ്യോബലകരോऽയം നോത്തരകാലേ(ലം) ബലകരോ, രൂക്ഷത്വാത്; അവിശേഷോക്താവപി യവാദിശക്തവോ ഗ്രാഹ്യാഃ| മന്ഥസ്യൈവ ദ്രവ്യാന്തരസംയുക്തസ്യ ഗുണാന്തരമാഹ- സാമ്ലസ്നേഹേത്യാദി| ഉദാവര്തനാശനത്വേനാസ്യ വാതഹരത്വമുക്തമ്||൩൮൫-൩൮൭||-
Adhikarana 285 (388-391) · Śloka 391
ഗൌഡമമ്ലമനമ്ലം വാ പാനകം ഗുരു മൂത്രലമ് ||൩൮൮|| തദേവ ഖണ്ഡമൃദ്വീകാശര്കരാസഹിതം പുനഃ | സാമ്ലം സതീക്ഷ്ണം സഹിമം പാനകം സ്യാന്നിരത്യയമ് ||൩൮൯|| മാര്ദ്വീകം തു ശ്രമഹരം മൂര്ച്ഛാദാഹതൃഷാപഹമ് | പരൂഷകാണാം കോലാനാം ഹൃദ്യം വിഷ്ടമ്ഭി പാനകമ് ||൩൯൦|| ദ്രവ്യസംയോഗസംസ്കാരം ജ്ഞാത്വാ മാത്രാം ച സര്വതഃ | പാനകാനാം യഥായോഗം ഗുരുലാഘവമാദിശേത് ||൩൯൧|| ഇതി കൃതാന്നവര്ഗഃ |
गौडमम्लमनम्लं वा पानकं गुरु मूत्रलम् ||३८८|| तदेव खण्डमृद्वीकाशर्करासहितं पुनः | साम्लं सतीक्ष्णं सहिमं पानकं स्यान्निरत्ययम् ||३८९|| मार्द्वीकं तु श्रमहरं मूर्च्छादाहतृषापहम् | परूषकाणां कोलानां हृद्यं विष्टम्भि पानकम् ||३९०|| द्रव्यसंयोगसंस्कारं ज्ञात्वा मात्रां च सर्वतः | पानकानां यथायोगं गुरुलाघवमादिशेत् ||३९१|| इति कृतान्नवर्गः |
🔊 Audio coming soon
പാനകഗുണമാഹ- ഗൌഡമിത്യാദി| ഗുഡശബ്ദോപലക്ഷണത്വാത് സര്വേക്ഷുവികാരപാനകഗുണ ഉക്തഃ| അനമ്ലമ് ഈഷദമ്ലമ്| പാനകസ്യ നാനാദ്രവ്യപരിഭാഷാമാഹ- തദേവേത്യാദി| തദേവ ഗൌഡമേവ, സാമ്ലം സതിന്തിഡീകാദിദ്രവ്യം, സതീക്ഷ്ണമിതി മരിചാദിതീക്ഷ്ണദ്രവ്യസഹിതം, സഹിമം സകര്പൂരം, പാനകം സ്യാദ്ഭവേത്, നിരത്യയം ശ്രേഷ്ഠമ്; ഏവം ഖണ്ഡമൃദ്വീകാശര്കരാപാനകേഷ്വമ്ലാദിദ്രവ്യ സംസ്കാരോ ജ്ഞേയഃ; മൃദ്വീകാഗ്രഹണം പാനകയോനിഫലോപലക്ഷണമ്| ദ്രാക്ഷാപാനകഗുണമാഹ- മാര്ദ്വീകമിത്യാദി| പരൂഷകകോലപാനകയോര്ഗുണമാഹ- പരൂഷകാണാമിത്യാദി| പരൂഷകം ‘ഫാലസാ’ ഇതി ലോകേ, കോലം ബദരഃ| അനുക്തപാനകഗുണമാഹ- ദ്രവ്യേത്യാദി| സര്വതഃ സര്വസ്മിന് പാനകേ| ഉക്താനുക്തപാനകഗുണോऽയമിത്യേകേ| ഇതി കൃതാന്നവര്ഗഃ||൩൮൮-൩൯൧||
Adhikarana 286 (392) · Śloka 392
അഥ ഭക്ഷ്യവര്ഗഃ | വക്ഷ്യാമ്യതഃ പരം ഭക്ഷ്യാന് രസവീര്യവിപാകതഃ |൩൯൨|
अथ भक्ष्यवर्गः | वक्ष्याम्यतः परं भक्ष्यान् रसवीर्यविपाकतः |३९२|
🔊 Audio coming soon
ഭക്ഷ്യാന്നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- വക്ഷ്യാമീത്യാദി| ഭക്ഷ്യാ ലഡ്ഡുകാദയഃ| രസവീര്യവിപാകത ഇതി രസാദിഭിഃ കൃത്വേത്യര്ഥഃ|൩൯൨|-
Adhikarana 287 (392) · Śloka 393
ഭക്ഷ്യാഃ ക്ഷീരകൃതാ ബല്യാ വൃഷ്യാ ഹൃദ്യാഃ സുഗന്ധിനഃ ||൩൯൨|| അദാഹിനഃ പുഷ്ടികരാ ദീപനാഃ പിത്തനാശനാഃ |൩൯൩|
भक्ष्याः क्षीरकृता बल्या वृष्या हृद्याः सुगन्धिनः ||३९२|| अदाहिनः पुष्टिकरा दीपनाः पित्तनाशनाः |३९३|
🔊 Audio coming soon
ഭക്ഷ്യാണാം യോനിവിശേഷേണ ഗുണവിശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- ഭക്ഷ്യാ ഇത്യാദി| ഗോധൂമപിഷ്ടവികൃതിം ക്ഷീരേണാലോഡ്യ യേ ക്രിയന്തേ തേ ക്ഷീരകൃതാ ഭക്ഷ്യാഃ| ബല്യാ ഇതി ഉത്സാഹകരാഃ| അദാഹിന ഇതി ഈഷദ്ദാഹിനഃ| ദീപനാഃ പുനഃ സ്വവര്ഗാപേക്ഷയാ വാതോപഹതാഗ്നേഃ, സംസ്കാരപ്രഭാവാദ്വാ||൩൯൨||-
Adhikarana 288 (393) · Śloka 394
തേഷാം പ്രാണകരാ ഹൃദ്യാ ഘൃതപൂരാഃ കഫാവഹാഃ ||൩൯൩|| വാതപിത്തഹരാ വൃഷ്യാ ഗുരവോ രക്തമാംസലാഃ |൩൯൪|
तेषां प्राणकरा हृद्या घृतपूराः कफावहाः ||३९३|| वातपित्तहरा वृष्या गुरवो रक्तमांसलाः |३९४|
🔊 Audio coming soon
ക്ഷീരഭക്ഷ്യവിശേഷമാഹ- തേഷാമിത്യാദി| “മര്ദിതാഃ സമിതാഃ ക്ഷീരനാലികേരസിതാദിഭിഃ| അവഗാഹ്യ ഘൃതേ പക്വോ ഘൃതപൂരോऽയമുത്തമഃ” ‘ഘേവ(ഉ)ര’ ഇതി ലോകേ||൩൯൩||-
Adhikarana 289 (394) · Śloka 395
ബൃംഹണാ ഗൌഡികാ ഭക്ഷ്യാ ഗുരവോऽനിലനാശനാഃ ||൩൯൪|| അദാഹിനഃ പിത്തഹരാഃ ശുക്രലാഃ കഫവര്ധനാഃ |൩൯൫|
बृंहणा गौडिका भक्ष्या गुरवोऽनिलनाशनाः ||३९४|| अदाहिनः पित्तहराः शुक्रलाः कफवर्धनाः |३९५|
🔊 Audio coming soon
ഗുഡകൃതാന് ഭക്ഷ്യാനാഹ- ബൃംഹണാ ഇത്യാദി| സമിതാവേഷ്ടിതാ ഗുഡപ്രധാനോദരാ ‘ഗൌഡികാ’ ഇത്യുച്യന്തേ||൩൯൪||-
Adhikarana 290 (395) · Śloka 396
മധുശീര്ഷകസംയാവാഃ പൂപാ യേ തേ വിശേഷതഃ ||൩൯൫|| ഗുരവോ ബൃംഹണാശ്ചൈവ മോദകാസ്തു സുദുര്ജരാഃ |൩൯൬|
मधुशीर्षकसंयावाः पूपा ये ते विशेषतः ||३९५|| गुरवो बृंहणाश्चैव मोदकास्तु सुदुर्जराः |३९६|
🔊 Audio coming soon
മധ്വിത്യാദി| സമിതാവേഷ്ടിതാഃ പാകഘനീഭൂതാ മധുരാ ഘൃതോദരാ മധുമസ്തകാഃ, ത ഏവ ‘മധുശീര്ഷകാ’ ഉച്യന്തേ; കേചിന്മധുമസ്തകശബ്ദേന ഖജ്ജകമാഹുഃ| സംയാവാഃ പുനഃ- “സമിതാം മധു(ഘൃത)ദുഗ്ധേന മോദയിത്വാ സുശോഭനാമ്| പചേദ്ഘൃതോത്തരേ ഖണ്ഡേ ക്ഷിപേദ്ഭാണ്ഡേ നവേ തതഃ|| സംയാവോऽസൌ യുതശ്ചൂര്ണൈഃ ഖണ്ഡൈലാമരിചാര്ദ്രകൈഃ”- ഇതി| പൂപാഃ ‘പൂആ’ ഇതി ലോകേ| മോദകാ ലഡ്ഡുകാഃ||൩൯൫||-
Adhikarana 291 (396) · Śloka 397
രോചനോ ദീപനഃ സ്വര്യഃ പിത്തഘ്നഃ പവനാപഹഃ ||൩൯൬|| ഗുരുര്മൃഷ്ടതരമശ്ചൈവ സട്ടകഃ പ്രാണവര്ധനഃ |൩൯൭|
रोचनो दीपनः स्वर्यः पित्तघ्नः पवनापहः ||३९६|| गुरुर्मृष्टतरमश्चैव सट्टकः प्राणवर्धनः |३९७|
🔊 Audio coming soon
സട്ടകഗുണമാഹ- ദീപന ഇത്യാദി| മൃഷ്ടതരഃ അതിശയേന സ്വാദുഃ| സട്ടകഭേദാ ബഹവഃ; തത്രൈക ഏവ ലിഖ്യതേ- “ലവങ്ഗവ്യോഷഖണ്ഡൈസ്തു ദധി നിര്മഥ്യ ഗാലിതമ്| ദാഡിമീബീജസംയുക്തം ചന്ദ്രചൂര്ണാവചൂര്ണിതമ്|| സട്ടകം സുപ്രമോദാഖ്യം നലാദിഭിരുദാഹൃതമ്”- ഇതി| അപരേ വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതാഃ||൩൯൬||-
Adhikarana 292 (397) · Śloka 398
ഹൃദ്യഃ സുഗന്ധിര്മധുരഃ സ്നിഗ്ധഃ കഫകരോ ഗുരുഃ ||൩൯൭|| വാതാപഹസ്തൃപ്തികരോ ബല്യോ വിഷ്യന്ദ ഉച്യതേ |൩൯൮|
हृद्यः सुगन्धिर्मधुरः स्निग्धः कफकरो गुरुः ||३९७|| वातापहस्तृप्तिकरो बल्यो विष्यन्द उच्यते |३९८|
🔊 Audio coming soon
വിഷ്യന്ദഗുണമാഹ- ഹൃദ്യ ഇത്യാദി| “ആമഗോധൂമചൂര്ണം ച സര്പിഃക്ഷീരഗുഡാന്വിതമ്| നാതിസാന്ദ്രോ നാതിഘനോ വിഷ്യന്ദോ നാമ നാമതഃ”- അന്യേ തു ഘൃതഭ്രഷ്ടതണ്ഡുലാന് വിഷ്യന്ദശബ്ദേനാഹുഃ, തന്നേച്ഛതി ഗയീ||൩൯൭||-
Adhikarana 293 (398) · Śloka 399
ബൃംഹണാ വാതപിത്തഘ്നാ ഭക്ഷ്യാ ബല്യാസ്തു സാമിതാഃ ||൩൯൮|| ഹൃദ്യാഃ പഥ്യതമാസ്തേഷാം ലഘവഃ ഫേനകാദയഃ |൩൯൯|
बृंहणा वातपित्तघ्ना भक्ष्या बल्यास्तु सामिताः ||३९८|| हृद्याः पथ्यतमास्तेषां लघवः फेनकादयः |३९९|
🔊 Audio coming soon
സമിതാകൃതം സാമാന്യം ഗുണം കേഷുചിത് കിഞ്ചിന്നിരാകുര്വന്നാഹ- ബൃംഹണാ ഇത്യാദി| സാമിതാ ഇതി ഫേനകാദിവിശേഷണം, സമിതാ ഗോധൂമചൂര്ണം, തയാ കൃതാഃ സാമിതാഃ; അന്യേ ‘ബൃംഹണാ ഇത്യാദയഃ സമിതാകൃതഭക്ഷ്യാണാം സാമാന്യഗുണാഃ, ഹൃദ്യാ ഇത്യാദയസ്തു സമിതാകൃതഭക്ഷ്യവിശേഷഫേനകാദിഗുണാഃ’ ഇത്യാഹുഃ| തത്ര ഫേനകാഃ “വിമര്ദ്യ വിമലാം ശുക്ലാം സമിതാം നാതിശര്കരാമ്| സംവേഷ്ടനായ ഗര്ഭാര്ഥം ഖരപാകം ഘൃതേ പചേത്|| ഫേനകം ഫേനസങ്കാശം സമ്പൂര്ണശശിസന്നിഭമ്”- ഇതി||൩൯൮||-
Adhikarana 294 (399) · Śloka 400
മുദ്ഗാദിവേസവാരാണാം പൂര്ണാ വിഷ്ടമ്ഭിനോ മതാഃ ||൩൯൯|| വേസവാരൈഃ സപിശിതൈഃ സമ്പൂര്ണാ ഗുരുബൃംഹണാഃ |൪൦൦|
मुद्गादिवेसवाराणां पूर्णा विष्टम्भिनो मताः ||३९९|| वेसवारैः सपिशितैः सम्पूर्णा गुरुबृंहणाः |४००|
🔊 Audio coming soon
ത ഏവ സാമിതാദയോ മുദ്ഗാദിന്യസ്തഗര്ഭാ ഭവന്തി, തദാ തദ്ഗുണം നിര്ദിശന്നാഹ- മുദ്ഗാദീത്യാദി| സ്വിന്നപിഷ്ടമുദ്ഗാദികല്കോ വേസവാരഃ, പൂര്ണാ ഭരിതാഃ| പിശിതവേശവാരഭരിതഗുണമാഹ- വേസവാരൈരിത്യാദി| സപിശിതൈരിതി പിശിതവേസവാരൈരിത്യര്ഥഃ; അപരേ വേസവാരം ശുണ്ഠ്യാദികൃതമാഹുഃ| സമ്പൂര്ണാ ഭരിതാഃ| ഇമേऽപി സാമിതാഃ||൩൯൯||-
Adhikarana 295 (400) · Śloka 400
പാലലാഃ ശ്ലേഷ്മജനനാഃ, ശഷ്കുല്യഃ കഫപിത്തലാഃ ||൪൦൦||
पाललाः श्लेष्मजननाः, शष्कुल्यः कफपित्तलाः ||४००||
🔊 Audio coming soon
പലലം തിലപിഷ്ടം ഗുഡാദ്യുപേതം, തേന കൃതാഃ പാലലാഃ; ഇമേऽപി സാമിതാഃ| ശഷ്കുല്യ ഇതി ശഷ്കുല്യഃ ‘ശാങ്കുലീ’ ഇതി ലോകേ||൪൦൦||
Adhikarana 296 (401) · Śloka 401
വീര്യോഷ്ണാഃ പൈഷ്ടികാ ഭക്ഷ്യാഃ കഫപിത്തപ്രകോപണാഃ | വിദാഹിനോ നാതിബലാ ഗുരവശ്ച വിശേഷതഃ ||൪൦൧||
वीर्योष्णाः पैष्टिका भक्ष्याः कफपित्तप्रकोपणाः | विदाहिनो नातिबला गुरवश्च विशेषतः ||४०१||
🔊 Audio coming soon
സാമിതാന് ഭക്ഷ്യാനഭിധായ പിഷ്ടഭക്ഷ്യാന്നിര്ദിശന്നാഹ- വീര്യോഷ്ണാ ഇത്യാദി| പൈഷ്ടികാഃ തണ്ഡുലപിഷ്ടകൃതാഃ||൪൦൧||
Adhikarana 297 (402) · Śloka 403
വൈദലാ ലഘവോ ഭക്ഷ്യാഃ കഷായാഃ സൃഷ്ടമാരുതാഃ | വിഷ്ടമ്ഭിനഃ പിത്തസമാഃ ശ്ലേഷ്മഘ്നാ ഭിന്നവര്ചസഃ ||൪൦൨|| ബല്യാ വൃഷ്യാസ്തു ഗുരവോ വിജ്ഞേയാ മാഷസാധിതാഃ |൪൦൩|
वैदला लघवो भक्ष्याः कषायाः सृष्टमारुताः | विष्टम्भिनः पित्तसमाः श्लेष्मघ्ना भिन्नवर्चसः ||४०२|| बल्या वृष्यास्तु गुरवो विज्ञेया माषसाधिताः |४०३|
🔊 Audio coming soon
വൈദലാ ഇത്യാദി| വൈദലാ മുദ്ഗാദികൃതാഃ||൪൦൨||
Adhikarana 298 (403) · Śloka 403
കൂര്ചികാവികൃതാ ഭക്ഷ്യാ ഗുരവോ നാതിപിത്തലാഃ ||൪൦൩||
कूर्चिकाविकृता भक्ष्या गुरवो नातिपित्तलाः ||४०३||
🔊 Audio coming soon
വിഗ്രഥിതം ക്ഷീരം ഘനത്വമാപന്നം കൂര്ചികാ, തയാ വിവിധപ്രകാരാഃ കൃതാഃ കൂര്ചികാവികൃതാഃ||൪൦൩||
Adhikarana 299 (404) · Śloka 404
വിരൂഢകകൃതാ ഭക്ഷ്യാ ഗുരവോऽനിലപിത്തലാഃ | വിദാഹോത്ക്ലേശജനനാ രൂക്ഷാ ദൃഷ്ടിപ്രദൂഷണാഃ ||൪൦൪||
विरूढककृता भक्ष्या गुरवोऽनिलपित्तलाः | विदाहोत्क्लेशजनना रूक्षा दृष्टिप्रदूषणाः ||४०४||
🔊 Audio coming soon
വിരൂഢകകൃതാ ഇത്യാദി| വിരൂഢകകൃതാ അങ്കുരിതമുദ്ഗാദികൃതാഃ||൪൦൪||
Adhikarana 300 (405-406) · Śloka 406
ഹൃദ്യാഃ സുഗന്ധിനോ ഭക്ഷ്യാ ലഘവോ ഘൃതപാചിതാഃ | വാതപിത്തഹരാ ബല്യാ വര്ണദൃഷ്ടിപ്രസാദനാഃ ||൪൦൫|| വിദാഹിനസ്തൈലകൃതാ ഗുരവഃ കടുപാകിനഃ | ഉഷ്ണാ മാരുതദൃഷ്ടിഘ്നാഃ പിത്തലാസ്ത്വക്പ്രദൂഷണാഃ ||൪൦൬||
हृद्याः सुगन्धिनो भक्ष्या लघवो घृतपाचिताः | वातपित्तहरा बल्या वर्णदृष्टिप्रसादनाः ||४०५|| विदाहिनस्तैलकृता गुरवः कटुपाकिनः | उष्णा मारुतदृष्टिघ्नाः पित्तलास्त्वक्प्रदूषणाः ||४०६||
🔊 Audio coming soon
ഘൃതതൈലപക്വഭക്ഷ്യസ്യ ഗുണവിശേഷമാഹ- ഹൃദ്യാ ഇത്യാദി||൪൦൫-൪൦൬||
Adhikarana 301 (407) · Śloka 407
ഫലമാംസേക്ഷുവികൃതിതിലമാഷോപസംസ്കൃതാഃ | ഭക്ഷ്യാ ബല്യാശ്ച ഗുരവോ ബൃംഹണാ ഹൃദയപ്രിയാഃ ||൪൦൭||
फलमांसेक्षुविकृतितिलमाषोपसंस्कृताः | भक्ष्या बल्याश्च गुरवो बृंहणा हृदयप्रियाः ||४०७||
🔊 Audio coming soon
യോനിവിശേഷേണ ഭക്ഷ്യാണാം ഗുണാഗുണവിശേഷം ദര്ശയന്നാഹ- ഫലേത്യാദി| ഫലാനി താലാദീനി||൪൦൭||
Adhikarana 302 (408) · Śloka 408
കപാലാങ്ഗാരപക്വാസ്തു ലഘവോ വാതകോപനാഃ | സുപക്വാസ്തനവശ്ചൈവ ഭൂയിഷ്ഠം ലഘവോ മതാഃ ||൪൦൮||
कपालाङ्गारपक्वास्तु लघवो वातकोपनाः | सुपक्वास्तनवश्चैव भूयिष्ठं लघवो मताः ||४०८||
🔊 Audio coming soon
കപാലാങ്ഗാരപക്വാനാം സ്നേഹസിദ്ധേഭ്യോ ലഘുത്വം ദര്ശയന്നാഹ- കപാലാങ്ഗാരപക്വാ ഇത്യാദി| കപാലം കര്പരഃ, തത്ര പക്വാ മണ്ഡകാദയഃ; അങ്ഗാരപക്വാ അങ്ഗാരകര്കടീപ്രഭൃതയഃ||൪൦൮||
Adhikarana 303 (409) · Śloka 409
സകിലാടാദയോ ഭക്ഷ്യാ ഗുരവഃ കഫവര്ധനാഃ |൪൦൯|
सकिलाटादयो भक्ष्या गुरवः कफवर्धनाः |४०९|
🔊 Audio coming soon
സകിലാടാദയ ഇത്യാദി| കിലാടഃ ക്ഷീരകൂര്ചികാപിണ്ഡഃ, ആദിശബ്ദാത്തക്രപിണ്ഡകാദയഃ|൪൦൯|-
Adhikarana 304 (409) · Śloka 409
കുല്മാഷാ വാതലാ രൂക്ഷാ ഗുരവോ ഭിന്നവര്ചസഃ ||൪൦൯||
कुल्माषा वातला रूक्षा गुरवो भिन्नवर्चसः ||४०९||
🔊 Audio coming soon
കുല്മാഷാ ഇത്യാദി| യവപിഷ്ടമുഷ്ണോദകേ സിക്തമീഷത്സ്വിന്നമൃദിതം ശൃങ്ഗാടാദിപ്രകാരം കുല്മാഷമാഹുഃ, ‘യവാദയഃ സ്വിന്നാ’ ഇത്യേകേ| ഭിന്നവര്ചസോ ദ്രവമലാഃ||൪൦൯||
Adhikarana 305 (410) · Śloka 410
ഉദാവര്തഹരോ വാട്യഃ കാസപീനസമേഹനുത് |൪൧൦|
उदावर्तहरो वाट्यः कासपीनसमेहनुत् |४१०|
🔊 Audio coming soon
ഉദാവര്തേത്യാദി| വാട്യോ യവഗോധൂമാദിഭിര്ദലിതൈഃ കൃതഃ, അന്യേ തു ഭൃഷ്ടയവകൃതോ ഭക്ഷ്യ ഇത്യാഹുഃ|൪൧൦|-
Adhikarana 306 (410) · Śloka 410
ധാനോലുമ്ബാസ്തു ലഘവഃ കഫമേദോവിശോഷണാഃ ||൪൧൦||
धानोलुम्बास्तु लघवः कफमेदोविशोषणाः ||४१०||
🔊 Audio coming soon
ധാനേത്യാദി| ധാനാ ഭൃഷ്ടയവാഃ; ഉലുമ്ബാ ഹോലകാഃ, അത്ര മുദ്ഗകലായാദിശിമ്ബാ അഗ്നിപക്വാ ‘ഹോലകാ’ ഇത്യുച്യന്തേ||൪൧൦||
Adhikarana 307 (411-412) · Śloka 412
ശക്തവോ ബൃംഹണാ വൃഷ്യാസ്തൃഷ്ണാപിത്തകഫാപഹാഃ | പീതാഃ സദ്യോബലകരാ ഭേദിനഃ പവനാപഹാഃ ||൪൧൧|| ഗുര്വീ പിണ്ഡീ ഖരാऽത്യര്ഥം ലഘ്വീ സൈവ വിപര്യയാത് | ശക്തൂനാമാശു ജീര്യേത മൃദുത്വാദവലേഹികാ ||൪൧൨||
शक्तवो बृंहणा वृष्यास्तृष्णापित्तकफापहाः | पीताः सद्योबलकरा भेदिनः पवनापहाः ||४११|| गुर्वी पिण्डी खराऽत्यर्थं लघ्वी सैव विपर्ययात् | शक्तूनामाशु जीर्येत मृदुत्वादवलेहिका ||४१२||
🔊 Audio coming soon
വാട്യധാനാപ്രസങ്ഗേന യവശക്തൂനാഹ- ശക്തവ ഇത്യാദി| ശക്തവോ യവശക്തവഃ| ബൃംഹണാ ന ലേഖനാ മാംസകരാ ഇത്യര്ഥഃ| ‘തൃഷ്ണാപിത്തകഫാപഹാഃ’ ഇത്യത്ര ‘തൃഷ്ണാപിത്തമലാപഹാഃ’ ഇതി ക്വചിത്, തത്ര മലാപഹത്വമല്പമലകര്തൃത്വാത്| സദ്യോബലകരത്വം രൌക്ഷ്യാന്നോത്തരകാലമ്| ഖരമാര്ദവഭേദേന ഗുരുലാഘവമാഹ- ഗുര്വീത്യാദി| ഖരാ കഠിനേത്യര്ഥഃ| വിപര്യയാദിതി മൃദ്വീത്യര്ഥഃ| പിണ്ഡീമഭിധായാവലേഹികാമാഹ- ശക്തൂനാമിത്യാദി| ശക്തൂനാമവലേഹികേതി സമ്ബന്ധഃ||൪൧൧-൪൧൨||
Adhikarana 308 (413) · Śloka 413
ലാജാശ്ഛര്ദ്യതിസാരഘ്നാ ദീപനാഃ കഫനാശനാഃ | ബല്യാഃ കഷായമധുരാ ലഘവസ്തൃണ്മലാപഹാഃ ||൪൧൩||
लाजाश्छर्द्यतिसारघ्ना दीपनाः कफनाशनाः | बल्याः कषायमधुरा लघवस्तृण्मलापहाः ||४१३||
🔊 Audio coming soon
അധുനാ ലാജഗുണമാഹ- ലാജാ ഇത്യാദി| മലാപഹത്വമല്പകര്തൃത്വാത്||൪൧൩||
Adhikarana 309 (414) · Śloka 414
തൃട്ഛര്ദിദാഹഘര്മാര്തിനുദസ്തത്സക്തവോ മതാഃ | രക്തപിത്തഹരാശ്ചൈവ ദാഹജ്വരവിനാശനാഃ ||൪൧൪||
तृट्छर्दिदाहघर्मार्तिनुदस्तत्सक्तवो मताः | रक्तपित्तहराश्चैव दाहज्वरविनाशनाः ||४१४||
🔊 Audio coming soon
ലാജശക്തുഗുണമാഹ- തൃഡിത്യാദി| തത്സക്തവോ ലാജശക്തവഃ||൪൧൪||
Adhikarana 310 (415) · Śloka 415
പൃഥുകാ ഗുരവഃ സ്നിഗ്ധാ ബൃംഹണാഃ കഫവര്ധനാഃ | ബല്യാഃ സക്ഷീരഭാവാത്തു വാതഘ്നാ ഭിന്നവര്ചസഃ ||൪൧൫||
पृथुका गुरवः स्निग्धा बृंहणाः कफवर्धनाः | बल्याः सक्षीरभावात्तु वातघ्ना भिन्नवर्चसः ||४१५||
🔊 Audio coming soon
പൃഥുകഗുണമാഹ- പൃഥുകാ ഇത്യാദി| ആര്ദ്രശാലിധാന്യം മൃദുഭൃഷ്ടം മുസലാഘാതചിപ്പടീഭൂതാവയവം ‘പൃഥുകാ’ ഇത്യുച്യതേ||൪൧൫||
Adhikarana 311 (416) · Śloka 416
സന്ധാനകൃത്പിഷ്ടമാമം തണ്ഡുലം കൃമിമേഹനുത് |൪൧൬|
सन्धानकृत्पिष्टमामं तण्डुलं कृमिमेहनुत् |४१६|
🔊 Audio coming soon
ധാന്യപിഷ്ടഗുണമാഹ- സന്ധാനകൃദിത്യാദി| സന്ധാനം ഭഗ്നസ്യ, ആമമപക്വമിത്യര്ഥഃ|൪൧൬|-
Adhikarana 312 (416) · Śloka 417
സുദുര്ജരഃ സ്വാദുരസോ ബൃംഹണസ്തണ്ഡുലോ നവഃ ||൪൧൬|| സന്ധാനകൃന്മേഹഹരഃ പുരാണസ്തണ്ഡുലഃ സ്മൃതഃ |൪൧൭|
सुदुर्जरः स्वादुरसो बृंहणस्तण्डुलो नवः ||४१६|| सन्धानकृन्मेहहरः पुराणस्तण्डुलः स्मृतः |४१७|
🔊 Audio coming soon
നവാനവതണ്ഡുലഗുണമാഹ - സുദുര്ജര ഇത്യാദി||൪൧൬||-
Adhikarana 313 (417-418) · Śloka 418
ദ്രവ്യസംയോഗസംസ്കാരവികാരാന് സമവേക്ഷ്യ ച ||൪൧൭|| യഥാകാരണമാസാദ്യ ഭോക്തൃൗണാം ഛന്ദതോऽപി വാ | അനേകദ്രവ്യയോനിത്വാച്ഛാസ്ത്രതസ്താന് വിനിര്ദിശേത് ||൪൧൮|| ഇതി ഭക്ഷ്യവര്ഗഃ |
द्रव्यसंयोगसंस्कारविकारान् समवेक्ष्य च ||४१७|| यथाकारणमासाद्य भोक्तॄणां छन्दतोऽपि वा | अनेकद्रव्ययोनित्वाच्छास्त्रतस्तान् विनिर्दिशेत् ||४१८|| इति भक्ष्यवर्गः |
🔊 Audio coming soon
കിമ്ബഹുനാ ആനന്ത്യാദന്നസംയോഗസംസ്കാരാണാം ന ശക്യതേ സര്വോപസങ്ഗ്രഹഃ കര്തും, തസ്മാദുക്താനുക്തസങ്ഗ്രഹായാഹ- ദ്രവ്യേത്യാദി| വികാരാന് ഭക്ഷ്യവിശേഷാന്| കാരണമാസാദ്യേതി ദോഷാദിപ്രകോപം പ്രാപ്യേത്യര്ഥഃ| ഭോക്തൃൗണാം ഛന്ദതോऽപി വേതി പുരുഷാഭിലാഷത ഇത്യര്ഥഃ| ഇതി ഭക്ഷ്യവര്ഗഃ||൪൧൭-൪൧൮||
Adhikarana 314 (419) · Śloka 419
അതഃ സര്വാനുപാനാന്യുപദേക്ഷ്യാമഃ | - അമ്ലേന കേചിദ്വിഹതാ മനുഷ്യാ മാധുര്യയോഗേ പ്രണയീഭവന്തി | തഥാമ്ലയോഗേ മധുരേണ തൃപ്താസ്തേഷാം യഥേഷ്ടം പ്രവദന്തി പഥ്യമ് ||൪൧൯||
अतः सर्वानुपानान्युपदेक्ष्यामः | - अम्लेन केचिद्विहता मनुष्या माधुर्ययोगे प्रणयीभवन्ति | तथाम्लयोगे मधुरेण तृप्तास्तेषां यथेष्टं प्रवदन्ति पथ्यम् ||४१९||
🔊 Audio coming soon
അനുപാനം നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- അനുപാനാനീത്യാദി| അന്നാദനു പശ്ചാത് പീയത ഇത്യനുപാനമ്| അനുപാനം കുത്ര ഹിതാവഹമിത്യാഹ- അമ്ലേനേത്യാദി| വിഹതാ ഉദ്വേജിതാഃ| മാധുര്യയോഗ ഇതി മാധുര്യോപയോഗേ ഇത്യര്ഥഃ| പ്രണയീഭവന്തി സുഖീഭവന്തീതി, തഥാऽമ്ലയോഗ ഇത്യത്രാപി പ്രണയീഭവന്തീതി സമ്ബന്ധനീയമ്| തേഷാമുഭയേഷാമപി അമ്ലതൃപ്താനാം മധുരതൃപ്താനാം ചേത്യര്ഥഃ| യഥേഷ്ടം യഥാഭിലഷിതമ്; അമ്ലതൃപ്തസ്യ മധുരം പഥ്യം, മധുരതൃപ്തസ്യ ചാമ്ലമിത്യര്ഥഃ; തസ്മാദ്രസഷട്കേऽപി പരസ്പരവിരുദ്ധമനുപാനം ജ്ഞേയം, രസദ്വയസ്യോപലക്ഷണത്വാത്; അഥവാ ശേഷരസാനാം തൃപ്ത്യാ ഭോക്തുമശക്യത്വാച്ഛേഷരസാനാമനുക്തിഃ||൪൧൯||
Adhikarana 315 (420-421) · Śloka 422
ശീതോഷ്ണതോയാസവമദ്യയൂഷഫലാമ്ലധാന്യാമ്ലപയോരസാനാമ് | യസ്യാനുപാനം തു ഹിതം ഭവേദ്യത്തസ്മൈ പ്രദേയം ത്വിഹ മാത്രയാ തത് ||൪൨൦|| വ്യാധിം ച കാലം ച വിഭാവ്യ ധീരൈര്ദ്രവ്യാണി ഭോജ്യാനി ച താനി താനി | സര്വാനുപാനേഷു വരം വദന്തി മൈധ്യം യദമ്ഭഃ ശുചിഭാജനസ്ഥമ് ||൪൨൧|| ലോകസ്യ ജന്മപ്രഭൃതി പ്രശസ്തം തോയാത്മകാഃ സര്വരസാശ്ച ദൃഷ്ടാഃ | സങ്ക്ഷേപ ഏഷോऽഭിഹിതോऽനുപാനേ... |൪൨൨|
शीतोष्णतोयासवमद्ययूषफलाम्लधान्याम्लपयोरसानाम् | यस्यानुपानं तु हितं भवेद्यत्तस्मै प्रदेयं त्विह मात्रया तत् ||४२०|| व्याधिं च कालं च विभाव्य धीरैर्द्रव्याणि भोज्यानि च तानि तानि | सर्वानुपानेषु वरं वदन्ति मैध्यं यदम्भः शुचिभाजनस्थम् ||४२१|| लोकस्य जन्मप्रभृति प्रशस्तं तोयात्मकाः सर्वरसाश्च दृष्टाः | सङ्क्षेप एषोऽभिहितोऽनुपाने... |४२२|
🔊 Audio coming soon
അനുപാനദ്രവ്യാണി സങ്കലയ്യാഹ- ശീതോഷ്ണേത്യാദി| ദ്രവപ്രധാന ആസവഃ, ദ്രവപ്രധാനം ദ്രവ്യപ്രധാനം ച മദ്യമുച്യതേ, യൂഷോ മുദ്ഗാദീനാം, ഫലാമ്ലാനി ബീജപൂരാദീനി, ധാന്യാമ്ലം കാഞ്ജികം, പയോ ദുഗ്ധം, രസോ മാംസരസഃ| യസ്യ പുരുഷസ്യ, വ്യാധിം വ്രണജ്വരാദികം, കാലമാവസ്ഥികമാര്തവം ച, വിഭാവ്യ വിശേഷേണ ജ്ഞാത്വാ, ദ്രവ്യാണി തൈലാദീനി, ഭോജ്യാനി രക്തശാല്യാദീനി, ഏതത്സര്വമൂഹാപോഹവിദാ ജ്ഞാത്വാ അനുപാനം വിധേയമിതി| (കിമ്ബഹുനാ സര്വാനുപാനേഷ്വപി ) മേധ്യമ് ആന്തരിക്ഷം ജലമ്||൪൨൦-൪൨൧||-
Adhikarana 316 (422-431) · Śloka 431
... ഷ്വതഃ പരം വിസ്തരതോऽഭിധാസ്യേ ||൪൨൨|| ഉഷ്ണോദകാനുപാനം തു സ്നേഹാനാമഥ ശസ്യതേ | ഋതേ ഭല്ലാതകസ്നേഹാത് സ്നേഹാത്തൌവരകാത്തഥാ ||൪൨൩|| അനുപാനം വദന്ത്യേകേ തൈലേ യൂഷാമ്ലകാഞ്ജികമ് | ശീതോദകം മാക്ഷികസ്യ പിഷ്ടാന്നസ്യ ച സര്വശഃ ||൪൨൪|| ദധിപായസമദ്യാര്തിവിഷജുഷ്ടേ തഥൈവ ച | കേചിത് പിഷ്ടമയസ്യാഹുരനുപാനം സുഖോദകമ് ||൪൨൫|| പയോ മാംസരസോ വാऽപി ശാലിമുദ്ഗാദിഭോജിനാമ് | യുദ്ധാധ്വാതപസന്താപവിഷമദ്യരുജാസു ച ||൪൨൬|| മാഷാദേരനുപാനം തു ധാന്യാമ്ലം ദധിമസ്തു വാ | മദ്യം മദ്യോചിതാനാം തു സര്വമാംസേഷു പൂജിതമ് ||൪൨൭|| അമദ്യപാനാമുദകം ഫലാമ്ലം വാ പ്രശസ്യതേ | ക്ഷീരം ഘര്മാധ്വഭാഷ്യസ്ത്രീക്ലാന്താനാമമൃതോപമമ് ||൪൨൮|| സുരാ കൃശാനാം സ്ഥൂലാനാമനുപാനം മധൂദകമ് | നിരാമയാനാം ചിത്രം തു ഭുക്തമധ്യേ പ്രകീര്തിതമ് ||൪൨൯|| സ്നിഗ്ധോഷ്ണം മാരുതേ പഥ്യം, കഫേ രൂക്ഷോഷ്ണമിഷ്യതേ | അനുപാനം ഹിതം ചാപി പിത്തേ മധുരശീതലമ് ||൪൩൦|| ഹിതം ശോണിതപിത്തിഭ്യഃ ക്ഷീരമിക്ഷുരസസ്തഥാ | അര്കശേലുശിരീഷാണാമാസവാസ്തു വിഷാര്തിഷു ||൪൩൧||
... ष्वतः परं विस्तरतोऽभिधास्ये ||४२२|| उष्णोदकानुपानं तु स्नेहानामथ शस्यते | ऋते भल्लातकस्नेहात् स्नेहात्तौवरकात्तथा ||४२३|| अनुपानं वदन्त्येके तैले यूषाम्लकाञ्जिकम् | शीतोदकं माक्षिकस्य पिष्टान्नस्य च सर्वशः ||४२४|| दधिपायसमद्यार्तिविषजुष्टे तथैव च | केचित् पिष्टमयस्याहुरनुपानं सुखोदकम् ||४२५|| पयो मांसरसो वाऽपि शालिमुद्गादिभोजिनाम् | युद्धाध्वातपसन्तापविषमद्यरुजासु च ||४२६|| माषादेरनुपानं तु धान्याम्लं दधिमस्तु वा | मद्यं मद्योचितानां तु सर्वमांसेषु पूजितम् ||४२७|| अमद्यपानामुदकं फलाम्लं वा प्रशस्यते | क्षीरं घर्माध्वभाष्यस्त्रीक्लान्तानाममृतोपमम् ||४२८|| सुरा कृशानां स्थूलानामनुपानं मधूदकम् | निरामयानां चित्रं तु भुक्तमध्ये प्रकीर्तितम् ||४२९|| स्निग्धोष्णं मारुते पथ्यं, कफे रूक्षोष्णमिष्यते | अनुपानं हितं चापि पित्ते मधुरशीतलम् ||४३०|| हितं शोणितपित्तिभ्यः क्षीरमिक्षुरसस्तथा | अर्कशेलुशिरीषाणामासवास्तु विषार्तिषु ||४३१||
🔊 Audio coming soon
സങ്ക്ഷേപമഭിധായ വിസ്തരമാഹ- അതഃ പരമിത്യാദി| ഋതേ വിനേത്യര്ഥഃ| ഭല്ലാതകസ്യാത്യന്തോഷ്ണത്വാച്ഛീതജലമ്| തൌവരകാദിതി “പത്രൈസ്തു കേശരാകാരൈഃ കലായസദൃശൈഃ ഫലൈഃ| വൃക്ഷാസ്തുവരനാമാനഃ പശ്ചിമാര്ണവതീരജാഃ” ഇതി, തദ്ഭവസ്തൌവരകഃ| സ്നേഹപ്രസങ്ഗേനൈകീയമതം തൈലാനുപാനേ നിര്ദിശന്നാഹ- അനുപാനമിത്യാദി| ഉഷ്ണകാലേ യൂഷം, ശീതകാലേ കാഞ്ജികമ്| മാക്ഷികസ്യേതി മാക്ഷികസ്യ മധുനഃ| പിഷ്ടാന്നസ്യ തണ്ഡുലപിഷ്ടസ്യ| ദധി പ്രസിദ്ധം; പായസം ക്ഷീരസിദ്ധാസ്തണ്ഡുലാഃ, പായസസ്യ ഗുരുത്വേന വിദാഹസമ്ഭവാച്ഛീതോദകം പേയം; മദ്യാര്തിര്മദ്യവിദാഹഃ; വിഷജുഷ്ടേ വിഷവ്യാപ്തേ | തഥൈവ ചേതി ശീതോദകമേവ| കേചിദിത്യാദി| സുഖോദകമ് ഈഷദുഷ്ണമുദകമ്| പയ ഇത്യാദി| യുദ്ധം സങ്ഗ്രാമഃ, ആതപോ ഘര്മഃ, സന്താപോऽഗ്ന്യാദീനാം, വിഷമദ്യരുജാസ്വിതി വിഷരോഗേഷു മദാത്യയേ ചേത്യര്ഥഃ| ശാലിഷു പയോऽനുപാനം സമാനമപ്യചിന്ത്യത്വാത് സംയോഗശക്തീനാം; ജേജ്ഝടസ്തു പയഃസ്ഥാനേ മസ്ത്വിച്ഛതി, ‘പയോഗ്രഹണസ്യ ഗോരസോപലക്ഷണത്വാത്തദപി ലഭ്യത ഏവ’ ഇത്യന്യേ| മാഷാദേരിത്യാദി ധാന്യാമ്ലം കാഞ്ജികമ്| മദ്യോചിതാനാം മദ്യയോഗ്യാനാമ്| പൂജിതം പ്രശസ്തമ്| അമദ്യേത്യാദി| ഫലാമ്ലം ദാഡിമാദി| ക്ഷീരമിത്യാദി| ഘര്മാദിക്ലാന്താനാമ് ആതപാദിപീഡിതനാമ്| കൃശാനാം ദുര്ബലാനാം, സുരാऽനുശസ്തേതി സമ്ബന്ധഃ| മധൂദകം മധുമിശ്രം ജലമ്| നിരാമയാനാം സ്വസ്ഥാനാമ്| ചിത്രം നാനാപ്രകാരമ്| സ്നിഗ്ധോഷ്ണമിതി അനുപാനമിതി സമ്ബന്ധഃ| ശോണിതപിത്തിഭ്യോ രക്തപിത്തിഭ്യ ഇത്യര്ഥഃ| അത്രാപി ‘അനുപാനമ്’ ഇത്യനുവര്തതേ| അര്കശേല്വിത്യാദി| വിഷാര്തിഷു വിഷപീഡാസു, അര്കാദീനാമാസവാ അനുപാനാനി| ശേലുഃ ശ്ലേഷ്മാന്തകഃ||൪൨൨-൪൩൧||
Adhikarana 317 (432-433) · Śloka 433
അതഃ പരം തു വര്ഗാണാമനുപാനം പൃഥക് പൃഥക് | പ്രവക്ഷ്യാമ്യനുപൂര്വേണ സര്വേഷാമേവ മേ ശൃണു ||൪൩൨|| തത്ര പൂര്വശസ്യജാതാനാം ബദരാമ്ലം, വൈദലാനാം ധാന്യാമ്ലം, ജങ്ഘാലാനാം ധന്വജാനാം ച പിപ്പല്യാസവഃ, വിഷ്കിരാണാം കോലബദരാസവഃ, പ്രതുദാനാം ക്ഷീരവൃക്ഷാസവഃ, ഗുഹാശയാനാം ഖര്ജൂരനാലികേരാസവഃ, പ്രസഹാനാമശ്വഗന്ധാസവഃ, പര്ണമൃഗാണാം കൃഷ്ണഗന്ധാസവഃ, ബിലേശയാനാം ഫലാസവഃ , ഏകശഫാനാം ത്രിഫലാസവഃ, അനേകശഫാനാം ഖദിരാസവഃ, കൂലചരാണാം ശൃങ്ഗാടകകശേരുകാസവഃ, കോശവാസിനാം പാദിനാം ച സ ഏവ, പ്ലവാനാമിക്ഷുരസാസവഃ, നാദേയാനാം മത്സ്യാനാം മൃണാലാസവഃ, സാമുദ്രാണാം മാതുലുങ്ഗാസവഃ, അമ്ലാനാം ഫലാനാം പദ്മോത്പലകന്ദാസവഃ, കഷായാണാം ദാഡിമവേത്രാസവഃ, മധുരാണാം ത്രികടുകയുക്തഃ ഖണ്ഡാസവഃ, താലഫലാദീനാം ധാന്യാമ്ലം, കടുകാനാം ദൂര്വാനലവേത്രാസവഃ, പിപ്പല്യാദീനാം ശ്വദംഷ്ട്രാവസുകാസവഃ, കൂഷ്മാണ്ഡാദീനാം ദാര്വീകരീരാസവഃ, ചുച്ചുപ്രഭൃതീനാം ലോധ്രാസവഃ, ജീവന്ത്യാദീനാം ത്രിഫലാസവഃ, കുസുമ്ഭശാകസ്യ സ ഏവ, മണ്ഡൂകപര്ണ്യാദീനാം മഹാപഞ്ചമൂലാസവഃ, താലമസ്തകാദീനാമമ്ലഫലാസവഃ, സൈന്ധവാദീനാം സുരാസവ ആരനാലം ച, തോയം വാ സര്വത്രേതി ||൪൩൩||
अतः परं तु वर्गाणामनुपानं पृथक् पृथक् | प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वेण सर्वेषामेव मे शृणु ||४३२|| तत्र पूर्वशस्यजातानां बदराम्लं, वैदलानां धान्याम्लं, जङ्घालानां धन्वजानां च पिप्पल्यासवः, विष्किराणां कोलबदरासवः, प्रतुदानां क्षीरवृक्षासवः, गुहाशयानां खर्जूरनालिकेरासवः, प्रसहानामश्वगन्धासवः, पर्णमृगाणां कृष्णगन्धासवः, बिलेशयानां फलासवः , एकशफानां त्रिफलासवः, अनेकशफानां खदिरासवः, कूलचराणां शृङ्गाटककशेरुकासवः, कोशवासिनां पादिनां च स एव, प्लवानामिक्षुरसासवः, नादेयानां मत्स्यानां मृणालासवः, सामुद्राणां मातुलुङ्गासवः, अम्लानां फलानां पद्मोत्पलकन्दासवः, कषायाणां दाडिमवेत्रासवः, मधुराणां त्रिकटुकयुक्तः खण्डासवः, तालफलादीनां धान्याम्लं, कटुकानां दूर्वानलवेत्रासवः, पिप्पल्यादीनां श्वदंष्ट्रावसुकासवः, कूष्माण्डादीनां दार्वीकरीरासवः, चुच्चुप्रभृतीनां लोध्रासवः, जीवन्त्यादीनां त्रिफलासवः, कुसुम्भशाकस्य स एव, मण्डूकपर्ण्यादीनां महापञ्चमूलासवः, तालमस्तकादीनामम्लफलासवः, सैन्धवादीनां सुरासव आरनालं च, तोयं वा सर्वत्रेति ||४३३||
🔊 Audio coming soon
അത ഇത്യാദി| അനുപൂര്വേണ യഥാക്രമേണ| സര്വേഷാമേവ ശാല്യാദിവര്ഗാണാമിത്യര്ഥഃ| മേ മത്സകാശാത് | തത്രേത്യാദി| പൂര്വശസ്യജാതാനാം പ്രാഗുക്താന്നസമൂഹാനാം, താനി ച ശൂകധാന്യകുധാന്യശമീധാന്യാനി| ജങ്ഘാലാനാമ് ഏണാദീനാമ്| ധന്വജാനാം വര്തകാദീനാം പക്ഷിണാമ്| വിഷ്കിരാണാം തേഷാമേവ വര്തകാദീനാമ്, ഏതേന വിഷ്കിരാണാം പിപ്പലീകോലബദരാസവൌ ദ്വാവപ്യനുപാനം, കോലബദരം മധ്യമപ്രമാണം ബദരമ്| കൃഷ്ണഗന്ധഃ ശോഭാഞ്ജനകഃ| ഏകശഫാനാമ് അശ്വാദീനാമ്| അനേകശഫാനാമിതി അനേകശഫാശ്ഛാഗാദയഃ| ഏവമയം മാംസവര്ഗോ ജങ്ഘാലാദിഭേദേനാഷ്ടവിധോऽനുപാനേനോക്തഃ| അനൂപവര്ഗസ്യ പഞ്ചവിധസ്യാനുപാനം നിര്ദിശന്നാഹ- കൂലചരാണാമിത്യാദി| സ ഏവേതി ശൃങ്ഗാടകകശേരുകാസവോऽനുപാനമിത്യര്ഥഃ| അനൂപവര്ഗമപി പഞ്ചവിധമഭിധായ ഫലാനാമനുപാനം നിര്ദിശന്നാഹ- അമ്ലാനാമിത്യാദി| അമ്ലഫലാനാം ദാഡിമാദീനാമ്| കഷായാണാം ക്ഷീരവൃക്ഷാദിഫലാനാമ്| മധുരാണാം ദ്രാക്ഷാദീനാം, വാതാമാഭിഷുകാദീനാം ച| കടുകാനാം ഫലാനാമിത്യര്ഥഃ| ശ്വദംഷ്ട്രാ ഗോക്ഷുരകഃ; വസുകോ ബുകഃ, കേദാരഗിരൌ ‘ബഗഹുല’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ| ശാകാനാമനുപാനം നിര്ദിശന്നാഹ- കൂഷ്മാണ്ഡാദീനാമിത്യാദി| ജീവന്തീ ഡോഡീ| സ ഏവ ത്രിഫലാസവഃ| മണ്ഡൂകപര്ണീ ബ്രാഹ്മീ| താലമസ്തകാദീനാമനുപാനമാഹ- താലമസ്തകാദീനാമിത്യാദി| താലമസ്തകാദീനാം താലമസ്തകമജ്ജാദീനാമ്| സര്വത്ര സര്വവര്ഗേഷു||൪൩൨-൪൩൩||
Adhikarana 318 (434) · Śloka 434
ഭവന്തി ചാത്ര- സര്വേഷാമനുപാനാനാം മാഹേന്ദ്രം തോയമുത്തമമ് |൪൩൪|
भवन्ति चात्र- सर्वेषामनुपानानां माहेन्द्रं तोयमुत्तमम् |४३४|
🔊 Audio coming soon
സര്വേഷ്വേവാനുപാനേഷു തോയസ്യ പ്രാധാന്യം ദര്ശയന്നാഹ- സര്വേഷാമിത്യാദി| മാഹേന്ദ്രതോയമ് ആന്തരിക്ഷമുദകമ്|൪൩൪|-
Adhikarana 319 (434) · Śloka 434
സാത്മ്യം വാ യസ്യ യത്തോയം തത്തസ്മൈ ഹിതമുച്യതേ ||൪൩൪||
सात्म्यं वा यस्य यत्तोयं तत्तस्मै हितमुच्यते ||४३४||
🔊 Audio coming soon
ശേഷമപി ഭൌമമുദകം നിയമയന്നാഹ- സാത്മ്യം വേത്യാദി| യത്തോയമിതി നദീനദസരസ്തഡാഗാദ്യുദകമിത്യര്ഥഃ||൪൩൪||
Adhikarana 320 (435) · Śloka 435
ഉഷ്ണം വാതേ കഫേ തോയം പിത്തേ രക്തേ ച ശീതലമ് |൪൩൫|
उष्णं वाते कफे तोयं पित्ते रक्ते च शीतलम् |४३५|
🔊 Audio coming soon
ഉഷ്ണശീതഭേദേനാനുപാനമാഹ- ഉഷ്ണമിത്യാദി|൪൩൫|-
Adhikarana 321 (435-437) · Śloka 438
ദോഷവദ്ഗുരു വാ ഭുക്തമതിമാത്രമഥാപി വാ ||൪൩൫|| യഥോക്തേനാനുപാനേന സുഖമന്നം പ്രജീര്യതി | രോചനം ബൃംഹണം വൃഷ്യം ദോഷസങ്ഘാതഭേദനമ് ||൪൩൬|| തര്പണം മാര്ദവകരം ശ്രമക്ലമഹരം സുഖമ് | ദീപനം ദോഷശമനം പിപാസാച്ഛേദനം പരമ് ||൪൩൭|| ബല്യം വര്ണകരം സമ്യഗനുപാനം സദോച്യതേ |൪൩൮|
दोषवद्गुरु वा भुक्तमतिमात्रमथापि वा ||४३५|| यथोक्तेनानुपानेन सुखमन्नं प्रजीर्यति | रोचनं बृंहणं वृष्यं दोषसङ्घातभेदनम् ||४३६|| तर्पणं मार्दवकरं श्रमक्लमहरं सुखम् | दीपनं दोषशमनं पिपासाच्छेदनं परम् ||४३७|| बल्यं वर्णकरं सम्यगनुपानं सदोच्यते |४३८|
🔊 Audio coming soon
സര്വേഷാമേവാനുപാനാനാമുക്താനാം ഗുണം നിര്ദിശന്നാഹ- ദോഷവദിത്യാദി| ദോഷവദിതി വാതാദിദോഷകരമ്| സുഖമിതി അദോഷമിത്യര്ഥഃ| ദോഷസങ്ഘാതഭേദനം ദോഷസമൂഹപൃഥക്കരണമ്| തര്പണം തൃപ്തിജനകമ്| മാര്ദവകരം ശരീരകോമലതോത്പാദകമ്| സുഖം സ്വാസ്ഥ്യോത്യാദകമ്| ദോഷശമനം വാതാദിശമനമ്| പിപാസാച്ഛേദനം പിപാസാവിനാശകമ്| പരമതിശയേന സദോച്യത ഇതി ഏവംവിധമനുപാനം സര്വദാ കഥ്യതേ| അന്യേ ‘ദോഷവദിത്യാദ്യനുപാനസ്യ ഫലം, രോചനമിത്യാദയസ്തു സാമാന്യാനുപാനഗുണാഃ’ ഇത്യാഹുഃ||൪൩൫-൪൩൭||-
Adhikarana 322 (438) · Śloka 439
തദാദൌ കര്ശയേത്പീതം സ്ഥാപയേന്മധ്യസേവിതമ് ||൪൩൮|| പശ്ചാത്പീതം ബൃംഹയതി തസ്മാദ്വീക്ഷ്യ പ്രയോജയേത് |൪൩൯|
तदादौ कर्शयेत्पीतं स्थापयेन्मध्यसेवितम् ||४३८|| पश्चात्पीतं बृंहयति तस्माद्वीक्ष्य प्रयोजयेत् |४३९|
🔊 Audio coming soon
തദനുപാനം ഭോജനാദിമധ്യാന്തവിഭാഗേന ഗുണവിശേഷം കരോതീതി ദര്ശയന്നാഹ- തദാദാവിത്യാദി| തത് അനുപാനമ്| ആദൌ ഭോജനസ്യ| കര്ശയേദതിശയേന ശരീരസ്യ കൃശത്വമാപാദയേത്| സ്ഥാപയേത് ന കര്ശയതി നാപി സ്ഥൂലയത്യപി തു മധ്യം കരോതീത്യര്ഥഃ| പശ്ചാത് പീതം ബൃംഹയതി പുഷ്ടിമാപാദയതി| തസ്മാദ്വീക്ഷ്യ പ്രയോജയേദിതി കാര്ശ്യമിച്ഛന്നാദൌ, മധ്യവപുരിച്ഛന് മധ്യ ഏവ, പുഷ്ടിമിച്ഛന്നന്ത ഇതി| അനുപാനമിതി അനുശബ്ദം ലക്ഷണാര്ഥമാഹുഃ, ആഹാരം ലക്ഷീകൃത്യ പാനമിതി, ആഹാരമാശ്രിത്യ യത് പീയത ഇത്യര്ഥഃ; തേന മധ്യാദ്യയോരപ്യനുപാനശബ്ദഃ പ്രയുക്തോ ഭവതി||൪൩൮||-
Adhikarana 323 (439) · Śloka 440
സ്ഥിരതാം ഗതമല്കിന്നമന്നമദ്രവപായിനാമ് ||൪൩൯|| ഭവത്യാബാധജനനമനുപാനമതഃ പിബേത് |൪൪൦|
स्थिरतां गतमल्किन्नमन्नमद्रवपायिनाम् ||४३९|| भवत्याबाधजननमनुपानमतः पिबेत् |४४०|
🔊 Audio coming soon
അനുപാനവ്യതിരേകേ ദോഷം ദര്ശയന്നാഹ- സ്ഥിരതാമിത്യാദി| സ്ഥിരതാമ് അചലതാമ്| അക്ലിന്നം ശുഷ്കമിത്യര്ഥഃ| അദ്രവപായിനാമ് അനുപാനമപിബതാമ്| ആബാധജനനം പീഡാകരമ്||൪൩൯||-
Adhikarana 324 (440) · Śloka 441
ന പിബേച്ഛ്വാസകാസാര്തോ രോഗേ ചാപ്യൂര്ധ്വജത്രുഗേ ||൪൪൦|| ക്ഷതോരസ്കഃ പ്രസേകീ ച യസ്യ ചോപഹതഃ സ്വരഃ |൪൪൧|
न पिबेच्छ्वासकासार्तो रोगे चाप्यूर्ध्वजत्रुगे ||४४०|| क्षतोरस्कः प्रसेकी च यस्य चोपहतः स्वरः |४४१|
🔊 Audio coming soon
കസ്യചിത് പുരുഷവിശേഷസ്യാനുപാനനിഷേധമാഹ- ന പിബേദിത്യാദി| ആര്തഃ പീഡിതഃ| ഊര്ധ്വജത്രുഗേ ഇതി ജത്രു ഗ്രീവാമൂലം, തസ്യോര്ധ്വഗേ| ക്ഷതോരസ്ക ഇതി ഉരഃക്ഷതരോഗവാനിത്യര്ഥഃ| പ്രസേകീ ലാലാസ്രാവീ| ഉപഹത ഇതി വാതാദിഭിരിത്യര്ഥഃ||൪൪൦||
Adhikarana 325 (441-442) · Śloka 442
പീത്വാऽധ്വഭാഷ്യാധ്യയനഗേയസ്വപ്നാന്ന ശീലയേത് ||൪൪൧|| പ്രദൂഷ്യാമാശയം തദ്ധി തസ്യ കണ്ഠോരസി സ്ഥിതമ് | സ്യന്ദാഗ്നിസാദച്ഛര്ദ്യാദീനാമയാഞ്ജനയേദ്ബഹൂന് ||൪൪൨||
पीत्वाऽध्वभाष्याध्ययनगेयस्वप्नान्न शीलयेत् ||४४१|| प्रदूष्यामाशयं तद्धि तस्य कण्ठोरसि स्थितम् | स्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीनामयाञ्जनयेद्बहून् ||४४२||
🔊 Audio coming soon
അനുപാനേ പീതേ സതി യദ്വര്ജനീയം തദാഹ- പീത്വേത്യാദി| അധ്വാ മാര്ഗഃ, ഭാഷ്യം ബഹുഭാഷണമ്, അധ്യയനം പഠനം, ഗേയം ഗീതമ്| ന ശീലയേദിതി ന സേവേതേത്യര്ഥഃ| കസ്മാദേതാന്ന ശീലയേദിത്യാഹ- പ്രദൂഷ്യേത്യാദി| പ്രദൂഷ്യ വാതാദീനാം പ്രകോപം കൃത്വാ| തദ്ധീതി തദനുപാനം, ഹി യസ്മാദര്ഥേ| തസ്യ പുരുഷസ്യ| സ്യന്ദം ശ്ലേഷ്മസ്രവണമ്||൪൪൧-൪൪൨||
Adhikarana 326 (443) · Śloka 443
ഗുരുലാഘവചിന്തേയം സ്വഭാവം നാതിവര്തതേ | തഥാ സംസ്കാരമാത്രാന്നകാലാംശ്ചാപ്യുത്തരോത്തരമ് ||൪൪൩||
गुरुलाघवचिन्तेयं स्वभावं नातिवर्तते | तथा संस्कारमात्रान्नकालांश्चाप्युत्तरोत्तरम् ||४४३||
🔊 Audio coming soon
ഗുരുലാഘവസ്യ ദ്രവ്യരസവീര്യവിപാകാശ്രയസ്യ ചരശരീരാദിഭേദേനോക്തസ്യ യഥാസ്വാതിശയേന വ്യവസ്ഥാം കുര്വന്നാഹ- ഗുര്വിത്യാദി| നാതിവര്തതേ ന ത്യജതി| ‘ജങ്ഘാലാ ജാങ്ഗലചാരിണഃ കുതോ ലഘവഃ?’ ഇത്യുക്തേऽവശ്യമേവ സ്വഭാവോ വാച്യഃ, ഏവം ശരീരധാത്വവയവാദിഷ്വപി വാച്യം; തഥാ സംസ്കാരം നാതിവര്തതേ, യഥാ- സ്വഭാവാദ്ഗുരോരപി വ്രീഹേര്ലാജാ ലഘവഃ, ലഘോരപി ശാലേഃ സംസ്കാരാത് പിഷ്ടമേവ ഗുരു; തഥാ മാത്രാം നാതിവര്തതേ, യഥാ- “ഗുരൂണാമര്ധസൌഹിത്യം ലഘൂനാം തൃപ്തിരിഷ്യതേ”- ഇതി; അന്നം ച നാതിവര്തതേ, തദ്യഥാ- മണ്ഡപേയാവിലേപീഭക്താപൂപാദി യഥോത്തരം ഗുരു, യഥാപൂര്വം ലഘ്വിതി; കാലം ച നാതിവര്തതേ, യഥാ|- “നവം ധാന്യമഭിഷ്യന്ദി ലഘു സംവത്സരോഷിതമ്”-ഇതി| ഉത്തരോത്തരമിതി സ്വഭാവാത് സംസ്കാരം, സംസ്കാരാന്മാത്രാം, മാത്രാതോऽന്നം, അന്നാത് കാലം, ഗുരുലാഘവചിന്താ നാതിവര്തത ഇത്യര്ഥഃ; ചകാരാദിഹാപി ചരാദയശ്ചാനുക്താ അപി സമുച്ചീയന്തേ||൪൪൩||
Adhikarana 327 (444) · Śloka 444
മന്ദകര്മാനലാരോഗ്യാഃ സുകുമാരാഃ സുഖോചിതാഃ | ജന്തവോ യേ തു തേഷാം ഹി ചിന്തേയം പരികീര്ത്യതേ ||൪൪൪||
मन्दकर्मानलारोग्याः सुकुमाराः सुखोचिताः | जन्तवो ये तु तेषां हि चिन्तेयं परिकीर्त्यते ||४४४||
🔊 Audio coming soon
ഇയം ഗുരുലാഘവചിന്താ വിശിഷ്ടപുരുഷാശ്രയേതി ജ്ഞാപനായാഹ- മന്ദകര്മേത്യാദി| മന്ദകര്മാണഃ അലസാഃ, മന്ദാനലാ മന്ദാഗ്നയഃ, മന്ദാരോഗ്യാഃ രോഗിണഃ| സുകുമാരാ മൃദുദേഹാഃ| സുഖോചിതാഃ സുഖിനഃ| ജന്തവഃ പ്രാണിനഃ| ചിന്തേയമിതി ഗുരുലാഘവലക്ഷണാ| പരികീര്ത്യതേ കഥ്യത ഇത്യര്ഥഃ||൪൪൪||
Adhikarana 328 (445) · Śloka 445
ബലിനഃ ഖരഭക്ഷ്യാ യേ യേ ച ദീപ്താഗ്നയോ നരാഃ | കര്മനിത്യാശ്ച യേ തേഷാം നാവശ്യം പരികീര്ത്യതേ ||൪൪൫|| ഇത്യനുപാനവര്ഗഃ |
बलिनः खरभक्ष्या ये ये च दीप्ताग्नयो नराः | कर्मनित्याश्च ये तेषां नावश्यं परिकीर्त्यते ||४४५|| इत्यनुपानवर्गः |
🔊 Audio coming soon
യാന് പ്രതി നേയം ചിന്താ താനപി ദര്ശയന്നാഹ- ബലിന ഇത്യാദി| ബലിനഃ ശക്ത്യുപചയയുക്താഃ, ഏതേനൈവാരോഗ്യത്വമുക്തമ്| ഖരഭക്ഷ്യാ അമൃദുഭോജനാഃ| കര്മനിത്യാഃ സദാ കര്മകാരിണഃ| പരികീര്ത്യതേ ഇതി ‘ഗുരുലാഘവചിന്തേയമ്’ ഇതി ശേഷഃ| ഇത്യനുപാനവര്ഗഃ||൪൪൫||
Adhikarana 329 (446) · Śloka 446
അഥാഹാരവിധിം വത്സ! വിസ്തരേണാഖിലം ശൃണു |൪൪൬|
अथाहारविधिं वत्स! विस्तरेणाखिलं शृणु |४४६|
🔊 Audio coming soon
അഥാഹാരവിധിമാഹ- അഥേത്യാദി| അഖിലം സമസ്തമ്| ശൃണു ആകര്ണയ|൪൪൬|
Adhikarana 330 (446) · Śloka 446
ആപ്താസ്ഥിതമസങ്കീര്ണം ശുചി കാര്യം മഹാനസമ് ||൪൪൬||
आप्तास्थितमसङ्कीर्णं शुचि कार्यं महानसम् ||४४६||
🔊 Audio coming soon
പാകസ്ഥാനം കീദൃക്കാര്യമിത്യാഹ- ആപ്താന്വിതമിത്യാദി| ആപ്താ അവ്യഭിചാരിണഃ, തൈരാസ്ഥിതമാശ്രിതമ്| അസങ്കീര്ണം അസങ്കടമ്| മഹാനസമിതി പാകസ്ഥാനം, ‘രസവതീ’ ഇതി ലോകേ||൪൪൬||
Adhikarana 331 (447) · Śloka 447
തത്രാപ്തൈര്ഗുണസമ്പന്നം ഭക്ഷ്യമന്നം സുസംസ്കൃതമ് | ശുചൌ ദേശേ സുസങ്ഗുപ്തം സമുപസ്ഥാപയേദ്ഭിഷക് ||൪൪൭||
तत्राप्तैर्गुणसम्पन्नं भक्ष्यमन्नं सुसंस्कृतम् | शुचौ देशे सुसङ्गुप्तं समुपस्थापयेद्भिषक् ||४४७||
🔊 Audio coming soon
സുസംസ്കൃതസ്യാന്നസ്യ സ്ഥാപനമാഹ- തത്രേത്യാദി| ആപ്തൈഃ സുസംസ്കൃതമിതി സമ്ബന്ധഃ| ഗുണസമ്പന്നമിതി ഇഷ്ടരസഗന്ധസ്പര്ശവര്ണോപേതമ്| ഭക്ഷ്യമന്നമഭ്യവഹരണീയമ്| സുസങ്ഗുപ്തമ്| അതിശയേനാദൃശ്യമ് സമുപസ്ഥാപയേത് നിവേശയേത്| ശുചൌ പ്രദേശ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ഭിഷക് വൈദ്യഃ||൪൪൭||
Adhikarana 332 (448) · Śloka 448
വിഷഘ്നൈരഗദൈഃ സ്പൃഷ്ടം പ്രോക്ഷിതം വ്യജനോദകൈഃ | സിദ്ധൈര്മന്ത്രൈര്ഹതവിഷം സിദ്ധമന്നം നിവേദയേത് ||൪൪൮||
विषघ्नैरगदैः स्पृष्टं प्रोक्षितं व्यजनोदकैः | सिद्धैर्मन्त्रैर्हतविषं सिद्धमन्नं निवेदयेत् ||४४८||
🔊 Audio coming soon
തസ്യാഹാരസ്യൈവങ്ഗുണസ്യ ദൂഷണകരവിഷനാശനം നിര്ദിശന്നാഹ- വിഷഘ്നൈരിത്യാദി| വിഷഘ്നൈര്വിഷഹാരിഭിഃ, അഗദൈരൌഷധൈഃ, സ്പൃഷ്ടം ഛുപ്തമ്| പ്രോക്ഷിതം വ്യജനോദകൈരിതി അഥര്വമന്ത്രൈരഭിമന്ത്രിതമ്; അന്യേ തു വ്യജനോദകൈരിത്യഗദസ്യൈവ വിശേഷണം കഥയന്തി, തേഷാം മതേ അഗദോദകക്ഷാലിതവ്യജനൈര്വീജിതമവിഷീഭവത്യന്നമ്| തന്ത്രമഭിധായ മന്ത്രമപി നിര്ദിശന്നാഹ- സിദ്ധൈരിത്യാദി| സിദ്ധൈരവ്യഭിചാരിഭിഃ, കുരുകുല്ലാഫേരണ്ഡപ്രഭൃതിഭിര്ഹതവിഷമന്നമിതി സമ്ബന്ധഃ| നിവേദയേത് ‘നൃപതയേ’ ഇതി ശേഷഃ||൪൪൮||
Adhikarana 333 (449-457) · Śloka 457
വക്ഷ്യാമ്യതഃ പരം കൃത്സ്നാമാഹാരസ്യോപകല്പനാമ് | ഘൃതം കാര്ഷ്ണായസേ ദേയം, പേയാ ദേയാ തു രാജതേ ||൪൪൯|| ഫലാനി സര്വഭക്ഷ്യാംശ്ച പ്രദദ്യാദ്വൈ ദലേഷു തു | പരിശുഷ്കപ്രദിഗ്ധാനി സൌവര്ണേഷു പ്രകല്പയേത് ||൪൫൦|| പ്രദ്രവാണി രസാംശ്ചൈവം രാജതേഷൂപഹാരയേത് | കട്വരാണി ഖഡാംശ്ചൈവ സര്വാഞ്ഛൈലേഷു ദാപയേത് ||൪൫൧|| ദദ്യാത്താമ്രമയേ പാത്രേ സുശീതം സുശൃതം പയഃ | പാനീയം, പാനകം മദ്യം മൃന്മയേഷു പ്രദാപയേത് ||൪൫൨|| കാചസ്ഫടികപാത്രേഷു ശീതലേഷു ശുഭേഷു ച | ദദ്യാദ്വൈദൂര്യചിത്രേഷു രാഗഷാഡവസട്ടകാന് ||൪൫൩|| പുരസ്താദ്വിമലേ പാത്രേ സുവിസ്തീര്ണേ മനോരമേ | സൂദഃ സൂപൌദനം ദദ്യാത് പ്രദേഹാംശ്ച സുസംസ്കൃതാന് ||൪൫൪|| ഫലാനി സര്വഭക്ഷ്യാംശ്ച പരിശുഷ്കാണി യാനി ച | താനി ദക്ഷിണപാര്ശ്വേ തു ഭുഞ്ജാനസ്യോപകല്പയേത് ||൪൫൫|| പ്രദ്രവാണി രസാംശ്ചൈവ പാനീയം പാനകം പയഃ | ഖഡാന് യൂഷാംശ്ച പേയാംശ്ച സവ്യേ പാര്ശ്വേ പ്രദാപയേത് ||൪൫൬|| സര്വാന് ഗുഡവികാരാംശ്ച രാഗഷാഡവസട്ടകാന് | പുരസ്താത് സ്ഥാപയേത് പ്രാജ്ഞോ ദ്വയോരപി ച മധ്യതഃ ||൪൫൭||
वक्ष्याम्यतः परं कृत्स्नामाहारस्योपकल्पनाम् | घृतं कार्ष्णायसे देयं, पेया देया तु राजते ||४४९|| फलानि सर्वभक्ष्यांश्च प्रदद्याद्वै दलेषु तु | परिशुष्कप्रदिग्धानि सौवर्णेषु प्रकल्पयेत् ||४५०|| प्रद्रवाणि रसांश्चैवं राजतेषूपहारयेत् | कट्वराणि खडांश्चैव सर्वाञ्छैलेषु दापयेत् ||४५१|| दद्यात्ताम्रमये पात्रे सुशीतं सुशृतं पयः | पानीयं, पानकं मद्यं मृन्मयेषु प्रदापयेत् ||४५२|| काचस्फटिकपात्रेषु शीतलेषु शुभेषु च | दद्याद्वैदूर्यचित्रेषु रागषाडवसट्टकान् ||४५३|| पुरस्ताद्विमले पात्रे सुविस्तीर्णे मनोरमे | सूदः सूपौदनं दद्यात् प्रदेहांश्च सुसंस्कृतान् ||४५४|| फलानि सर्वभक्ष्यांश्च परिशुष्काणि यानि च | तानि दक्षिणपार्श्वे तु भुञ्जानस्योपकल्पयेत् ||४५५|| प्रद्रवाणि रसांश्चैव पानीयं पानकं पयः | खडान् यूषांश्च पेयांश्च सव्ये पार्श्वे प्रदापयेत् ||४५६|| सर्वान् गुडविकारांश्च रागषाडवसट्टकान् | पुरस्तात् स्थापयेत् प्राज्ञो द्वयोरपि च मध्यतः ||४५७||
🔊 Audio coming soon
വക്ഷ്യാമീത്യാദി| കൃത്സ്നാം സമസ്താമ്| ഉപകല്പനാം സമീപഢൌകനാമ്| ആധാരാപേക്ഷണീയമേവ പ്രഥമം കല്പനം നിര്ദിശന്നാഹ- ഘൃതമിത്യാദി| കാര്ഷ്ണായസേ കൃഷ്ണലോഹപാത്രേ, ‘കാന്തലോഹപാത്രേ’ ഇത്യന്യേ| രാജതേ രൌപ്യമയേ| ഭക്ഷ്യാ ലഡ്ഡുകാദയഃ| വൈശബ്ദഃ പാദപൂരണേ, ദലേഷു പത്രേഷു; അന്യേ തു ‘വൈദലേഷു വേത്രവംശാദിത്വഗ്ഗ്രഥിതേഷു പര്ണമയേഷു’ ഇതി മന്യന്തേ| പരിശുഷ്കേത്യാദി| “സിക്ത്വാ ബഹുഘൃതേ ഭൃഷ്ടം മുഹുരുഷ്ണാമ്ബുനാ മൃദു| ജീരകാദ്യൈര്ഘനം മാംസം പരിശുഷ്കം തദുച്യതേ|| തദേവ ഗോരസാദാനം പ്രദിഗ്ധമിതി വിശ്രുതമ്”- | പ്രദ്രവാണി പ്രകൃഷ്ടദ്രവാണി മണ്ഡാദീനി, രസോ മാംസരസഃ, ഉപഹാരയേത് ദദ്യാത്| കട്വരം തക്രമ്, അന്യേ തു- “സൌവീരാമ്ലമഥാത്യമ്ലം കാഞ്ജികം കട്വരം വിദുഃ| അന്യേ തു തദധോഭാഗം തക്രം വാऽത്യമ്ലതാം ഗതമ്|| സസ്നേഹം ദധിജം തക്രമാഹുരന്യേ തു കട്വരമ്”- ഇതി ഖഡോ യൂഷവിശേഷഃ; സ ച സതക്രശമീധാന്യഃ, സതക്രശാകശ്ച| ശൈലേഷു പാഷാണമയേഷു| ദദ്യാദിത്യാദി| പയോ ജലമ് | മൃന്മയേഷു മൃത്തികാമയേഷു ശരാവാദിഷു| ശുഭേഷു ഭവ്യേഷു| വൈദൂര്യം രത്നവിശേഷഃ, ചിത്രേഷു വിചിത്രേഷു| തത്ര രാഗഃ “സിതാരുചകസിന്ധൂത്ഥൈഃ സവൃക്ഷാമ്ലപരൂഷകൈഃ| ജമ്ബൂഫലരസൈര്യുങ്ക്തോ രാഗോ രാജികയാ കൃതഃ”- ഇതി| ഷാഡവാഃ പുനര്മധുരാമ്ലലവണസംയോഗജാ നാനാവിധാഃ, വിശേഷതഃ സൂദേഭ്യോ ജ്ഞേയാഃ| സട്ടകസ്തു “ലവങ്ഗവ്യോഷഖണ്ഡൈസ്തു ദധി നിര്മഥ്യ ഗാലിതമ്| ദാഡിമോബീജസംയുക്തം ചന്ദ്രചൂര്ണാവചൂര്ണിതമ്|| സട്ടകം തു പ്രമോദാഖ്യം നലാദിഭിരുദാഹൃതമ്” - ഇതി| ‘ദദ്യാദ്വൈദൂര്യചിത്രേഷു’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘വജ്രവൈദൂര്യചിത്രേഷു’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; തത്ര വജ്രം ഷട്കോടികം രത്നം ഹീരക ഇത്യര്ഥഃ| ഏഷ്വാധാരേഷു ദീയമാനാനാമേഷാം ഹിതകാരിത്വമ്| ആധാരവിശേഷമഭിധായ ദേശവിശേഷേണാഹാരവിശേഷം ദര്ശയന്നാഹ- പുരസ്താദിത്യാദി| പുരസ്താദഗ്രതഃ, പുരൌദനം ഹി ഗ്രഹണസൌകര്യാര്ഥമ്| പാത്ര സ്ഥാല്യാദികേ| സുവിസ്തീര്ണേ ബഹുലേ | മനോരമേ രുചിജനകേ| സൂദഃ സൂപകാരഃ| സൂപപ്രഹിതമോദനം ഭക്തമ്| പ്രദേഹാന് പ്രലേഹാന്| പരിശുഷ്കാണി പൂര്വവത്| ദക്ഷിണപാര്ശ്വേ ദക്ഷിണഭാഗേ, ഭുഞ്ജാനസ്യ ഭോജനം കുര്വതഃ, ഉപകല്പയേത് സമീപം ഢൌകയേത്| പ്രദ്രവാണീതി പ്രദ്രവാദയഃ പൂര്വവത്| സവ്യേ പാര്ശ്വേ വാമഭാഗേ| രാഗഷാഡവസട്ടകാഃ പൂര്വവത്, പുരസ്താദഗ്രത ഇത്യര്ഥഃ; ന കേവലം പുരസ്താത്, ദ്വയോരപി ച മധ്യതഃ ദ്വയോഃ പക്ഷയോര്മധ്യേ ഏകസ്മിന് പക്ഷേ ദദ്യാത്; ഏതേന സര്വത്ര ദാതവ്യമിത്യുക്തം ഭവതി||൪൪൯-൪൫൭||
Adhikarana 334 (458) · Śloka 459
ഏവം വിജ്ഞായ മതിമാന് ഭോജനസ്യോപകല്പനാമ് | ഭോക്താരം വിജനേ രമ്യേ നിഃസമ്പാതേ ശുഭേ ശുചൌ ||൪൫൮|| സുഗന്ധപുഷ്പരചിതേ സമേ ദേശേ ച ഭോജയേത് |൪൫൯|
एवं विज्ञाय मतिमान् भोजनस्योपकल्पनाम् | भोक्तारं विजने रम्ये निःसम्पाते शुभे शुचौ ||४५८|| सुगन्धपुष्परचिते समे देशे च भोजयेत् |४५९|
🔊 Audio coming soon
ഏവമിത്യാദി| ഏവമുക്തപ്രകാരേണ ഭോജനസ്യോപകല്പനാം വിജ്ഞായ, ഭോക്താരം ച വിജ്ഞായേതി സമ്ബന്ധഃ| വിജനേ ഏകാന്തേ, വിജനേ ഹി ഭുഞ്ജാനസ്യ ദുഷ്ടദൃഷ്ടിനിപാതാദിദോഷോ ന ഭവതി| രമ്യേ മനോഹരേ| നിഃസമ്പാതേ ഉല്ലോചസഹിതേ, നിഃസമ്പാതേ ഭുഞ്ജാനസ്യ പാംശുപ്രക്ഷേപാദിദോഷോ ന ഭവതി| ശുഭേ വാസ്തുദോഷരഹിതേ| ശുചൌ പവിത്രേ, തത്ര ന ഭൂതാദ്യാവേശഃ| സമേ നിമ്നോന്നതത്വരഹിതേ||൪൫൮||-
Adhikarana 335 (459) · Śloka 460
വിശിഷ്ടമിഷ്ടസംസ്കാരൈഃ പഥ്യൈരിഷ്ടൈ രസാദിഭിഃ ||൪൫൯|| മനോജ്ഞം ശുചി നാത്യുഷ്ണം പ്രത്യഗ്രമശനം ഹിതമ് |൪൬൦|
विशिष्टमिष्टसंस्कारैः पथ्यैरिष्टै रसादिभिः ||४५९|| मनोज्ञं शुचि नात्युष्णं प्रत्यग्रमशनं हितम् |४६०|
🔊 Audio coming soon
കീദൃഗശനം ഹിതമിത്യാഹ- വിശിഷ്ടമിത്യാദി| വിശിഷ്ടം ശ്രേഷ്ഠം, കൈഃ കൃത്വാ? ഇഷ്ടസംസ്കാരൈഃ| പഥ്യൈരിഷ്ടൈ രസാദിഭിരിതി പഥ്യൈര്ഹിതൈഃ, ഇഷ്ടൈഃ പ്രിയൈഃ, ആദിശബ്ദാദ്ഗന്ധവര്ണസ്പര്ശാ ഗൃഹ്യന്തേ| പ്രത്യഗ്രമ് അഭിനവമ്| അശനം ഭോജനമ്||൪൫൯||-
Adhikarana 336 (460-464) · Śloka 464
പൂര്വം മധുരമശ്നീയാന്മധ്യേऽമ്ലലവണൌ രസൌ ||൪൬൦|| പശ്ചാച്ഛേഷാന് രസാന് വൈദ്യോ ഭോജനേഷ്വവചാരയേത് | ആദൌ ഫലാനി ഭുഞ്ജീത ദാഡിമാദീനി ബുദ്ധിമാന് ||൪൬൧|| തതഃ പേയാംസ്തതോ ഭോജ്യാന് ഭക്ഷ്യാംശ്ചിത്രാംസ്തതഃ പരമ് | ഘനം പൂര്വം സമശ്നീയാത്, കേചിദാഹുര്വിപര്യയമ് ||൪൬൨|| ആദാവന്തേ ച മധ്യേ ച ഭോജനസ്യ തു ശസ്യതേ | നിരത്യയം ദോഷഹരം ഫലേഷ്വാമലകം നൃണാമ് ||൪൬൩|| മൃണാലബിസശാലൂകകന്ദേക്ഷുപ്രഭൃതീനി ച | പൂര്വം യോജ്യാനി ഭിഷജാ ന തു ഭുക്തേ കദാചന ||൪൬൪||
पूर्वं मधुरमश्नीयान्मध्येऽम्ललवणौ रसौ ||४६०|| पश्चाच्छेषान् रसान् वैद्यो भोजनेष्ववचारयेत् | आदौ फलानि भुञ्जीत दाडिमादीनि बुद्धिमान् ||४६१|| ततः पेयांस्ततो भोज्यान् भक्ष्यांश्चित्रांस्ततः परम् | घनं पूर्वं समश्नीयात्, केचिदाहुर्विपर्ययम् ||४६२|| आदावन्ते च मध्ये च भोजनस्य तु शस्यते | निरत्ययं दोषहरं फलेष्वामलकं नृणाम् ||४६३|| मृणालबिसशालूककन्देक्षुप्रभृतीनि च | पूर्वं योज्यानि भिषजा न तु भुक्ते कदाचन ||४६४||
🔊 Audio coming soon
കാലഭേദേനാപ്യാഹാരവിധിം നിര്ദിശന്നാഹ- പൂര്വമിത്യാദി| ബുഭുക്ഷിതേ പുരുഷേ വാതപിത്തപ്രശമനായ പ്രഥമം മധുരോ രസഃ പക്വാശയഗതം വായും ജയതി, അമ്ലലവണൌ മധ്യഭോജനസ്ഥൌ പിത്താശയേऽഗ്നിദീപ്തിം കുരുതഃ, അന്തേ കഫജയായ കട്വാദയഃ| ആദൌ ഫലാനി ഭുഞ്ജീത, വാതജയാര്ഥം ദാഡിമാദ്യമ്ലോപയോഗഃ; ‘ആദാവിതി മതാന്തരേ’ ഇത്യന്യേ| തതഃ പേയാന് പാതവ്യാന് ദാഡിമാദികഠിനാഹാരമൃദുകരണാര്ഥം വയഃസ്ഥാപനാര്ഥം ച, തതോ ഭോജ്യം രക്തശാല്യാദി, ചിത്രാന് നാനാപ്രകാരാന്| ഘനം ഭോജ്യം ഭക്ഷ്യാദി കഠിനമ്| വിപര്യയമുക്തവിപര്യയം, പൂര്വം ദ്രവം പശ്ചാത് കഠിനമിതി| ‘ഘൃതം പൂര്വം സമശ്നീയാത്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| അമ്ലഫലസ്യാദാവേവ നിയതസ്യ കസ്യചിദേവ ഫലസ്യാദിമധ്യാന്തേഷു പ്രയോഗം ദര്ശയന്നാഹ- ആദാവിത്യാദി| നിരത്യയമ് അബാധമ്| മൃണാലം പദ്മനാലം, ബിസം ഭിസണ്ഡകം, ശാലൂകം പ്രസിദ്ധമ്||൪൬൦-൪൬൪||
Adhikarana 337 (465) · Śloka 466
സുഖമുച്ചൈഃ സമാസീനഃ സമദേഹോऽന്നതത്പരഃ | കാലേ സാത്മ്യം ലഘു സ്നിഗ്ധമുഷ്ണം ക്ഷിപ്രം ദ്രവോത്തരമ് ||൪൬൫|| ബുഭുക്ഷിതോऽന്നമശ്നീയാന്മാത്രാവദ്വിദിതാഗമഃ |൪൬൬|
सुखमुच्चैः समासीनः समदेहोऽन्नतत्परः | काले सात्म्यं लघु स्निग्धमुष्णं क्षिप्रं द्रवोत्तरम् ||४६५|| बुभुक्षितोऽन्नमश्नीयान्मात्रावद्विदितागमः |४६६|
🔊 Audio coming soon
ഭുഞ്ജാനഃ കഥം ഭുഞ്ജീതേത്യാഹ- സുഖമുച്ചൈരിത്യാദി| സമാസീന ഇതി സമ്യഗാസീന ഉപവിഷ്ടഃ| അന്നതത്പര ഇതി ന കാമാദിവ്യഗ്രമനാ| ഭുഞ്ജാനഃ കിമ്ഭൂതഃ കദാ കീദൃശം ഭുഞ്ജീതേത്യാഹ- കാലേ സാത്മ്യമിത്യാദി| കാലോ ദ്വിവിധോ നിത്യഗ ആവസ്ഥികശ്ച; തത്ര നിത്യഗ ആര്തവഃ, സ പുനഃ ‘അതീവായതയാമാ’ ഇത്യാദിനാ നിയമിതഃ; ആവസ്ഥികഃ പുനര്ജീര്ണലക്ഷണാപേക്ഷഃ, ആമേ ത്വന്നേऽകാലഃ| സാത്മ്യം ദേശാമയാദിഭേദേനാനേകവിധമ്, അസാത്മ്യം പുനര്ദോഷകാരി| ക്ഷിപ്രം നാതിദ്രുതം നാതിവിലമ്ബിതമ്, അതിദ്രുതാതിവിലമ്ബിതയോര്ദോഷകാരിത്വാത്| ദ്രവോത്തരം ദ്രവപ്രധാനമ്| ബുഭുക്ഷിതഗ്രഹണമകാലബുഭുക്ഷാനിഷേധായ, വക്ഷ്യതി ച- “ഭവത്യകാലേऽപിം തദാ ബുഭുക്ഷാ യാ മന്ദബുദ്ധിം വിഷവന്നിഹന്തി”- ഇതി| മാത്രാലക്ഷണമാഹ- “അപീഡനം ഭവേത് കുക്ഷേഃ പാര്ശ്വയോരവിപാടനമ്| അന്നേന ഹൃദയാബാ(രോ)ധോ ജഠരസ്യ ത്വഗൌരവമ്|| പ്രീണനം ചക്ഷുരാദീനാം ശമനം ക്ഷുത്പിപാസയോഃ| ഉച്ഛ്വാസശ്വാസഹാസ്യാദികഥാസു സുഖവര്തനമ്|| സുഖേന പരിണാമഃ സ്യാദന്നേ ഭുക്തേ ദിവാനിശി”- ഇതി| വിദിതാഗമ ഇതി ഹേയോപാദേയവിവേകാര്ഥം വിദിതം ഹിതാഹിതം യേന സ വിദിതാഗമഃ||൪൬൫||-
Adhikarana 338 (466-467) · Śloka 468
കാലേ പ്രീണയതേ ഭുക്തം സാത്മ്യമന്നം ന ബാധതേ ||൪൬൬|| ലഘു ശീഘ്രം വ്രജേത് പാകം സ്നിഗ്ധോഷ്ണം ബലവഹ്നിദമ് | ക്ഷിപ്രം ഭുക്തം സമം പാകം യാത്യദോഷം ദ്രവോത്തരമ് ||൪൬൭|| സുഖം ജീര്യതി മാത്രാവദ്ധാതുസാമ്യം കരോതി ച |൪൬൮|
काले प्रीणयते भुक्तं सात्म्यमन्नं न बाधते ||४६६|| लघु शीघ्रं व्रजेत् पाकं स्निग्धोष्णं बलवह्निदम् | क्षिप्रं भुक्तं समं पाकं यात्यदोषं द्रवोत्तरम् ||४६७|| सुखं जीर्यति मात्रावद्धातुसाम्यं करोति च |४६८|
🔊 Audio coming soon
ഏഷാം കാലാദിഭോജനാനാം ഫലാനുശംസാം ദര്ശയന്നാഹ- കാലേ ഇത്യാദി| പ്രീണയതേ തൃപ്തിം ജനയതി| സാത്മ്യമന്നം ഭുക്തം ന ബാധതേ ന പീഡാം ജനയതി| ലഘ്വിത്യാദി| ലഘ്വന്നം ഭുക്തമിതി സമ്ബന്ധഃ| സ്നിഗ്ധോഷ്ണം ബലവഹ്നിദമിതി സ്നിഗ്ധം ബലപ്രദമ്, ഉഷ്ണം വഹ്നിപ്രദമിത്യര്ഥഃ| ക്ഷിപ്രമിത്യാദി| സമമ് ഏകകാലമ്| അദോഷം ദ്രവോത്തരമിതി ദ്രവോത്തരമന്നം ഭുക്തം സദദോഷം ദോഷരഹിതം പാകം യാതി| സുഖമിത്യാദി മാത്രാവദന്നം ഭുക്തം സുഖേന പാകം ഗച്ഛതി ധാതുസാമ്യം ച കരോതി; ധാതുശബ്ദോऽയം ദോഷധാതുമലേഷു വര്തതേ||൪൬൬-൪൬൭||-
Adhikarana 339 (468-470) · Śloka 471
അതീവായതയാമാസ്തു ക്ഷപാ യേഷ്വൃതുഷു സ്മൃതാഃ ||൪൬൮|| തേഷു തത്പ്രത്യനീകാഢ്യം ഭുഞ്ജീത പ്രാതരേവ തു | യേഷു ചാപി ഭവേയുശ്ച ദിവസാ ഭൃശമായതാഃ ||൪൬൯|| തേഷു തത്കാലവിഹിതമപരാഹ്ണേ പ്രശസ്യതേ | രജന്യോ ദിവസാശ്ചൈവ യേഷു ചാപി സമാഃ സ്മൃതാഃ ||൪൭൦|| കൃത്വാ സമമഹോരാത്രം തേഷു ഭുഞ്ജീത ഭോജനമ് |൪൭൧|
अतीवायतयामास्तु क्षपा येष्वृतुषु स्मृताः ||४६८|| तेषु तत्प्रत्यनीकाढ्यं भुञ्जीत प्रातरेव तु | येषु चापि भवेयुश्च दिवसा भृशमायताः ||४६९|| तेषु तत्कालविहितमपराह्णे प्रशस्यते | रजन्यो दिवसाश्चैव येषु चापि समाः स्मृताः ||४७०|| कृत्वा सममहोरात्रं तेषु भुञ्जीत भोजनम् |४७१|
🔊 Audio coming soon
ആര്തവലക്ഷണം കാലമാഹ- അതീവായതയാമാ ഇത്യാദി| അതീവായതയാമാ അതീവ ദീര്ഘപ്രഹരാഃ| ക്ഷപാഃ രജന്യഃ| യേഷ്വൃതുഷ്വിതി ഹേമന്തേ ശിശിരേ ച| തത്പ്രത്യനീകാഢ്യമിതി കാലബലപ്രവൃത്തദോഷഗുണാനാം ബാധകഭൂതം വിരോധിദ്രവ്യഗുണബഹുലമിത്യര്ഥഃ| പ്രാതരിതി സപാദേ യാമേ, യേഷ്വൃതുഷു ഗ്രീഷ്മപ്രാവൃഷോഃ| ഭൃശമായതാ ദീര്ഘതരാഃ| തത്കാലവിഹിതം ദ്രവസ്നിഗ്ധമധുരപ്രായമ്| അപരാഹ്ണ ഇതി അര്ധതൃതീയയാമോപരി| രജന്യ ഇത്യാദി| യേഷ്വൃതുഷു ശരദി വസന്തേ ച, സമമഹോരാത്രമിതി മധ്യാഹ്ന ഇത്യര്ഥഃ| ‘അയമേകാശനസ്യ പുരുഷസ്യ വിധിഃ; ദ്വിരശ്നതഃ പുനഃ പ്രാതര്ഭോജനമാത്രയോരര്ധമാത്രം ത്രിഭാഗം വാ ലഘു മൃഷ്ടം ച; തച്ച പ്രാതര്ഭോജനം സപാദേ പ്രഹരേ, ദ്വിതീയം ഭോജനം ത്വര്ധചതുര്ഥപ്രഹരോപരി’ ഇതി പഞ്ജികാകാരഃ; ജേജ്ഝടസ്തു ‘സത്രിഭാഗേ പ്രഹരേ ദിവസസ്യ രാത്രേശ്ച സത്രിഭാഗപ്രഹരേ ഭുഞ്ജാനസ്യ രജനീദിവസയോഃ സമത്വം ഭവതി’ ഇത്യാഹ| അയമാര്തവകാല ഉക്തഃ| ആവസ്ഥികം പുനഃ സ്വാസ്ഥ്യവൃത്തികേऽധ്യായേ ദശൌഷധകാലാനഭിധായ വക്ഷ്യതി||൪൬൮-൪൭൦||-
Adhikarana 340 (471-474) · Śloka 474
നാപ്രാപ്താതീതകാലം വാ ഹീനാധികമഥാപി വാ ||൪൭൧|| അപ്രാപ്തകാലം ഭുഞ്ജാനഃ ശരീരേ ഹ്യലഘൌ നരഃ | താംസ്താന് വ്യാധീനവാപ്നോതി മരണം വാ നിയച്ഛതി ||൪൭൨|| അതീതകാലം ഭുഞ്ജാനോ വായുനോപഹതേऽനലേ | കൃച്ഛ്രാദ്വിപച്യതേ ഭുക്തം ദ്വിതീയം ച ന കാങ്ക്ഷതി ||൪൭൩|| ഹീനമാത്രമസന്തോഷം കരോതി ച ബലക്ഷയമ് | ആലസ്യഗൌരവാടോപസാദാംശ്ച കുരുതേऽധികമ് ||൪൭൪||
नाप्राप्तातीतकालं वा हीनाधिकमथापि वा ||४७१|| अप्राप्तकालं भुञ्जानः शरीरे ह्यलघौ नरः | तांस्तान् व्याधीनवाप्नोति मरणं वा नियच्छति ||४७२|| अतीतकालं भुञ्जानो वायुनोपहतेऽनले | कृच्छ्राद्विपच्यते भुक्तं द्वितीयं च न काङ्क्षति ||४७३|| हीनमात्रमसन्तोषं करोति च बलक्षयम् | आलस्यगौरवाटोपसादांश्च कुरुतेऽधिकम् ||४७४||
🔊 Audio coming soon
കാലമാത്രാവതോ വിപര്യയമകാലമാത്രാവത്ത്വം നിര്ദിശന്നാഹ- നാപ്രാപ്തേത്യാദി| അപ്രാപ്തകാലമതീതകാലം വാ ന ഭുഞ്ജീതേത്യര്ഥഃ| ഹീനാധികമിതി ഹീനമാത്രമധികമാത്രം വാ ന ഭുഞ്ജീത| തയോരപ്രാപ്താതീതകാലയോരധികന്യൂനയോശ്ച ദോഷം ദര്ശയന്നാഹ- അപ്രാപ്തകാലമിത്യാദി| അപ്രാപ്തകാലം ഭുഞ്ജാനോ നരഃ ശരീരേऽലഘൌ സതി താംസ്താഞ്ഛിരോരുജാദീന് വ്യാധീന് നിയച്ഛതി പ്രാപ്നോതി| അസന്തോഷമ് അസന്തൃപ്തിമ്| ആടോപ ഉദരസ്യാധ്മാനം, സാദോऽങ്ഗഗ്ലാനിഃ| അധികമിതി അധികമന്നം ഭുക്തമിത്യര്ഥഃ||൪൭൧-൪൭൪||
Adhikarana 341 (475) · Śloka 476
തസ്മാത് സുസംസ്കൃതം യുക്ത്യാ ദോഷൈരേതൈര്വിവര്ജിതമ് | യഥോക്തഗുണസമ്പന്നമുപസേവേത ഭോജനമ് ||൪൭൫|| വിഭജ്യ ദോഷകാലാദീന് കാലയോരുഭയോരപി |൪൭൬|
तस्मात् सुसंस्कृतं युक्त्या दोषैरेतैर्विवर्जितम् | यथोक्तगुणसम्पन्नमुपसेवेत भोजनम् ||४७५|| विभज्य दोषकालादीन् कालयोरुभयोरपि |४७६|
🔊 Audio coming soon
കീദൃക് പുനരന്നം സേവിതവ്യമിത്യാഹ- തസ്മാദിത്യാദി| യുക്ത്യാ മാത്രയാ| കാലയോരുഭയോരപി പ്രാതഃ സായം ച||൪൭൫||-
Adhikarana 342 (476-477) · Śloka 478
അചോക്ഷം ദുഷ്ടമുത്സൃഷ്ടം പാഷാണതൃണലോഷ്ടവത് ||൪൭൬|| ദ്വിഷ്ടം വ്യുഷിതമസ്വാദു പൂതി ചാന്നം വിവര്ജയേത് | ചിരസിദ്ധം സ്ഥിരം ശീതമന്നമുഷ്ണീകൃതം പുനഃ ||൪൭൭|| അശാന്തമുപദഗ്ധം ച തഥാ സ്വാദു ന ലക്ഷ്യതേ |൪൭൮|
अचोक्षं दुष्टमुत्सृष्टं पाषाणतृणलोष्टवत् ||४७६|| द्विष्टं व्युषितमस्वादु पूति चान्नं विवर्जयेत् | चिरसिद्धं स्थिरं शीतमन्नमुष्णीकृतं पुनः ||४७७|| अशान्तमुपदग्धं च तथा स्वादु न लक्ष्यते |४७८|
🔊 Audio coming soon
സാത്മ്യാദ്യുപാദേയം പ്രദര്ശ്യ ഹേയം പ്രദര്ശയന്നാഹ- അചോക്ഷമിത്യാദി| അചോക്ഷമ് അപവിത്രം, മലിനമിത്യന്യേ| ദുഷ്ടം വിഷാദിഭിഃ, ദോഷകരത്വാത്| ഉത്സൃഷ്ടം ഭുക്തോത്സൃഷ്ടമ്| പാഷാണതൃണലോഷ്ടവദിതി പാഷാണാദിയുക്തമിത്യര്ഥഃ| ദ്വിഷ്ടം മനഃപ്രതിഘാതി| വ്യുഷിതം വിശേഷേണോഷിതമ്| പൂതി ശടിതം; പൂതി ചാന്നമിതി ചകാരാദത്ര സത്രശത്രുഗണഗണികാദീനാമപ്യന്നം ബാഹ്യദൂഷണാന്വിതം വര്ജനീയമിതി സമുച്ചീയതേ| അസ്വാദ്വന്നം പൂര്വം വര്ജനീയമുക്തമിതി തദ്ഭേദാനാഹ- ചിരസിദ്ധമിത്യാദി| സ്ഥിരം കഠിനമ്| അശാന്തം കിഞ്ചിദവശിഷ്ടവിസ്രാവണമ്| ഉപദഗ്ധമിതി അതിപാകിത്വേന ജ്വലിതമ്| ചകാരേണ ദുഃസിദ്ധമപി സമുച്ചീയതേ| തഥാ സ്വാദു ന ലക്ഷ്യത ഇതി യസ്യാന്നസ്യ സ്വാദോ ന ലക്ഷ്യതേ തദപി വര്ജയേദിതി സമ്ബന്ധഃ||൪൭൬-൪൭൭||-
Adhikarana 343 (478) · Śloka 478
യദ്യത് സ്വാദുതരം തത്തദ്വിദധ്യാദുത്തരോത്തരമ് ||൪൭൮||
यद्यत् स्वादुतरं तत्तद्विदध्यादुत्तरोत्तरम् ||४७८||
🔊 Audio coming soon
അന്നേഷു സ്വാദുഷു സത്സു വിധാനം ദര്ശയന്നാഹ- യദിത്യാദി| സ്വാദുശബ്ദഃ സംസ്കൃതേ രസേ വര്തതേ, ന തു മധുര ഏവ| വിദധ്യാത് ദദ്യാത്| കഥമ്? ഉത്തരോത്തരമേകസ്മിന് സ്വാദുനി ദത്തേ സതി തസ്മാദധികതരസ്വാദു ദദ്യാത്, തസ്മിന്നപി ദത്തേ തസ്മാദധികതരസ്വാദു ദദ്യാദിത്യര്ഥഃ||൪൭൮||
Adhikarana 344 (479-480) · Śloka 480
പ്രക്ഷാലയേദദ്ഭിരാസ്യം ഭുഞ്ജാനസ്യ മുഹുര്മുഹുഃ | വിശുദ്ധേ രസനേ തസ്യ രോചതേऽന്നമപൂര്വവത് ||൪൭൯|| സ്വാദുനാ തസ്യ രസനം പ്രഥമേനാതിതര്പിതമ് | ന തഥാ സ്വാദയേദന്യത്തസ്മാത് പ്രക്ഷാല്യമന്തരാ ||൪൮൦||
प्रक्षालयेदद्भिरास्यं भुञ्जानस्य मुहुर्मुहुः | विशुद्धे रसने तस्य रोचतेऽन्नमपूर्ववत् ||४७९|| स्वादुना तस्य रसनं प्रथमेनातितर्पितम् | न तथा स्वादयेदन्यत्तस्मात् प्रक्षाल्यमन्तरा ||४८०||
🔊 Audio coming soon
പ്രക്ഷാലയേദദ്ഭിരാസ്യം ഗണ്ഡൂഷം കാരയേദിത്യര്ഥഃ| ഗണ്ഡൂഷകരണസ്യ ഫലമാഹ- വിശുദ്ധേ ഇത്യാദി| സ്വാദുനാ മിഷ്ടേന| തസ്യ ഭുഞ്ജാനസ്യ| അന്യദപരമതഃ സ്വാദോരസ്വാദോര്വാ||൪൭൯-൪൮൦||
Adhikarana 345 (481) · Śloka 481
സൌമനസ്യം ബലം പുഷ്ടിമുത്സാഹം ഹര്ഷണം സുഖമ് | സ്വാദു സഞ്ജനയത്യന്നമസ്വാദു ച വിപര്യയമ് ||൪൮൧||
सौमनस्यं बलं पुष्टिमुत्साहं हर्षणं सुखम् | स्वादु सञ्जनयत्यन्नमस्वादु च विपर्ययम् ||४८१||
🔊 Audio coming soon
തസ്യ ഗുണമാഹ- സൌമനസ്യമിത്യാദി| സൌമനസ്യം സുമനസ്കതാ| ബലം സര്വധാതുസ്നേഹഃ| പുഷ്ടിഃ ശരീരോപചയഃ| ഉത്സാഹഃ പ്രസിദ്ധഃ| ഹര്ഷണം തുഷ്ടിഃ| സുഖം നീരോഗതാ| സ്വാദു സഞ്ജനയത്യന്നം സ്വാദ്വന്നം സൌമനസ്യാദീന് സമ്യഗ് ജനയതീതി സമ്ബന്ധഃ| അസ്വാദ്വിത്യാദി അസ്വാദ്വന്നം സൌമനസ്യാദീനാം വിപര്യയം വിപരീതതാം ജനയതീത്യര്ഥഃ||൪൮൧||
Adhikarana 346 (482) · Śloka 482
ഭുക്ത്വാऽപി യത് പ്രാര്ഥയതേ ഭൂയസ്തത് സ്വാദു ഭോജനമ് |൪൮൨|
भुक्त्वाऽपि यत् प्रार्थयते भूयस्तत् स्वादु भोजनम् |४८२|
🔊 Audio coming soon
സ്വാദോരേവാന്നസ്യ ലക്ഷണം നിര്ദിശന്നാഹ- ഭുക്ത്വേത്യാദി| ഭുക്തവാന് ഹി അവശ്യം മൃഷ്ടമേവ കാമയതേऽന്നം, നാമൃഷ്ടമ് | അന്യേ തു ‘തത് സാധു ഭോജനമ്’ ഇതി പഠന്തി, മാത്രാവദ്ഭുഞ്ജീതേതി തസ്യൈവ ലക്ഷണമിതി ച വദന്തി; തന്നേച്ഛതി ഗയീ|൪൮൨|
Adhikarana 347 (482) · Śloka 482
അശിതശ്ചോദകം യുക്ത്യാ ഭുഞ്ജാനശ്ചാന്തരാ പിബേത് ||൪൮൨||
अशितश्चोदकं युक्त्या भुञ्जानश्चान्तरा पिबेत् ||४८२||
🔊 Audio coming soon
അശിത ഇത്യാദി| അശിതഃ കൃതഭോജനഃ, ഉദകം ജലം യുക്ത്യാ പിബേദിതി സമ്ബന്ധഃ| യുക്ത്യാ മാത്രയാ; ഭുഞ്ജാനശ്ചാന്തരാ പിബേത് ഭോജനമധ്യേ ഇത്യര്ഥഃ||൪൮൨||
Adhikarana 348 (483) · Śloka 483
ദന്താന്തരഗതം ചാന്നം ശോധനേനാഹരേച്ഛനൈഃ | കുര്യാദനിര്ഹൃതം തദ്ധി മുഖസ്യാനിഷ്ടഗന്ധതാമ് ||൪൮൩||
दन्तान्तरगतं चान्नं शोधनेनाहरेच्छनैः | कुर्यादनिर्हृतं तद्धि मुखस्यानिष्टगन्धताम् ||४८३||
🔊 Audio coming soon
അന്യദപി ഭുക്തേ കാര്യാന്തരം ദര്ശയന്നാഹ- ദന്തേത്യാദി| ശോധനേന തൃണാദിനാ||൪൮൩||
Adhikarana 349 (484) · Śloka 484
ജീര്ണേऽന്നേ വര്ധതേ വായുര്വിദഗ്ധേ പിത്തമേവ തു | ഭുക്തമാത്രേ കഫശ്ചാപി,... |൪൮൪|
जीर्णेऽन्ने वर्धते वायुर्विदग्धे पित्तमेव तु | भुक्तमात्रे कफश्चापि,... |४८४|
🔊 Audio coming soon
ഭോജനോത്തരകാലക്രിയാപ്രസങ്ഗേന ജരണജീര്ണകാലയോരപി ദോഷപ്രകോപം ദര്ശയന്നാഹ- ജീര്ണേ ഇത്യാദി| ജീര്ണേ പരിണാമങ്ഗതേ, വിദഗ്ധേ കിഞ്ചിത്പക്വേ|൪൮൪|-
Adhikarana 350 (484-486) · Śloka 486
... തസ്മാദ്ഭുക്തേരിതം കഫമ് ||൪൮൪|| ധൂമേനാപോഹ്യ ഹൃദ്യൈര്വാ കഷായകടുതിക്തകൈഃ | പൂഗകങ്കോലകര്പൂരലവങ്ഗസുമനഃഫലൈഃ ||൪൮൫|| ഫലൈഃ കടുകഷായൈര്വാ മുഖവൈശദ്യകാരകൈഃ | താമ്ബൂലപത്രസഹിതൈഃ സുഗന്ധൈര്വാ വിചക്ഷണഃ ||൪൮൬||
... तस्माद्भुक्तेरितं कफम् ||४८४|| धूमेनापोह्य हृद्यैर्वा कषायकटुतिक्तकैः | पूगकङ्कोलकर्पूरलवङ्गसुमनःफलैः ||४८५|| फलैः कटुकषायैर्वा मुखवैशद्यकारकैः | ताम्बूलपत्रसहितैः सुगन्धैर्वा विचक्षणः ||४८६||
🔊 Audio coming soon
ഭുക്തേ സതി കുപിതശ്ലേഷ്മണഃ പ്രതീകാരമാഹ- തസ്മാദിത്യാദി| ഭുക്തേരിതം ഭോജനേന പ്രേരിതമ്| അപോഹ്യ സ്ഫോടയിത്വാ| കഷായകടുതിക്തകൈരിതി അഫലൈര്ദ്രവ്യൈരിതി വിജ്ഞേയം, ഫലൈഃ കടുകഷായൈര്വേതി വക്ഷ്യമാണത്വാത്| സുമനഃഫലൈഃ ജാതീഫലൈഃ||൪൮൪-൪൮൬||
Adhikarana 351 (487) · Śloka 487
ഭുക്ത്വാ രാജവദാസീത യാവദന്നക്ലമോ ഗതഃ | തതഃ പാദശതം ഗത്വാ വാമപാര്ശ്വേന സംവിശേത് ||൪൮൭||
भुक्त्वा राजवदासीत यावदन्नक्लमो गतः | ततः पादशतं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत् ||४८७||
🔊 Audio coming soon
തദനന്തരം കിം കുര്യാദിത്യാഹ- തത ഇത്യാദി| സംവിശേത് ശയ്യായാം ശയീത||൪൮൭||
Adhikarana 352 (488) · Śloka 488
ശബ്ദാന്രൂപാന്രസാന് ഗന്ധാന് സ്പര്ശാംശ്ച മനസഃ പ്രിയാന് | ഭുക്തവാനുപസേവേത തേനാന്നം സാധു തിഷ്ഠതി ||൪൮൮||
शब्दान्रूपान्रसान् गन्धान् स्पर्शांश्च मनसः प्रियान् | भुक्तवानुपसेवेत तेनान्नं साधु तिष्ठति ||४८८||
🔊 Audio coming soon
അന്നസ്യ സംസ്ഥാപനഹേതൂന് ശബ്ദാദിവിഷയാനാഹ- ശബ്ദേത്യാദി| സാധു തിഷ്ഠതി ഭവ്യേന സ്ഥിതിം കരോതി, ‘ശബ്ദാദീന് വിഷയാംശ്ച’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി||൪൮൮||
Adhikarana 353 (489) · Śloka 489
ശബ്ദരൂപരസാ ഗന്ധാഃ സ്പര്ശാശ്ചാപി ജുഗുപ്സിതാഃ | അശുച്യന്നം തഥാ ഭുക്തമതിഹാസ്യം ച വാമയേത് ||൪൮൯||
शब्दरूपरसा गन्धाः स्पर्शाश्चापि जुगुप्सिताः | अशुच्यन्नं तथा भुक्तमतिहास्यं च वामयेत् ||४८९||
🔊 Audio coming soon
കുതഃ പുനരേതേ അപ്രിയാ ഇത്യാഹ- ശബ്ദേത്യാദി| ജുഗുപ്സിതാഃ നിന്ദിതാഃ| അശുചി അപവിത്രമ്||൪൮൯||
Adhikarana 354 (490-491) · Śloka 491
ശയനം ചാസനം വാऽപി നേച്ഛേദ്വാऽപി ദ്രവോത്തരമ് | നാഗ്ന്യാതപൌ ന പ്ലവനം ന യാനം നാപി വാഹനമ് ||൪൯൦|| ന ചൈകരസസേവായാം പ്രസജ്യേത കദാചന | ശാകാവരാന്നഭൂയിഷ്ഠമമ്ലം ച ന സമാചരേത് ||൪൯൧||
शयनं चासनं वाऽपि नेच्छेद्वाऽपि द्रवोत्तरम् | नाग्न्यातपौ न प्लवनं न यानं नापि वाहनम् ||४९०|| न चैकरससेवायां प्रसज्येत कदाचन | शाकावरान्नभूयिष्ठमम्लं च न समाचरेत् ||४९१||
🔊 Audio coming soon
അന്യദപി സര്വം വര്ജനീയമാഹ- ശയനമിത്യാദി| ശയനമാസനം വാ നേച്ഛേത്, ചിരകാലമിത്യര്ഥഃ| ദ്രവോത്തരം ദ്രവാഢ്യം ഭോജനമ്| നാഗ്ന്യാതപാവിത്യാദി| അഗ്ന്യാതപാദീന്നേച്ഛേദിതി സമ്ബന്ധഃ| പ്ലവനം സ്നാനം ജലപ്രതരണം വാ| യാനം ഗമനമേവ| വാഹനം രഥാശ്വാദി| ന പ്രസജ്യേത നാഭ്യസേത് ന പുനഃ പുനഃ ശീലയേദിത്യര്ഥഃ| ശാകം പ്രസിദ്ധമ്, അവരാന്നം വൈദലാന്നമ്, ഏതദ്ഭൂയിഷ്ഠം തദ്ബഹുലം; ന സമാചരേത് ന ഭക്ഷയേത്, തഥാऽമ്ലം ച||൪൯൦-൪൯൧||
Adhikarana 355 (492) · Śloka 492
ഏകൈകശഃ സമസ്താന് വാ നാധ്യശ്നീയാദ്രസാന് സദാ |൪൯൨|
एकैकशः समस्तान् वा नाध्यश्नीयाद्रसान् सदा |४९२|
🔊 Audio coming soon
രസാനാമതിമാത്രാശനദോഷം ദര്ശയന്നാഹ- ഏകൈകശ ഇത്യാദി| ഏകൈകശ ഏകൈകം രസം, സമസ്താന് വാ രസാന് നാധ്യശ്നീയാത് നാധികം ഭക്ഷയേദിത്യര്ഥഃ| ദോഷരോഗാപേക്ഷയേകൈകരസവിധിഃ, സ്വസ്ഥാപേക്ഷയാ തു സമസ്തരസവിധിഃ| ‘നാത്യശ്നീയാത് ഇത്യന്യേ, അപരേ തു ‘ഏകശോऽഥ സമസ്താന് വാ ന ഭുഞ്ജീത രസാന് സദാ’- ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ഏകീകൃത്യ ന സര്വമശ്നീയാത്; യഥാക്രമമേവ ഷഡ്രസം സ്വസ്ഥേന ഭോക്തവ്യം, വാശബ്ദഃ സമുച്ചയേ|൪൯൨|-
Adhikarana 356 (492) · Śloka 493
പ്രാഗ്ഭുക്തേ ത്വവിവിക്തേऽഗ്നൌ ദ്വിരന്നം ന സമാചരേത് ||൪൯൨|| പൂര്വഭുക്തേ വിദഗ്ധേऽന്നേ ഭുഞ്ജാനോ ഹന്തി പാവകമ് |൪൯൩|
प्राग्भुक्ते त्वविविक्तेऽग्नौ द्विरन्नं न समाचरेत् ||४९२|| पूर्वभुक्ते विदग्धेऽन्ने भुञ्जानो हन्ति पावकम् |४९३|
🔊 Audio coming soon
അഗ്നൌ മന്ദേ ദ്വിരന്നസമാചാരനിഷേധം ദര്ശയന്നാഹ- പ്രാഗിത്യാദി| പ്രാഗ്ഭുക്തേ പ്രാതര്ഭോജനേ കൃതേ, അവിവിക്തേऽഗ്നൌ ദ്വിരന്നം ന സമാചരേദിതി ദ്വിതീയം വാരം ന ഭുഞ്ജീതേത്യര്ഥഃ| കുത ഇത്യാഹ- പൂര്വഭുക്തേ ഇത്യാദി| വിദഗ്ധേ ജഠരാനലേന കിഞ്ചിത്പക്വേ കിഞ്ചിച്ചാമേ| ഭുഞ്ജാനോ ദ്വിര്ഭുഞ്ജാന ഇത്യര്ഥഃ| പാവകം ജഠരാനലമ്||൪൯൨||-
Adhikarana 357 (493) · Śloka 493
മാത്രാഗുരും പരിഹരേദാഹാരം ദ്രവ്യതശ്ച യഃ ||൪൯൩||
मात्रागुरुं परिहरेदाहारं द्रव्यतश्च यः ||४९३||
🔊 Audio coming soon
മന്ദാഗ്നേരേവാഹാരവിശേഷപരിഹാരം നിര്ദിശന്നാഹ- മാത്രേത്യാദി| മുദ്ഗാദീനാം ലഘൂനാമപി മാത്രയാ ഗുരുമാഹാരം പരിഹരേത്, ദ്രവ്യതോ ഗുരും മാഷമഹിഷവരാഹപിശിതാദികമ്||൪൯൩||
Adhikarana 358 (494) · Śloka 494
പിഷ്ടാന്നം നൈവ ഭുഞ്ജീത മാത്രയാ വാ ബുഭുക്ഷിതഃ | ദ്വിഗുണം ച പിബേത്തോയം സുഖം സമ്യക് പ്രജീര്യതി |൪൯൪|
पिष्टान्नं नैव भुञ्जीत मात्रया वा बुभुक्षितः | द्विगुणं च पिबेत्तोयं सुखं सम्यक् प्रजीर्यति |४९४|
🔊 Audio coming soon
സംസ്കാരഗുരോര്ദ്രവ്യവിശേഷസ്യ നിഷേധം ദര്ശയന്നാഹ- പിഷ്ടാന്നമിത്യാദി| അഥ കഥഞ്ചിത് പിഷ്ടാന്നസേവാ തദാ ക്ഷുധിതസ്യ മാത്രയൈവ നാന്യഥേതി, തത്ര മാത്രാശബ്ദോऽല്പതാവാചകഃ; പിഷ്ടാന്നഭോജനേ ദ്വിഗുണം വാ പിബേത്തോയമ്|൪൯൪|-
Adhikarana 359 (494) · Śloka 494
പേയലേഹ്യാദ്യഭക്ഷ്യാണാം ഗുരു വിദ്യാദ്യഥോത്തരമ് ||൪൯൪||
पेयलेह्याद्यभक्ष्याणां गुरु विद्याद्यथोत्तरम् ||४९४||
🔊 Audio coming soon
ഗുരുത്വപ്രസങ്ഗേന ചതുര്ണാം പേയലേഹ്യാദീനാം ഗുരുലാഘവം നിര്ദിശന്നാഹ- പേയേത്യാദി| പേയം പാനീയാദി, ലേഹ്യം മധ്വാദി, അദ്യം ഭക്താദി, ഭക്ഷ്യം മോദകാദി||൪൯൪||
Adhikarana 360 (495) · Śloka 495
ഗുരൂണാമര്ധസൌഹിത്യം ലഘൂനാം തൃപ്തിരിഷ്യതേ | ദ്രവോത്തരോ ദ്രവശ്ചാപി ന മാത്രാഗുരുരിഷ്യതേ ||൪൯൫||
गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां तृप्तिरिष्यते | द्रवोत्तरो द्रवश्चापि न मात्रागुरुरिष्यते ||४९५||
🔊 Audio coming soon
തത്രോക്താനാം പേയാദീനാം ലഘൂനാം ഗുരൂണാം ച കാ മാത്രാ യാമപേക്ഷ്യ മാത്രാഗുരുരിത്യുപദിശ്യത ഇത്യാഹ- ഗുരൂണാമിത്യാദി| ഗുരൂണാം സംസ്കാരസ്വഭാവകൃതാനാം മോദകമാഷാദീനാം സംസ്കാരസ്വഭാവാഭ്യാമേവ ഗുരുതരാണാം പിഷ്ടമയവരാഹപിശിതാദീനാം ത്രിഭാഗസൌഹിത്യമേവ, അയം ചാര്ഥോऽര്ധശബ്ദാദവയവവചനാല്ലഭ്യതേ| ലഘൂനാം തൃപ്തിരിഷ്യത ഇതി ലഘുതരാണാമേവ തൃപ്തിഃ, ലഘൂനാം പുനരീഷത്തൃപ്തിഃ| ന ച ദ്രവദ്രവോത്തരയോഃ പേയത്വാല്ലഘുലഘുതരയോഃ കദാചിത്കിഞ്ചിന്മാത്രാഗൌരവേണ തൌ ഭജേതേത്യാഹ- ദ്രവോത്തര ഇത്യാദി| ദ്രവോത്തരസ്തക്രാദ്യധികഃ, ദ്രവഃ പേയാദിഃ||൪൯൫||
Adhikarana 361 (496) · Śloka 496
ദ്രവാഢ്യമപി ശുഷ്കം തു സമ്യഗേവോപപദ്യതേ |൪൯൬|
द्रवाढ्यमपि शुष्कं तु सम्यगेवोपपद्यते |४९६|
🔊 Audio coming soon
ശുഷ്കസ്യാപി സ്രോതോऽവരോധകാരണസ്യ സംയോഗാന്തരേണാദോഷം പ്രതിപാദയന്നാഹ- ദ്രവാഢ്യമിത്യാദി| ശുഷ്കമപി ദ്രവാഢ്യം സമ്യഗേവോപപദ്യതേ അദോഷകരം സമ്യഗ്ഭവതീത്യര്ഥഃ|൪൯൬|-
Adhikarana 362 (496) · Śloka 497
വിശുഷ്കമന്നമഭ്യസ്തം ന പാകം സാധു ഗച്ഛതി ||൪൯൬|| പിണ്ഡീകൃതമസങ്ക്ലിന്നം വിദാഹമുപഗച്ഛതി |൪൯൭|
विशुष्कमन्नमभ्यस्तं न पाकं साधु गच्छति ||४९६|| पिण्डीकृतमसङ्क्लिन्नं विदाहमुपगच्छति |४९७|
🔊 Audio coming soon
കേവലവിശുഷ്കസ്യ പുനരാഹരണേ ദോഷം നിര്ദിശന്നാഹ- വിശുഷ്കമിത്യാദി| അഭ്യസ്തം സേവിതമ്, സാധു ഭവ്യേന| കഥം തര്ഹി പാകം ഗച്ഛതീത്യാഹ- പിണ്ഡീകൃതമിത്യാദി| അസങ്ക്ലിന്നമ് അസമ്യഗാര്ദ്രീഭാവമാപന്നമ്| വിദാഹമുപഗച്ഛതി വിദഗ്ധതാമുപയാതി||൪൯൬||-
Adhikarana 363 (497) · Śloka 498
സ്രോതസ്യന്നവഹേ പിത്തം പക്തൌ വാ യസ്യ തിഷ്ഠതി ||൪൯൭|| വിദാഹി ഭുക്തമന്യദ്വാ തസ്യാപ്യന്നം വിദഹ്യതേ |൪൯൮|
स्रोतस्यन्नवहे पित्तं पक्तौ वा यस्य तिष्ठति ||४९७|| विदाहि भुक्तमन्यद्वा तस्याप्यन्नं विदह्यते |४९८|
🔊 Audio coming soon
ശുഷ്കാന്നസ്യ വിപ്രകൃഷ്ടവിദാഹപ്രസങ്ഗേന സന്നികൃഷ്ടഹേതുജമപി വിദാഹം ദര്ശയന്നാഹ- സ്രോതസീത്യാദി| സ്രോതസ്യന്നവഹേ ആമാശയേ| പക്തൌ അഗ്നിസ്ഥാനേ| വിദാഹി ഭുക്തമിതി അന്നമ്, അന്യദ്വേതി അവിദാഹ്യന്നമ്| വിദഹ്യതേ വിദഗ്ധതാമുപയാതി||൪൯൭||-
Adhikarana 364 (498) · Śloka 498
ശുഷ്കം വിരുദ്ധം വിഷ്ടമ്ഭി വഹ്നിവ്യാപദമാവഹേത് ||൪൯൮||
शुष्कं विरुद्धं विष्टम्भि वह्निव्यापदमावहेत् ||४९८||
🔊 Audio coming soon
ശുഷ്കാന്നപ്രസങ്ഗേന ശുഷ്കസ്യേതരസ്യ ച വഹ്നിമാന്ദ്യകരത്വമാഹ- ശുഷ്കമിത്യാദി| ശുഷ്കം പിഷ്ടാന്നാദി| വിരുദ്ധം ക്ഷീരമത്സ്യാദികമ്| വിഷ്ടമ്ഭി ചണകമസൂരാദി| വഹ്നിവ്യാപദമ് അഗ്നിമാന്ദ്യമ്| ആവഹേത് കുര്യാത്||൪൯൮||
Adhikarana 365 (499) · Śloka 499
ആമം വിദഗ്ധം വിഷ്ടബ്ധം കഫപിത്താനിലൈസ്ത്രിഭിഃ | അജീര്ണം കേചിദിച്ഛന്തി ചതുര്ഥം രസശേഷതഃ ||൪൯൯||
आमं विदग्धं विष्टब्धं कफपित्तानिलैस्त्रिभिः | अजीर्णं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः ||४९९||
🔊 Audio coming soon
താമേവ വഹ്നിവ്യാപദം വിപ്രകൃഷ്ടകാരണോപജനിതാമഭിധായ സന്നികൃഷ്ടവാതാദികൃതാജീര്ണലക്ഷണാം നിര്ദിശന്നാഹ- ആമമിത്യാദി| ആഹാരസ്യൈവ പക്വസ്യോര്വരിതോ രസോ രസശേഷഃ; തസ്മാദല്പദോഷദൂഷിതത്വാന്ന തസ്യ ദോഷവ്യപദേശോ ഭവതി||൪൯൯||
Adhikarana 366 (500-501) · Śloka 501
അത്യമ്ബുപാനാദ്വിഷമാശനാദ്വാ സന്ധാരണാത് സ്വപ്നവിപര്യയാച്ച | കാലേऽപി സാത്മ്യം ലഘു ചാപി ഭുക്തമന്നം ന പാകം ഭജതേ നരസ്യ ||൫൦൦|| ഈര്ഷ്യാഭയക്രോധപരിക്ഷതേന ലുബ്ധേന ശുഗ്ദൈന്യനിപീഡിതേന | പ്രദ്വേഷയുക്തേന ച സേവ്യമാനമന്നം ന സമ്യക് പരിണാമമേതി ||൫൦൧||
अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाद्वा सन्धारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च | कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य ||५००|| ईर्ष्याभयक्रोधपरिक्षतेन लुब्धेन शुग्दैन्यनिपीडितेन | प्रद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक् परिणाममेति ||५०१||
🔊 Audio coming soon
കസ്മാദജീര്ണം ഭവതീത്യാഹ- അത്യമ്ബുപാനാദിത്യാദി| രാത്രൌ ജാഗരണം ദിവസേ ച സ്വപ്നഃ സ്വപ്നവിപര്യയഃ| കായികകാരണമഭിധായ മാനസരജസ്തമോദോഷകൃതമജീര്ണമാഹ- ഈര്ഷ്യേത്യാദി| ഈര്ഷ്യാ പരസമ്പത്താവസഹിഷ്ണുതാ, ഭയം പരസ്മാത്ത്രാസഃ, ക്രോധഃ പരാഭിദ്രോഹലക്ഷണഃ, പരിക്ഷതേന ഈര്ഷ്യാദിഭിഃ പരിഭൂതേന| ലുബ്ധേന ലോഭസഹിതേന| ശുഗ്ദൈന്യനിപീഡിതേന ശോകദൈന്യവ്യാപ്തേന, ദൈന്യം നിര്ഗതിത്വമ്| പ്രദ്വേഷോ മാത്സര്യമ്||൫൦൦-൫൦൧||
Adhikarana 367 (502-503) · Śloka 503
മാധുര്യമന്നം ഗതമാമസഞ്ജ്ഞം വിദഗ്ധസഞ്ജ്ഞം ഗതമമ്ലഭാവമ് | കിഞ്ചിദ്വിപക്വം, ഭൃശതോദശൂലം വിഷ്ടബ്ധമാനദ്ധവിരുദ്ധവാതമ് ||൫൦൨|| ഉദ്ഗാരശുദ്ധാവപി ഭക്തകാങ്ക്ഷാ ന ജായതേ ഹൃദ്ഗുരുതാ ച യസ്യ | രസാവശേഷേണ തു സപ്രസേകം ചതുര്ഥമേതത് പ്രവദന്ത്യജീര്ണമ് ||൫൦൩||
माधुर्यमन्नं गतमामसञ्ज्ञं विदग्धसञ्ज्ञं गतमम्लभावम् | किञ्चिद्विपक्वं, भृशतोदशूलं विष्टब्धमानद्धविरुद्धवातम् ||५०२|| उद्गारशुद्धावपि भक्तकाङ्क्षा न जायते हृद्गुरुता च यस्य | रसावशेषेण तु सप्रसेकं चतुर्थमेतत् प्रवदन्त्यजीर्णम् ||५०३||
🔊 Audio coming soon
തേഷാമേവാജീര്ണാനാം ലക്ഷണം ദര്ശയന്നാഹ- മാധുര്യമിത്യാദി| ശ്ലേഷ്മദൂഷണപ്രഭാവോപജനിതമാധുര്യം ഗതമാമം, തദേവ കഫദൂഷിതം വാ തത്സ്വഭാവകത്വമാപന്ന ; കഫകാര്യാണി തു തത്ര ഗൌരവസ്നേഹകണ്ഡൂപ്രഭൃതീനി ച ദ്രഷ്ടവ്യാനി| വിദഗ്ധസഞ്ജ്ഞമിതി കിഞ്ചിദ്വിപക്വമമ്ലഭാവം ഗതമന്നം വിദഗ്ധസഞ്ജ്ഞം കഥ്യതേ| തത് കഥമ്ഭൂതം? കിഞ്ചിദ്വിപക്വമ്| അത്രാപി ശുക്തതിക്താമ്ലോദ്ഗാരാദീനി പിത്തകാര്യാണി ദ്രഷ്ടവ്യാനി| ആനദ്ധവിരുദ്ധവാതം വിഷ്ടബ്ധം കഥ്യതേ| തത് കഥമ്ഭൂതം? ഭൃശതോദശൂലമ്| ആനദ്ധോऽപ്രവൃത്തോ വിരുദ്ധോ വിശേഷേണ രുദ്ധോ വാതോ യസ്മിന് തത്തഥാ| അത്രാപി വാതകാര്യാണി ജൃമ്ഭാങ്ഗമര്ദശിരോരുജാദീനി ദ്രഷ്ടവ്യാനി| ഭൃശതോദശൂലമ് അത്യര്ഥതോദശൂലമ്| ഉദ്ഗാരശുദ്ധാവിത്യാദി| ഭക്തകാങ്ക്ഷാ ന ജായതേ നോത്പദ്യതേ| ഹൃദ്ഗുരുതാ ഹൃദയഗൌരവം ഭവതി| യസ്യാജീര്ണസ്യ| രസാവശേഷേണ കൃത്വാ| സപ്രസേകം ലാലാസ്രാവസഹിതമ്| ഏതാനി സങ്ക്ഷേപേണാജീര്ണലക്ഷണാന്യുക്താനി||൫൦൨-൫൦൩||
Adhikarana 368 (504) · Śloka 504
മൂര്ച്ഛാ പ്രലാപോ വമഥുഃ പ്രസേകഃ സദനം ഭ്രമഃ | ഉപദ്രവാ ഭവന്ത്യേതേ മരണം ചാപ്യജീര്ണതഃ ||൫൦൪||
मूर्च्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सदनं भ्रमः | उपद्रवा भवन्त्येते मरणं चाप्यजीर्णतः ||५०४||
🔊 Audio coming soon
അജീര്ണദോഷലിങ്ഗം പ്രദര്ശ്യ വ്യാധിസാമാന്യലക്ഷണഭൂതപ്രഭാവോപജനിതകാര്യാണി നിര്ദിശന്നാഹ- മൂര്ച്ഛേത്യാദി| മൂര്ച്ഛാ ചേതനാച്യുതിഃ പ്രലാപഃ അസമ്ബദ്ധഭാഷണമ്| വമഥുഃ ഛര്ദിഃ| സദനമ് അങ്ഗഗ്ലാനിഃ, അന്യേ തു ‘സ്ഫുടനമിവാങ്ഗാനാമ്’ ഇതി വദന്തി| ഭ്രമഃ ചക്രാരൂഢസ്യേവ||൫൦൪||
Adhikarana 369 (505-507) · Śloka 507
തത്രാമേ ലങ്ഘനം കാര്യം, വിദഗ്ധേ വമനം ഹിതമ് | വിഷ്ടബ്ധേ സ്വേദനം പഥ്യം, രസശേഷേ ശയീത ച ||൫൦൫|| വാമയേദാശു തം തസ്മാദുഷ്ണേന ലവണാമ്ബുനാ | കാര്യം വാऽനശനം താവദ്യാവന്ന പ്രകൃതിം ഭജേത് ||൫൦൬|| ലഘുകായമതശ്ചൈനം ലങ്ഘനൈഃ സമുപാചരേത് | യാവന്ന പ്രകൃതിസ്ഥഃ സ്യാദ്ദോഷതഃ പ്രാണതസ്തഥാ ||൫൦൭||
तत्रामे लङ्घनं कार्यं, विदग्धे वमनं हितम् | विष्टब्धे स्वेदनं पथ्यं, रसशेषे शयीत च ||५०५|| वामयेदाशु तं तस्मादुष्णेन लवणाम्बुना | कार्यं वाऽनशनं तावद्यावन्न प्रकृतिं भजेत् ||५०६|| लघुकायमतश्चैनं लङ्घनैः समुपाचरेत् | यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा ||५०७||
🔊 Audio coming soon
അജീര്ണാനാം ചികിത്സാമാഹ- തത്രേത്യാദി| ആമേ ലങ്ഘനം കാര്യാമിതി ഉത്ക്ലേദേ തത്രാപി വമനമാവസ്ഥികമ്| വിദഗ്ധേ വമനം ഹിതമിതി രസസ്യാമ്ലസ്യ വ്യാപന്നസ്യാനുദ്ധരണേ കുഷ്ഠാബാധഭയാത്| തത്ര കേചിത്, ‘ആമേ തു വമനം കാര്യം വിദഗ്ധേ ലങ്ഘനം ഹിതമ്’ ഇതി പഠന്തി, തന്നേച്ഛതി ഗയീ| വിഷ്ടബ്ധേ സ്വേദനമിതി സ്വേദനസ്യാമവാതാവജയകാരിപാചനത്വാത്| രസശേഷേ ശയീത ചേതി ചകാരേണ സ്വേദോऽപി രസശേഷേ, തഥാ പാചനമപി; തച്ച പാചനമന്നകാലേऽന്നസഹിതം ദേയമിതി സമുച്ചീയതേ| തത്ര വിദഗ്ധേ വമനം കര്തവ്യം തത് കേനേത്യാഹ- വാമയേദിത്യാദി| ആമേ ലങ്ഘനമിതി തത്കിയന്തം കാലമിത്യവധിം ദര്ശയന്നാഹ- കാര്യമിത്യാദി| വാശബ്ദഃ സമുച്ചയേ| പ്രകൃതിരത്രാജീര്ണനിവൃത്തിഃ| ലഘ്വിത്യാദി| അതഃ പൂര്വോക്തവിധാനാദനന്തരമ്| ഏനമ് അജീര്ണിനമ്| പ്രാണോ ബലമ്||൫൦൫-൫൦൭||
Adhikarana 370 (508-509) · Śloka 509
ഹിതാഹിതോപസംയുക്തമന്നം സമശനം സ്മൃതമ് | ബഹു സ്തോകമകാലേ വാ തജ്ജ്ഞേയം വിഷമാശനമ് ||൫൦൮|| അജീര്ണേ ഭുജ്യതേ യത്തു തദധ്യശനമുച്യതേ | ത്രയമേതന്നിഹന്ത്യാശു ബഹൂന്വ്യാധീന്കരോതി വാ ||൫൦൯||
हिताहितोपसंयुक्तमन्नं समशनं स्मृतम् | बहु स्तोकमकाले वा तज्ज्ञेयं विषमाशनम् ||५०८|| अजीर्णे भुज्यते यत्तु तदध्यशनमुच्यते | त्रयमेतन्निहन्त्याशु बहून्व्याधीन्करोति वा ||५०९||
🔊 Audio coming soon
തത്രാജീര്ണപ്രസങ്ഗേന തസ്യാജീര്ണേ ഭുജ്യമാനസ്യാന്നസ്യാത്യശനസഞ്ജ്ഞകസ്യാനര്ഥാവഹത്വാത്തത്തുല്യാനാം സമശനാദീനാമപി ലക്ഷണം ദര്ശയന്നാഹ- ഹിതാഹിതേത്യാദി| ഹിതാഹിതോപസംയുക്തമിതി ഹിതമഹിതം ചാന്നമൈകധ്യമുപയുക്തമ്| യഥാ- “ധാന്യം നവം പുരാണം യച്ഛാകം ജീര്ണം ച കോമലമ്| ഐകധ്യം തദ്വിരുദ്ധം സ്യാച്ഛീതോഷ്ണം ച സ്വജാതിതഃ”- ഇതി|| അന്യേ തു ഹിതമേവാഹിതം യേന സമ്പദ്യതേ തത് ഹിതാഹിതോപസംയുക്തം; യഥാ- ഗോക്ഷീരം മത്സ്യേന സഹിതമഹിതം സമ്പദ്യതേ| വിഷമാശനം നിര്ദിശന്നാഹ- ബഹ്വിത്യാദി| ബഹു പ്രചുരം, സ്തോകമല്പമ്, അകാല ഇതി അകാലോऽപ്രാപ്തോऽതീതോ വാ കാലസ്തത്ര ഭുക്തമ്| അധ്യശനം നിര്ദിശന്നാഹ- അജീര്ണേ ഇത്യാദി| ത്രയാണാമപി സമശനാദീനാം ഫലമാഹ- ത്രയമിത്യാദി||൫൦൮-൫൦൯||
Adhikarana 371 (510) · Śloka 510
അന്നം വിദഗ്ധം ഹി നരസ്യ ശീഘ്രം ശീതാമ്ബുനാ വൈ പരിപാകമേതി | തദ്ധ്യസ്യ ശൈത്യേന നിഹന്തി പിത്തമാക്ലേദിഭാവാച്ച നയത്യധസ്താത് ||൫൧൦||
अन्नं विदग्धं हि नरस्य शीघ्रं शीताम्बुना वै परिपाकमेति | तद्ध्यस्य शैत्येन निहन्ति पित्तमाक्लेदिभावाच्च नयत्यधस्तात् ||५१०||
🔊 Audio coming soon
പുനരപി വിദഗ്ധാജീര്ണസ്യ ചികിത്സാമാഹ- അന്നമിത്യാദി| തത് ശീതാമ്ബു ഹിശബ്ദോ യസ്മാദര്ഥേ, അസ്യ നരസ്യ, ആക്ലേദിഭാവാത് പിത്തം നിഹന്തി| കേചിത് ‘അന്നം വിദഗ്ധം ഹീ’ ഇത്യാരഭ്യ ‘യാ മന്ദബുദ്ധിം വിഷവന്നിഹന്തി’ ഇതി യാവത് സകലമപി പാഠമനാര്ഷം വര്ണയന്തി; തന്ന, ഗയദാസേനാങ്ഗീകൃതത്വാത്||൫൧൦||
Adhikarana 372 (511) · Śloka 511
വിദഹ്യതേ യസ്യ തു ഭുക്തമാത്രേ ദഹ്യേത ഹൃത്കോഷ്ഠഗലം ച യസ്യ | ദ്രാക്ഷാഭയാം മാക്ഷികസമ്പ്രയുക്താം ലീഢ്വാऽഭയാം വാ സ സുഖം ലഭേത ||൫൧൧||
विदह्यते यस्य तु भुक्तमात्रे दह्येत हृत्कोष्ठगलं च यस्य | द्राक्षाभयां माक्षिकसम्प्रयुक्तां लीढ्वाऽभयां वा स सुखं लभेत ||५११||
🔊 Audio coming soon
ആമാശയഗതാന്നവിദാഹസ്യ ചികിത്സാമാഹ- വിദഹ്യതേ ഇത്യാദി| യസ്യ പുരുഷസ്യ, ഭുക്തമാത്രേ സതി ആമാശയോ വിദഹ്യതേ വിശേഷേണ ദാഹവാന് ഭവതി| ഹൃത് ഹൃദയം കമലമുകുലാകാരമധോമുഖം, കോഷ്ഠമുദരമ്| ദ്രാക്ഷായുക്താമഭയാം ലീഢ്വേതി സമ്ബന്ധഃ, അയമേകോ യോഗഃ; മാക്ഷികസമ്പ്രയുക്താം ലീഢ്വാऽഭയാം വേതി ദ്വിതീയോ യോഗഃ| അന്യേ തു ‘ഭുക്തമാത്രം’ ഇതി പഠന്തി, ഭുക്തമാത്രമേവ പ്രാപ്യാമാശയോ വിദഹ്യത ഇത്യര്ഥഃ||൫൧൧||
Adhikarana 373 (512) · Śloka 512
ഭവേദജീര്ണം പ്രതി യസ്യ ശങ്കാ സ്നിഗ്ധസ്യ ജന്തോര്ബലിനോऽന്നകാലേ | പ്രാതഃ സശുണ്ഠീമഭയാമശങ്കോ ഭുഞ്ജീത സമ്പ്രാശ്യ ഹിതം ഹിതാര്ഥീ ||൫൧൨||
भवेदजीर्णं प्रति यस्य शङ्का स्निग्धस्य जन्तोर्बलिनोऽन्नकाले | प्रातः सशुण्ठीमभयामशङ्को भुञ्जीत सम्प्राश्य हितं हितार्थी ||५१२||
🔊 Audio coming soon
രസാവശേഷാജീര്ണവിഷയം സംശമനമാഹ- ഭവേദിത്യാദി| പ്രാതര്യസ്യാജീര്ണശങ്കാ ഭവതി സ പുരുഷഃ ശുണ്ഠീമഭയാസമേതാമന്നകാലേ സമ്പ്രാശ്യ ഭക്ഷയിത്വാ, അശങ്കോ നിഃശങ്കഃ സന് ഹിതമന്നം ഭുഞ്ജീത||൫൧൨||
Adhikarana 374 (513) · Śloka 513
സ്വല്പം യദാ ദോഷവിബദ്ധമാമം ലീനം ന തേജഃപഥമാവൃണോതി | ഭവത്യജീര്ണേऽപി തദാ ബുഭുക്ഷാ യാ മന്ദബുദ്ധിം വിഷവന്നിഹന്തി ||൫൧൩||
स्वल्पं यदा दोषविबद्धमामं लीनं न तेजःपथमावृणोति | भवत्यजीर्णेऽपि तदा बुभुक्षा या मन्दबुद्धिं विषवन्निहन्ति ||५१३||
🔊 Audio coming soon
അജീര്ണേऽപി ബുഭുക്ഷാം ദര്ശയന്നാഹ- സ്വല്പമിത്യാദി| സ്വല്പമിത്യാമവിശേഷണമ്, അന്യേ തു സ്വല്പമപി തേജഃപഥമാവൃണോതീതി തേജഃപഥസ്യേദം വിശേഷണമാഹുഃ| ലീനം തദ്ഗതേന വായുനൈകപാര്ശ്വേ ലീനമിത്യാമവിശേഷണമ്| തേജഃപഥം ജഠരാനലമാര്ഗമ്| യാ ബുഭുക്ഷാ മന്ദബുദ്ധിം പ്രാണിനം വിഷവന്നിഹന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| അത്ര കേചിത് പഠന്തി- “അന്നേന കുക്ഷേര്ദ്വാവംശൌ പാനേനൈകം ച പൂരയേത്| ആശ്രയം പവനാദീനാം ചതുര്ഥമവശേഷയേത്- ഇതി|” സര്വനിബന്ധകാരൈരപഠിതത്വാന്ന പഠനീയമ്||൫൧൩||
Adhikarana 375 (514-524) · Śloka 525
അത ഉര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി ഗുണാനാം കര്മവിസ്തരമ് | കര്മഭിസ്ത്വനുമീയന്തേ നാനാദ്രവ്യാശ്രയാ ഗുണാഃ ||൫൧൪|| ഹ്ലാദനഃ സ്തമ്ഭനഃ ശീതോ മൂര്ച്ഛാതൃട്സ്വേദദാഹജിത് | ഉഷ്ണസ്തദ്വിപരീതഃ സ്യാത്പാചനശ്ച വിശേഷതഃ ||൫൧൫|| സ്നേഹമാര്ദവകൃത് സ്നിഗ്ധോ ബലവര്ണകരസ്തഥാ | രൂക്ഷസ്തദ്വിപരീതഃ സ്യാദ്വിശേഷാത് സ്തമ്ഭനഃ ഖരഃ ||൫൧൬|| പിച്ഛിലോ ജീവനോ ബല്യഃ സന്ധാനഃ ശ്ലേഷ്മലോ ഗുരുഃ | വിശദോ വിപരീതോऽസ്മാത് ക്ലേദാചൂഷണരോപണഃ ||൫൧൭|| ദാഹപാകകരസ്തീക്ഷ്ണഃ സ്രാവണോ, മൃദുരന്യഥാ | സാദോപലേപബലകൃദ്ഗുരുസ്തര്പണബൃംഹണഃ ||൫൧൮|| ലഘുസ്തദ്വിപരീതഃ സ്യാല്ലേഖനോ രോപണസ്തഥാ | ദശാദ്യാഃ കര്മതഃ പ്രോക്താസ്തേഷാം കര്മവിശേഷണൈഃ ||൫൧൯|| ദശൈവാന്യാന് പ്രവക്ഷ്യാമി ദ്രവാദീംസ്താന്നിബോധ മേ | ദ്രവഃ പ്രക്ലേദനഃ, സാന്ദ്രഃ സ്ഥൂലഃ സ്യാദ്ബന്ധകാരകഃ ||൫൨൦|| ശ്ലക്ഷ്ണഃ പിച്ഛിലവജ്ജ്ഞേയഃ കര്കശോ വിശദോ യഥാ | സുഖാനുബന്ധീ സൂക്ഷ്മശ്ച സുഗന്ധോ രോചനോ മൃദുഃ ||൫൨൧|| ദുര്ഗന്ധോ വിപരീതോऽസ്മാദ്ധൃല്ലാസാരുചികാരകഃ | സരോऽനുലോമനഃ പ്രോക്തോ, മന്ദോ യാത്രാകരഃ സ്മൃതഃ ||൫൨൨|| വ്യവായീ ചാഖിലം ദേഹം വ്യാപ്യ പാകായ കല്പതേ | വികാസീ വികസന്നേവം ധാതുബന്ധാന് വിമോക്ഷയേത് ||൫൨൩|| ആശുകാരീ തഥാऽऽശുത്വാദ്ധാവത്യമ്ഭസി തൈലവത് | സൂക്ഷ്മസ്തു സൌക്ഷ്മ്യാത് സൂക്ഷ്മേഷു സ്രോതഃസ്വനുസരഃ സ്മൃതഃ ||൫൨൪|| ഗുണാ വിംശതിരിത്യേവം യഥാവത്പരികീര്തിതാഃ |൫൨൫|
अत उर्ध्वं प्रवक्ष्यामि गुणानां कर्मविस्तरम् | कर्मभिस्त्वनुमीयन्ते नानाद्रव्याश्रया गुणाः ||५१४|| ह्लादनः स्तम्भनः शीतो मूर्च्छातृट्स्वेददाहजित् | उष्णस्तद्विपरीतः स्यात्पाचनश्च विशेषतः ||५१५|| स्नेहमार्दवकृत् स्निग्धो बलवर्णकरस्तथा | रूक्षस्तद्विपरीतः स्याद्विशेषात् स्तम्भनः खरः ||५१६|| पिच्छिलो जीवनो बल्यः सन्धानः श्लेष्मलो गुरुः | विशदो विपरीतोऽस्मात् क्लेदाचूषणरोपणः ||५१७|| दाहपाककरस्तीक्ष्णः स्रावणो, मृदुरन्यथा | सादोपलेपबलकृद्गुरुस्तर्पणबृंहणः ||५१८|| लघुस्तद्विपरीतः स्याल्लेखनो रोपणस्तथा | दशाद्याः कर्मतः प्रोक्तास्तेषां कर्मविशेषणैः ||५१९|| दशैवान्यान् प्रवक्ष्यामि द्रवादींस्तान्निबोध मे | द्रवः प्रक्लेदनः, सान्द्रः स्थूलः स्याद्बन्धकारकः ||५२०|| श्लक्ष्णः पिच्छिलवज्ज्ञेयः कर्कशो विशदो यथा | सुखानुबन्धी सूक्ष्मश्च सुगन्धो रोचनो मृदुः ||५२१|| दुर्गन्धो विपरीतोऽस्माद्धृल्लासारुचिकारकः | सरोऽनुलोमनः प्रोक्तो, मन्दो यात्राकरः स्मृतः ||५२२|| व्यवायी चाखिलं देहं व्याप्य पाकाय कल्पते | विकासी विकसन्नेवं धातुबन्धान् विमोक्षयेत् ||५२३|| आशुकारी तथाऽऽशुत्वाद्धावत्यम्भसि तैलवत् | सूक्ष्मस्तु सौक्ष्म्यात् सूक्ष्मेषु स्रोतःस्वनुसरः स्मृतः ||५२४|| गुणा विंशतिरित्येवं यथावत्परिकीर्तिताः |५२५|
🔊 Audio coming soon
പൂര്വം ഹി സമ്പാദിതം ‘തദസ്യ ശൈത്യേന നിഹന്തി പിത്തം’ ഇതി, തത്ര ന ജ്ഞായന്തേ കേ പുനസ്തേ ശീതാദയ ഇതി താന് നിര്ദിശന് ലക്ഷണമാഹ- അത ഇത്യാദി| അഥ ശീതഗുണഃ കഥം ജ്ഞായത ഇത്യാഹ- ഹ്ലാദന ഇത്യാദി| ഹ്ലാദനഃ സുഖകാരീത്യര്ഥഃ; തൃട്സ്വേദമൂര്ച്ഛാദാഹജിദിത്യര്ഥഃ| പാചനോ വ്രണാദീനാമ്| സ്നേഹേത്യാദി സ്നിഗ്ധോ ഗുണഃ സ്നേഹാദികാരണ ഇത്യര്ഥഃ| രൂക്ഷോ ഗുണസ്തദ്വിപരീതോ രൌക്ഷ്യകാഠിന്യകര ഇത്യര്ഥഃ| വിശേഷാത് വിശേഷതഃ| സ്തമ്ഭനഃ അതീസാരാദീനാമ്| ഖരഃ കര്കശഃ| പിച്ഛിലോ ഗുണഃ| ജീവനഃ പ്രാണധാരണഃ| സന്ധാനോ ഭഗ്നസ്യ| വിശദോ ഗുണഃ| വിപരീതോऽസ്മാദിതി അസന്ധാനോऽജീവനോऽശ്ലേഷീ ച| ക്ലേദാചൂഷണ ആര്ദ്രീഭാവവിനാശകര ഇത്യര്ഥഃ| ദാഹേത്യാദി അന്യഥേതി അദാഹപാകകരോऽസ്രാവണ ഇത്യര്ഥഃ| സാദേത്യാദി സാദോऽങ്ഗഗ്ലാനിഃ, ഉപലേപോ മലവൃദ്ധിഃ, ബലം ശ്ലേഷ്മാ| ഗുരുര്ഗുണഃ| തര്പണഃ തൃപ്തിജനകഃ| ബൃംഹണോ ദേഹവൃദ്ധികരഃ| ലഘുരിത്യാദി| ലഘുസ്തദ്വിപരീത ഇതി അസാദാനുപലേപാദികൃത് കഫഹരശ്ചേത്യര്ഥഃ| ലേഖനഃ പത്തലീകരണഃ| ദശാദ്യാ ഇതി ദശസങ്ഖ്യോപേതാ ആദ്യാഃ ശീതാദയോ ഗുണാഃ| കര്മതഃ പ്രോക്താഃ കര്മഭിഃ സഹ പ്രോക്താ ഇത്യര്ഥഃ| തേഷാമിതി തേഷാം മധ്യേ, കര്മവിശേഷണൈഃ കൃത്വാ| ദ്രവോ ഗുണഃ| പ്രക്ലേദന ആര്ദ്രഭാവകരഃ| സാന്ദ്രോ ഗുണഃ| ബന്ധകാരക ഉപചയകാരക ഇത്യര്ഥഃ| ‘ദ്രവഃ പ്രക്ലേദനോ വ്യാപീ ശുഷ്കഃ സ്യാദ്ബന്ധകാരകഃ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| ശുഷ്കോ ഗുണഃ ബന്ധകാരകഃ ശുഷ്കസ്യ ശോഷണത്വേനാവയവാപൃഥക്ത്വമിത്യര്ഥഃ| ശ്ലക്ഷ്ണ ഇത്യാദി| ശ്ലക്ഷ്ണോ ഗുണഃ പിച്ഛിലവജ്ജ്ഞേയഃ| ജീവനഃ ശ്ലേഷ്മസന്ധാനകൃദിത്യര്ഥഃ| കര്കശോ ഗുണഃ| വിശദോ യഥേതി അജീവനോऽശ്ലേഷ്മീ ച, തഥാऽസന്ധാനകാര്ശ്യകൃച്ച| സുഖാനുബന്ധീ സുഖോത്പാദക ഇത്യര്ഥഃ| സൂക്ഷ്മോऽവഗാഹകഃ| സുഗന്ധോ ഗുണഃ| ഹൃല്ലാസാരുചികാരക ഇതി പുനരരുചിഗ്രഹണം ദ്വിവിധാരുചിപ്രാപണാര്ഥം, തേനാഹാരം ന കാങ്ക്ഷതി ക്രിയമാണാച്ച വിരസീഭവതി, ഹൃല്ലാസഃ ഥൂത്കരണം, ഛര്ദിരിത്യന്യേ| സരോ ഗുണഃ| അനുലോമനോ വാതമലപ്രവര്തനഃ| മന്ദോ ഗുണഃ| യാത്രാകര ഇതി ശരീരസ്ഥായിത്വാദ്ദേഹസ്യ യാത്രാം വര്തനം കരോതി| വ്യവായീ ഗുണഃ| അഖിലമിത്യാദി അപക്വ ഏവാഖിലം ദേഹം വ്യാപ്നോതി പശ്ചാന്മദ്യവിഷവത് പാകം യാതി; അന്യേ ‘ഭാവായ കല്പതേ’ ഇതി പഠന്തി, തത്രാപി സ്ഥിതയേ കല്പതേ നോര്ധ്വമധോ വാ പ്രവര്തത ഇതി സ ഏവാര്ഥഃ, അപരേ തു പുനര്ഭാവശബ്ദമഭിപ്രായാര്ഥമിച്ഛന്തി, തത്ര നിയതദ്രവപ്രഭാവേണാത്മശക്ത്യനുരൂപം തത്തദ്ദ്രവ്യം മദ്യവിഷവദ്വിശിഷ്ടാഭിപ്രായായ കല്പത ഇത്യര്ഥഃ|| വ്യവായിനഃ സകാശാദ്വികാസിദ്രവ്യസ്യ കിഞ്ചിദ്ഭേദം ദര്ശയന്നാഹ- വികാസിത്യാദി| വികാസീ ഗുണഃ| വികസന് പ്രസര്പന്| ഏവമിതി അപക്വ ഏവ സകലം ദേഹം വ്യാപ്യ| ധാതുബന്ധാന് വിമോക്ഷയേത് ധാതുശൈഥില്യം കരോതീത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു ‘സരവിശേഷോ വ്യവായീ, തീക്ഷ്ണവിശേഷോ വികാസി’ ഇതി ബ്രുവതേ, തന്നേച്ഛതി ഗയീ| ആശുകാരീ ഗുണഃ, ആശുത്വാത്| സൂക്ഷ്മോ ഗുണഃ, അത്ര സ്ഥൂലഗുണമപി കേചിത് പഠന്തി, സ ച പാഠോऽഭാവാന്ന ലിഖിതഃ| ഗുണാ ഇതി നന്വത്ര സ്ഥൂലഗുണേന സഹ ത്രയോവിംശതിര്ഗുണാ ഭവന്തി, കഥം വിംശതിഃ കഥ്യന്തേ? ഉച്യതേ, കേചിദത്ര സങ്ഖ്യാഭങ്ഗഭയാദ്വ്യവായിവികാസ്യാശുകാരിണാമപാഠമേവ മന്യന്തേ; അന്യേ പുനരാഹുഃ- അധികായാമപി ഗുണാവിംശതാവുക്തായാം ഗുണാ വിംശതിരുക്താഃ, ന ചാത്ര നിയമോ വിംശതിരേവേതി; വ്യവായിവികാസ്യാശുകാരിണാം തു സ്വതന്ത്രേ പരതന്ത്രേ ച ദര്ശനാത് പാഠോ ന്യായ്യ ഏവ; അപരേ പുനഃ പ്രാഗേവ ‘ദശൈവാന്യാന്’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘ദശ ചാന്യാന്’ ഇതി ചകാരം പഠന്തി; തേന വ്യവായിവികാസ്യാശുകാരിണോऽപി സമുച്ചീയന്തേ||൫൧൪-൫൨൪||-
Adhikarana 376 (525) · Śloka 525
സമ്പ്രവക്ഷ്യാമ്യതശ്ചോര്ധ്വമാഹാരഗതിനിശ്ചയമ് ||൫൨൫||
सम्प्रवक्ष्याम्यतश्चोर्ध्वमाहारगतिनिश्चयम् ||५२५||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രവക്ഷ്യാമീത്യാദി| ആഹാരസ്യ ഗതിനിശ്ചയോ യദ്യദാത്മകമന്നമഭ്യവഹൃതം പക്വം യദ്ദ്രവ്യഗുണം യാതി ഗതമപി യദ്യത് പുഷ്ണാതി തസ്യ നിര്ണയ ഇത്യര്ഥഃ||൫൨൫||
Adhikarana 377 (526) · Śloka 526
പഞ്ചഭൂതാത്മകേ ദേഹേ ഹ്യാഹാരഃ പാഞ്ചഭൌതികഃ | വിപക്വഃ പഞ്ചധാ സമ്യഗ്ഗുണാന് സ്വാനഭിവര്ധയേത് ||൫൨൬||
पञ्चभूतात्मके देहे ह्याहारः पाञ्चभौतिकः | विपक्वः पञ्चधा सम्यग्गुणान् स्वानभिवर्धयेत् ||५२६||
🔊 Audio coming soon
തമേവാഹാരഗുണം നിര്ദിശന്നാഹ- പഞ്ചേത്യാദി| പഞ്ചഭൂതാത്മകേ ഇതി പൃഥിവ്യാദിപഞ്ചഭൂതഹേതുകേ| ആഹാരഃ പാഞ്ചഭൌതിക ഇതി ആഹാരോऽപി പഞ്ചമഹാഭൂതസ്വഭാവഃ| വിപക്വഃ പഞ്ചധാ സമ്യഗിതി പഞ്ചഭിര്മഹാഭൂതാഗ്നിഭിഃ| ഗുണാനിതി ഗുണശബ്ദേനാത്ര ഗുണിനഃ പൃഥിവ്യാദയ ഉച്യന്തേ| തേന പാര്ഥിവാഃ പാര്ഥിവാനഭിവര്ധയന്തി, ഏവം ശേഷേഷ്വപി| അന്യേ തു ഗുണാനിതി ഗന്ധാദീന്, സ്വാനിതി പഞ്ച ഗുണിനോ ദ്രവ്യാണി പാര്ഥിവാദീനി; ഏതേന ഗന്ധാദീനാത്മനശ്ച പാര്ഥിവാദീനി ദ്രവ്യാണ്യഭിവര്ധയേദിത്യര്ഥഃ||൫൨൬||
Adhikarana 378 (527) · Śloka 527
അവിദഗ്ധഃ കഫം, പിത്തം വിദഗ്ധഃ, പവനം പുനഃ | സമ്യഗ്വിപക്വോ നിഃസാര ആഹാരഃ പരിബൃംഹയേത് ||൫൨൭||
अविदग्धः कफं, पित्तं विदग्धः, पवनं पुनः | सम्यग्विपक्वो निःसार आहारः परिबृंहयेत् ||५२७||
🔊 Audio coming soon
ദോഷാണാമാഹാരാവസ്ഥാപാകാത് പ്രകോപവര്ധനലക്ഷണം പ്രതിപാദയന്നാഹ- അവിദഗ്ധ ഇത്യാദി| അവിദഗ്ധോ മധുരാഹാരഃ, കഫം പരിബൃംഹയേത് അതിശയേന വര്ധയേദിത്യര്ഥഃ| പിത്തം വിദഗ്ധോऽമ്ലീഭൂത ആഹാരഃ പരിബൃംഹയേത്, പവനം പുനഃ സമ്യഗ്വിപക്വ ആഹാരഃ, നിഃസാരോ നിര്ഗതസാരഃ, രൌക്ഷ്യേണ പരിബൃംഹയേദിത്യര്ഥഃ||൫൨൭||
Adhikarana 379 (528) · Śloka 528
വിണ്മൂത്രമാഹാരമലഃ സാരഃ പ്രാഗീരിതോ രസഃ |൫൨൮|
विण्मूत्रमाहारमलः सारः प्रागीरितो रसः |५२८|
🔊 Audio coming soon
ഏവം ദോഷാണാമവസ്ഥാപാകാദ്വര്ധനം പ്രതിപാദ്യ പര്യന്തപാകാദ്വിണ്മൂത്രയോര്മലയോ രസസ്യ ധാതുസ്വഭാവസ്യ ചോത്പത്തിം ദര്ശയന്നാഹ- വിണ്മൂത്രമിത്യാദി| പ്രാഗീരിതഃ പൂര്വം കഥിതഃ ശോണിതവര്ണനീയേ|൫൨൮|-
Adhikarana 380 (528) · Śloka 528
സ തു വ്യാനേന വിക്ഷിപ്തഃ സര്വാന് ധാതൂന് പ്രതര്പയേത് ||൫൨൮||
स तु व्यानेन विक्षिप्तः सर्वान् धातून् प्रतर्पयेत् ||५२८||
🔊 Audio coming soon
തസ്മാദേവ രസാദന്യേഷാമപി ധാതൂനാമുത്പാത്തിം ദര്ശയന്നാഹ- സ ത്വിത്യാദി| സ രസഃ| വ്യാനേന വാതവിശേഷേണ| വിക്ഷിപ്തഃ പ്രേരിതഃ| പ്രതര്പയേത് അതിശയേന വര്ധയേത്| വ്യാനസ്യ സര്വാങ്ഗവ്യാപിത്വേന ദോഷധാതുമലവ്യാപിത്വാത്; സ ച കുല്യാകേദാരന്യായേന സര്വാന് ധാതൂന് പ്രതര്പയതി||൫൨൮||
Adhikarana 381 (529) · Śloka 529
കഫഃ പിത്തം മലഃ ഖേഷു സ്വേദഃ സ്യാന്നഖരോമ ച | നേത്രവിട് ത്വക്ഷു ച സ്നേഹോ ധാതൂനാം ക്രമശോ മലാഃ ||൫൨൯||
कफः पित्तं मलः खेषु स्वेदः स्यान्नखरोम च | नेत्रविट् त्वक्षु च स्नेहो धातूनां क्रमशो मलाः ||५२९||
🔊 Audio coming soon
തേഷാമേവ ദോഷമലാനാം യതോ യതോ യസ്യോത്പത്തിസ്താം ദര്ശയന്നാഹ- കഫ ഇത്യാദി| തത്രാഹാരസ്യ മലൌ വിണ്മൂത്രേ പ്രാഗുക്തേ| കഫോ രസസ്യ മലഃ| പിത്തം രക്തസ്യ| മലഃ| ഖേഷ്വിതി ഖേഷു കര്ണശ്രോത്രമുഖാദിഷു സ്രോതഃസു മാംസസ്യ| സ്വേദഃ പ്രസ്വേദഃ, സ മേദസോ മലഃ| നഖരോമ പുനരസ്ഥ്നോ മലഃ| നേത്രവിട് ത്വക്ഷു ച സ്നേഹ ഇതി നേത്രവിട് അക്ഷിപുരീഷം, ത്വക്ഷു ച സ്നേഹസ്ത്വാചാം ച യഃ സ്നേഹഃ സ മജ്ജ്ഞോ മലഃ| ധാതൂനാമിത്യാദി രസാദിമജ്ജാന്താനാം യഥാക്രമം മലാ ഇത്യര്ഥഃ| ശുക്രം പുനരമലം സഹസ്രധാ ധ്മാതാക്ഷയസുവര്ണവദിതി; ആകൃഷ്ടാണ്ഡകോഷസ്യ പുംസഃ ശ്മശ്രുപാതാത് ശ്മശ്രു ഏവ ശുക്രമല ഇത്യേകേ, തന്നേച്ഛതി ഗയീ||൫൨൯||
Adhikarana 382 (530-531) · Śloka 531
ദിവാ വിബുദ്ധേ ഹൃദയേ ജാഗ്രതഃ പുണ്ഡരീകവത് | അന്നമക്ലിന്നധാതുത്വാദജീര്ണേऽപി ഹിതം നിശി ||൫൩൦|| ഹൃദി സമ്മീലിതേ രാത്രൌ പ്രസുപ്തസ്യ വിശേഷതഃ | ക്ലിന്നവിസ്രസ്തധാതുത്വാദജീര്ണേ ന ഹിതം ദിവാ ||൫൩൧||
दिवा विबुद्धे हृदये जाग्रतः पुण्डरीकवत् | अन्नमक्लिन्नधातुत्वादजीर्णेऽपि हितं निशि ||५३०|| हृदि सम्मीलिते रात्रौ प्रसुप्तस्य विशेषतः | क्लिन्नविस्रस्तधातुत्वादजीर्णे न हितं दिवा ||५३१||
🔊 Audio coming soon
നനു, യദന്നമജീര്ണേ ഭുജ്യതേ തദധ്യശനമുച്യതേ, പ്രാതര്ഭുക്തേ യദ്ദിനാന്തേ ഭുജ്യതേ തത് കഥമധ്യശനം ഭവതീത്യാഹ- ദിവേത്യാദി| ദിവാ ദിവസേ| പുണ്ഡരീകവത് പദ്മവത്| വിബുദ്ധേ വികസിതേ ഹൃദയേ| ജാഗ്രതഃ പുരുഷസ്യ| അക്ലിന്നധാതുത്വാത് അനാര്ദ്രധാതുത്വാത്| അജീര്ണേऽപ്യന്നം ഹിതമിതി സമ്ബന്ധഃ| യഥാ- അജാതേ പയസി അന്യദാഹൃതം പയഃ| ദിവാ വിബുദ്ധേ ഹൃദയേ ഇത്യുക്തേऽപി യജ്ജാഗ്രത ഇതി കൃതം തദേതദധികം ബോധയതി- അജാഗ്രതോऽപി സ്വഭാവാദേവ വിബുദ്ധം ഹൃദയം ഭവതി| സായം ഭുക്തേऽജീര്ണേ പ്രാതര്ഭോജനം ന ഹിതമിത്യര്ഥമാഹ- ഹൃദീത്യാദി| രാത്രൌ ഹൃദി ഹൃദയേ സമ്മീലിതേ സങ്കുചിതേ, പ്രസുപ്തസ്യ വിശേഷതഃ സമ്മീലിത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ക്ലിന്നവിസ്രസ്തധാതുത്വാത് ആര്ദ്രശിഥിലധാതുത്വാത്| അജീര്ണേ ‘സായം ഭുക്തേ’ ഇതി ശേഷഃ| ന ഹിതം ദിവേതി ദിവാ അന്നം ഹിതം ന ഭവതീത്യര്ഥഃ||൫൩൦-൫൩൧||
Adhikarana 383 (532) · Śloka 532
ഇമം വിധിം യോऽനുമതം മഹാമുനേര്നൃപര്ഷിമുഖ്യസ്യ പഠേദ്ധി യത്നതഃ | സ ഭൂമിപാലായ വിധാതുമൌഷധം മഹാത്മനാം ചാര്ഹതി സൂരിസത്തമഃ ||൫൩൨||
इमं विधिं योऽनुमतं महामुनेर्नृपर्षिमुख्यस्य पठेद्धि यत्नतः | स भूमिपालाय विधातुमौषधं महात्मनां चार्हति सूरिसत्तमः ||५३२||
🔊 Audio coming soon
ഉക്തസൂത്രപാഠാനുശംസാം ദര്ശയന്നാഹ- ഇമമിത്യാദി| ഇമം വിധിം സൂത്രസ്ഥാനോദിതമാഹാരവിധിം വാ; യഃ പഠേത് പ്രയത്നത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| അനുമതം മഹാമുനേര്ധന്വന്തരേഃ| കിമ്ഭൂതസ്യ മഹാമുനേഃ? നൃപര്ഷിമുഖ്യസ്യ രാജര്ഷിപ്രധാനസ്യ| സ സൂരിസത്തമഃ പണ്ഡിതപ്രധാനഃ| വിധാതും കര്തുമ്| മഹാത്മനാം രാജസദൃശാനാമ്| അര്ഹതി യോഗ്യോ ഭവതി||൫൩൨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 46
ഇതി ഭഗവതാ ശ്രീധന്വന്തരിണോപദിഷ്ടായാം തച്ഛിഷ്യേണ മഹര്ഷിണാ സുശ്രുതേന വിരചിതായാം സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഷട്ചത്വാരിംശത്തമോऽധ്യായഃ ||൪൬|| ഇതി ഭഗവതാ ശ്രീധന്വന്തരിണോപദിഷ്ടായാം തച്ഛിഷ്യേണ മഹര്ഷിണാ സുശ്രുതേന വിരചിതായാം സുശ്രുതസംഹിതായാം പ്രഥമം സൂത്രസ്ഥാനം സമാപ്തമ് |
इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४६|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां प्रथमं सूत्रस्थानं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സമസ്തനിബന്ധാര്ഥജ്ഞാപികായാം സുശ്രുതടീകായാം ഷട്ചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ||൪൬||