Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతోఽన్నపానవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అన్నం శాల్యాది, పానమనుపానాది, విధిర్విధానం కల్పనం ప్రకారో వా||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ధన్వంతరిమభివాద్య సుశ్రుత ఉవాచ- ప్రాగభిహితః ‘ప్రాణినాం పునర్మూలమాహారో బలవర్ణౌజసాం చ, స షట్సు రసేష్వాయత్తః, రసాః పునర్ద్రవ్యాశ్రయిణః,’ ద్రవ్యరసగుణవీర్యవిపాకనిమిత్తే చ క్షయవృద్ధీ దోషాణాం సామ్యం చ, బ్రహ్మాదేరపి చ లోకస్యాహారః స్థిత్యుత్పత్తివినాశహేతుః, ఆహారాదేవాభివృద్ధిర్బలమారోగ్యం వర్ణేంద్రియప్రసాదశ్చ, తథా హ్యాహారవైషమ్యాదస్వాస్థ్యం; తస్యాశితపీతలీఢఖాదితస్య నానాద్రవ్యాత్మకస్యానేకవిధవికల్పస్యానేకవిధప్రభావస్య పృథక్ పృథగ్ద్రవ్యరసగుణవీర్యవిపాకకర్మాణీచ్ఛామి జ్ఞాతుం, న హ్యనవబుద్ధస్వభావా భిషజః స్వస్థానువృత్తిం రోగనిగ్రహణం చ కర్తుం సమర్థాః; ఆహారాయత్తాశ్చ సర్వప్రాణినో యస్మాత్తస్మాదన్నపానవిధిముపదిశతు మే భగవానిత్యుక్తః ప్రోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః- అథ ఖలు వత్స సుశ్రుత! యథాప్రశ్నముచ్యమానముపధారయస్వ- ||3||
धन्वन्तरिमभिवाद्य सुश्रुत उवाच- प्रागभिहितः ‘प्राणिनां पुनर्मूलमाहारो बलवर्णौजसां च, स षट्सु रसेष्वायत्तः, रसाः पुनर्द्रव्याश्रयिणः,’ द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकनिमित्ते च क्षयवृद्धी दोषाणां साम्यं च, ब्रह्मादेरपि च लोकस्याहारः स्थित्युत्पत्तिविनाशहेतुः, आहारादेवाभिवृद्धिर्बलमारोग्यं वर्णेन्द्रियप्रसादश्च, तथा ह्याहारवैषम्यादस्वास्थ्यं; तस्याशितपीतलीढखादितस्य नानाद्रव्यात्मकस्यानेकविधविकल्पस्यानेकविधप्रभावस्य पृथक् पृथग्द्रव्यरसगुणवीर्यविपाककर्माणीच्छामि ज्ञातुं, न ह्यनवबुद्धस्वभावा भिषजः स्वस्थानुवृत्तिं रोगनिग्रहणं च कर्तुं समर्थाः; आहारायत्ताश्च सर्वप्राणिनो यस्मात्तस्मादन्नपानविधिमुपदिशतु मे भगवानित्युक्तः प्रोवाच भगवान् धन्वन्तरिः- अथ खलु वत्स सुश्रुत! यथाप्रश्नमुच्यमानमुपधारयस्व- ||३||
🔊 Audio coming soon
అథ శిష్యో గురుం ప్రతి ప్రశ్నం కుర్వన్నాహ- ధన్వంతరిమిత్యాది| అభివాద్య నమస్కృత్య| ఉవాచ ఉక్తవాన్| కిముక్తవానిత్యాహ- ప్రాగభిహిత ఇత్యాది| మూలం కారణం| స ఇతి ఆహారః| నిమిత్తే చేతి చకారాదింద్రియార్థాః కాలో విహారశ్చేతి త్రయం సముచ్చీయతే| దోషాణామిత్యుపలక్షణం, తేన దోషధాత్వాదీనామిత్యర్థః| ఆహారస్య సర్వాపేక్షణీయతామాహ- బ్రహ్మాదేరిత్యాది| స్థితిః అవస్థానం, ఉత్పత్తిః జన్మ, వినాశః ప్రలయః; ఉత్పత్తిహేతురపి సమ్యగుపయోగాత్ ప్రధానధాతూత్పత్తేః, వినాశహేతుశ్చ మిథ్యోపయోగాత్; దేవానాం స్థితిహేతురేవ, జరాయుజానాం స్థిత్యుత్పత్తివినాశానాం త్రయాణామపి హేతుః; ధ్యానాహారత్వేఽపి బ్రహ్మాదేర్యోగాదిద్వారేణ తృప్తిసంభవాదమృతప్రాశార్థమాహారః| స్థితిహేతుతామేవ వివృణ్వన్నాహ- ఆహారాదేవేత్యాది| అభివృద్ధిః శరీరస్య| బలముత్సాహోపచయలక్షణం| ఆరోగ్యం స్వాస్థ్యలక్షణం| వర్ణో గౌరాదిః; ఇంద్రియాణాం ప్రసాదః స్వస్వవిషయగ్రహణసామర్థ్యం| వైషమ్యం అన్యథోపయోగః| అస్వాస్థ్యం దోషాదివైషమ్యం| తస్య చాతుర్విధ్యమాహ- అశితేత్యాది; అశితం భోజ్యమోదనాది, పీతం పేయం క్షీరాది, లీఢం లేహ్యం మధ్వాది, ఖాదితం భక్ష్యం మోదకాది| నానాద్రవ్యాత్మకస్యేతి బహువిధపృథివ్యాదిద్రవ్యారబ్ధస్య| అనేకవిధవికల్పస్య అనేకవిధా మండపేయావిలేపీభక్తాదయో వికల్పాః ప్రకారా యస్య స తథా| అనేకవిధప్రభావస్య నానాప్రకారశక్తికస్య| న హీతి హి యస్మాదర్థే| అనవబుద్ధస్వభావా ఆహారస్యాజ్ఞాతస్వరూపాః| భిషజో వైద్యాః| మే మమేత్యర్థః| భగవానితి ధన్వంతరిం ప్రతి పూజావచనం| ఉత్తరమాహ- ఇత్యుక్త ఇతి|- ఉక్తః పూర్వోక్తవచనైః ప్రేరితః| ప్రోవాచ ఉక్తవాన్| అథేతి మంగలే| ఖలు వాక్యాలంకారే||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్ర, లోహితశాలికలమకర్దమకపాండుకసుగంధకశకునాహృతపుష్పాండకపుండరీకమహాశాలిశీతభీరుకరోధ్రపుష్పక- దీర్ఘశూకకాంచనకమహిషమహాశూకహాయనకదూషకమహాదూషకప్రభృతయః శాలయః ||4||
तत्र, लोहितशालिकलमकर्दमकपाण्डुकसुगन्धकशकुनाहृतपुष्पाण्डकपुण्डरीकमहाशालिशीतभीरुकरोध्रपुष्पक- दीर्घशूककाञ्चनकमहिषमहाशूकहायनकदूषकमहादूषकप्रभृतयः शालयः ||४||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాది| లోహితశాలీ రక్తశాలిః; కలమోఽంతర్వేద్యాం `కలవిః’ ఇతి లోకే; కర్దమక ఇతి సాతిశయే పంకే నిష్పద్యత ఇతి కర్దమకో లోకతోఽవగంతవ్యః; పాండుక ఇతి పాండుతుషః పాండుశూకశ్చ పాండుకః; సుగంధకో దేవశాలిః పాంచాలే; శకునాహృత ఉత్తరకురోః సకాశాద్ధంసైరానీతః, అవంత్యాం నగర్యాం స ఏవ వక్రనామ్నా ప్రసిద్ధః, మగధదేశే తు ‘పాశక’ ఇతి, వృద్ధవైద్యాస్తు “ద్వీపాంతరాత్ సమానీతో గరుడేన మహాత్మనా| శకునాహృతః సశాలిః స్యాద్గరుడాపరనామకః” ఇత్యాహుః, పుష్పాణీవ సుగంధాని సుకుమారాణ్యండాని తండులాని యస్య సః పుష్పాండకో లోకతోఽవగంతవ్యః; పుండరీకం శ్వేతపద్మం తత్సదృశః సౌకుమార్యవర్ణసౌరభైర్యః సః పుండరీకో దేవగ్రహాదేవ బహుపోషనామా; మహాతండులకో మహాశాలిః; శీతాద్బిభేతీత్యేవం శీతభీరుకో లోకాదవగంతవ్యః; రోధ్రపుష్పాకారాః శూకా యస్య స రోధ్రపుష్పకః; దీర్ఘాః శూకా యస్య స దీర్ఘశూకః; కాంచనకః స్వర్ణశాలిః; మహిషశూకో మధ్యదేశే ‘తిలవాసీ’ ఇతి ప్రసిద్ధః; హాయనకః ‘శంగువాక’ ఇతి లోకే, జేజ్ఝటస్తు ‘ఘోటకపుచ్ఛ’ ఇత్యాహ; దూషకమహాదూషకౌ లోకాదవగంతవ్యౌ| ప్రభృతిగ్రహణాద్యవకనైషధాదయః| శాలయ ఇతి అకండితశుక్లా హైమంతాః, అన్యే తు ‘కండితశుక్లా అకండితశుక్లాశ్చ హైమంతాః శాలయః, గ్రైష్మాః షష్టికాః; ‘ప్రాయేణ గర్భపాకాః షష్టికాః’ ఇత్యన్యే; వార్షికాస్తు వ్రీహయః, ‘కండితశుక్లాస్తు వ్రీహయః’ ఇత్యన్యే| అత్ర లోహితశాల్యాదయస్తేషు తేషు దేశేషు తైస్తైర్నామభిః ప్రసిద్ధాః; ఏకమేవ హి ద్రవ్యం నానాదేశేషు నానాశబ్దైరభిధీయతే; యథా- బహవోఽన్నం భక్తమాహుః, దాక్షిణాత్యాస్తు కూరమితి; తత్ర దాక్షిణాత్యేషు భక్తసంజ్ఞయైవ ప్రసిద్ధస్తదితరేషు పునః కూరసంజ్ఞేతి(?); తస్మాత్తు శూకశమీకుధాన్యాని నానాదేశజకృషీవలేభ్యో జ్ఞేయాని, మృగాస్తు నానాదేశీయవ్యాధేభ్యః, శాకునికేభ్యః పక్షిణః, కందమూలఫలాశిభ్యో వనేచరతపస్విభ్యః కందమూలఫలాని, శాకాని తు గ్రామ్యారణ్యవాసిభ్యః, కృతాన్నాని తు సూదేభ్యః, భేషజద్రవ్యాణి పునః క్రయ్యాణి వణిగ్భ్యః, అక్రేయాణి పునర్మూలాదీని తాపసవనేచరేభ్య ఇతి||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
మధురా వీర్యతః శీతా లఘుపాకా బలావహాః | పిత్తఘ్నాల్పానిలకఫాః స్నిగ్ధా బద్ధాల్పవర్చసః ||5||
मधुरा वीर्यतः शीता लघुपाका बलावहाः | पित्तघ्नाल्पानिलकफाः स्निग्धा बद्धाल्पवर्चसः ||५||
🔊 Audio coming soon
తత్ర శాలీనాం సామాన్యగుణమాహ- మధురా ఇత్యాది| పూర్వం హి `ద్రవ్యరసగుణవీర్యవిపాకకర్మాణీచ్ఛామి జ్ఞాతుం’ ఇత్యుక్తం, తదేవ దర్శయతి- తత్ర లోహితశాలీత్యాది యావత్ దూషకమహాదూషకప్రభృతయః శాలయ ఇతి ద్రవ్యనిర్దేశః, `మధురా’ ఇతి రసనిర్దేశః, `వీర్యతః శీతా’ ఇతి వీర్యనిర్దేశః, `లఘుపాకా’ ఇతి పాకనిర్దేశః, స్నిగ్ధా’ ఇత్యాది గుణనిర్దేశః, `పిత్తఘ్నా’ ఇత్యాది స్వకర్మనిర్దేశః| అల్పానిలకఫాః అల్పం వాతం శ్లేష్మాణం చ కుర్వంతీత్యర్థః||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 7
తేషాం లోహితకః శ్రేష్ఠో దోషఘ్నః శుక్రమూత్రలః | చక్షుష్యో వర్ణబలకృత్ స్వర్యో హృద్యస్తృషాపహః ||6|| వ్రణ్యో జ్వరహరశ్చైవ సర్వదోషవిషాపహః |7|
तेषां लोहितकः श्रेष्ठो दोषघ्नः शुक्रमूत्रलः | चक्षुष्यो वर्णबलकृत् स्वर्यो हृद्यस्तृषापहः ||६|| व्रण्यो ज्वरहरश्चैव सर्वदोषविषापहः |७|
🔊 Audio coming soon
లోహితశాలిగుణమాహ- తేషామిత్యాది| దోషఘ్నస్త్రిదోషఘ్నః| సర్వదోషేత్యాది అత్ర దోషశబ్దో వ్యాధిషు వర్తతే||6||-
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తస్మాదల్పాంతరగుణాః క్రమశః శాలయోఽవరాః ||7||
तस्मादल्पान्तरगुणाः क्रमशः शालयोऽवराः ||७||
🔊 Audio coming soon
శాలీనాం తారతమ్యమాహ- తస్మాదిత్యాది| తస్మాత్ లోహితశాలేః| అల్పాంతరగుణా ఇతి అల్పమంతరం భేదః క్రమేణావరత్వేన యేషాం తే తథోక్తాః| గుణశబ్దః కర్మవాచీ| క్రమశోఽవరా ఇతి క్రమాత్ క్రమాద్ధీనా ఇత్యర్థః||7||
Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9
షష్టికకాంగుకముకుందకపీతకప్రమోదకకాకలకాసనపుష్పకమహాషష్టికచూర్ణకకురవకకేదారప్రభృతయః షష్టికాః ||8|| రసే పాకే చ మధురాః శమనా వాతపిత్తయోః | శాలీనాం చ గుణైస్తుల్యా బృంహణాః కఫశుక్రలాః ||9||
षष्टिककाङ्गुकमुकुन्दकपीतकप्रमोदककाकलकासनपुष्पकमहाषष्टिकचूर्णककुरवककेदारप्रभृतयः षष्टिकाः ||८|| रसे पाके च मधुराः शमना वातपित्तयोः | शालीनां च गुणैस्तुल्या बृंहणाः कफशुक्रलाः ||९||
🔊 Audio coming soon
షష్టికానాహ- షష్టికేత్యాది| అంతే షష్టికాభిధానం సర్వేషాం షష్టికత్వసూచనార్థం| షష్టికో గౌరషష్టికః, ముకుందకకాకలకాసనపుష్పకకురబకకేదారాః కృష్ణషష్టికాః, శేషా గౌరకృష్ణా ఇతి| ప్రభృతిగ్రహణాచ్చీనదుర్దరశారదాదయః| షష్టికో వ్రీహిభేద ఏవ, ‘షష్టికో వ్రీహిషు శ్రేష్ఠ’ ఇత్యుక్తత్వాత్; కింతు వ్రీహిశ్చిరపాకీ, షష్టికస్తు శీఘ్రపాకీ||8-9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 11
షష్టికః ప్రవరస్తేషాం కషాయానురసో లఘుః | మృదుః స్నిగ్ధస్త్రిదోషఘ్నః స్థైర్యకృద్బలవర్ధనః ||10|| విపాకే మధురో గ్రాహీ తుల్యో లోహితశాలిభిః |11|
षष्टिकः प्रवरस्तेषां कषायानुरसो लघुः | मृदुः स्निग्धस्त्रिदोषघ्नः स्थैर्यकृद्बलवर्धनः ||१०|| विपाके मधुरो ग्राही तुल्यो लोहितशालिभिः |११|
🔊 Audio coming soon
గౌరషష్టికగుణమాహ- షష్టిక ఇత్యాది| స్థైర్యకృత్ దేహదార్ఢ్యకృత్, తారుణ్యస్థాపకో వా||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
శేషాస్త్వల్పాంతరాస్తస్మాత్ షష్టికాః క్రమశో గుణైః ||11||
शेषास्त्वल्पान्तरास्तस्मात् षष्टिकाः क्रमशो गुणैः ||११||
🔊 Audio coming soon
శేషాస్త్విత్యాది| అల్పాంతరాః స్తోకభేదా గుణైః కృత్వా| తస్మాత్ గౌరషష్టికాత్||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
కృష్ణవ్రీహిశాలాముఖజతుముఖనందీముఖలావాక్షకత్వరితకకుక్కుటాండకపారావతకపాటలప్రభృతయో వ్రీహయః ||12||
कृष्णव्रीहिशालामुखजतुमुखनन्दीमुखलावाक्षकत्वरितककुक्कुटाण्डकपारावतकपाटलप्रभृतयो व्रीहयः ||१२||
🔊 Audio coming soon
వ్రీహివిశేషానాహ- కృష్ణవ్రీహీత్యాది| కృష్ణవ్రీహిః కృష్ణతుషతండులః , శాలాముఖః కృష్ణశుక్లాకారతండులః, జతు లాక్షా తదాకృతి ముఖం యస్యాసౌ జతుముఖః, నందీముఖః ఆడీచంచుసదృశముఖతండులః, లావాక్షిసదృశతండులో లావాక్షః, షష్టికవత్త్వరితం పచ్యత ఇతి త్వరితకః, కుక్కుటాండానీవ వర్ణేన వర్తులతయా చ తండులా యస్య సః కుక్కుటాండకః, పారావతవచ్ఛుక్లతండులః పారావతః, పాటలాపుష్పవర్ణవ్రీహిః పాటలః; ప్రభృతిగ్రహణాత్ ఖంజరీటఖంజనకక్షౌమకాదయో గృహ్యంతే||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
కషాయమధురాః పాకేఽమధురా వీర్యతోఽహిమాః | అల్పాభిష్యందినస్తుల్యాః షష్టికైర్బద్ధవర్చసః ||13||
कषायमधुराः पाकेऽमधुरा वीर्यतोऽहिमाः | अल्पाभिष्यन्दिनस्तुल्याः षष्टिकैर्बद्धवर्चसः ||१३||
🔊 Audio coming soon
కషాయమధురా రసే| అమధురాః పాకే కటుకా ఇత్యర్థః| వీర్యతోఽహిమా ఉష్ణా ఇత్యర్థః| అల్పాభిష్యందిన ఇతి పూర్వవత్| తుల్యాః షష్టికైరితి ఏతేన కుధాన్యేభ్య ఏషాముత్కర్షః సూచ్యతే, న తు షష్టికానాం గుణకారితా, చరకాద్యైస్త్రిదోషకారిత్వేన పాటలస్యోక్తత్వాత్| ‘అనార్షోఽయం పాఠః’ ఇతి జేజ్ఝటః| ‘పాటలాశబ్దో వ్రీహౌ సామాన్యే విశేషే చ వర్తత ఇతి విశేషవాచినస్త్రిదోషకర్తృత్వం, సామాన్యేన వ్రోహేస్తూక్త ఏవ గుణః’ ఇతి గయీ| ‘యస్త్రిదోషకారీ పాటలస్తత్ర జాత్యంతరం, అయం తు యథోక్తగుణః’ ఇతి బ్రహ్మదేవః||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
కృష్ణవ్రీహిర్వరస్తేషాం కషాయానురసో లఘుః | తస్మాదల్పాంతరగుణాః క్రమశో వ్రీహయోఽపరే ||14||
कृष्णव्रीहिर्वरस्तेषां कषायानुरसो लघुः | तस्मादल्पान्तरगुणाः क्रमशो व्रीहयोऽपरे ||१४||
🔊 Audio coming soon
అథ కృష్ణవ్రీహిగుణమాహ- కృష్ణవ్రీహిరిత్యాది||14||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
దగ్ధాయామవనౌ జాతాః శాలయో లఘుపాకినః | కషాయా బద్ధవిణ్మూత్రా రూక్షాః శ్లేష్మాపకర్షణాః ||15||
दग्धायामवनौ जाताः शालयो लघुपाकिनः | कषाया बद्धविण्मूत्रा रूक्षाः श्लेष्मापकर्षणाः ||१५||
🔊 Audio coming soon
అథ భూమిద్వారేణ గుణమాహ- దగ్ధాయామిత్యాది| దగ్ధాయామవనౌ జాతా ఇతి దగ్ధభూమావుత్పన్నాః||15||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
స్థలజాః కఫపిత్తఘ్నాః కషాయాః కటుకాన్వయాః | కించిత్సతిక్తమధురాః పవనానలవర్ధనాః ||16||
स्थलजाः कफपित्तघ्नाः कषायाः कटुकान्वयाः | किञ्चित्सतिक्तमधुराः पवनानलवर्धनाः ||१६||
🔊 Audio coming soon
స్థలజా ఇత్యాది| స్థలజా జాంగలభూమిసంభవాః| సతిక్తమధురా ఈషత్తిక్తమధురాః| పవనానలవర్ధనా ఇతి అత్ర కించిచ్ఛబ్దః సంబధ్యతే||16||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
కైదారా మధురా వృష్యా బల్యాః పిత్తనిబర్హణాః | ఈషత్కషాయాల్పమలా గురవః కఫశుక్రలాః ||17||
कैदारा मधुरा वृष्या बल्याः पित्तनिबर्हणाः | ईषत्कषायाल्पमला गुरवः कफशुक्रलाः ||१७||
🔊 Audio coming soon
కైదారా ఇత్యాది| కైదారా అనూపజా ఇత్యర్థః| వృష్యాః శుక్రవైరేచనికాః| శుక్రలాః శుక్రవృద్ధికరాః||17||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
రోప్యాతిరోప్యా లఘవః శీఘ్రపాకా గుణోత్తరాః | అదాహినో దోషహరా బల్యా మూత్రవివర్ధనాః ||18||
रोप्यातिरोप्या लघवः शीघ्रपाका गुणोत्तराः | अदाहिनो दोषहरा बल्या मूत्रविवर्धनाः ||१८||
🔊 Audio coming soon
రోప్యాతిరోప్యగుణమాహ- రోప్యేత్యాది| యే శాలయ ఏకవారముత్పాట్యాశ్వన్యత్ర రోప్యంతే తే రోప్యాః, యే తు ద్విస్త్రిర్వాఽన్యత్ర రోప్యంతే తేఽతిరోప్యాః| మూత్రవివర్ధనా ఇతి అదాహిత్వాత్, ‘మూత్రలా’ ఇత్యేకే, అన్యే తు ‘మూత్రవివర్ధనా ముత్రాపకర్షణాః ప్రమేహిణాం హితా ఇత్యర్థః’||18||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
శాలయశ్ఛిన్నరూఢా యే రూక్షాస్తే బద్ధవర్చసః | తిక్తాః కషాయాః పిత్తఘ్నా లఘుపాకాః కఫాపహాః ||19||
शालयश्छिन्नरूढा ये रूक्षास्ते बद्धवर्चसः | तिक्ताः कषायाः पित्तघ्ना लघुपाकाः कफापहाः ||१९||
🔊 Audio coming soon
ఛిన్నరూఢశాలిగుణమాహ- శాలయ ఇత్యాది| ఛిన్నరూఢా ఇతి పూర్వం ఛిన్నాః పశ్చాద్రూఢా ఇత్యర్థః||19||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
విస్తరేణాయముద్దిష్టః శాలివర్గో హితాహితః |20| ఇతి శాలివర్గః |
विस्तरेणायमुद्दिष्टः शालिवर्गो हिताहितः |२०| इति शालिवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ఉపసంహారమాహ- విస్తరేణేత్యాది| ఉద్దిష్టః సంక్షేపేణే కథితః| అయం శాలివర్గః, కింవిశిష్టః శాలివర్గః? విస్తరేణ సహ సవిస్తర ఇత్యర్థః| సవిస్తరతా చ వక్ష్యమాణశ్లోకేన దర్శితా| తద్యథా ‘ధాన్యేన మాంసేషు ఫలేషు చైవ శాకేషు చానుక్తమిహాప్రమేయాత్’ ఇతి| అత్ర హి అప్రమేయాదితి ఆనంత్యాదిత్యర్థః|20|
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
అథ కుధాన్యవర్గః | తద్వత్ కుధాన్యముద్గాదిమాషాదీనాం చ వక్ష్యతే ||20||
अथ कुधान्यवर्गः | तद्वत् कुधान्यमुद्गादिमाषादीनां च वक्ष्यते ||२०||
🔊 Audio coming soon
తద్వదిత్యాది| తద్వదితి సవిస్తరాణామపి కుధాన్యానాం ముద్గాదీనాం మాషాదీనాం చోద్దేశేమాత్రమేవ భవిష్యతీత్యర్థః| మాషాదీనాం చేతి చకారేణ మాంసఫలశాకవర్గేషు చోద్దేశమాత్రమేవ భవిష్యతీత్యనుక్తం సముచ్చీయతే| అనేన పాఠేన ముద్గాదీనాం ధాన్యత్వం సూచ్యతే, తేన ముద్గాదయః శింబీధాన్యేషు పఠ్యంతే| కుధాన్యేతి కుత్సితాని కుధాన్యాని||20||
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
కోరదూషకశ్యామాకనీవారశాంతనువరకోద్దాలకప్రియంగుమధూలికానందీముఖీ- కురువిందగవేధుకసరబరుకతోద(య)పర్ణీముకుందకవేణుయవప్రభృతయః కుధాన్యవిశేషాః ||21||
कोरदूषकश्यामाकनीवारशान्तनुवरकोद्दालकप्रियङ्गुमधूलिकानन्दीमुखी- कुरुविन्दगवेधुकसरबरुकतोद(य)पर्णीमुकुन्दकवेणुयवप्रभृतयः कुधान्यविशेषाः ||२१||
🔊 Audio coming soon
కుధాన్యాన్యాహ- కోరదూషకేత్యాది| కోరదూషకః కోద్రవః; శ్యామాకస్త్రివిధః- శ్యామాకః, ఉష్ట్రశ్యామాకః, హస్తిశ్యామాకశ్చేతి; శ్యామాకశబ్దేన తోయశ్యామాక ఉచ్యతే, ఉష్ట్రశ్యామాకః స్థూలశ్యామాకః , హస్తిశ్యామాకః శ్యామికేతి లోకే; నీవార ఉలికాధాన్యం, తద్ద్వివిధం- ఏకం ధాన్యసదృశవిటపం ధాన్యక్షేత్రజం, ద్వితీయం మహాదలకాండం తు సలిలజం; తత్ర సలిలజం సలిలవృద్ధిమాత్రస్తంబప్రరోహం రక్తశూకం చ, తదేవ ‘ప్రశాంతికా’ ఇతి తంత్రాంతరేఽపి పఠ్యతే; వరకో వరటికా శాకంభరీభూమౌ ప్రాయశః; ఉద్దాలకో వనకోద్రవః; ప్రియంగుః `కంగునికా’ ఇతి లోకే; మధూలికా మర్కటహస్తతృణం; తద్భేదో నందీముఖీ; కురువిందకో వ్రీహిగురుః; గవేధుకస్తృణవిశేషః; ‘గలగోధూమ’ ఇతి లోకే, దేశాంతరే తు `గరల’ ఇతి లోకే, అన్యే తు ప్రభృతిగ్రహణాద్గవేధుకశబ్దం గృహ్ణంతి; సరః సరకర్ణికా; బరుకః ‘బరు’ ఇతి లోకే, అన్యే తు బరుకశబ్దం ప్రభృతిగ్రహణాద్గృహ్ణంతి; తోదపర్ణీ తోయపర్ణీ స్వనామప్రసిద్ధా; ముకుందో ములుందః; వేణుయవో వంశఫలం| శేషాణి తు వనచారిభ్యో జ్ఞేయాని| ప్రభృతిగ్రహణేన ఝంటీఘర్మూటీజోన్నలికాదయః||21||
Adhikarana 21 (22-23) · Śloka 23
ఉష్ణాః కషాయమధురా రూక్షాః కటువిపాకినః | శ్లేష్మఘ్నా బద్ధనిస్యందా వాతపిత్తప్రకోపణాః ||22|| కషాయమధురస్తేషాం శీతః పిత్తాపహః స్మృతః | కోద్రవశ్చ సనీవారః శ్యామాకశ్చ సశాంతనుః ||23||
उष्णाः कषायमधुरा रूक्षाः कटुविपाकिनः | श्लेष्मघ्ना बद्धनिस्यन्दा वातपित्तप्रकोपणाः ||२२|| कषायमधुरस्तेषां शीतः पित्तापहः स्मृतः | कोद्रवश्च सनीवारः श्यामाकश्च सशान्तनुः ||२३||
🔊 Audio coming soon
ఉష్ణా ఇత్యాది| బద్ధనిస్యందా బద్ధమూత్రాః| తేషామేవ కేషాంచిద్వైశేషికం గుణమాహ- కషాయమధురా ఇత్యాది| ‘సకోరదూషాః శ్యామాకా నీవారశ్చ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| తత్ర బహువచనం శ్యామాకానాం త్రివిధత్వాత్||22-23||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
కృష్ణా రక్తాశ్చ పీతాశ్చ శ్వేతాశ్చైవ ప్రియంగవః | యథోత్తరం ప్రధానాః స్యూ రూక్షాః కఫహరాః స్మృతాః ||24||
कृष्णा रक्ताश्च पीताश्च श्वेताश्चैव प्रियङ्गवः | यथोत्तरं प्रधानाः स्यू रूक्षाः कफहराः स्मृताः ||२४||
🔊 Audio coming soon
కంగునీగుణమాహ- కుష్ణా ఇత్యాది| ప్రాధాన్యం కఫహరత్వాదిగుణాపేక్షం||24||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
మధూలీ మధురా శీతా స్నిగ్ధా నందీముఖీ తథా |25|
मधूली मधुरा शीता स्निग्धा नन्दीमुखी तथा |२५|
🔊 Audio coming soon
మధూలికానందీముఖీగుణమాహ- మధూలీత్యాది| తథా మధుర శీతలస్నిగ్ధేత్యర్థః|25|
Adhikarana 24 (25) · Śloka 25
విశోషీ తత్ర భూయిష్ఠం వరుకః సముకుందకః ||25||
विशोषी तत्र भूयिष्ठं वरुकः समुकुन्दकः ||२५||
🔊 Audio coming soon
వరుకముకుందకయోర్గుణమాహ- విశోషీత్యాది| విశోషీ ద్రవధాతోః| భూయిష్ఠమతిశయేన||25||
Adhikarana 25 (26) · Śloka 26
రూక్షా వేణుయవా జ్ఞేయా వీర్యోష్ణా కటుపాకినః | బద్ధమూత్రాః కఫహరాః కషాయా వాతకోపనాః ||26||
रूक्षा वेणुयवा ज्ञेया वीर्योष्णा कटुपाकिनः | बद्धमूत्राः कफहराः कषाया वातकोपनाः ||२६||
🔊 Audio coming soon
వేణుయవగుణమాహ- రూక్షా ఇత్యాది| కుధాన్యానాం వార్గికగుణప్రస్తావే ‘బద్ధనిస్యందా’ ఇత్యుక్తేఽపి వేణుయవా బద్ధమూత్రా ఇతి పృథక్కృత్య యదుక్తం తదతిశ్యప్రతిపాదనార్థం||26||
Adhikarana 26 (27) · Śloka 27
ముద్గవనముద్గకలాయమకుష్ఠమసూరమంగల్యచణకసతీనత్రిపుటకహరేణ్వాఢకీప్రభృతయో వైదలాః ||27||
मुद्गवनमुद्गकलायमकुष्ठमसूरमङ्गल्यचणकसतीनत्रिपुटकहरेण्वाढकीप्रभृतयो वैदलाः ||२७||
🔊 Audio coming soon
శమీధాన్యాని గుణకర్మభ్యాం నిర్దిశన్నాహ- ముద్గేత్యాది| ముద్గా నానావిధా హరితపీతకృష్ణరక్తభేదేన; వనముద్గస్తు వనే జాయతే కృష్ణముద్గ ఇతి ప్రసిద్ధః, `ముద్గికా’ ఇతి లోకే; కలాయాస్త్రిపుటాః; మకుష్ఠకో మోఠః; మసూరా ద్వివిధాః- కృష్ణాః పాండురాశ్చ, తత్ర కృష్ణవర్ణా మసూరాభిధానాః, పాండువర్ణా మంగల్యకాభిధానాః; చణకః ప్రసిద్ధః; సతీనో వర్తులకః; స్వల్పాస్త్రిపుటాః; హరేణుః స్వల్పవర్తులః; ఆఢకీ తువరీ| వైదలా ఇతి ఏషాం `వైదలా’ ఇతి సంజ్ఞా, న పునరన్వయార్థేన వైదలసంజ్ఞా; ఏవం హి విదలానామితి వైదలా ఇతి మాషకులత్థాదిష్వపి వైదలత్వం స్యాత్; తేన “వల్లూరం మూలకం మత్స్యాన్ శుష్కశాకాని వైదలం| వర్జయేచ్చాలుకం గుల్మీ మధురాణి ఫలాని చ” ఇత్యాదిషు వైదలత్వేన ముద్గాదిషు నిషేధః, తేన గుల్మేషు మాషకులత్థాదయో న నిషిధ్యంతే, న హి తే వైదలాః||27||
Adhikarana 27 (28) · Śloka 28
కషాయమధురాః శీతాః కటుపాకా మరుత్కరాః | బద్ధమూత్రపురీషాశ్చ పిత్తశ్లేష్మహరాస్తథా ||28||
कषायमधुराः शीताः कटुपाका मरुत्कराः | बद्धमूत्रपुरीषाश्च पित्तश्लेष्महरास्तथा ||२८||
🔊 Audio coming soon
వైదలానాం సామాన్యగుణమాహ- కషాయేత్యాది||28||
Adhikarana 28 (29) · Śloka 29
నాత్యర్థం వాతలాస్తేషు ముద్గా దృష్టిప్రసాదనాః | ప్రధానా హరితాస్తత్ర వన్యా ముద్గసమాః స్మృతాః ||29||
नात्यर्थं वातलास्तेषु मुद्गा दृष्टिप्रसादनाः | प्रधाना हरितास्तत्र वन्या मुद्गसमाः स्मृताः ||२९||
🔊 Audio coming soon
ముద్గగుణమాహ- నాత్యర్థమిత్యాది||29||
Adhikarana 29 (30) · Śloka 30
విపాకే మధురాః ప్రోక్తా మసూరా బద్ధవర్చసః |30|
विपाके मधुराः प्रोक्ता मसूरा बद्धवर्चसः |३०|
🔊 Audio coming soon
మసూరగుణమాహ- విపాక ఇత్యాది|30|
Adhikarana 30 (30) · Śloka 30
మకుష్ఠకాః కృమికరాః... |30|
मकुष्ठकाः कृमिकराः... |३०|
🔊 Audio coming soon
మకుష్ఠగుణమాహ- మకుష్ఠకా ఇత్యాది|30|
Adhikarana 31 (30) · Śloka 30
... కలాయాః ప్రచురానిలాః ||30||
... कलायाः प्रचुरानिलाः ||३०||
🔊 Audio coming soon
కలాయగుణమాహ- కలాయా ఇత్యాది||30||
Adhikarana 32 (31) · Śloka 31
ఆఢకీ కఫపిత్తఘ్నీ నాతివాతప్రకోపణీ |31|
आढकी कफपित्तघ्नी नातिवातप्रकोपणी |३१|
🔊 Audio coming soon
ఆఢకీగుణమాహ- ఆఢకీత్యాది|31|
Adhikarana 33 (31-32) · Śloka 32
వాతలాః శీతమధురాః సకషాయా విరూక్షణాః ||31|| కఫశోణితపిత్తఘ్నాశ్చణకాః పుంస్త్వనాశనాః | త ఏవ ఘృతసంయుక్తాస్త్రిదోషశమనాః పరం ||32||
वातलाः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः ||३१|| कफशोणितपित्तघ्नाश्चणकाः पुंस्त्वनाशनाः | त एव घृतसंयुक्तास्त्रिदोषशमनाः परम् ||३२||
🔊 Audio coming soon
చణకగుణమాహ- వాతలా ఇత్యాది||31-32||
Adhikarana 34 (33) · Śloka 33
హరేణవః సతీనాశ్చ విజ్ఞేయా బద్ధవర్చసః |33|
हरेणवः सतीनाश्च विज्ञेया बद्धवर्चसः |३३|
🔊 Audio coming soon
హరేణుసతీనావాహ- హరేణవ ఇత్యాది|33|
Adhikarana 35 (33) · Śloka 33
ఋతే ముద్గమసూరాభ్యామన్యే త్వాధ్మానకారకాః ||33||
ऋते मुद्गमसूराभ्यामन्ये त्वाध्मानकारकाः ||३३||
🔊 Audio coming soon
ఋతే ముద్గమసూరయోరాధ్మానకరత్వమాహ- ఋత ఇత్యాది| ఋతే వినా| ముద్గమసూరయోః స్వజాత్యపేక్షయా ఆధ్మాననిషేధః, న పునః సర్వథాఽఽధ్మాననిషేధః||33||
Adhikarana 36 (34) · Śloka 34
మాషో గురుర్భిన్నపురీషమూత్రః స్నిగ్ధోష్ణవృష్యో మధురోఽనిలఘ్నః | సంతర్పణః స్తన్యకరో విశేషాద్బలప్రదః శుక్రకఫావహశ్చ ||34||
माषो गुरुर्भिन्नपुरीषमूत्रः स्निग्धोष्णवृष्यो मधुरोऽनिलघ्नः | सन्तर्पणः स्तन्यकरो विशेषाद्बलप्रदः शुक्रकफावहश्च ||३४||
🔊 Audio coming soon
వైదలత్వేనాగ్రాహ్యాన్ మాషాదీనాహ- మాష ఇత్యాది| భిన్నపురీషమూత్రో ద్రవపురీషమూత్రః| సంతర్పణస్తృప్తికరః| బలప్రదః బలముపచయశక్తిలక్షణం| వృష్యత్వశుక్రలత్వే స్రుతివృద్ధికరత్వేన| `పిత్తకఫావహశ్చ’ ఇతి క్వచిత్||34||
Adhikarana 37 (35) · Śloka 35
కషాయభావాన్న పురీషభేదీ న మూత్రలో నైవ కఫస్య కర్తా | స్వాదుర్విపాకే మధురోఽలసాంద్రః సంతర్పణః స్తన్యరుచిప్రదశ్చ ||35||
कषायभावान्न पुरीषभेदी न मूत्रलो नैव कफस्य कर्ता | स्वादुर्विपाके मधुरोऽलसान्द्रः सन्तर्पणः स्तन्यरुचिप्रदश्च ||३५||
🔊 Audio coming soon
రాజమాషానాహ- కషాయేత్యాది| అలసాంద్రో రాజమాషః| కషాయరసప్రభావాత్ కఫహారిత్వమవృష్యత్వం చ జ్ఞేయం| స్వాదురితి రసే||35||
Adhikarana 38 (36) · Śloka 36
మాషైః సమానం ఫలమాత్మగుప్తముక్తం చ కాకాండఫలం తథైవ |36|
माषैः समानं फलमात्मगुप्तमुक्तं च काकाण्डफलं तथैव |३६|
🔊 Audio coming soon
ఆత్మగుప్తకాకాండయోర్గుణమాహ- మాషైరిత్యాది| ఆత్మగుప్తా కపికచ్ఛుః, తస్యాః ఫలమాత్మగుప్తం| కాకాండఫలమశ్వకః; కపికచ్ఛుసదృశశింబః కాకాండః `శూకరశింబీ’ ఇతి లోకే|36|
Adhikarana 39 (36) · Śloka 36
ఆరణ్యమాషా గుణతః ప్రదిష్టా రూక్షాః కషాయా అవిదాహినశ్చ ||36||
आरण्यमाषा गुणतः प्रदिष्टा रूक्षाः कषाया अविदाहिनश्च ||३६||
🔊 Audio coming soon
ఆరణ్యమాషగుణమాహ- ఆరణ్యమాషా ఇత్యాది| ఆరణ్యమాషాణాం రూక్షత్వావిదాహిత్వే స్వజాత్యపేక్షయా||36||
Adhikarana 40 (37) · Śloka 37
ఉష్ణః కులత్థో రసతః కషాయః కటుర్విపాకే కఫమారుతఘ్నః | శుక్రాశ్మరీగుల్మనిషూదనశ్చ సాంగ్రాహికః పీనసకాసహంతా ||37||
उष्णः कुलत्थो रसतः कषायः कटुर्विपाके कफमारुतघ्नः | शुक्राश्मरीगुल्मनिषूदनश्च साङ्ग्राहिकः पीनसकासहन्ता ||३७||
🔊 Audio coming soon
కులత్థానాహ- ఉష్ణ ఇత్యాది| ఉష్ణో వీర్యేణ| కఫమారుతఘ్న ఇతి కఫమారుతౌ భిన్నౌ మిలితౌ చ హంతీత్యర్థః||37||
Adhikarana 41 (38) · Śloka 38
ఆనాహమేదోగుదకీలహిక్కాశ్వాసాపహః శోణితపిత్తకృచ్చ | కఫస్య హంతా నయనామయఘ్నో విశేషతో వన్యకులత్థ ఉక్తః ||38||
आनाहमेदोगुदकीलहिक्काश्वासापहः शोणितपित्तकृच्च | कफस्य हन्ता नयनामयघ्नो विशेषतो वन्यकुलत्थ उक्तः ||३८||
🔊 Audio coming soon
వన్యకులత్థమాహ- ఆనాహేత్యాది| గుదకీలా అర్శాంసి||38||
Adhikarana 42 (39) · Śloka 40
ఈషత్కషాయో మధురః సతిక్తః సాంగ్రాహికః పిత్తకరస్తథోష్ణః | తిలో విపాకే మధురో బలిష్ఠః స్నిగ్ధో వ్రణే లేపన ఏవ పథ్యః ||39|| దంత్యోఽగ్నిమేధాజననోఽల్పమూత్రస్త్వచ్యోఽథ కేశ్యోఽనిలహా గురుశ్చ |40|
ईषत्कषायो मधुरः सतिक्तः साङ्ग्राहिकः पित्तकरस्तथोष्णः | तिलो विपाके मधुरो बलिष्ठः स्निग्धो व्रणे लेपन एव पथ्यः ||३९|| दन्त्योऽग्निमेधाजननोऽल्पमूत्रस्त्वच्योऽथ केश्योऽनिलहा गुरुश्च |४०|
🔊 Audio coming soon
తిలమాహ- ఈషదిత్యాది| ఈషత్కషాయోఽనురసత్వేన, మధురో ముఖ్యరసత్వేన, ఈషత్తిక్తోఽనురసత్వేనైవ| వ్రణే లేపన ఏవ పథ్య ఇతి ఏతేన తిలానామాలేపన ఏవ వ్రణే పథ్యత్వం, అభ్యవహారే పునరపథ్యత్వమేవ; అన్యే పునః ‘స్నిగ్ధో వ్రణే సర్వత ఏవ పథ్యః’ ఇతి పఠంతి, సర్వత ఇతి పంచదశధా ప్రసరప్రదుష్టేష్విత్యర్థః, అన్యే తు ‘ద్వివ్రణీయోక్తభ్యో దోషహంతృభ్యో లేపేభ్యః సర్వేభ్యః పథ్యతమ ఇత్యర్థః| దంతేభ్యో హితో దంత్యః| త్వచే హితస్త్వచ్యః| కేశేభ్యో హితః కేశ్యః||39||-
Adhikarana 43 (40) · Śloka 40
తిలేషు సర్వేష్వసితః ప్రధానో మధ్యః సితో హీనతరాస్తథాఽన్యే ||40||
तिलेषु सर्वेष्वसितः प्रधानो मध्यः सितो हीनतरास्तथाऽन्ये ||४०||
🔊 Audio coming soon
తిలానాముత్తమమధ్యమాధమత్వమాహ- తిలేష్విత్యాది| అసితః కృష్ణః| సితః శ్వేతః| అన్యే ఇతి పీతహరితలోహితాః||40||
Adhikarana 44 (41-42) · Śloka 42
యవః కషాయో మధురో హిమశ్చ కటుర్విపాకే కఫపిత్తహారీ | వ్రణేషు పథ్యస్తిలవచ్చ నిత్యం ప్రబద్ధమూత్రో బహువాతవర్చాః ||41|| స్థైర్యాగ్నిమేధాస్వరవర్ణకృచ్చ సపిచ్ఛిలః స్థూలవిలేఖనశ్చ | మేదోమరుత్తృడ్.హ్హరణోఽతిరూక్షః ప్రసాదనః శోణితపిత్తయోశ్చ ||42||
यवः कषायो मधुरो हिमश्च कटुर्विपाके कफपित्तहारी | व्रणेषु पथ्यस्तिलवच्च नित्यं प्रबद्धमूत्रो बहुवातवर्चाः ||४१|| स्थैर्याग्निमेधास्वरवर्णकृच्च सपिच्छिलः स्थूलविलेखनश्च | मेदोमरुत्तृड्हरणोऽतिरूक्षः प्रसादनः शोणितपित्तयोश्च ||४२||
🔊 Audio coming soon
యవమాహ- యవ ఇత్యాది| హిమశ్చేతి చకారః కషాయానంతరం బోద్ధవ్యః; తేన మధురరసాచ్చకారసముచ్చితం కషాయత్వం హీనమితి జ్ఞేయం| వ్రణేషు పథ్యస్తిలవదితి తిలో యథా వ్రణే లేపే వాతపిత్తకఫేషు చ శస్యతే, తథా యవోఽపి| నిత్యమితి వచనేనావిదగ్ధవిదగ్ధాభిన్నాశుద్ధత్వాద్యవస్థాస్విత్యర్థః; అన్యే తు నిత్యగ్రహణేన వ్రణే యవమభ్యవహారేణాపి హితమిచ్ఛంతి| ప్రబద్ధమూత్రః అల్పమూత్రః, అత ఏవ ప్రమేహిణాం హితః| బహువాతవర్చా ఇతి వాతోఽత్ర కుక్షివాతోఽభిప్రేతః, అన్యథా మేదోమరుత్తృడ్.హ్హరణ ఇతి విరుధ్యతే| స్థైర్యం వయఃస్థాపనకారిత్వం| మేదోమరుత్తృడ్.హ్హరణ ఇతి మేదోవాతం తృష్ణాం చ హంతీత్యర్థః; యది వా మేదసాఽఽవృతో మరున్మేదోమరుత్తం సావరణం హంతి, స్రోతఃశోధకత్వాత్; నిరావరణే తు రూక్షశీతకషాయకటుపాకైర్నాతివర్ధకో నాతిప్రత్యనీకః| ‘యవోఽకషాయః’ ఇతి కేచిత్; తత్రేషత్కషాయ ఇత్యర్థః||41-42||
Adhikarana 45 (43) · Śloka 43
ఏభిర్గుణైర్హీనతరైస్తు కించిద్విద్యాద్యవేభ్యోఽతియవానశేషైః |43|
एभिर्गुणैर्हीनतरैस्तु किञ्चिद्विद्याद्यवेभ्योऽतियवानशेषैः |४३|
🔊 Audio coming soon
అతియవగుణమాహ- ఏభిరిత్యాది| అతియవా నిఃశూకాః కృష్ణారుణయవా ఏవ| అశేషైర్గుణైరతియవాన్ విద్యాదిత్యర్థః| అన్యే తు పఠంతి- ‘యవేభ్యోఽపి యవానశేషాన్’ ఇతి| తత్రాతియవయవికాదయోఽశేషశబ్దవాచ్యాః| తత్ర యవికా నిఃశూకాః స్వల్పాః|43|
Adhikarana 46 (43) · Śloka 44
గోధూమ ఉక్తో మధురో గురుశ్చ బల్యః స్థిరః శుక్రరుచిప్రదశ్చ ||43|| స్నిగ్ధోఽతిశీతోఽనిలపిత్తహంతా సంధానకృచ్ఛ్లేష్మకరః సరశ్చ |44|
गोधूम उक्तो मधुरो गुरुश्च बल्यः स्थिरः शुक्ररुचिप्रदश्च ||४३|| स्निग्धोऽतिशीतोऽनिलपित्तहन्ता सन्धानकृच्छ्लेष्मकरः सरश्च |४४|
🔊 Audio coming soon
గోధూమగుణమాహ- గోధూమ ఇత్యాది| స్థిరో వయఃస్థాపనకారీ| స్నిగ్ధోఽతిశీత ఇత్యతిశబ్దః కాకాక్షిగోలకవదుభయత్రాపి సంబధ్యతే| శ్లేష్మకర ఇతి నవగోధూమః, పురాణగోధూమస్తు వసంతేఽప్యుపయోగార్హత్వాన్న శ్లేష్మకరః||43||-
Adhikarana 47 (44) · Śloka 45
రూక్షః కషాయో విషశోషశుక్రబలాసదృష్టిక్షయకృద్విదాహీ ||44|| కటుర్విపాకే మధురస్తు శింబః ప్రభిన్నవిణ్మారుతపిత్తలశ్చ |45|
रूक्षः कषायो विषशोषशुक्रबलासदृष्टिक्षयकृद्विदाही ||४४|| कटुर्विपाके मधुरस्तु शिम्बः प्रभिन्नविण्मारुतपित्तलश्च |४५|
🔊 Audio coming soon
సామాన్యశింబిగుణమాహ- రూక్ష ఇత్యాది| `విషశోథమేహ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||44||-
Adhikarana 48 (45) · Śloka 46
సితాసితాః పీతకరక్తవర్ణా భవంతి యేఽనేకవిధాస్తు శింబాః ||45|| యథాదితస్తే గుణతః ప్రధానా జ్ఞేయాః కటూష్ణా రసపాకయోశ్చ |46|
सितासिताः पीतकरक्तवर्णा भवन्ति येऽनेकविधास्तु शिम्बाः ||४५|| यथादितस्ते गुणतः प्रधाना ज्ञेयाः कटूष्णा रसपाकयोश्च |४६|
🔊 Audio coming soon
వర్ణవిశేషేణ శింబానాం గుణమాహ- సితేత్యాది| సితాః శుక్లాః, అసితాః కృష్ణాః| యథాదితస్తే గుణతః ప్రధానా ఇతి అసితాత్ కృష్ణాత్ సితః ప్రధానః, పీతాదసితః ప్రధానః, రక్తాదపి పీతః| గుణై రసవీర్యవిపాకలక్షణైః, ప్రధానాః శ్రేష్ఠాః| అన్యే తు ‘యథోదితాస్తే గుణతస్తథాఽఽర్ద్రాః’ ఇతి పఠంతి| అత్రాయమర్థః- యే శింబా యేన ప్రకారేణ రసపాకయోరుదితాస్తే తథైవార్ద్రా జ్ఞేయాః, న తు శుష్కాః||45||-
Adhikarana 49 (46) · Śloka 47
సహాద్వయం మూలకజాశ్చ శింబాః కుశింబివల్లీప్రభవాస్తు శింబాః ||46|| జ్ఞేయా విపాకే మధురా రసే చ బలప్రదాః పిత్తనిబర్హణాశ్చ |47|
सहाद्वयं मूलकजाश्च शिम्बाः कुशिम्बिवल्लीप्रभवास्तु शिम्बाः ||४६|| ज्ञेया विपाके मधुरा रसे च बलप्रदाः पित्तनिबर्हणाश्च |४७|
🔊 Audio coming soon
సహాద్వయమితి సహాద్వయం ముద్గపర్ణీమాషపర్ణ్యౌ| మూలకజాశ్చ శింబా ఇతి మూలకశింబీ| కుశింబీవల్లీ శుకశింబీ| అన్యే తు `మూలకపర్ణికాశ్చ’ ఇతి పఠంతి; తత్ర మూలకపర్ణీ శోభాంజనకః||46||
Adhikarana 50 (47) · Śloka 48
విదాహవంతశ్చ భృశం విరూక్షా విష్టభ్య జీర్యంత్యనిలప్రదాశ్చ ||47|| రుచిప్రదాశ్చైవ సుదుర్జరాశ్చ సర్వే స్మృతా వైదలికాస్తు శింబాః |48|
विदाहवन्तश्च भृशं विरूक्षा विष्टभ्य जीर्यन्त्यनिलप्रदाश्च ||४७|| रुचिप्रदाश्चैव सुदुर्जराश्च सर्वे स्मृता वैदलिकास्तु शिम्बाः |४८|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వైదలానాం ముద్గాదీనాం సతీనాంతానామార్ద్రశింబీగుణమాహ- విదాహవంతశ్చేత్యాది| విష్టభ్య జీర్యంతి గుడగుడాశబ్దం కృత్వా పాకం గచ్ఛంతీత్యర్థః; అన్యే `సవాతతోదశూలాం మలస్యాప్రవృత్తిం కృత్వా పాకం గచ్ఛంతీత్యర్థః’| వైదలికాస్తు శింబా ముద్గాదీనామార్ద్రఫలికాః| శుష్కనిర్గతత్వచాం తు ప్రాగుక్త ఏవ గుణః||47||-
Adhikarana 51 (48-49) · Śloka 50
కటుర్విపాకే కటుకః కఫఘ్నో విదాహిభావాదహితః కుసుంభః ||48|| ఉష్ణాఽతసీ స్వాదురసాఽనిలఘ్నీ పిత్తోల్బణా స్యాత్ కటుకా విపాకే | పాకే రసే చాపి కటుః ప్రదిష్టః సిద్ధార్థకః శోణితపిత్తకోపీ ||49|| తీక్ష్ణోష్ణరూక్షః కఫమారుతఘ్నస్తథాగుణశ్చాసితసర్షపోఽపి |50|
कटुर्विपाके कटुकः कफघ्नो विदाहिभावादहितः कुसुम्भः ||४८|| उष्णाऽतसी स्वादुरसाऽनिलघ्नी पित्तोल्बणा स्यात् कटुका विपाके | पाके रसे चापि कटुः प्रदिष्टः सिद्धार्थकः शोणितपित्तकोपी ||४९|| तीक्ष्णोष्णरूक्षः कफमारुतघ्नस्तथागुणश्चासितसर्षपोऽपि |५०|
🔊 Audio coming soon
శమీధాన్యసామాన్యాదేవ కుసుంభాతసీసర్షపగుణమాహ- కటుర్విపాకే ఇత్యాది|- రసే చ పాకే చ కటుక ఇత్యర్థః| `మధురోఽనిలఘ్నః’ ఇత్యన్యే పఠంతి| సిద్ధార్థకః శ్వేతసర్షపః| రక్తసర్షపగుణమాహ- తథేత్యాది| అసితసర్షపో రక్తసర్షపః||48-49||-
Adhikarana 52 (50) · Śloka 50
అనార్తవం వ్యాధిహతమపర్యాగతమేవ చ | అభూమిజం నవం చాపి న ధాన్యం గుణవత్ స్మృతం ||50||
अनार्तवं व्याधिहतमपर्यागतमेव च | अभूमिजं नवं चापि न धान्यं गुणवत् स्मृतम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
త్యాజ్యమాహ- అనార్తవమిత్యాది| అనార్తవం అన్యర్తుజాతం| వ్యాధిహతం కుంకుమాదినా హతం| అపర్యాగతం అపక్వం| అభూమిజం ఊషరోపలకాదిసవిషభూమిజం; ‘యస్య ధాన్యస్య యా ఉచితా భూమిస్తతోఽన్యత్ర భూమౌ జాతం’ ఇత్యపరే| నవం చాపీతి చకారేణ నవస్యానతిదోషకారితా సూచ్యతే| ధాన్యశబ్దేన శూకశమీధాన్యాని గృహ్యంతే||50||
Adhikarana 53 (51) · Śloka 51
నవం ధాన్యమభిష్యంది లఘు సంవత్సరోషితం |51|
नवं धान्यमभिष्यन्दि लघु संवत्सरोषितम् |५१|
🔊 Audio coming soon
నవాదీనాం గుణమాహ- నవమిత్యాది| నవమితి వర్షం యావత్| అభిష్యంది దోషధాతుమలస్రోతసాం క్లేదప్రాప్తిజననం| లఘు సంవత్సరోషితమితి లఘు పురాణమితి వాచ్యేఽత్ర ‘సంవత్సరోషితం’ ఇతి యత్ కరోతి తజ్జ్ఞాపయతి- ప్రథమవర్షాదూర్ధ్వం ద్వితీయం వర్షం యావత్ పురాణం గుణవచ్చ భవతి, తదూర్ధ్వం తు నీరసత్వాన్న గుణకరమితి| ఉక్తం చ- “వర్షోషితం సర్వధాన్యం పరిత్యజతి గౌరవం| న తు త్యజతి తద్వీర్యం క్రమశో విజహాతి తత్” ఇతి; ‘మాషచణకాదయస్తు నూతనా ఏవ స్వకార్యకరణసమర్థాః’ ఇత్యేకే|51|
Adhikarana 54 (51) · Śloka 51
విదాహి గురు విష్టంభి విరూఢం దృష్టిదూషణం ||51||
विदाहि गुरु विष्टम्भि विरूढं दृष्टिदूषणम् ||५१||
🔊 Audio coming soon
విరూఢమాహ- విదాహీత్యాది| విరూఢం అంకురజననశక్తిరహితమిత్యర్థః, అన్యే `విరూఢమంకురితం’ ఇత్యాహుః, ఈషద్భృష్టం చణకముద్గాదివిరూఢమాహురపరే||51||
Adhikarana 55 (52) · Śloka 52
శాల్యాదేః సర్షపాంతస్య వివిధస్యాస్య భాగశః | కాలప్రమాణసంస్కారమాత్రాః సంపరికీర్తితాః ||52|| ఇతి కుధాన్యవర్గః |
शाल्यादेः सर्षपान्तस्य विविधस्यास्य भागशः | कालप्रमाणसंस्कारमात्राः सम्परिकीर्तिताः ||५२|| इति कुधान्यवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ఉపసంహారమాహ- శాల్యాదేరిత్యాది| భాగశః కాలప్రమాణం సంవత్సరోషితమిత్యనేనోక్తం| సంస్కారో యథా- గురోరపి వ్రీహేః సంస్కారవశాల్లాజా లఘవః, మాత్రా పునరగ్నిబలాపేక్షిణీ హీనా మధ్యమోత్తమా చేతి| ``లఘు పథ్యతమం ప్రోక్తం గుర్వపథ్యతమం స్మృతం| యద్యదాగచ్ఛతి క్షిప్రం తత్తల్లఘుతరం స్మృతం’’- ఇతి| కుధాన్యవర్గః||52||
Adhikarana 56 (53) · Śloka 53
అథ మాంసవర్గః | అత ఊర్ధ్వం మాంసవర్గానుపదేక్ష్యామః; తద్యథా- జలేశయా, ఆనూపా, గ్రామ్యాః, క్రవ్యభుజ, ఏకశఫా, జాంగలాశ్చేతి షణ్మాంసవర్గా భవంతి | ఏతేషాం వర్గాణాముత్తరోత్తరా ప్రధానతమాః | తే పునర్ద్వివిధా జాంగలా ఆనూపాశ్చేతి | తత్ర జాంగలవర్గోఽష్టవిధః | తద్యథా- జంఘాలా, విష్కిరాః, ప్రతుదా, గుహాశయాః, ప్రసహాః, పర్ణమృగా, బిలేశయా, గ్రామ్యాశ్చేతి | తేషాం జంఘాలవిష్కిరౌ ప్రధానతమౌ ||53||
अथ मांसवर्गः | अत ऊर्ध्वं मांसवर्गानुपदेक्ष्यामः; तद्यथा- जलेशया, आनूपा, ग्राम्याः, क्रव्यभुज, एकशफा, जाङ्गलाश्चेति षण्मांसवर्गा भवन्ति | एतेषां वर्गाणामुत्तरोत्तरा प्रधानतमाः | ते पुनर्द्विविधा जाङ्गला आनूपाश्चेति | तत्र जाङ्गलवर्गोऽष्टविधः | तद्यथा- जङ्घाला, विष्किराः, प्रतुदा, गुहाशयाः, प्रसहाः, पर्णमृगा, बिलेशया, ग्राम्याश्चेति | तेषां जङ्घालविष्किरौ प्रधानतमौ ||५३||
🔊 Audio coming soon
అన్నం భక్తరూపం చోక్తం, ప్రధానవ్యంజనం మాంసమాహ- తద్యథేత్యాది| జలేశయాః కోశస్థాః పాదినో మత్స్యాశ్చ; ఆనూపాః కూలచరాః ప్లవాశ్చ; గ్రామ్యశబ్దేనైకశఫశబ్దేన చ గ్రామ్యాః, శఫః ఖురః; క్రవ్యభుక్శబ్దేన చ గుహాశయాః ప్రసహాశ్చ, క్రవ్యం మాంసం; జాంగలశబ్దేన జంఘాలవిష్కిరప్రతుదపర్ణమృగబిలేశయా ఇతి త్రయోదశ భేదాః షట్స్వేవాంతర్భూతాః| సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ షట్సంఖ్యాయాం లబ్ధాయాం షడ్గ్రహణం ప్రతుదాదిభేదా ఏతేష్వేవావరుధ్యంతే, తేన షడ్వర్గా ఇతి నియమార్థం; `అన్యేఽపి జంఘాలాదిభేదా భవిష్యంతీతి సూచనార్థం’ ఇత్యపరే| అయం షోఢా భేదః సంక్షేపేణోత్తరోత్తరప్రాధాన్యజ్ఞాపనాయ| వర్గాణాముత్తరోత్తరప్రాధాన్యమాహ- ఏతేషామిత్యాది| పునర్ద్వైవిధ్యమాహ- తే పునరిత్యాది| ద్వైవిధ్యకథనం జాంగలత్వేనానూపత్వేన చ వక్ష్యమాణభేదానాం గుణానుగమాయ| జాంగలస్యాష్టవిధత్వమాహ- తత్రేత్యాది| తే సర్వేఽత్రైవ వక్ష్యంతే| తేషాం మధ్యే కస్య ప్రాధాన్యమిత్యాహ- తేషామిత్యాది| `జాంగలవిష్కిరౌ’ ఇతి క్వచిత్||53||
Adhikarana 57 (54) · Śloka 54
తావేణహరిణర్క్షకురంగకరాలకృతమాలశరభశ్వదంష్ట్రాపృషతచారుష్కరమృగమాతృకాప్రభృతయో జంఘాలా మృగాః కషాయా మధురా లఘవో వాతపిత్తహరాస్తీక్ష్ణా హృద్యా బస్తిశోధనాశ్చ ||54||
तावेणहरिणर्क्षकुरङ्गकरालकृतमालशरभश्वदंष्ट्रापृषतचारुष्करमृगमातृकाप्रभृतयो जङ्घाला मृगाः कषाया मधुरा लघवो वातपित्तहरास्तीक्ष्णा हृद्या बस्तिशोधनाश्च ||५४||
🔊 Audio coming soon
జంఘాలవిష్కిరావాహ- తావేణేత్యాదినా| తావితి యౌ జంఘాలవిష్కిరౌ కథ్యేతే ఇత్యర్థః| ఏణః కృష్ణహరిణః, హరిణో గౌరహరిణః, ఋక్షో నీలాండః `రోరు’ ఇతి ప్రసిద్ధః, కురంగశ్చతురగతిః `చతురంగ’ ఇతి లోకే, కరాలోఽధోనిష్క్రాంతదంతో హిమవదాదిపర్వతేషు `కస్తూరీమృగ’ ఇతి లోకే, కృతమాలా బహవః సంఘాతచారిణో మృగా దేశాంతరే లోకాదవగంతవ్యాః, శరభోఽష్టాపద ఉష్ట్రప్రమాణో మహాశృంగః పృష్ఠగతచతుష్పాదః కాశ్మీరే ప్రసిద్ధః, శ్వదంష్ట్రశ్చతుర్దష్ట్రోఽతిదుష్టః `కర్కటక’ ఇతి కార్తికపురే, పృషతో బిందుచిత్రితః `చిత్తల’ ఇతి లోకే, చారుష్కశ్చారుశరీరః, స్వల్పతనుర్మృగభేద ఏవ, మృగమాతృకా అల్పా పృథూదరా చతురంగస్త్రీ `మేదలీ’ ఇతి లోకే| ప్రభృతిగ్రహణాత్ కోట్టకారకరామాదయః| జంఘాలా ఇతి ప్రశస్తజంఘావంతః| తేషాం సామాన్యగుణమాహ- కషాయా ఇత్యాది| తీక్ష్ణా ఇతి తీక్ష్ణగుణకర్మకరత్వాత్| బస్తిశోధనా ఇతి అశ్మరీశర్కరామూత్రకృచ్ఛ్రమూత్రాఘాతాదిషు పథ్యాః, మూత్రవిరేకకారిణ ఇత్యర్థః||54||
Adhikarana 58 (55) · Śloka 55
కషాయమధురో హృద్యః పిత్తాసృక్కఫరోగహా | సంగ్రాహీ రోచనో బల్యస్తేషామేణో జ్వరాపహః ||55||
कषायमधुरो हृद्यः पित्तासृक्कफरोगहा | सङ्ग्राही रोचनो बल्यस्तेषामेणो ज्वरापहः ||५५||
🔊 Audio coming soon
తేషాం మధ్యే కృష్ణహరిణగుణమాహ- కషాయేత్యాది| ఏణస్య షడ్రసత్వేఽపి కషాయమధురోత్కటత్వాత్ కషాయమధుర ఇత్యుక్తం||55||
Adhikarana 59 (56) · Śloka 56
మధురో మధురః పాకే దోషఘ్నోఽనలదీపనః | శీతలో బద్ధవిణ్మూత్ర సుగంధిర్హరిణో లఘుః ||56||
मधुरो मधुरः पाके दोषघ्नोऽनलदीपनः | शीतलो बद्धविण्मूत्र सुगन्धिर्हरिणो लघुः ||५६||
🔊 Audio coming soon
గౌరహరిణగుణమాహ- మధుర ఇత్యాది| బద్ధవిణ్మూత్ర ఇతి ఏతేనాతీసారిణాం ప్రమేహిణాం చ హిత ఇత్యుక్తం; ఏణస్తు ప్రమేహిణామహితః బస్తిశోధనత్వాత్||56||
Adhikarana 60 (57) · Śloka 57
ఏణః కృష్ణస్తయోర్జ్ఞేయో హరిణస్తామ్ర ఉచ్యతే | యో న కృష్ణో న తామ్రశ్చ కురంగః సోఽభిధీయతే ||57||
एणः कृष्णस्तयोर्ज्ञेयो हरिणस्ताम्र उच्यते | यो न कृष्णो न ताम्रश्च कुरङ्गः सोऽभिधीयते ||५७||
🔊 Audio coming soon
సూత్రేణైణహరిణయోర్భేదమాహ- ఏణ ఇత్యాది||57||
Adhikarana 61 (58) · Śloka 58
శీతాఽసృక్పిత్తశమనీ విజ్ఞేయా మృగమాతృకా | సన్నిపాతక్షయశ్వాసకాసహిక్కారుచిప్రణుత్ ||58||
शीताऽसृक्पित्तशमनी विज्ञेया मृगमातृका | सन्निपातक्षयश्वासकासहिक्कारुचिप्रणुत् ||५८||
🔊 Audio coming soon
మృగమాతృకామాహ- శీతేత్యాది||58||
Adhikarana 62 (59) · Śloka 60
లావతిత్తిరికపింజలవర్తీరవర్తికావర్తకనప్తృకావార్తీకచకోరకలవింకమయూరక్రకరోపచక్ర- కుక్కుటసారంగశతపత్రకుతిత్తిరికురువాహకయవాలకప్రభృతయస్త్ర్యాహలా విష్కిరాః ||59|| లఘవః శీతమధురాః కషాయా దోషనాశనాః |60|
लावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिकावर्तकनप्तृकावार्तीकचकोरकलविङ्कमयूरक्रकरोपचक्र- कुक्कुटसारङ्गशतपत्रकुतित्तिरिकुरुवाहकयवालकप्रभृतयस्त्र्याहला विष्किराः ||५९|| लघवः शीतमधुराः कषाया दोषनाशनाः |६०|
🔊 Audio coming soon
లావః ప్రసిద్ధః; తిత్తిరిః కృష్ణతిత్తిరిశ్చిత్రపక్షః; కపింజలో గౌరతిత్తిరిః; వర్తీరః కపింజలానూకః కపింజలాదల్పో వర్తికాతః కించిన్మహాన్ వర్తికాసదృశ ఏవ, `ఘర్ఘరా’ ఇతి లోకే; వర్తికావర్తికౌ తద్భేదౌ; నప్తృకా లోకే ఘుడురుకాభిధా హూంకారకారిణ్యల్పా పాండురోదరా; వార్తీకా వర్తిచటకాః స్వల్పాః సంఘాతచారిణః `వగేడా’ ఇతి లోకే; చకోరో రక్తాక్షో విషసూచకః స్వనామ్నా ఖ్యాతః; కలవింకః కాలచటకో భృంగరాజాద్భిన్నః, అపరే భృంగరాజమాహుః, అన్యే తు రక్తశిరసం కృష్ణగ్రీవం గ్రామచటకాకారం కలవింకమాహుః; మయూరః ప్రసిద్ధః; క్రకరో లావాంతకో కపింజలాత్ స్థూలః, `కయర’ ఇతి లోకే; ఉపచక్రః క్రకరభేదః కృశచంచుర్మదావిలః; కుక్కుటః ప్రసిద్ధః; సారంగశ్చాతకః, అన్యే కృష్ణకర్బురశ్చాతకాకారో విష్కిరః; శతపత్రో దార్వాఘాటః, `కాష్ఠకుట్టక’ ఇతి లోకే; కుతిత్తిరిస్తిత్తిరిభేదః పాండుః కపిలః; కురువాహకః కురుకురుకః; యవాలకో యవగుడురుకః| ప్రభృతిగ్రహణేనైవంజాతీయాః| వికీర్య భక్షయంతీతి విష్కిరాః; త్రిభిశ్చరణయుగలచంచుభిరాహలంతి విలిఖంతీతి త్ర్యాహలాః| ఏతేషాం సామాన్యగుణమాహ- లఘవః శీతమధురా ఇత్యాది| అన్యే లావాదివర్తికాదివర్గయోర్గుణాఞ్ శ్లోకేన పఠంతి- “వర్గౌ స్వాదురసావేతౌ కషాయానురసౌ లఘూ| వాతపిత్తహరౌ నాతిశీతలౌ బస్తిశోధనౌ” ఇతి; అత్రాపి స ఏవార్థః||59||-
Adhikarana 63 (60) · Śloka 60
సంగ్రాహీ దీపనశ్చైవ కషాయమధురో లఘుః | లావః కటువిపాకశ్చ సన్నిపాతే తు పూజితః ||60||
सङ्ग्राही दीपनश्चैव कषायमधुरो लघुः | लावः कटुविपाकश्च सन्निपाते तु पूजितः ||६०||
🔊 Audio coming soon
తేషాం మధ్యే లావకగుణమాహ- సంగ్రాహీత్యాది| సన్నిపాతే తు పూజిత ఇతి పూజితః ప్రశస్త ఇత్యర్థః| సామాన్యగుణకథనే దోషశమన ఇతి వచనాదత్ర సన్నిపాతవచనాచ్చ వాతాదీన్ వ్యస్తాన్ సమస్తానపి హంతీత్యర్థః; అథవా సన్నిపాతజ్వరే నివృత్తే పునరాగమననివృత్తయే ప్రయోజ్య ఇత్యర్థః| అత్ర కేచిత్ పఠంతి- “గైరికఃపాంశులశ్చైవ పౌండ్రకో దర్భరస్తథా| లావశ్చతుర్విధః ప్రోక్తస్తిత్తిరిర్ద్వివిధః స్మృతః”- ఇతి; గైరికపాంశులౌ ప్రాసిద్ధౌ, పౌండ్రకదర్భరౌ దేశాంతరే లోకాదవగంతవ్యౌ| తిత్తిరిర్వ్యాఖ్యాతః| అస్యాగ్రే కేచిద్ గైరికపాంశులపౌండ్రకదర్భరభేదేన గుణాన్ పృథగ్భిన్నాన్ పఠంతి; ఏతచ్చ న బహుసమ్మతం, తస్మాన్న పఠనీయం||60||
Adhikarana 64 (61-62) · Śloka 63
ఈషద్గురూష్ణమధురో వృష్యో మేధాగ్నివర్ధనః | తిత్తిరిః సర్వదోషఘ్నో గ్రాహీ వర్ణప్రసాదనః ||61|| రక్తపిత్తహరః శీతో లఘుశ్చాపి కపింజలః | కఫోత్థేషు చ రోగేషు మందవాతే చ శస్యతే ||62|| హిక్కాశ్వాసానిలహరో విశేషాద్గౌరతిత్తిరిః |63|
ईषद्गुरूष्णमधुरो वृष्यो मेधाग्निवर्धनः | तित्तिरिः सर्वदोषघ्नो ग्राही वर्णप्रसादनः ||६१|| रक्तपित्तहरः शीतो लघुश्चापि कपिञ्जलः | कफोत्थेषु च रोगेषु मन्दवाते च शस्यते ||६२|| हिक्काश्वासानिलहरो विशेषाद्गौरतित्तिरिः |६३|
🔊 Audio coming soon
కృష్ణతిత్తిరిగుణమాహ- ఈషదిత్యాది| ఈషద్గురుత్వం లావకాపేక్షయా| సర్వగ్రహణం రక్తదుష్టిఘ్నత్వప్రాప్తయే| గౌరతిత్తిరిగుణమాహ- రక్తేత్యాది||61-62||-
Adhikarana 65 (63) · Śloka 64
వాతపిత్తహరా వృష్యా మేధాగ్నిబలవర్ధనాః ||63|| లఘవః క్రకరా హృద్యాస్తథా చైవోపచక్రకాః |64|
वातपित्तहरा वृष्या मेधाग्निबलवर्धनाः ||६३|| लघवः क्रकरा हृद्यास्तथा चैवोपचक्रकाः |६४|
🔊 Audio coming soon
క్రకరగుణమాహ- వాతపిత్తేత్యాది| ఉపచక్రగుణమాహ- తథేత్యాది| తథేతి క్రకరసదృశగుణా ఇత్యర్థః||63|| -
Adhikarana 66 (64) · Śloka 65
కషాయః స్వాదులవణస్త్వచ్యః కేశ్యోఽరుచౌ హితః ||64|| మయూరః స్వరమేధాగ్నిదృక్శ్రోత్రేంద్రియదార్ఢ్యకృత్ |65|
कषायः स्वादुलवणस्त्वच्यः केश्योऽरुचौ हितः ||६४|| मयूरः स्वरमेधाग्निदृक्श्रोत्रेन्द्रियदार्ढ्यकृत् |६५|
🔊 Audio coming soon
మయూరగుణమాహ- కషాయ ఇత్యాది| దృక్శ్రోత్రేంద్రియదార్ఢ్యకృదితి చక్షుఃశ్రవణేంద్రియదార్ఢ్యకారీత్యర్థః||64||-
Adhikarana 67 (65-66) · Śloka 66
స్నిగ్ధోష్ణోఽనిలహా వృష్యః స్వేదస్వరబలావహః ||65|| బృంహణః కుక్కుటో వన్యస్తద్వద్గ్రామ్యో గురుస్తు సః | వాతరోగక్షయవమీవిషమజ్వరనాశనః ||66||
स्निग्धोष्णोऽनिलहा वृष्यः स्वेदस्वरबलावहः ||६५|| बृंहणः कुक्कुटो वन्यस्तद्वद्ग्राम्यो गुरुस्तु सः | वातरोगक्षयवमीविषमज्वरनाशनः ||६६||
🔊 Audio coming soon
వనకుక్కుటమాహ- స్నిగ్ధేత్యాది| వన్యో వనజాతః| గ్రామ్యకుక్కుటమాహ- తద్వదిత్యాది| తద్వదితి వనకుక్కుటవదిత్యర్థః| గురుస్త్వితి వన్యోఽపి గురుః, గ్రామ్యస్తు గురుతర ఇత్యర్థః||65-66||
Adhikarana 68 (67) · Śloka 67
కపోతపారావతభృంగరాజపరభృతకోయష్టికకులింగగృహకులింగగోక్ష్వేడకడిండిమాణవకశతపత్రక- మాతృనిందకభేదాశిశుకసారికావల్గులీగిరిశాలట్వాలట్టూషకసుగృహాఖంజరీటహారీతదాత్యూహప్రభృతయః , ప్రతుదాః ||67||
कपोतपारावतभृङ्गराजपरभृतकोयष्टिककुलिङ्गगृहकुलिङ्गगोक्ष्वेडकडिण्डिमाणवकशतपत्रक- मातृनिन्दकभेदाशिशुकसारिकावल्गुलीगिरिशालट्वालट्टूषकसुगृहाखञ्जरीटहारीतदात्यूहप्रभृतयः , प्रतुदाः ||६७||
🔊 Audio coming soon
ప్రతుదానాహ- కపోతేత్యాది| కపోతో వనవాసీ `పాండుక’ ఇతి లోకే, స చ నానావిధః; పారావతో గృహదేవకులాలయః; భృంగరాజో భ్రమరకో ధూమ్యాటసదృశః `పక్షిరాజ’ ఇతి లోకే; పరభృతః కోకిలః; కోయష్టిః కోయంగకా దీర్ఘజంఘా `కోయంగ’ ఇతి లోకే; కులింగో వన్యచటకో గ్రామ్యచటకాకారః; గృహకులింగః పుండ్రచటకః ‘గ్రామచటక’ ఇతి లోకే; గోక్ష్వేడో గోనర్దః; డిండిమాణవకః డిండిమోత్కటధ్వనిః; శతపత్రో రాజశూకః; భాతృనిందకః ప్రియాత్మకః `పుత్రరంజక’ ఇతి లోకే; భేదాశీ పుత్రశుకః, భేకాశీతి కేచిత్, తత్రాపి స ఏవార్థః; శుకసారికే ప్రసిద్ధే; వల్గులీ `గదులికా’ ఇతి లోకే; గిరిశా గిరివర్తికా, `పర్వతవాహీ’ ఇత్యేకే; లట్వా ఫేంజాతకో రక్తపుచ్ఛాధోభాగః, అన్యే భరద్వాజభేదమాహుః, `లాట’ ఇతి లోకే; లట్టూషకో ద్వితీయఫేంజాతకః , అన్యే సంచానచంచ్వాకృతిచంచుభాగం దీర్ఘపుచ్ఛాదిలక్షణేన ప్రతుదం విహంగమాహుః; సుగృహా పీతమస్తకా `వయా’ ఇతి లోకే; ఖంజరీటః సితాసితవర్ణో ద్రుతలలితగతిః `కవడియా’ ఇతి లోకే; హారీతో హరితపీతవర్ణః `హరితాల’ ఇతి లోకే; దాత్యూహః కాలకంటకః `రాయుక’ ఇతి లోకే| ప్రభృతిగ్రహణాద్ గోపాపుత్రసారపదేంద్రాదయశ్చరకోక్తాః| ప్రతుదా ఇతి ప్రతుద్య భక్షయంతీతి హేతోః||67||
Adhikarana 69 (68) · Śloka 68
కషాయమధురా రూక్షాః ఫలాహారా మరుత్కరాః | పిత్తశ్లేష్మహరాః శీతా బద్ధమూత్రాల్పవర్చసః ||68||
कषायमधुरा रूक्षाः फलाहारा मरुत्कराः | पित्तश्लेष्महराः शीता बद्धमूत्राल्पवर्चसः ||६८||
🔊 Audio coming soon
ఏషాం సామాన్యగుణమాహ- కషాయేత్యాది| ఫలాహారా మరుత్కరా ఇతి ఫలాహారత్వేన వాతకరాః, ఫలాహారత్వం స్వభావకథనం వా; వాతకరత్వం న కలాయాదివత్, కింతు మాంసాంతరాపేక్షయా న వాతం ఘ్నంతీత్యర్థః||68||
Adhikarana 70 (69) · Śloka 69
సర్వదోషకరస్తేషాం భేదాశీ మలదూషకః |69|
सर्वदोषकरस्तेषां भेदाशी मलदूषकः |६९|
🔊 Audio coming soon
తేషాం మధ్యే భేదాశిగుణమాహ- సర్వదోషకర ఇత్యాది| మలదూషక ఇతి వాతాదిదోషజననో మూత్రాదిమలదూషకశ్చేతి, స్వభావేన దోషాణాం మలానాం చ దూషయితేత్యర్థః| కేచిత్ సర్వదోషకరస్థానే `సర్వదోషహర’ ఇతి ప్రమాదపాఠం దృష్ట్వా సర్వదోషహరస్య చ మలదూషకత్వాసంభవేన మలదూషకస్థానే `గలదూషక’ ఇతి పఠంతి; తచ్చ ప్రమాదజత్వాన్నాదేయం|69|
Adhikarana 71 (69) · Śloka 69
కషాయస్వాదులవణో గురుః కాణకపోతకః ||69||
कषायस्वादुलवणो गुरुः काणकपोतकः ||६९||
🔊 Audio coming soon
కాణకపోతగుణమాహ- కషాయేత్యాది| చకారోఽత్ర లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః, తేన కాణకపోతోఽపి త్రిదోషకోపనో మలదూషయితేతి చకారేణ పూర్వానువృత్తం సముచ్చీయతే| కాణకపోతో వనవాసీ పాండుకపోతః, అన్యేఽరుణవర్ణకమపి కపోతమాహుః||69||
Adhikarana 72 (70) · Śloka 70
రక్తపిత్తప్రశమనః కషాయవిశదోఽపి చ | విపాకే మధురశ్చాపి గురుః పారావతః స్మృతః ||70||
रक्तपित्तप्रशमनः कषायविशदोऽपि च | विपाके मधुरश्चापि गुरुः पारावतः स्मृतः ||७०||
🔊 Audio coming soon
పారావతగుణమాహ- రక్తేత్యాది| విశదః పిచ్ఛిలవిపరీతః||70||
Adhikarana 73 (71) · Śloka 71
కులింగో మధురః స్నిగ్ధః కఫశుక్రవివర్ధనః |71|
कुलिङ्गो मधुरः स्निग्धः कफशुक्रविवर्धनः |७१|
🔊 Audio coming soon
వన్యకులింగగుణమాహ- కులింగ ఇత్యాది|71|
Adhikarana 74 (71) · Śloka 71
రక్తపిత్తహరో వేశ్మకులింగస్త్వతిశుక్రలః ||71||
रक्तपित्तहरो वेश्मकुलिङ्गस्त्वतिशुक्रलः ||७१||
🔊 Audio coming soon
గృహకులింగగుణమాహ- రక్తేత్యాది| వేశ్మ గృహం||71||
Adhikarana 75 (72) · Śloka 72
సింహవ్యాఘ్రవృకతరక్ష్వృక్షద్వీపిమార్జారశృగాలమృగేర్వారుకప్రభృతయో గుహాశయాః ||72||
सिंहव्याघ्रवृकतरक्ष्वृक्षद्वीपिमार्जारशृगालमृगेर्वारुकप्रभृतयो गुहाशयाः ||७२||
🔊 Audio coming soon
గుహాశయానాహ- సింహేత్యాది| సింహః పరాక్రమీ నిద్రాలుః; వ్యాఘ్రో వికృతముఖో నిద్రాలుర్హింస్రః; వృకః కుక్కురసదృశః పశుః క్షుద్రః ; తరక్షుర్మృగశత్రుర్వ్యాఘ్రవిశేషః `జరఖ’ ఇతి లోకే; ఋక్షో భల్లూకోఽతిలోమశః `రింఛ’ ఇతి లోకే; ద్వీపీ వ్యాఘ్రభేదశ్చిత్రవ్యాఘ్రః `చిత్రక’ ఇతి లోకే; మార్జారో బిడాలః, అత్ర చ మార్జారో గుహాశయత్వాదరణ్యబిడాలో బోద్ధవ్యః; శృగాలః ప్రసిద్ధః; మృగేర్వారుర్మృగభక్షః శృగాలాకృతిః `హరిణడు(ద్ర)వ’ ఇతి లోకే| ప్రభృతిగ్రహణాద్వాంతాదబభ్రుప్రభృతయః| గుహాసు పర్వతవివరేషు శేరత ఇతి గుహాశయాః||72||
Adhikarana 76 (73) · Śloka 73
మధురా గురవః స్నిగ్ధా బల్యా మారుతనాశనాః | ఉష్ణవీర్యా హితా నిత్యం నేత్రగుహ్యవికారిణాం ||73||
मधुरा गुरवः स्निग्धा बल्या मारुतनाशनाः | उष्णवीर्या हिता नित्यं नेत्रगुह्यविकारिणाम् ||७३||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సామాన్యగుణమాహ- మధురా ఇత్యాది||73||
Adhikarana 77 (74) · Śloka 74
కాకకంకకురరచాషభాసశశఘాత్యులూకచిల్లిశ్యేనగృధ్రప్రభృతయః ప్రసహాః ||74||
काककङ्ककुररचाषभासशशघात्युलूकचिल्लिश्येनगृध्रप्रभृतयः प्रसहाः ||७४||
🔊 Audio coming soon
ప్రసహానాహ- కాకేత్యాది| కాకః ప్రసిద్ధః; కంకో దీర్ఘచంచుర్మహాప్రమాణః, ఉక్తం చ- “కంకః స్యాత్ కంకమల్లాఖ్యో బాణపత్రార్హపక్షకః| లోహపృష్ఠో దీర్ఘపాదః పక్షాధః పాండువర్ణభాక్’’- ఇతి; కురరశ్చిల్ల్యాకారో నాదోత్థాపితమత్స్యో హస్తమత్స్యగ్రాహీ `కురల’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధః; చాష ఇంద్రనీలమణిసదృశపక్షః శస్తదర్శనః `కరటాశన’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధః; భాసో గోకులచారీ గృధ్రవిశేషః శ్వేతశిఖావాన్; శశఘాతీ చిల్ల్యాకారో మహాచరణనఖః ప్రహారేణ శశకాహరణశీలః `శశాగ్ని’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధః, అన్యే `పాజీ’ ఇత్యాహుః; ఉలూకః కౌశికః; చిల్లిః చిల్హః; శ్యేనః సించానో గరుడాన్వయః; గృధ్రో మాంసాశీ యోజనదృష్టిః; ప్రభృతిగ్రహణేన ధూమపికాకరపత్రికాదయో గృహ్యంతే| ప్రసహ్య భక్షయంతీతి ప్రసహాః||74||
Adhikarana 78 (75) · Śloka 75
ఏతే సింహాదిభిః సర్వే సమానా వాయసాదయః | రసవీర్యవిపాకేషు విశేషాచ్ఛోషిణే హితాః ||75||
एते सिंहादिभिः सर्वे समाना वायसादयः | रसवीर्यविपाकेषु विशेषाच्छोषिणे हिताः ||७५||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సామాన్యం గుణమాహ- ఏతే ఇత్యాది| ఏతే వాయసాదయః సింహాదిభిః సమానాస్తుల్యా ఇతి సంబంధః| వాయసః కాకః| తే కేషు సమానా ఇత్యాహ- రసవీర్యవిపాకేషు| విశేషాదతిశయేన| శోషిణే రాజయక్ష్మిణే||75||
Adhikarana 79 (76) · Śloka 76
మద్గుమూషికవృక్షశాయికావకుశపూతిఘాసవానరప్రభృతయః పర్ణమృగాః ||76||
मद्गुमूषिकवृक्षशायिकावकुशपूतिघासवानरप्रभृतयः पर्णमृगाः ||७६||
🔊 Audio coming soon
పర్ణమృగానాహ- మద్గ్విత్యాది| మద్గుమూషికో మాలుయాసర్పః; అన్యే తు మద్గుమూషికౌ భిన్నావాచక్షేతే; తత్ర మద్గుః పూర్వార్థ ఏవ, మూషికో వృక్షమూషికః వృక్షశాయికా వృక్షమర్కటికా `గిలీ’ ఇతి లోకే; అవకుశో గోలాంగులో వానరవిశేషః; పూతిఘాసో వృక్షబిడాలః సుగంధివృషణః `కర్పూరక’ ఇతి లోకే; వానరో మర్కటః| ప్రభృతిగ్రహణాదేవంజాతీయా అన్యేఽపి| ప్రాయేణ వృక్షస్థాయిత్వాత్ పర్ణమృగాః||76||
Adhikarana 80 (77) · Śloka 77
మధురా గురవో వృష్యాశ్చక్షుష్యాః శోషిణే హితాః | సృష్టమూత్రపురీషాశ్చ కాసార్శఃశ్వాసనాశనాః ||77||
मधुरा गुरवो वृष्याश्चक्षुष्याः शोषिणे हिताः | सृष्टमूत्रपुरीषाश्च कासार्शःश्वासनाशनाः ||७७||
🔊 Audio coming soon
ఏతేషాం సామాన్యగుణమాహ- మధురా ఇత్యాది||77||
Adhikarana 81 (78) · Śloka 78
శ్వావిచ్ఛల్యకగోధాశశవృషదంశలోపాకలోమశకర్ణకదలీమృగప్రియకాజగరసర్పమూషికనకులమహాబభ్రుప్రభృతయో బిలేశయాః ||78||
श्वाविच्छल्यकगोधाशशवृषदंशलोपाकलोमशकर्णकदलीमृगप्रियकाजगरसर्पमूषिकनकुलमहाबभ्रुप्रभृतयो बिलेशयाः ||७८||
🔊 Audio coming soon
బిలేశయానాహ- శ్వావిదిత్యాది| శ్వావిత్ సూచిసదృశరోమయుక్తా `సిహై' ఇతి లోకే; శల్యకో వజ్రశకలో బృహద్గోధానుకారీ `సాలా' ఇతి లోకే; గోధాశశౌ ప్రసిద్ధౌ; వృషదంశో గ్రామమార్జారః, అన్యే వనమార్జారమాహుః; లోపాకః శృగాలభేదః, `లాంగలకా ఇతి లోకే; లోమశకర్ణో నలత్కరః; కదలీ మహాబిడాలసమో వ్యాఘ్రాకారః `కదలీహండా ఇతి పౌండ్రే ప్రసిద్ధః, అన్యే సర్పవిశేషమాహుః, అపరే `కదలీమృగా ఇతి సమస్తం పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః; మృగప్రియకో గోనసః; అజగరో మహాసర్పః, సర్పః పునరల్పో రాజిలమండలిదర్వీకరభేదాత్త్రివిధః; మూషికో భూమిమూషికః; నకులో భుజంగశత్రుః; తద్భేదో మహాబభ్రుః; ప్రభృతిగ్రహణాద్గండకజాహకప్రభృతయోఽపి ద్రష్టవ్యాః| బిలశాయిత్వాద్బిలేశయాః||78||
Adhikarana 82 (79) · Śloka 79
వర్చోమూత్రం సంహతం కుర్యురేతే వీర్యే చోష్ణాః పూర్వవత్ స్వాదుపాకాః | వాతం హన్యుః శ్లేష్మపిత్తే చ కుర్యుః స్నిగ్ధాః కాసశ్వాసకార్శ్యాపహాశ్చ ||79||
वर्चोमूत्रं संहतं कुर्युरेते वीर्ये चोष्णाः पूर्ववत् स्वादुपाकाः | वातं हन्युः श्लेष्मपित्ते च कुर्युः स्निग्धाः कासश्वासकार्श्यापहाश्च ||७९||
🔊 Audio coming soon
ఏతేషాం సామాన్యగుణమాహ- వర్చ ఇత్యాది| సంహతం సాంద్రం| అన్యే తు `సాంగ్రాహికా బద్ధమూత్రాస్తథైతే ఇతి పఠంతి||79||
Adhikarana 83 (80) · Śloka 80
కషాయమధురస్తేషాం శశః పిత్తకఫాపహః | నాతిశీతలవీర్యత్వాద్వాతసాధారణో మతః ||80||
कषायमधुरस्तेषां शशः पित्तकफापहः | नातिशीतलवीर्यत्वाद्वातसाधारणो मतः ||८०||
🔊 Audio coming soon
తేషామేవ కేషాంచిద్గుణవిశేషమాహ- కషాయేత్యాది| వాతే సాధారణో మధ్యస్థః, సాధారణదేశవత్; న చాయం వాతం కోపయతి న చ వాతశమం కరోతి; మాధుర్యాద్వాతశమహేతుః, కషాయాత్ సశైత్యాచ్చాహేతురితి సాధారణత్వం||80||
Adhikarana 84 (81-84) · Śloka 84
గోధా విపాకే మధురా కషాయకటుకా స్మృతా | వాతపిత్తప్రశమనీ బృంహణీ బలవర్ధనీ ||81|| శల్యకః స్వాదుపిత్తఘ్నో లఘుః శీతో విషాపహః | ప్రియకో మారుతే పథ్యోఽజగరస్త్వర్శసాం హితః ||82|| దుర్నామానిలదోషఘ్నాః కృమిదూషీవిషాపహాః | చక్షుష్యా మధురాః పాకే సర్పా మేధాగ్నివర్ధనాః ||83|| దర్వీకరా దీపకాశ్చ తేషూక్తాః కటుపాకినః | మధురాశ్చాతిచక్షుష్యాః సృష్టవిణ్మూత్రమారుతాః ||84||
गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका स्मृता | वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी ||८१|| शल्यकः स्वादुपित्तघ्नो लघुः शीतो विषापहः | प्रियको मारुते पथ्योऽजगरस्त्वर्शसां हितः ||८२|| दुर्नामानिलदोषघ्नाः कृमिदूषीविषापहाः | चक्षुष्या मधुराः पाके सर्पा मेधाग्निवर्धनाः ||८३|| दर्वीकरा दीपकाश्च तेषूक्ताः कटुपाकिनः | मधुराश्चातिचक्षुष्याः सृष्टविण्मूत्रमारुताः ||८४||
🔊 Audio coming soon
గోధేత్యాది| దూషీవిషాపహా ఇతి విషమేవ దావాగ్నివాతాతపాద్యభిభవేన మందతాం గతం విషపీతస్య వా విషం దూషీవిషం| సర్పాః సామాన్యసర్పాః| దర్వీకరాః ఫణాకరా ఇత్యర్థః| దీపకా రాజిమంతః||81-84||
Adhikarana 85 (85) · Śloka 85
అశ్వాశ్వతరగోఖరోష్ట్రబస్తోరభ్రమేదఃపుచ్ఛకప్రభృతయో గ్రామ్యాః ||85||
अश्वाश्वतरगोखरोष्ट्रबस्तोरभ्रमेदःपुच्छकप्रभृतयो ग्राम्याः ||८५||
🔊 Audio coming soon
గ్రామ్యానాహ- అశ్వాశ్వతరేత్యాది| అశ్వో ఘోటకః; అశ్వాయాం గర్దభేన జనితోఽశ్వతరః `వేసర’ ఇతి లోకే; గౌః ప్రసిద్ధా; ఖరో గర్దభః; ఉష్ట్రః కరభః; బస్తశ్ఛగలః, ఉరభ్రో మేషః; మేదఃపుచ్ఛకో దుంబకః, అన్యే ఏడకమాహుః, ప్రభృతిగ్రహణాద్వేక్కప్రభృతయః| ప్రాయో గ్రామవాసిత్వాద్గ్రామ్యాః||85||
Adhikarana 86 (86) · Śloka 86
గ్రామ్యా వాతహరాః సర్వే బృంహణాః కఫపిత్తలాః | మధురా రసపాకాభ్యాం దీపనా బలవర్ధనాః ||86||
ग्राम्या वातहराः सर्वे बृंहणाः कफपित्तलाः | मधुरा रसपाकाभ्यां दीपना बलवर्धनाः ||८६||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సామాన్యం గుణమాహ- గ్రామ్యా ఇత్యాది||86||
Adhikarana 87 (87) · Śloka 87
నాతిశీతో గురుః స్నిగ్ధో మందపిత్తకఫః స్మృతః | ఛగలస్త్వనభిష్యందీ తేషాం పీనసనాశనః ||87||
नातिशीतो गुरुः स्निग्धो मन्दपित्तकफः स्मृतः | छगलस्त्वनभिष्यन्दी तेषां पीनसनाशनः ||८७||
🔊 Audio coming soon
అథ ఛగలగుణమాహ- నాతిశీత ఇత్యాది| అల్పస్నేహగౌరవాభ్యామల్పకఫః, ఉష్ణానుబంధాదల్పశైత్యాదల్పపిత్తః, కటుతిక్తవ్యాయామాల్పాంబుసేవనాదనభిష్యందీ అల్పాభిష్యందీ దోషధాతుమలస్రోతసామల్పక్లేదప్రాప్తిజనన ఇత్యర్థః||87||
Adhikarana 88 (88) · Śloka 88
బృంహణం మాంసమౌరభ్రం పిత్తశ్లేష్మావహం గురు |88|
बृंहणं मांसमौरभ्रं पित्तश्लेष्मावहं गुरु |८८|
🔊 Audio coming soon
మేషగుణమాహ- బృంహణమిత్యాది| ఔరభ్రం మాంసం యద్యపి పిత్తశ్లేష్మకరమత్రోక్తం, తథాఽపి సాతిశయం పిత్తం శ్లేష్మాణం చ న కరోతీతి వ్యాప్యచంద్రాచార్యమతం|88|
Adhikarana 89 (88) · Śloka 88
మేదఃపుచ్ఛోద్భవం వృష్యమౌరభ్రసదృశం గుణైః ||88||
मेदःपुच्छोद्भवं वृष्यमौरभ्रसदृशं गुणैः ||८८||
🔊 Audio coming soon
మేదఃపుచ్ఛగుణమాహ- మేద ఇత్యాది||88||
Adhikarana 90 (89) · Śloka 89
శ్వాసకాసప్రతిశ్యాయవిషమజ్వరనాశనం | శ్రమాత్యగ్నిహితం గవ్యం పవిత్రమనిలాపహం ||89||
श्वासकासप्रतिश्यायविषमज्वरनाशनम् | श्रमात्यग्निहितं गव्यं पवित्रमनिलापहम् ||८९||
🔊 Audio coming soon
గవ్యగుణమాహ- శ్వాసకాసేత్యాది||89||
Adhikarana 91 (90) · Śloka 90
ఔరభ్రవత్సలవణం మాంసమేకశఫోద్భవం |90|
औरभ्रवत्सलवणं मांसमेकशफोद्भवम् |९०|
🔊 Audio coming soon
సలవణమీషల్లవణం| శఫః ఖురః|90|
Adhikarana 92 (90) · Śloka 90
అల్పాభిష్యంద్యయం వర్గో జాంగలః సముదాహృతః ||90||
अल्पाभिष्यन्द्ययं वर्गो जाङ्गलः समुदाहृतः ||९०||
🔊 Audio coming soon
అల్పేత్యాది||90||
Adhikarana 93 (91-92) · Śloka 92
దూరే జనాంతనిలయా దూరే పానీయగోచరాః | యే మృగాశ్చ విహంగాశ్చ తేఽల్పాభిష్యందినో మతాః ||91|| అతీవాసన్ననిలయాః సమీపోదకగోచరాః | యే మృగాశ్చ విహంగాశ్చ మహాభిష్యందినస్తు తే ||92||
दूरे जनान्तनिलया दूरे पानीयगोचराः | ये मृगाश्च विहङ्गाश्च तेऽल्पाभिष्यन्दिनो मताः ||९१|| अतीवासन्ननिलयाः समीपोदकगोचराः | ये मृगाश्च विहङ्गाश्च महाभिष्यन्दिनस्तु ते ||९२||
🔊 Audio coming soon
సర్వేషామేవ జాంగలానామల్పాభిష్యందిత్వం మాభూదిత్యాహ- దూర ఇత్యాది| జనశబ్దోఽత్ర గ్రామవాచీ, తేన దూరే గ్రామాద్గృహా ఇత్యర్థః; అన్యే ‘దూరే జనాత్తనిలయాః’ ఇతి పఠిత్వా వ్యాఖ్యానయంతి- దూరే జనానామాత్తో గృహీతో నిలయో యైర్మృగైర్విహంగైశ్చ తే తథా| దూరే పానీయగోచరా ఇతి దూరే పానీయవిషయాః పానీయాద్దూరనివాసిన ఇత్యర్థః| యే మృగాశ్చేతి చకారాత్ సర్పాదయః| అతీవాసన్ననిలయా ఇతి అతిశయేన గ్రామాసన్నగృహా ఇత్యర్థః| సమీపోదకగోచరా ఇతి పానీయసమీపభూమిచారిణ ఇత్యర్థః| అత్రాపి చకారాద్ధన్వానూపచారిణామజావితిత్తిరీణాం జాంగలపఠితానామపి మిశ్రగోచరత్వాన్నాత్యభిష్యందిత్వం||91-92||
Adhikarana 94 (93) · Śloka 93
ఆనూపవర్గస్తు పంచవిధః | తద్యథా- కూలచరాః, ప్లవాః, కోషస్థాః, పాదినో, మత్స్యాశ్చేతి ||93||
आनूपवर्गस्तु पञ्चविधः | तद्यथा- कूलचराः, प्लवाः, कोषस्थाः, पादिनो, मत्स्याश्चेति ||९३||
🔊 Audio coming soon
ఆనూపవర్గప్రకారానాహ- ఆనూపవర్గస్త్విత్యాది| అనుగతా ఆపోఽస్మిన్నితి సజలస్థలాత్మకో దేశః, తద్భవా ఆనూపాః| కూలం నద్యాదితటం, తత్ర చరంతి భక్షయంతి భ్రమంతి చ యే తే కూలచరాః| ప్లవంతే పానీయే తరంతి యే తే ప్లవాః| కోశః శంఖాదీనాం సంపుటః, తత్ర తిష్ఠంతీతి కోశస్థాః| పాదినః పాదవంతః| మత్స్యాః ప్రసిద్ధాః||93||
Adhikarana 95 (94) · Śloka 94
తత్ర గజగవయమహిషరురుచమరసృమరరోహితవరాహఖడ్గిగోకర్ణకాలపుచ్ఛకోద్రన్యంక్వరణ్యగవయప్రభృతయః కూలచరాః పశవః ||94||
तत्र गजगवयमहिषरुरुचमरसृमररोहितवराहखड्गिगोकर्णकालपुच्छकोद्रन्यङ्क्वरण्यगवयप्रभृतयः कूलचराः पशवः ||९४||
🔊 Audio coming soon
తత్ర కూలచరానాహ- తత్రేత్యాది| గజో హస్తీ; గవయో గోసదృశః; మహిషః ప్రసిద్ధః; రురుః శరది శృంగత్యాగీ, తల్లక్షణం ఉచ్యతే- “వికటబహువిషాణః శంబరాకారదేహః సలిలతటచరత్వాచ్ఛంబరేభ్యో విచిత్రః| త్యజతి శరది శృంగం రౌత్యతోఽసౌ రురుః స్యాత్ పృథులమృగవిశేషః ప్రాయశశ్చేదిదేశే’’ ఇతి; చమరః కేశమృత్యుర్గోసదృశః; సృమరో మహాశూకరః, అన్యే తు మహాశ్వాకారశ్చమరాంతకః; రోహితో లోహితవర్ణో మృగజాతిః, అన్యే తు `రోహిష’ ఇతి పఠంతి వ్యాఖ్యానయంతి చ- కచ్ఛశూకర ఇత్యర్థః, అపరే ఫలశూకరమాహుః; వరాహః శూకరః; ఖడ్గీ గండకః; గోకర్ణో గోసదృశకర్ణః `గోన’ ఇతి ప్రసిద్ధః; కాలపుచ్ఛకో లలత్కృష్ణపుచ్ఛకః; ఓద్రః పానీయబిడాలః, `ఓదన’ ఇతి లోకే; న్యంకుః `న్యంగుణ’ ఇతి లోకే; అరణ్యగవయో వన్యగవయః||94||
Adhikarana 96 (95) · Śloka 95
వాతపిత్తహరా వృష్యా మధురా రసపాకయోః | శీతలా బలినః స్నిగ్ధా మూత్రలాః కఫవర్ధనః ||95||
वातपित्तहरा वृष्या मधुरा रसपाकयोः | शीतला बलिनः स्निग्धा मूत्रलाः कफवर्धनः ||९५||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సామాన్యగుణమాహ- వాతేత్యాది| శీతలా ఇతి అత్ర చకారో లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః, తేనౌష్ణ్యమపి కేషాంచిద్ద్రష్టవ్యం||95||
Adhikarana 97 (96-97) · Śloka 97
విరూక్షణో లేఖనశ్చ వీర్యోష్ణః పిత్తదూషణః | స్వాద్వమ్లలవణస్తేషాం గజః శ్లేష్మానిలాపహః ||96|| గవయస్య తు మాంసం హి స్నిగ్ధం మధురకాసజిత్ | విపాకే మధురం చాపి వ్యవాయస్య తు వర్ధనం ||97||
विरूक्षणो लेखनश्च वीर्योष्णः पित्तदूषणः | स्वाद्वम्ललवणस्तेषां गजः श्लेष्मानिलापहः ||९६|| गवयस्य तु मांसं हि स्निग्धं मधुरकासजित् | विपाके मधुरं चापि व्यवायस्य तु वर्धनम् ||९७||
🔊 Audio coming soon
తేషాం కేషాంచిదేవ గుణవిశేషమాహ- విరూక్షణ ఇత్యాది| సముదితౌ కఫవాతౌ హంతి, కేవలం తు కఫం కరోత్యేవ; గజాదిషు విరూక్షణకఫఘ్నత్వాది స్వజాత్యపేక్షం పరిణతివిశేషాత్||96-97||
Adhikarana 98 (98) · Śloka 98
స్నిగ్ధోష్ణమధురో వృష్యో మహిషస్తర్పణో గురుః | నిద్రాపుంస్త్వబలస్తన్యవర్ధనో మాంసదార్ఢ్యకృత్ ||98||
स्निग्धोष्णमधुरो वृष्यो महिषस्तर्पणो गुरुः | निद्रापुंस्त्वबलस्तन्यवर्धनो मांसदार्ढ्यकृत् ||९८||
🔊 Audio coming soon
స్నిగ్ధోష్ణేత్యాది| వృష్యః పుంస్త్వవర్ధన ఇతి చ ద్వయం స్రుతివృద్ధిప్రాప్తయే||98||
Adhikarana 99 (99-104) · Śloka 104
రురోర్మాంసం సమధురం కషాయానురసం స్మృతం | వాతపిత్తోపశమనం గురు శుక్రవివర్ధనం ||99|| తథా చమరమాంసం తు స్నిగ్ధం మధురకాసజిత్ | విపాకే మధురం చాపి వాతపిత్తప్రణాశనం ||100|| సృమరస్య తు మాంసం చ కషాయానురసం స్మృతం | వాతపిత్తోపశమనం గురు శుక్రవివర్ధనం ||101|| స్వేదనం బృంహణం వృష్యం శీతలం తర్పణం గురు | శ్రమానిలహరం స్నిగ్ధం వారాహం బలవర్ధనం ||102|| కఫఘ్నం ఖడ్గిపిశితం కషాయమనిలాపహం | పిత్ర్యం పవిత్రమాయుష్యం బద్ధమూత్రం విరూక్షణం ||103|| గోకర్ణమాంసం మధురం స్నిగ్ధం మృదు కఫావహం | విపాకే మధురం చాపి రక్తపిత్తవినాశనం ||104||
रुरोर्मांसं समधुरं कषायानुरसं स्मृतम् | वातपित्तोपशमनं गुरु शुक्रविवर्धनम् ||९९|| तथा चमरमांसं तु स्निग्धं मधुरकासजित् | विपाके मधुरं चापि वातपित्तप्रणाशनम् ||१००|| सृमरस्य तु मांसं च कषायानुरसं स्मृतम् | वातपित्तोपशमनं गुरु शुक्रविवर्धनम् ||१०१|| स्वेदनं बृंहणं वृष्यं शीतलं तर्पणं गुरु | श्रमानिलहरं स्निग्धं वाराहं बलवर्धनम् ||१०२|| कफघ्नं खड्गिपिशितं कषायमनिलापहम् | पित्र्यं पवित्रमायुष्यं बद्धमूत्रं विरूक्षणम् ||१०३|| गोकर्णमांसं मधुरं स्निग्धं मृदु कफावहम् | विपाके मधुरं चापि रक्तपित्तविनाशनम् ||१०४||
🔊 Audio coming soon
రురోర్మాంసమిత్యాది| స్వేదనం స్వేదజనకం| బృంహణమితి బృంహణం దేహవృద్ధికరం| వృష్యం శుక్రలం| తర్పణం తృప్తిజనకం| పిత్ర్యమితి పితృభ్యో హితం||99-104||
Adhikarana 100 (105) · Śloka 105
హంససారసక్రౌంచచక్రవాకకురరకాదంబకారండవజీవంజీవకబకబలాకాపుండరీకప్లవశరారీముఖ- నందీముఖమద్గూత్క్రోశకాచాక్షమల్లికాక్షశుక్లాక్షపుష్కరశాయికాకోనాలకాంబుకుక్కుటికామేఘరావశ్వేతవారలప్రభృతయః ప్లవాః సంఘాతచారిణః ||105||
हंससारसक्रौञ्चचक्रवाककुररकादम्बकारण्डवजीवञ्जीवकबकबलाकापुण्डरीकप्लवशरारीमुख- नन्दीमुखमद्गूत्क्रोशकाचाक्षमल्लिकाक्षशुक्लाक्षपुष्करशायिकाकोनालकाम्बुकुक्कुटिकामेघरावश्वेतवारलप्रभृतयः प्लवाः सङ्घातचारिणः ||१०५||
🔊 Audio coming soon
ప్లవానాహ- హంసేత్యాది| హంసః కలస్వరో లలితగతిః ప్రసిద్ధః; సారసో లక్ష్మణో రక్తశిరాః ప్రసిద్ధ ఏవ; క్రౌంచః క్రౌచిరః; చక్రవాకో ద్వంద్వచరో నిశావియోగీ; కురరః అస్య ప్రసహేష్వపి పాఠః, తేనోభయేషామపి గుణా బోద్ధవ్యాః, అన్యే తు కంకమల్లసదృశజలచరం కురరమాహుః; కాదంబః కలహంసోఽతిధూసరపక్షః, అన్యే తు రక్తచంచుశిరఃకృష్ణపాందాదీనాం లక్షణేన కృత్వా `కయంబ’ ఇతి పఠంతి; కారండవః శుక్లహంసభేదోఽల్పః, అన్యే కరహ(ఈ)వమాహుః, ఉక్తం చ- `కారండవః కాకవక్త్రో దీర్ఘాంఘ్రిః కృష్ణవర్ణభాక్’’- ఇతి; జీవంజీవకో విషదర్శనమృత్యుః; బకః పాండురపక్షః ప్రసిద్ధః; బలాకా బకభేదః ‘బగులీ’ ఇతి లోకే; పుండరీకో నలిననయనః, ప్లవో మహాప్రమాణః ప్రసేవకగలః `సగడ’ ఇతి లోకే; శరారీముఖః ఖదిరవర్ణో `గిర్గరాటీ’ ఇతి లోకే; నందీముఖః పత్రాటీ ఆటీభేదః; మద్గుర్జలకాకః; ఉత్కోశః కురరభేదో మత్స్యాశీ; కాచాక్షః కపర్దియాకః `బహుడీ’ ఇతి లోకే; మల్లికాక్షః శుక్లశబలః; శుక్లాక్షస్తద్భేదః, అన్యే తు మలినచంచుచరణో హంసభేద ఏవేత్యాహుః; పుష్కరశాయికా పద్మపత్రశాయికా; కోనాలకః శ్యామపృష్ఠశ్వేతోదరః `పానీయవర్తికా’ ఇతి లోకే; అంబుకుక్కుటికా జలకుక్కుటీ కృష్ణవర్ణా, `బుడియాక’ ఇతి లోకే; మేఘరావశ్చాతకః, అన్యే తు చాతకం విష్కిరేష్వామనంతి; శ్వేతవారలః శుక్లపక్షః ప్రసేవకగలః `జ్యేష్ఠబలాకా’ ఇతి లోకే| ప్రభృతిగ్రహణాదారామండితుండికామృణాలకంఠాదయః||105||
Adhikarana 101 (106) · Śloka 106
రక్తపిత్తహరాః శీతాః స్నిగ్ధా వృష్యా మరుజ్జితః | సృష్టమూత్రపురీషాశ్చ మధురా రసపాకయోః ||106||
रक्तपित्तहराः शीताः स्निग्धा वृष्या मरुज्जितः | सृष्टमूत्रपुरीषाश्च मधुरा रसपाकयोः ||१०६||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సామాన్యగుణమాహ- రక్తేత్యాది||106||
Adhikarana 102 (107) · Śloka 107
గురూష్ణమధురః స్నిగ్ధః స్వరవర్ణబలప్రదః | బృంహణః శుక్రలస్తేషాం హంసో వాతవికారనుత్ ||107||
गुरूष्णमधुरः स्निग्धः स्वरवर्णबलप्रदः | बृंहणः शुक्रलस्तेषां हंसो वातविकारनुत् ||१०७||
🔊 Audio coming soon
కేషాంచిద్విశేషగుణమాహ- గురూష్ణేత్యాది| అన్యే పునరత్ర సారసక్రౌంచకురరకారండవకాదంబకజీవంజీవకానామపి విశిష్ఠం గుణం పఠంతి, తన్నాతిప్రసిద్ధమితి న లిఖితం||107||
Adhikarana 103 (108) · Śloka 108
శంఖశంఖనకశుక్తిశంబూకభల్లూకప్రభృతయః కోశస్థాః ||108||
शङ्खशङ्खनकशुक्तिशम्बूकभल्लूकप्रभृतयः कोशस्थाः ||१०८||
🔊 Audio coming soon
కోశస్థానాహ- శంఖేత్యాది| శంగః ప్రసిద్ధః; శంఖనకః క్షుద్రశంఖః శంఖభేద ఏవ; శుక్తిః సముద్రజా శింపిః; శంబూక ఆవర్తకోశః, `సాంఖులా’ ఇతి లోకే; భల్లూకః కపర్దకః, అన్యే శంబూకభేదమాహుః| ప్రభృతిగ్రహణాత్ వోడికజలశుక్తిశంబూకభేదా బహువిధా గృహ్యంతే||108||
Adhikarana 104 (109) · Śloka 109
కూర్మకుంభీరకర్కటకకృష్ణకర్కటకశిశుమారప్రభృతయః పాదినః ||109||
कूर्मकुम्भीरकर्कटककृष्णकर्कटकशिशुमारप्रभृतयः पादिनः ||१०९||
🔊 Audio coming soon
పాదిన ఆహ- కూర్మేత్యాది| కూర్మః కచ్ఛపః, స తు నానావిధో వర్తులదీర్ఘమహదాదిభేదేన; కుంభీరోఽపి నానాభేదో ఘడియాలగోధాదిభేదేన; కర్కటోఽపి ద్వివిధః కృష్ణశుక్లభేదేన; శిశుమారో దృత్యాకారోఽంతర్వక్రో బహిర్నిఃశ్వాసముక్, సోఽపి ద్వివిధో వర్తులదీర్ఘభేదేన, దీర్ఘం `ఫాణిత’ ఇతి లోకాః ప్రాహుః, స ఏవాత్ర గృహ్యతే పాదిత్వాత్| ప్రభృతిగ్రహణాద్గ్రాహాదయః||109||
Adhikarana 105 (110) · Śloka 110
శంఖకూర్మాదయః స్వాదురసపాకా మరున్నుదః | శీతాః స్నిగ్ధా హితాః పిత్తే వర్చస్యాః శ్లేష్మవర్ధనాః ||110||
शङ्खकूर्मादयः स्वादुरसपाका मरुन्नुदः | शीताः स्निग्धा हिताः पित्ते वर्चस्याः श्लेष्मवर्धनाः ||११०||
🔊 Audio coming soon
తేషాం కోశస్థానాం పాదినాం చైకగుణత్వాదుభయోర్వర్గయోర్గుణమేకీకృత్యాహ- శంఖకూర్మాదయ ఇత్యాది||110||
Adhikarana 106 (111) · Śloka 111
కృష్ణకర్కటకస్తేషాం బల్యః కోష్ణోఽనిలాపహః | శుక్లః సంధానకృత్ సృష్టవిణ్మూత్రోఽనిలపిత్తహా ||111||
कृष्णकर्कटकस्तेषां बल्यः कोष्णोऽनिलापहः | शुक्लः सन्धानकृत् सृष्टविण्मूत्रोऽनिलपित्तहा ||१११||
🔊 Audio coming soon
తేషాం మధ్యే కస్యచిద్గుణమాహ- కృష్ణేత్యాది||111||
Adhikarana 107 (112) · Śloka 112
మత్స్యాస్తు ద్వివిధా నాదేయాః సాముద్రాశ్చ ||112||
मत्स्यास्तु द्विविधा नादेयाः सामुद्राश्च ||११२||
🔊 Audio coming soon
మత్స్యానాహ- మత్స్యాస్త్విత్యాది||112||
Adhikarana 108 (113) · Śloka 113
తత్ర నాదేయాః- రోహితపాఠీనపాటలారాజీవవర్మిగోమత్స్యకృష్ణమత్స్యవాగుంజారమురలసహస్రదంష్ట్రప్రభృతయః ||113||
तत्र नादेयाः- रोहितपाठीनपाटलाराजीववर्मिगोमत्स्यकृष्णमत्स्यवागुञ्जारमुरलसहस्रदंष्ट्रप्रभृतयः ||११३||
🔊 Audio coming soon
తత్ర నాదేయానాహ- తత్రేత్యాది| రోహితో ఘనశకలః ప్రసిద్ధః; పాఠినః పునరశకల ఏవ దీర్ఘో నిర్మలః సోఽపి `వోయాల ’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధ ఏవ; వర్మిః సర్పాకారో మత్స్యః; గోమత్స్యః స్వనామప్రసిద్ధః, ``కృష్ణమత్స్యస్తు శకలీ బహుకంటకసంయుతః| కషాయవర్ణో రక్తాక్షః, కథితో మత్స్యవేదిభిః’’- ఇతి; వాగుంజారః `వాహస’ ఇతి లోకే; సహస్రదంష్ట్రో మహాపాఠినః; శేషాస్తు కైవర్తేభ్యో జ్ఞేయాః; ప్రభృతిగ్రహణాచ్ఛఫరాదయః||113||
Adhikarana 109 (114) · Śloka 114
నాదేయా మధురా మత్స్యా గురవో మారుతాపహాః | రక్తపిత్తకరాశ్చోష్ణా వృష్యాః స్నిగ్ధాల్పవర్చసః ||114||
नादेया मधुरा मत्स्या गुरवो मारुतापहाः | रक्तपित्तकराश्चोष्णा वृष्याः स्निग्धाल्पवर्चसः ||११४||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సామాన్యగుణమాహ- నాదేయా ఇత్యాది||114||
Adhikarana 110 (115) · Śloka 115
కషాయానురసస్తేషాం శష్పశైవాలభోజనః | రోహితో మారుతహరో నాత్యర్థం పిత్తకోపనః ||115||
कषायानुरसस्तेषां शष्पशैवालभोजनः | रोहितो मारुतहरो नात्यर्थं पित्तकोपनः ||११५||
🔊 Audio coming soon
నాదేయానామేవ కేషాంచిద్గుణవిశేషమాహ- కషాయేత్యాది| శష్పం బాలతృణం, శైవాలం శైవలం||115||
Adhikarana 111 (116) · Śloka 116
పాఠీనః శ్లేష్మలో వృష్యో నిద్రాలుః పిశితాశనః | దూషయేద్రక్తపిత్తం తు కుష్ఠరోగం కరోత్యసౌ | మురలో బృంహణో వృష్యః స్తన్యశ్లేష్మకరస్తథా ||116||
पाठीनः श्लेष्मलो वृष्यो निद्रालुः पिशिताशनः | दूषयेद्रक्तपित्तं तु कुष्ठरोगं करोत्यसौ | मुरलो बृंहणो वृष्यः स्तन्यश्लेष्मकरस्तथा ||११६||
🔊 Audio coming soon
పాఠీనమాహ- పాఠీన ఇత్యాది| పిశితాశనో మాంసభక్షకః||116||
Adhikarana 112 (117) · Śloka 117
సరస్తడాగసంభూతాః స్నిగ్ధాః స్వాదురసాః స్మృతాః | మహాహ్రదేషు బలినః, స్వల్పేఽంభస్యబలాః స్మృతాః ||117||
सरस्तडागसम्भूताः स्निग्धाः स्वादुरसाः स्मृताः | महाह्रदेषु बलिनः, स्वल्पेऽम्भस्यबलाः स्मृताः ||११७||
🔊 Audio coming soon
సరస్తడాగాదిజాన్ మత్స్యానాహ- సర ఇత్యాది| హ్రదః `ద్రహః’ ఇతి లోకే||117||
Adhikarana 113 (118) · Śloka 118
తిమితిమింగిలకులిశపాకమత్స్యనిరులనందివార(రు)లకమకరగర్గరచంద్రకమహామీనరాజీవప్రభృతయః సాముద్రాః ||118||
तिमितिमिङ्गिलकुलिशपाकमत्स्यनिरुलनन्दिवार(रु)लकमकरगर्गरचन्द्रकमहामीनराजीवप्रभृतयः सामुद्राः ||११८||
🔊 Audio coming soon
సాముద్రానాహ- తిమీత్యాది| తిమిర్మహత్తమో మత్స్యః; తిమింగిలస్తతోఽపి మహత్తమః; కులిశః `కుడిశ’ ఇతి లోకే; నందివారలకః ‘సముద్రశింబాక’ ఇతి లోకే; మకరో హింస్రదంష్ట్రకః ; గర్గరః స్వనామ్నా ప్రసిద్ధః; చంద్రకః పార్శ్వేషు కంటకవలయితో వర్తులో మత్స్యః; రాజీవో వజ్రాభో బహ్వాయతః స్వనామప్రసిద్ధః; శేషాస్తు సముద్రతీరవాసిభ్యో జ్ఞేయాః| ప్రభృతిగ్రహణాదన్యేఽపి తేభ్య ఏవ జ్ఞేయాః||118||
Adhikarana 114 (119) · Śloka 120
సాముద్రా గురవః స్నిగ్ధా మధురా నాతిపిత్తలాః | ఉష్ణా వాతహరా వృష్యా వర్చస్యాః శ్లేష్మవర్ధనాః ||119|| బలావహా విశేషేణ మాంసాశిత్వాత్ సముద్రజాః |120|
सामुद्रा गुरवः स्निग्धा मधुरा नातिपित्तलाः | उष्णा वातहरा वृष्या वर्चस्याः श्लेष्मवर्धनाः ||११९|| बलावहा विशेषेण मांसाशित्वात् समुद्रजाः |१२०|
🔊 Audio coming soon
సాముద్రమత్స్యానాం సామాన్యగుణమాహ- సాముద్రా ఇత్యాది||119||
Adhikarana 115 (120-121) · Śloka 121
సముద్రజేభ్యో నాదేయా బృంహణత్వాద్గుణోత్తరాః ||120|| తేషామప్యనిలఘ్నత్వాచ్చౌంట్యకౌప్యౌ గుణోత్తరౌ | స్నిగ్ధత్వాత్ స్వాదుపాకత్వాత్తయోర్వాప్యా గుణాధికాః ||121||
समुद्रजेभ्यो नादेया बृंहणत्वाद्गुणोत्तराः ||१२०|| तेषामप्यनिलघ्नत्वाच्चौण्ट्यकौप्यौ गुणोत्तरौ | स्निग्धत्वात् स्वादुपाकत्वात्तयोर्वाप्या गुणाधिकाः ||१२१||
🔊 Audio coming soon
సాముద్రాదీనాం సారతరత్వమాహ- సముద్రజేభ్య ఇత్యాది| గుణోత్తరాః గుణోత్కృష్టాః| తేషాం నాదేయమత్స్యానాం||120-121||
Adhikarana 116 (122-125) · Śloka 125
నాదేయా గురవో మధ్యే యస్మాత్ పుచ్ఛాస్యచారిణః | సరస్తడాగజానాం తు విశేషేణ శిరో లఘు ||122|| అదూరగోచరా యస్మాత్తస్మాదుత్సోదపానజాః | కించిన్ముక్త్వా శిరోదేశమత్యర్థం గురవస్తు తే ||123|| అధస్తాద్గురవో జ్ఞేయా మత్స్యాః సాగరసంభవాః | ఉరోవిచరణాత్తేషాం పూర్వమంగం లఘు స్మృతం ||124|| ఇత్యానూపో మహాష్యందీ మాంసవర్గ ఉదీరితః ||125||
नादेया गुरवो मध्ये यस्मात् पुच्छास्यचारिणः | सरस्तडागजानां तु विशेषेण शिरो लघु ||१२२|| अदूरगोचरा यस्मात्तस्मादुत्सोदपानजाः | किञ्चिन्मुक्त्वा शिरोदेशमत्यर्थं गुरवस्तु ते ||१२३|| अधस्ताद्गुरवो ज्ञेया मत्स्याः सागरसम्भवाः | उरोविचरणात्तेषां पूर्वमङ्गं लघु स्मृतम् ||१२४|| इत्यानूपो महाष्यन्दी मांसवर्ग उदीरितः ||१२५||
🔊 Audio coming soon
నాదేయాదిమత్స్యావయవానాం గురులాఘవమాహ- నాదేయా గురవో మధ్యే ఇత్యాది| ఆస్యం ముఖం| అదూరగోచరా అదూరవిషయా అల్పవ్యాయామా ఇత్యర్థః| ఉత్సోదపానజా గిరిప్రస్రవణజాః| మహాభిష్యందీతి దోషధాతుమలస్రోతసామతిశయక్లేదకారీత్యర్థః; అన్యే త్వన్యథా కృత్వా పఠంతి, తదుచ్యతే- ``హృదయస్థాన్ననిర్యాసవాహిస్రోతోముఖాని యత్| భుక్తం లింపతి పైచ్ఛిల్యాదభిష్యంది తదుచ్యతే|| వైశద్యాత్ కఫహంతృత్వాత్తాన్యేవ వివృణోతి యత్| తదుక్తమనభిష్యంది ద్రవ్యం ద్రవ్యవిశారదైః’’- ఇతి||122-125||
Adhikarana 117 (126) · Śloka 126
తత్ర శుష్కపూతివ్యాధివిషసర్పహతదిగ్ధవిద్ధజీర్ణకృశబాలానామసాత్మ్యచారిణాం చ మాంసాన్యభక్ష్యాణి, యస్మాద్విగతవ్యాపన్నాపహతపరిణతాల్పాసంపూర్ణవీర్యత్వాద్దోషకరాణి భవంతి; ఏభ్యోఽన్యేషాముపాదేయం మాంసమితి ||126||
तत्र शुष्कपूतिव्याधिविषसर्पहतदिग्धविद्धजीर्णकृशबालानामसात्म्यचारिणां च मांसान्यभक्ष्याणि, यस्माद्विगतव्यापन्नापहतपरिणताल्पासम्पूर्णवीर्यत्वाद्दोषकराणि भवन्ति; एभ्योऽन्येषामुपादेयं मांसमिति ||१२६||
🔊 Audio coming soon
మాంసమనుపాదేయమాహ- తత్రేత్యాది| పూతిః శటితః; హతశబ్దో వ్యాధివిషసర్పైః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; దిగ్ధవిద్ధః విషాదిలిప్తశస్రాదివిద్ధః, జీర్ణో వృద్ధః, కృశో దుర్బలః, అసాత్మ్యచారిణాం అనుచితాహారభక్షిణాం| కస్మాదనుపాదేయానిత్యాహ- యస్మాదిత్యాది| బాలానామసంపూర్ణవీర్యత్వాదిత్యర్థః| అసాత్మ్యచారిణామనుపాదేయత్వే హేతుః సూత్రకారేణ నిబంధకారైశ్చానుక్తోఽపి స్వయమూహ్యః| మాంసముపాదేయమాహ- ఏభ్య ఇత్యాది| దోషరహితం గుణవత్, గ్రాహ్యమిత్యర్థః||126||
Adhikarana 118 (127-128) · Śloka 128
అరోచకం ప్రతిశ్యాయం గురు శుష్కం ప్రకీర్తితం | విషవ్యాధిహతం మృత్యుం బాలం ఛర్దిం చ కోపయేత్ ||127|| కాసశ్వాసకరం వృద్ధం త్రిదోషం వ్యాధిదూషితం | క్లిన్నముత్క్లేశజననం కృశం వాతప్రకోపణం ||128||
अरोचकं प्रतिश्यायं गुरु शुष्कं प्रकीर्तितम् | विषव्याधिहतं मृत्युं बालं छर्दिं च कोपयेत् ||१२७|| कासश्वासकरं वृद्धं त्रिदोषं व्याधिदूषितम् | क्लिन्नमुत्क्लेशजननं कृशं वातप्रकोपणम् ||१२८||
🔊 Audio coming soon
శుష్కాదీనాం దోషమాహ- అరోచకమిత్యాది| శుష్కం మాంసమరోచకం ప్రతిశ్యాయం చ `కరోతి’ ఇత్యధ్యాహారః| మృత్యుమితి అత్రాపి `కరోతి’ ఇత్యధ్యాహారః| క్లిన్నం శటితం| ఉత్క్లేశః థూత్కరణం| అసాత్మ్యచారిణాం దోషః స్వయమప్యూహ్యః||127-128||
Adhikarana 119 (129) · Śloka 129
స్త్రియశ్చతుష్పాత్సు, పుమాంసో విహంగేషు, మహాశరీరేష్వల్పశరీరాః, అల్పశరీరేషు మహాశరీరాః, ప్రధానతమాః; ఏవమేకజాతీయానాం మహాశరీరేభ్యః కృశశరీరాఃప్రధానతమాః ||129||
स्त्रियश्चतुष्पात्सु, पुमांसो विहङ्गेषु, महाशरीरेष्वल्पशरीराः, अल्पशरीरेषु महाशरीराः, प्रधानतमाः; एवमेकजातीयानां महाशरीरेभ्यः कृशशरीराःप्रधानतमाः ||१२९||
🔊 Audio coming soon
గుణవన్మాంసప్రసంగేన లింగాద్యధికృత్యాహ- స్త్రియ ఇత్యాది| చతుష్పదాం మధ్యే స్త్రియః ప్రధానతమాః, విహంగానాం మధ్యే పుమాంసః పురుషాః ప్రధానతమాః| మహాశరీరేష్విత్యాది మహాశరీరేషు ఖడ్గిమహిషాదిషు, అల్పశరీరా ఆనూపా ఏవ రురుప్రభృతయః ప్రధానతమాః| అల్పశరీరేష్వితి అల్పశరీరా విష్కిరా లావాదయః, తేషు మహాశరీరాః; కృశమాంసస్య నిషిద్ధత్వాత్||129||
Adhikarana 120 (130-133) · Śloka 133
స్థానాదికృతం మాంసస్య గురులాఘవముపదేక్ష్యామః | తద్యథా- రక్తాదిషు శుక్రాంతేషు ధాతుషూత్తరోత్తరా గురుతరాః, తథా సక్థిస్కంధక్రోడశిరఃపాదకరకటీపృష్ఠచర్మకాలేయకయకృదంత్రాణి ||130|| శిరఃస్కంధం కటీ పృష్ఠం సక్థినీ చాత్మపక్షయోః | గురు పూర్వం విజానీయాద్ధాతవస్తు యథోత్తరం ||131|| సర్వస్య ప్రాణినో దేహే మధ్యో గురురుదాహృతః | పూర్వభాగో గురుః పుంసామధోభాగస్తు యోషితాం ||132|| ఉరోగ్రీవం విహంగానాం విశేషేణ గురు స్మృతం | పక్షోత్క్షేపాత్సమో దృష్టో మధ్యభాగస్తు పక్షిణాం ||133||
स्थानादिकृतं मांसस्य गुरुलाघवमुपदेक्ष्यामः | तद्यथा- रक्तादिषु शुक्रान्तेषु धातुषूत्तरोत्तरा गुरुतराः, तथा सक्थिस्कन्धक्रोडशिरःपादकरकटीपृष्ठचर्मकालेयकयकृदन्त्राणि ||१३०|| शिरःस्कन्धं कटी पृष्ठं सक्थिनी चात्मपक्षयोः | गुरु पूर्वं विजानीयाद्धातवस्तु यथोत्तरम् ||१३१|| सर्वस्य प्राणिनो देहे मध्यो गुरुरुदाहृतः | पूर्वभागो गुरुः पुंसामधोभागस्तु योषिताम् ||१३२|| उरोग्रीवं विहङ्गानां विशेषेण गुरु स्मृतम् | पक्षोत्क्षेपात्समो दृष्टो मध्यभागस्तु पक्षिणाम् ||१३३||
🔊 Audio coming soon
స్థానాదికృతమిత్యాది| రక్తాదిధాతూనాం గురులాఘవముక్త్వేతరావయవానాహ- తథేత్యాది| తథేతి యథోత్తరం గురవః| సక్థినీ ఊరూ, స్కంధో బాహుశిరః, క్రోడో హృదయస్థానం, పశ్చాద్భాగస్థితౌ పాదౌ, అగ్రిమభాగస్థితౌ కరౌ, కాలేయకం వృక్కం, యకృత్ కాలఖండం దక్షిణభాగస్థితం| ద్వయం ద్వయమధికృత్యాహ- శిర ఇత్యాది| స్కంధాచ్ఛిరో గురు, పృష్ఠాత్ కటిః| సక్థినీ చాత్మపక్షయోరితి సక్థినీ ద్వే, తే చాత్మపక్షయోః స్వాంశయోర్యథాపూర్వం గురుణీ జ్ఞేయే; తేన సక్థ్న ఉత్తరభాగాపేక్షయా పూర్వో భాగో గురురిత్యర్థః | అన్యే తు `ఆమపక్వయోః’ ఇతి పఠంతి, `పక్వాదామమాంసం గురు’ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి; తన్న, పంజికాకారాభ్యాం దూషితత్వాత్| జేజ్జటస్తు శిర ఇత్యాది సంగ్రహశ్లోకత్వేన పఠతి, తదపి పంజికాకారౌ న మన్యేతే| సర్వస్యాపి శరీరస్య మధ్యే కో భాగో గురురిత్యాహ- సర్వస్యేత్యాది| స్త్రీపురుషవిభాగేనాహ- పూర్వభాగ ఇత్యాది| పూర్వభాగ ఉపరిష్టాద్భాగః| పక్షిణామాహ- ఉరోగ్రీవమిత్యాది| సమ ఇతి నాతిగురుర్నాతిలఘురిత్యర్థః||130-133||
Adhikarana 121 (134) · Śloka 135
అతీవ రూక్షం మాంసం తు విహంగానాం ఫలాశినాం | బృంహణం మాంసమత్యర్థం ఖగానాం పిశితాశినాం ||134|| మత్స్యాశినాం పిత్తకరం వాతఘ్నం ధాన్యచారినాం |135|
अतीव रूक्षं मांसं तु विहङ्गानां फलाशिनाम् | बृंहणं मांसमत्यर्थं खगानां पिशिताशिनाम् ||१३४|| मत्स्याशिनां पित्तकरं वातघ्नं धान्यचारिनाम् |१३५|
🔊 Audio coming soon
ఆహారవిశేషేణాపి మాంసేషు రౌక్ష్యాదివిశేషమాహ- అతీవేత్యాది| ఫలాశినాం మాంసమితరమాంసాపేక్షయా రూక్షం||134||-
Adhikarana 122 (135-136) · Śloka 136
జలజానూపజా గ్రామ్యా క్రచ్యాదైకశఫాస్తథా ||135|| ప్రసహా బిలవాసాశ్చ యే చ జంఘాలసంజ్ఞితాః | ప్రతుదా విష్కిరాశ్చైవ లఘవః స్యుర్యథోత్తరం | అల్పాభిష్యందినశ్చైవ యథాపూర్వమతోఽన్యథా ||136||
जलजानूपजा ग्राम्या क्रच्यादैकशफास्तथा ||१३५|| प्रसहा बिलवासाश्च ये च जङ्घालसञ्ज्ञिताः | प्रतुदा विष्किराश्चैव लघवः स्युर्यथोत्तरम् | अल्पाभिष्यन्दिनश्चैव यथापूर्वमतोऽन्यथा ||१३६||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తవర్గాణాం గురులాఘవమాహ- జలజేత్యాది| అతోఽస్మాల్లఘుత్వాదల్పాభిష్యందిత్వాచ్చ| అన్యథేతి మహాభిష్యందినో గురవశ్చేత్యర్థః||135-136||
Adhikarana 123 (137) · Śloka 137
ప్రామాణాధికాస్తు స్వజాతావల్పసారా గురవశ్చ | సర్వప్రాణినాం సర్వశరీరేభ్యః ప్రధానతమా భవంతి యకృత్ప్రదేశవర్తినస్తానాదదీత; ప్రధానాలాభే మధ్యమవయస్కం సద్యస్కమక్లిష్టముపాదేయం మాంసమితి ||137||
प्रामाणाधिकास्तु स्वजातावल्पसारा गुरवश्च | सर्वप्राणिनां सर्वशरीरेभ्यः प्रधानतमा भवन्ति यकृत्प्रदेशवर्तिनस्तानाददीत; प्रधानालाभे मध्यमवयस्कं सद्यस्कमक्लिष्टमुपादेयं मांसमिति ||१३७||
🔊 Audio coming soon
ప్రమాణేత్యాది| స్వజాతౌ ఆత్మీయజాతౌ| అల్పసారాః తుచ్ఛబలా ఇత్యర్థః| సత్యాం కృత్స్నశరీరప్రాప్తౌ గుణవచ్ఛరీరావయవగ్రహణం నిర్దిశన్నాహ- సర్వేత్యాది| యకృత్ప్రదేశవర్తిశబ్దేన యకృత్ప్రదేశే యా దీర్ఘాకారా మాంసవర్తయో భవంతి తా ఇహ గృహ్యంతే; ఏతేన సమస్తశరీరప్రాప్తావపి విశిష్టశరీరావయవగ్రహణముక్తం| అన్యే తు `సర్వప్రాణినాం సర్వశరీరేభ్యః ప్రధానతమా యా వర్తిర్భవతి తామాదదీత’ ఇతి పఠంతి; `మాంసలేష్వవకాశేషు యా వర్తయో భవంతి తా గ్రాహ్యా’ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| తదలాభే మధ్యమవయఃస్థం సామాన్యదేశజమపి గ్రాహ్యమిత్యాహ- ప్రధానాలాభే ఇత్యాది| మధ్యమవయస్థం మాంసమితి మధ్యమవయఃస్థస్య ప్రాణిన ఇత్యర్థః| అన్యే `మధ్యం వయఃస్థం’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- మధ్యం గ్రాహ్యమితి తద్వయఃస్థస్య తరుణస్యేత్యర్థః| సద్యస్కం సద్యోహతమాంసం| అక్లిష్టం మనోఽనుకూలం||137||
Adhikarana 124 (138) · Śloka 138
భవతి చాత్ర- చరః శరీరావయవాః స్వభావో ధాతవః క్రియా | లింగం ప్రమాణం సంస్కారో మాత్రా చాస్మిన్ పరీక్ష్యతే ||138|| ఇతి మాంసవర్గః |
भवति चात्र- चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रिया | लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते ||१३८|| इति मांसवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ఇదానీముక్తం సర్వం గురులాఘవహేతుం సుఖస్మరణార్థమేకీకృత్య శ్లోకేన నిర్దిశన్నాహ- చర ఇత్యాది| పరీక్ష్యత ఇతి చరాదిభిః సర్వైః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| చరశబ్దోఽత్రాహారవిహారయోర్వర్తతే; తద్యథా- కస్మిన్ దేశేఽయం విహరతి ధన్వని అనూపే వా జలే వా వియతి వా; కిం పునరయమాహరతి అతిగుర్వతిలఘు వా, శీతముష్ణం వా, స్నిగ్ధం రూక్షం వా; తత్తదాహారవిహారగుణభావితశరీరధాతోర్మృగస్య పక్షిణో వా తత్తద్గుణమేవ మాంసమితి భావః| ఆహారో యథా- `శష్పశైవాలభోజనా’ ఇత్యాది| విహారో యథా- `అతీవాసన్ననిలయా’ ఇత్యాది| శరీరావయవాః పరీక్ష్యంతే; తద్యథా- `ఉరోగ్రీవం విహంగానాం విశేషేణ గురు స్మృతం’ ఇత్యాది| స్వభావో యథా- `స్వభావాల్లఘవో ముద్గాస్తథా లావకపింజలాః’ ఇతి| స్వభావోఽత్రాచార్యేణ నోక్తః, సర్వత్రైవ చరాదిష్వష్టాస్వపి స్వభావస్యానుషంగాత్| `ధాతవస్తు యథోత్తరం’ ఇత్యాది ధాతుపరీక్షా| క్రియా యథా- `ఉరోవిచరణాత్తేషాం పూర్వమంగం లఘు స్మృతం’ ఇత్యాది| లింగం యథా- `స్త్రియశ్చతుష్పాదేషు, పుమాంసో విహంగేషు’ ఇతి| ప్రమాణమితి `మహాశరీరేష్వల్పశరీరా’ ఇత్యాది| సంస్కారో యథా- `స్నేహగోరసధాన్యామ్లఫలామ్లైరమ్లితం చ యత్| యథోత్తరం లఘు’ ఇత్యాది| మాత్రా చాస్మిన్నితి `గురూణామర్ధసౌహిత్యం లఘూనాం తృప్తిరిష్యతే’; మాత్రా చేతి చకారాదగ్నిరపి పరీక్ష్యతే, తేనాగ్నిబలాపేక్షిణీ ద్రవ్యగురులాఘవాపేక్షిణీ చ మాత్రా| తదేవం చరాదీన్ పరీక్ష్య మాంసేషు గురులాఘవం వాచ్యమిత్యర్థః| ఇతి మాంసవర్గః||138||
Adhikarana 125 (139) · Śloka 139
అథ ఫలవర్గః | అత ఊర్ధ్వం ఫలాన్యుపదేక్ష్యామః | తద్యథా- దాడిమామలకబదరకోలకర్కంధుసౌవీరసించితికాఫలకపిత్థమాతులుంగామ్రామ్రాతకకరమర్దప్రియాలనారంగ- జంబీరలకుచభవ్యపారావతవేత్రఫలప్రాచీనామలకతింతిడీకనీపకోశామ్రామ్లీకాప్రభృతీని ||139||
अथ फलवर्गः | अत ऊर्ध्वं फलान्युपदेक्ष्यामः | तद्यथा- दाडिमामलकबदरकोलकर्कन्धुसौवीरसिञ्चितिकाफलकपित्थमातुलुङ्गाम्राम्रातककरमर्दप्रियालनारङ्ग- जम्बीरलकुचभव्यपारावतवेत्रफलप्राचीनामलकतिन्तिडीकनीपकोशाम्राम्लीकाप्रभृतीनि ||१३९||
🔊 Audio coming soon
దాడిమేత్యాది| దాడిమామలకే ప్రసిద్ధే; వదరం మహత్; కోలం మధ్యప్రమాణం బదరం; కర్కంధు అల్పం; సౌవీరం మహత్తమమామపక్వావస్థాసు మధురం మరుదేశజం; సించితికాఫలం తద్భేద ఏవాతిమధురో ముష్ఠిప్రమాణ ఉత్తరాపథజః; కపిత్థం స్వనామప్రసిద్ధం; మాతులుంగం బీజపూరకం; ఆమ్రం ప్రసిద్ధం; ఆమ్రాతకమామ్రఫలసదృశం ‘అమ్రాటకం’ ఇతి లోకే; కరమర్దః స్వనామప్రసిద్ధః; ప్రియాలశ్చారో మధురామ్లఫలః ప్రాయశో మగధేషు; నారంగజంబీరలకుచాని ప్రసిద్ధాని; భవ్యమారుకం కార్తికేయపురే ప్రసిద్ధం, అన్యే తు కర్మరంగఫలం భవ్యమాహుః, `భవ్యం తాలఫలోపమం కేవలవల్కలసంహతిమాత్రం’ ఇత్యపరే; పారావతః కామరూపే ఫలం పాకకాలే ధవలలోహితం మధురామ్లం చ; వేత్రఫలం పద్మబీజసమం; ప్రాచీనామలకం ప్రాగ్దేశోద్భవం `పానీయామలకం’ ఇతి లోకే; తింతిడీకం వృక్షామ్లం; నీపం కదంబఫలం; కోశామ్రం ‘కౌసింబ’ ఇతి ప్రసిద్ధం; అమ్లికా ప్రసిద్ధా చించా వక్రఫలా; ప్రభృతిగ్రహణాదేవంజాతీయాన్యన్యాన్యపి||139||
Adhikarana 126 (140) · Śloka 140
అమ్లాని రసతః పాకే గురూణ్యుష్ణాని వీర్యతః | పిత్తలాన్యనిలఘ్నాని కఫోత్క్లేశకరాణి చ ||140||
अम्लानि रसतः पाके गुरूण्युष्णानि वीर्यतः | पित्तलान्यनिलघ्नानि कफोत्क्लेशकराणि च ||१४०||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సామాన్యగుణమాహ- అమ్లానీత్యాది| అమ్లాని అమ్లరసోత్కటాని||140||
Adhikarana 127 (141-142) · Śloka 142
కషాయానురసం తేషాం దాడిమం నాతిపిత్తలం | దీపనీయం రుచికరం హృద్యం వర్చోవిబంధనం ||141|| ద్వివిధం తత్తు విజ్ఞేయం మధురం చామ్లమేవ చ | త్రిదోషఘ్నం తు మధురమమ్లం వాతకఫాపహం ||142||
कषायानुरसं तेषां दाडिमं नातिपित्तलम् | दीपनीयं रुचिकरं हृद्यं वर्चोविबन्धनम् ||१४१|| द्विविधं तत्तु विज्ञेयं मधुरं चाम्लमेव च | त्रिदोषघ्नं तु मधुरमम्लं वातकफापहम् ||१४२||
🔊 Audio coming soon
ఏషాం కేషాంచిద్గుణవిశేషమాహ- కషాయానురసమిత్యాది| నాతిపిత్తలమితి అమ్లదాడిమఫలవిశేషణం, ఈషత్ పిత్తకరమిత్యర్థః| చరకేఽపి `సర్వం పిత్తలమమ్లమన్యత్ర దాడిమామలకాత్’ (చ. సూ. అ. 27) ఇత్యత్ర భట్టారహరిచంద్రేణ దాడిమగ్రహణం నిరస్య `అన్యత్రామలకాత్’ ఇత్యేష ఏవ పాఠః పురస్కృత ఇతి పంజికాకారౌ, జేజ్ఝటస్తు `అమ్లం దాడిమం పిత్తం న కరోతి న శమయతి’ ఇతి వ్యాఖ్యానయతి, ఈషత్పిత్తలపాఠం చ యుక్తం మన్యతే| సర్వమపి మధురామ్లం; మధురరసోత్కటం మధురమిత్యుచ్యతే, అమ్లరసోత్కటమమ్లమిత్యుచ్యత ఇతి ద్వివిధం||141-142||
Adhikarana 128 (143-148) · Śloka 148
అమ్లం సమధురం తిక్తం కషాయం కటుకం సరం | చక్షుష్యం సర్వదోషఘ్నం వృష్యమామలకీఫలం ||143|| హంతి వాతం తదమ్లత్వాత్ పిత్తం మాధుర్యశైత్యతః | కఫం రూక్షకషాయత్వాత్ ఫలేభ్యోఽభ్యధికం చ తత్ ||144|| కర్కంధుకోలబదరమామం పిత్తకఫావహం | పక్వం పిత్తానిలహరం స్నిగ్ధం సమధురం సరం ||145|| పురాతనం తృట్శమనం శ్రమఘ్నం దీపనం లఘు | సౌవీరం బదరం స్నిగ్ధం మధురం వాతపిత్తజిత్ ||146|| కషాయం స్వాదు సంగ్రాహి శీతం సించితికాఫలం | ఆమం కపిత్థమస్వర్యం కఫఘ్నం గ్రాహి వాతలం ||147|| కఫానిలహరం పక్వం మధురామ్లరసం గురు | శ్వాసకాసారుచిహరం తృష్ణాఘ్నం కంఠశోధనం ||148||
अम्लं समधुरं तिक्तं कषायं कटुकं सरम् | चक्षुष्यं सर्वदोषघ्नं वृष्यमामलकीफलम् ||१४३|| हन्ति वातं तदम्लत्वात् पित्तं माधुर्यशैत्यतः | कफं रूक्षकषायत्वात् फलेभ्योऽभ्यधिकं च तत् ||१४४|| कर्कन्धुकोलबदरमामं पित्तकफावहम् | पक्वं पित्तानिलहरं स्निग्धं समधुरं सरम् ||१४५|| पुरातनं तृट्शमनं श्रमघ्नं दीपनं लघु | सौवीरं बदरं स्निग्धं मधुरं वातपित्तजित् ||१४६|| कषायं स्वादु सङ्ग्राहि शीतं सिञ्चितिकाफलम् | आमं कपित्थमस्वर्यं कफघ्नं ग्राहि वातलम् ||१४७|| कफानिलहरं पक्वं मधुराम्लरसं गुरु | श्वासकासारुचिहरं तृष्णाघ्नं कण्ठशोधनम् ||१४८||
🔊 Audio coming soon
అమ్లమిత్యాది| ఫలేభ్యోఽభ్యధికం చ తదితి అపరేభ్యః ఫలేభ్యో యదామలకీఫలం తద్గుణేన కృత్వాఽధికమిత్యర్థః| ఆమలకే ప్రభావాన్న సమానగుణైః కోపః||143-148||
Adhikarana 130 (149-151) · Śloka 152
లఘ్వమ్లం దీపనం హృద్యం మాతులుంగముదాహృతం | త్వక్ తిక్తా దుర్జరా తస్య వాతక్రిమికఫాపహా ||149|| స్వాదు శీతం గురు స్నిగ్ధం మాంసం మారుతపిత్తజిత్ | మేధ్యం శూలానిలచ్ఛర్దికఫారోచకనాశనం ||150|| దీపనం లఘు సంగ్రాహి గుల్మార్శోఘ్నం తు కేసరం | శూలాజీర్ణవిబంధేషు మందేఽగ్నౌ కఫమారుతే ||151|| అరుచౌ చ విశేషేణ రసస్తస్యోపదిశ్యతే |152|
लघ्वम्लं दीपनं हृद्यं मातुलुङ्गमुदाहृतम् | त्वक् तिक्ता दुर्जरा तस्य वातक्रिमिकफापहा ||१४९|| स्वादु शीतं गुरु स्निग्धं मांसं मारुतपित्तजित् | मेध्यं शूलानिलच्छर्दिकफारोचकनाशनम् ||१५०|| दीपनं लघु सङ्ग्राहि गुल्मार्शोघ्नं तु केसरम् | शूलाजीर्णविबन्धेषु मन्देऽग्नौ कफमारुते ||१५१|| अरुचौ च विशेषेण रसस्तस्योपदिश्यते |१५२|
🔊 Audio coming soon
మాంసం కటాహమిత్యర్థః| మేధ్యం మేధాయై హితం| కేశరం బీజపూరాంతర్గతం తంతుజాలం ‘చడుడీ’ ఇతి లోకే||149-151||-
Adhikarana 131 (152-154) · Śloka 155
పిత్తానిలకరం బాలం పిత్తలం బద్ధకేసరం ||152|| హృద్యం వర్ణకరం రుచ్యం రక్తమాంసబలప్రదం | కషాయానురసం స్వాదు వాతఘ్నం బృంహణం గురు ||153|| పిత్తావిరోధి సంపక్వమామ్రం శుక్రవివర్ధనం | బృంహణం మధురం బల్యం గురు విష్టభ్య జీర్యతి ||154|| ఆమ్రాతకఫలం వృష్యం సస్నేహం శ్లేష్మవర్ధనం |155|
पित्तानिलकरं बालं पित्तलं बद्धकेसरम् ||१५२|| हृद्यं वर्णकरं रुच्यं रक्तमांसबलप्रदम् | कषायानुरसं स्वादु वातघ्नं बृंहणं गुरु ||१५३|| पित्ताविरोधि सम्पक्वमाम्रं शुक्रविवर्धनम् | बृंहणं मधुरं बल्यं गुरु विष्टभ्य जीर्यति ||१५४|| आम्रातकफलं वृष्यं सस्नेहं श्लेष्मवर्धनम् |१५५|
🔊 Audio coming soon
పిత్తేత్యాది| బద్ధకేశరం బద్ధతంతుజాలం| పిత్తావిరోధీతి ఈషత్ పిత్తవిరోధి ఈషత్ పిత్తశమనమిత్యర్థః; అన్యే పిత్తలం భవతీత్యాహుః||152-154||-
Adhikarana 132 (155) · Śloka 155
త్రిదోషవిష్టంభకరం లకుచం శుక్రనాశనం ||155||
त्रिदोषविष्टम्भकरं लकुचं शुक्रनाशनम् ||१५५||
🔊 Audio coming soon
త్రిదోషేత్యాది| సవాతతోదశూలా మలస్యాప్రవృత్తిర్విష్టంభః, అన్యే గుడగుడాశబ్దమాహుః||155||
Adhikarana 133 (156-162) · Śloka 162
అమ్లం తృషాపహం రుచ్యం పిత్తకృత్ కరమర్దకం | వాతపిత్తహరం వృష్యం ప్రియాలం గురు శీతలం ||156|| హృద్యం స్వాదు కషాయామ్లం భవ్యమాస్యవిశోధనం | పిత్తశ్లేష్మహరం గ్రాహి గురు విష్టంభి శీతలం ||157|| పారావతం సమధురం రుచ్యమత్యగ్నివాతనుత్ | గరదోషహరం నీపం ప్రాచీనామలకం తథా ||158|| వాతాపహం తింతిడీకమామం పిత్తబలాసకృత్ | గ్రాహ్యుష్ణం దీపనం రుచ్యం సంపక్వం కఫవాతనుత్ ||159|| తస్మాదల్పాంతరగుణం కోశామ్రఫలముచ్యతే | అమ్లీకాయాః ఫలం పక్వం తద్వద్భేది తు కేవలం ||160|| అమ్లం సమధురం హృద్యం విశదం భక్తరోచనం | వాతఘ్నం దుర్జరం ప్రోక్తం నారంగస్య ఫలం గురు ||161|| తృష్ణాశూలకఫోత్క్లేశచ్ఛర్దిశ్వాసనివారణం | వాతశ్లేష్మవిబంధఘ్నం జంబీరం గురు పిత్తకృత్ | ఐరావతం దంతశఠమమ్లం శోణితపిత్తకృత్ ||162||
अम्लं तृषापहं रुच्यं पित्तकृत् करमर्दकम् | वातपित्तहरं वृष्यं प्रियालं गुरु शीतलम् ||१५६|| हृद्यं स्वादु कषायाम्लं भव्यमास्यविशोधनम् | पित्तश्लेष्महरं ग्राहि गुरु विष्टम्भि शीतलम् ||१५७|| पारावतं समधुरं रुच्यमत्यग्निवातनुत् | गरदोषहरं नीपं प्राचीनामलकं तथा ||१५८|| वातापहं तिन्तिडीकमामं पित्तबलासकृत् | ग्राह्युष्णं दीपनं रुच्यं सम्पक्वं कफवातनुत् ||१५९|| तस्मादल्पान्तरगुणं कोशाम्रफलमुच्यते | अम्लीकायाः फलं पक्वं तद्वद्भेदि तु केवलम् ||१६०|| अम्लं समधुरं हृद्यं विशदं भक्तरोचनम् | वातघ्नं दुर्जरं प्रोक्तं नारङ्गस्य फलं गुरु ||१६१|| तृष्णाशूलकफोत्क्लेशच्छर्दिश्वासनिवारणम् | वातश्लेष्मविबन्धघ्नं जम्बीरं गुरु पित्तकृत् | ऐरावतं दन्तशठमम्लं शोणितपित्तकृत् ||१६२||
🔊 Audio coming soon
అమ్లమిత్యాది| గరదోషహరమితి గరహరం త్రిదోషహరం చ| దుర్జరం దుఃఖముత్పాద్య పాకం గచ్ఛతి| గురు చిరపాకి| తృష్ణేత్యాది| ఇమం జంబీరగుణపాఠం పంజికాకారో న మన్యతే, ‘ఐరావతం దంతశఠమమ్లం శోణితపిత్తకృత్’ ఇతి దంతశఠశబ్దేన జంబీరస్య వక్ష్యమాణత్వాత్; ‘జంబీరనానావిధత్వాదుభయపాఠ’ ఇత్యన్యే||156-162||
Adhikarana 134 (163) · Śloka 163
క్షీరవృక్షఫలజాంబవరాజాదనతోదనశీతఫలతిందుకబకులధన్వనాశ్మంతకాశ్వకర్ణఫల్గు- పరూషకగాంగేరుకీపుష్కరవర్తిబిల్వబింబీప్రభృతీని ||163||
क्षीरवृक्षफलजाम्बवराजादनतोदनशीतफलतिन्दुकबकुलधन्वनाश्मन्तकाश्वकर्णफल्गु- परूषकगाङ्गेरुकीपुष्करवर्तिबिल्वबिम्बीप्रभृतीनि ||१६३||
🔊 Audio coming soon
కషాయరసప్రాయమాహ- క్షీరవృక్షేత్యాది| క్షీరవృక్షా న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థప్లక్షాదయః; జాంబవం జంబూః; రాజాదనం క్షీరికా; తోదనం రాజప్రియం; శీతఫలం ‘రావణామ్లికా’ ఇతి ప్రసిద్ధం,. ‘కాశ్మీరామ్లికా’ ఇత్యేకే; తిందుకః కాలసారో వృక్షః; బకులః స్వనామప్రసిద్ధః; ధన్వనం ధనుర్వృక్షఫలం `ధామణ’ ఇతి లోకే; అశ్మంతకో యమలపత్రకః `ఆసంత’ ఇతి లోకే; అశ్వకర్ణః పూర్వదేశే గంధముండోఽశ్వత్థసదృశః; ఫల్గుః కాకోదుంబరికా, `కదుంబరీ’ ఇతి లోకే| పరూషకోఽల్పాస్థిమృదుఫలః `ఫాలసా ’ ఇతి లోకే; గాంగేరుకీ నాగబలా; పుష్కరవర్తిః `ఆమోదం’ ఇత్యుత్తరాపథే; బిల్వః ప్రసిద్ధః; బింబీ కుందరికా | ప్రభృతిగ్రహణాత్ టంకాదయః||163||
Adhikarana 135 (164) · Śloka 164
ఫలాన్యేతాని శీతాని కఫపిత్తహరాణి చ | సంగ్రాహకాణి రూక్షాణి కషాయమధురాణి చ ||164||
फलान्येतानि शीतानि कफपित्तहराणि च | सङ्ग्राहकाणि रूक्षाणि कषायमधुराणि च ||१६४||
🔊 Audio coming soon
ఏషాం సామాన్యగుణమాహ- ఫలాన్యేతానీత్యాది||164||
Adhikarana 136 (164-176) · Śloka 176
క్షీరవృక్షఫలం తేషాం గురు విష్టంభి శీతలం | కషాయం మధురం సామ్లం నాతిమారుతకోపనం ||165|| అత్యర్థం వాతలం గ్రాహి జాంబవం కఫపిత్తజిత్ | స్నిగ్ధం స్వాదు కషాయం చ రాజాదనఫలం గురు ||166|| కషాయం మధురం రూక్షం తోదనం కఫవాతజిత్ | అమ్లోష్ణం లఘు సంగ్రాహి స్నిగ్ధం పిత్తాగ్నివర్ధనం ||167|| ఆమం కషాయం సంగ్రాహి తిందుకం వాతకోపనం | విపాకే గురు సంపక్వం మధురం కఫపిత్తజిత్ ||168|| మధురం చ కషాయం చ స్నిగ్ధం సంగ్రాహి బాకులం | స్థిరీకరం చ దంతానాం విశదం ఫలముచ్యతే ||169|| సకషాయం హిమం స్వాదు ధాన్వనం కఫవాతజిత్ | తద్వద్గాంగేరుకం విద్యాదశ్మంతకఫలాని చ ||170|| విష్టంభి మధురం స్నిగ్ధం ఫల్గుజం తర్పణం గురు | అత్యమ్లమీషన్మధురం కషాయానురసం లఘు ||171|| వాతఘ్నం పిత్తజనమామం విద్యాత్ పరుషకం | తదేవ పక్వం మధురం వాతపిత్తనిబర్హణం ||172|| విపాకే మధురం శీతం రక్తపిత్తప్రసాదనం | పౌష్కరం స్వాదు విష్టంభి బల్యం కఫకరం ఫలం ||173|| కఫానిలహరం తీక్ష్ణం స్నిగ్ధం సంగ్రాహి దీపనం | కటుతిక్తకషాయోష్ణం బాలం బిల్వముదాహృతం ||174|| విద్యాత్తదేవ సంపక్వం మధురానురసం గురు | విదాహి విష్టంభకరం దోషకృత్ పూతిమారుతం ||175|| బింబీఫలం సాశ్వకర్ణం స్తన్యకృత్ కఫపిత్తజిత్ | తృడ్దాహజ్వరపిత్తాసృక్కాసశ్వాసక్షయాపహం ||176||
क्षीरवृक्षफलं तेषां गुरु विष्टम्भि शीतलम् | कषायं मधुरं साम्लं नातिमारुतकोपनम् ||१६५|| अत्यर्थं वातलं ग्राहि जाम्बवं कफपित्तजित् | स्निग्धं स्वादु कषायं च राजादनफलं गुरु ||१६६|| कषायं मधुरं रूक्षं तोदनं कफवातजित् | अम्लोष्णं लघु सङ्ग्राहि स्निग्धं पित्ताग्निवर्धनम् ||१६७|| आमं कषायं सङ्ग्राहि तिन्दुकं वातकोपनम् | विपाके गुरु सम्पक्वं मधुरं कफपित्तजित् ||१६८|| मधुरं च कषायं च स्निग्धं सङ्ग्राहि बाकुलम् | स्थिरीकरं च दन्तानां विशदं फलमुच्यते ||१६९|| सकषायं हिमं स्वादु धान्वनं कफवातजित् | तद्वद्गाङ्गेरुकं विद्यादश्मन्तकफलानि च ||१७०|| विष्टम्भि मधुरं स्निग्धं फल्गुजं तर्पणं गुरु | अत्यम्लमीषन्मधुरं कषायानुरसं लघु ||१७१|| वातघ्नं पित्तजनमामं विद्यात् परुषकम् | तदेव पक्वं मधुरं वातपित्तनिबर्हणम् ||१७२|| विपाके मधुरं शीतं रक्तपित्तप्रसादनम् | पौष्करं स्वादु विष्टम्भि बल्यं कफकरं फलम् ||१७३|| कफानिलहरं तीक्ष्णं स्निग्धं सङ्ग्राहि दीपनम् | कटुतिक्तकषायोष्णं बालं बिल्वमुदाहृतम् ||१७४|| विद्यात्तदेव सम्पक्वं मधुरानुरसं गुरु | विदाहि विष्टम्भकरं दोषकृत् पूतिमारुतम् ||१७५|| बिम्बीफलं साश्वकर्णं स्तन्यकृत् कफपित्तजित् | तृड्दाहज्वरपित्तासृक्कासश्वासक्षयापहम् ||१७६||
🔊 Audio coming soon
తేషాం కేషాంచిద్గుణవిశేషమాహ- క్షీరవృక్షఫలమిత్యాది| పూతిమారుతమితి పూతిః సుగంధిర్మారుతో యస్యేతి తత్ పూతిమారుతం| పూతిశబ్దోఽయం సుగంధివాచీ; యథా- పూతిః ఖట్వాశః, వనజా మధుకర్కటీ పూతిపుష్పేతి సుగంధిపుష్పేత్యర్థః; ఏతేన పూతిమారుతం సుగంధిగంధం పక్వం భవతీత్యర్థః| కేచిద్విగంధికుక్షిమారుతకరమిత్యాహుః, తన్నేచ్ఛతి గయీ బాలపక్వయోర్మధ్యే కేచిత్ పఠంతి- ‘తద్వద్విద్యాదసంపక్వం మధురానురసం గురు’ ఇతి మధ్యావస్థగుణం| కేచిద్ ‘బాలం బిల్వముదాహృతం’ ఇత్యస్య స్థానే ‘ఆమం బిల్వముదాహృతం’ ఇతి పఠంతి; తన్నేచ్ఛతి గయీ||164-176||
Adhikarana 137 (177) · Śloka 177
తాలనాలికేరపనసమోచప్రభృతీని ||177||
तालनालिकेरपनसमोचप्रभृतीनि ||१७७||
🔊 Audio coming soon
మధురఫలాన్యాహ- తాలేత్యాది| తాడః(లః) తాడీ; నాలికేరః స్వనామప్రసిద్ధాః; పనసో బహిఃకంటకీ మహాఫలః `కటీహల’ ఇతి లోకే; మోచః కదలీఫలం|ప్రభృతిగ్రహణాదేవంజాతీయాన్యన్యాని||177||
Adhikarana 138 (178) · Śloka 178
స్వాదుపాకరసాన్యాహుర్వాతపిత్తహరాణి చ | బలప్రదాని స్నిగ్ధాని బృంహణాని హిమాని చ ||178||
स्वादुपाकरसान्याहुर्वातपित्तहराणि च | बलप्रदानि स्निग्धानि बृंहणानि हिमानि च ||१७८||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సామాన్యగుణమాహ- స్వాద్విత్యాది||178||
Adhikarana 139 (179-181) · Śloka 181
ఫలం స్వాదురసం తేషాం తాలజం గురు పిత్తజిత్ | తద్బీజం స్వాదుపాకం తు మూత్రలం వాతపిత్తజిత్ ||179|| నాలికేరం గురు స్నిగ్ధం పిత్తఘ్నం స్వాదు శీతలం | బలమాంసప్రదం హృద్యం బృంహణం బస్తిశోధనం ||180|| పనసం సకషాయం తు స్నిగ్ధం స్వాదురసం గురు | మౌచం స్వాదురసం ప్రోక్తం కషాయం నాతిశీతలం | రక్తపిత్తహరం వృష్యం రుచ్యం శ్లేష్మకరం గురు ||181||
फलं स्वादुरसं तेषां तालजं गुरु पित्तजित् | तद्बीजं स्वादुपाकं तु मूत्रलं वातपित्तजित् ||१७९|| नालिकेरं गुरु स्निग्धं पित्तघ्नं स्वादु शीतलम् | बलमांसप्रदं हृद्यं बृंहणं बस्तिशोधनम् ||१८०|| पनसं सकषायं तु स्निग्धं स्वादुरसं गुरु | मौचं स्वादुरसं प्रोक्तं कषायं नातिशीतलम् | रक्तपित्तहरं वृष्यं रुच्यं श्लेष्मकरं गुरु ||१८१||
🔊 Audio coming soon
తేషాం కస్యచిద్గుణవిశేషమాహ- ఫలమిత్యాది||179-181||
Adhikarana 140 (182) · Śloka 182
ద్రాక్షాకాశ్మర్యమధూకపుష్పఖర్జూరప్రభృతీని ||182||
द्राक्षाकाश्मर्यमधूकपुष्पखर्जूरप्रभृतीनि ||१८२||
🔊 Audio coming soon
అపరాణ్యపి మధురాణ్యాహ- ద్రాక్షేత్యాది| ద్రాక్షా ప్రసిద్ధా; కాశ్మర్యం గంభారీఫలం; మధూకం ప్రసిద్ధం; ఖర్జూరం ద్వివిధం వృక్షవిటపభేదేన, త్రివిధమిత్యపరే, త్రైవిధ్యం చ వృక్షఖర్జూరం ద్వివిధమితి కృత్వా, తత్ర పారసీకేషు దేశేషు మహత్ప్రమాణం స్వాదు భిన్నం పిండఖర్జూరమిత్యతో హేతోః||182||
Adhikarana 141 (183) · Śloka 183
రక్తపిత్తహరాణ్యాహుర్గురూణి మధురాణి చ |183|
रक्तपित्तहराण्याहुर्गुरूणि मधुराणि च |१८३|
🔊 Audio coming soon
తేషాం సామాన్యగుణమాహ- రక్తేత్యాది|183|
Adhikarana 142 (183-186) · Śloka 186
తేషాం ద్రాక్షా సరా స్వర్యా మధురా స్నిగ్ధశీతలా ||183|| రక్తపిత్తజ్వరశ్వాసతృష్ణాదాహక్షయాపహా | హృద్యం మూత్రవిబంధఘ్నం పిత్తాసృగ్వాతనాశనం ||184|| కేశ్యం రసాయనం మేధ్యం కాశ్మర్యం ఫలముచ్యతే | క్షతక్షయాపహం హృద్యం శీతలం తర్పణం గురు ||185|| రసే పాకే చ మధురం ఖార్జూరం రక్తపిత్తనుత్ | బృంహణీయమహృద్యం చ మధూకకుసుమం గురు | వాతపిత్తోపశమనం ఫలం తస్యోపదిశ్యతే ||186||
तेषां द्राक्षा सरा स्वर्या मधुरा स्निग्धशीतला ||१८३|| रक्तपित्तज्वरश्वासतृष्णादाहक्षयापहा | हृद्यं मूत्रविबन्धघ्नं पित्तासृग्वातनाशनम् ||१८४|| केश्यं रसायनं मेध्यं काश्मर्यं फलमुच्यते | क्षतक्षयापहं हृद्यं शीतलं तर्पणं गुरु ||१८५|| रसे पाके च मधुरं खार्जूरं रक्तपित्तनुत् | बृंहणीयमहृद्यं च मधूककुसुमं गुरु | वातपित्तोपशमनं फलं तस्योपदिश्यते ||१८६||
🔊 Audio coming soon
తేషాం కేషాంచిద్గుణవిశేషమాహ- తేషామిత్యాది||183-186||
Adhikarana 143 (187) · Śloka 187
వాతామాక్షోడాభిషుకనిచులపిచునికోచకోరుమాణప్రభృతీని ||187||
वातामाक्षोडाभिषुकनिचुलपिचुनिकोचकोरुमाणप्रभृतीनि ||१८७||
🔊 Audio coming soon
అపరానపి మధురఫలవిశేషానేకజాతీయానాహ- వాతామేత్యాది| వాతామాదీన్యురుమాణాంతాన్యుత్తరాపథే జాతాని, తత్రైవ ప్రసిద్ధాని| కేచిద్వ్యాఖ్యానయంతి- తత్ర వాతామో మజ్జమధురస్నిగ్ధో దీర్ఘాకారః; అక్షోడో మదనఫలాకారఫలో మధ్యే కించిదున్నతరేఖాన్వితః పర్వతపిలుః `అఖ్రోట్’ ఇతి లోకే; అభిషుకః `అభిషుః’ ఇతి లోకే, నికోచకమౌత్తరాపథికం కోల్లకఫలముత్తరాపథాదవగంతవ్యం| ప్రభృతిగ్రహణాల్లవలీఫలాని||187||
Adhikarana 144 (188) · Śloka 188
పిత్తశ్లేష్మహరాణ్యాహుః స్నిగ్ధోష్ణాని గురూణి చ | బృంహణాన్యనిలఘ్నాని బల్యాని మధురాణి చ ||188||
पित्तश्लेष्महराण्याहुः स्निग्धोष्णानि गुरूणि च | बृंहणान्यनिलघ्नानि बल्यानि मधुराणि च ||१८८||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సామాన్యగుణమాహ- పిత్తశ్లేష్మహరాణ్యాహురిత్యాది||188||
Adhikarana 145 (189) · Śloka 189
కషాయం కఫపిత్తఘ్నం కించిత్తిక్తం రుచిప్రదం | హృద్యం సుగంధి విశదం లవలీఫలముచ్యతే ||189||
कषायं कफपित्तघ्नं किञ्चित्तिक्तं रुचिप्रदम् | हृद्यं सुगन्धि विशदं लवलीफलमुच्यते ||१८९||
🔊 Audio coming soon
తేషాం మధ్యే కేషాంచిద్గుణవిశేషమాహ- కషాయమిత్యాది| లవలీఫలం సుగంధిఫలం స్వనామప్రసిద్ధం| తల్లక్షణముచ్యతే- ‘ఘనస్నిగ్ధా హరితాంశుః ప్రపున్నాటసదృక్చ్ఛదా| సుగంధిమూలా లవలీ పాండుకోమలవల్కలా’ ఇతి||189||
Adhikarana 146 (190) · Śloka 191
వసిరం శీతపాక్యం చ సారుష్కరనిబంధనం | విష్టంభి దుర్జరం రూక్షం శీతలం వాతకోపనం ||190|| విపాకే మధురం చాపి రక్తపిత్తప్రసాదనన్ |191|
वसिरं शीतपाक्यं च सारुष्करनिबन्धनम् | विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं शीतलं वातकोपनम् ||१९०|| विपाके मधुरं चापि रक्तपित्तप्रसादनन् |१९१|
🔊 Audio coming soon
వసిరాదీనాం గుణమాహ- వసిరమిత్యాది| వసిరం సూర్యావర్తఫలం దేశాంతరే జ్ఞేయమిత్యర్థః| శీతపాక్యం బలాఫలం| అరుష్కరనిబంధనం భల్లాతకవృంతం||190||-
Adhikarana 147 (191-193) · Śloka 193
ఐరావతం దంతశఠమమ్లం శోణితపిత్తకృత్ ||191|| శీతం కషాయం మధురం టంకం మారుతకృద్గురు | స్నిగ్ధోష్ణం తిక్తమధురం వాతశ్లేష్మఘ్నమైంగుదం ||192|| శమీఫలం గురు స్వాదు రూక్షోష్ణం కేశనాశనం | గురు శ్లేష్మాతకఫలం కఫకృన్మధురం హిమం ||193||
ऐरावतं दन्तशठमम्लं शोणितपित्तकृत् ||१९१|| शीतं कषायं मधुरं टङ्कं मारुतकृद्गुरु | स्निग्धोष्णं तिक्तमधुरं वातश्लेष्मघ्नमैङ्गुदम् ||१९२|| शमीफलं गुरु स्वादु रूक्षोष्णं केशनाशनम् | गुरु श्लेष्मातकफलं कफकृन्मधुरं हिमम् ||१९३||
🔊 Audio coming soon
ఐరావతదంతశఠయోర్గుణమాహ- ఐరావతమిత్యాది| ఐరావతమైరావణికా కృష్ణలోహితాల్పఫలా| దంతశఠం జంబీరఫలం, అన్యే జంబీరభేదమాహుః| టంకం కాశ్మీరే స్వనామప్రసిద్ధం బహుప్రకారం| ఐంగుదమింగుదీఫలం, అన్యే పుత్రంజీవకమాహుః| శమీఫలమితి శమీఫలం సంగరముచ్యతే||191-193||
Adhikarana 148 (194) · Śloka 194
కరీరాక్షికపీలూని తృణశూన్యఫలాని చ | స్వాదుతిక్తకటూష్ణాని కఫవాతహరాణి చ ||194||
करीराक्षिकपीलूनि तृणशून्यफलानि च | स्वादुतिक्तकटूष्णानि कफवातहराणि च ||१९४||
🔊 Audio coming soon
కరీరాదిగుణమాహ- కరీరేత్యాది| కరీరో మరుజద్రుమః స్వనామఖ్యాతః; ఆక్షికమక్షికీఫలం; పీలు పీలుఫలం| తృణశూన్యం మల్లికా, కేతకీఫలమిత్యన్యే| తేషాం సామాన్యగుణమాహ- స్వాదుతిక్తమిత్యాది||194||
Adhikarana 149 (195) · Śloka 195
తిక్తం పింత్తకరం తేషాం సరం కటువిపాకి చ | తీక్ష్ణోష్ణం కటుకం పీలు సస్నేహం కఫవాతజిత్ ||195||
तिक्तं पिन्त्तकरं तेषां सरं कटुविपाकि च | तीक्ष्णोष्णं कटुकं पीलु सस्नेहं कफवातजित् ||१९५||
🔊 Audio coming soon
తేషాం మధ్యే పీలుగుణమాహ- తిక్తమిత్యాది||195||
Adhikarana 150 (196) · Śloka 196
ఆరుష్కరం తౌవరకం కషాయం కటుపాకి చ | ఉష్ణం కృమిజ్వరానాహమేహోదావర్తనాశనం | కుష్ఠగుల్మోదరార్శోఘ్నం కటుపాకి తథైవ చ ||196||
आरुष्करं तौवरकं कषायं कटुपाकि च | उष्णं कृमिज्वरानाहमेहोदावर्तनाशनम् | कुष्ठगुल्मोदरार्शोघ्नं कटुपाकि तथैव च ||१९६||
🔊 Audio coming soon
ఆరుష్కరతౌవరఫలగుణమాహ- ఆరుష్కరమిత్యాది| తువరకః పశ్చిమోదధితీరే||196||
Adhikarana 151 (197-198) · Śloka 198
కరంజకింశుకారిష్టఫలం జంతుప్రమేహనుత్ | అంకోలస్య ఫలం విస్రం గురు శ్లేష్మహరం హిమం ||197|| రూక్షోష్ణం కటుకం పాకే లఘు వాతకఫాపహం | తిక్తమీషద్విషహితం విడంగం కృమినాశనం ||198||
करञ्जकिंशुकारिष्टफलं जन्तुप्रमेहनुत् | अङ्कोलस्य फलं विस्रं गुरु श्लेष्महरं हिमम् ||१९७|| रूक्षोष्णं कटुकं पाके लघु वातकफापहम् | तिक्तमीषद्विषहितं विडङ्गं कृमिनाशनम् ||१९८||
🔊 Audio coming soon
కరంజాదీనాహ- కరంజేత్యాది| కరంజో వృక్షకరంజః; కింశుకః పలాశః; అరిష్టో నింబః| అత్ర జంతుశబ్దో వింశతికృమివాచీ| విడంగమాహ- రూక్షోష్ణమిత్యాది||197-198||
Adhikarana 152 (199) · Śloka 199
వ్రణ్యముష్ణం సరం మేధ్యం దోషఘ్నం శోఫకుష్ఠనుత్ | కషాయం దీపనం చామ్లం చక్షుష్యం చాభయాఫలం ||199||
व्रण्यमुष्णं सरं मेध्यं दोषघ्नं शोफकुष्ठनुत् | कषायं दीपनं चाम्लं चक्षुष्यं चाभयाफलम् ||१९९||
🔊 Audio coming soon
హరీతకీమాహ- వ్రణ్యమిత్యాది| వ్రణేభ్యో హితం వ్రణ్యం| చక్షుషే హితం చక్షుష్యం||199||
Adhikarana 153 (200) · Śloka 200
భేదనం లఘు రూక్షోష్ణం వైస్వర్యక్రిమినాశనం | చక్షుష్యం స్వాదుపాక్యాక్షం కషాయం కఫపిత్తజిత్ ||200||
भेदनं लघु रूक्षोष्णं वैस्वर्यक्रिमिनाशनम् | चक्षुष्यं स्वादुपाक्याक्षं कषायं कफपित्तजित् ||२००||
🔊 Audio coming soon
బిభీతకఫలగుణమాహ- భేదనమిత్యాది| స్వాదుపాక్యాక్షమితి ఆక్షం బిభీతకఫలం; కీదృక్? స్వాదుపాకి||200||
Adhikarana 154 (201) · Śloka 201
కఫపిత్తహరం రూక్షం వక్త్రక్లేదమలాపహం | కషాయమీషన్మధురం కించిత్ పూగఫలం సరం ||201||
कफपित्तहरं रूक्षं वक्त्रक्लेदमलापहम् | कषायमीषन्मधुरं किञ्चित् पूगफलं सरम् ||२०१||
🔊 Audio coming soon
పూగఫలమాహ- కఫపిత్తహరమిత్యాది||201||
Adhikarana 155 (202) · Śloka 203
జాతీకోశోఽథ కర్పూరం జాతీకటుకయోః ఫలం | కక్కో(ంకో)లకం లవంగం చ తిక్తం కటు కఫాపహం ||202|| లఘు తృష్ణాపహం వక్త్రక్లేదదౌర్గంధ్యనాశనం |203|
जातीकोशोऽथ कर्पूरं जातीकटुकयोः फलम् | कक्को(ङ्को)लकं लवङ्गं च तिक्तं कटु कफापहम् ||२०२|| लघु तृष्णापहं वक्त्रक्लेददौर्गन्ध्यनाशनम् |२०३|
🔊 Audio coming soon
జాతీకోశాదీన్యాహ- జాతీకోశ ఇత్యాది| జాతీకోశో జాతీపత్రికా ‘జాతివనీ’ ఇతి లోకే| కర్పూరం ప్రసిద్ధం| జాతీకటుకయోః ఫలమితి జాతీఫలం ప్రసిద్ధం; కటుకాఫలం లతాకస్తూరికేతి పంజికాకారౌ, శ్రీబ్రహ్మదేవస్తు లఘుకక్కో(ంకో)లకమాహ; కక్కో(ంకో)లకం బృహత్కక్కో(ంకో)లం| లవంగం శ్రీచందనపుష్పం||202||-
Adhikarana 156 (203) · Śloka 204
సతిక్తః సురభిః శీతః కర్పూరో లఘు లేఖనః ||203|| తృష్ణాయాం ముఖశోషే చ వైరస్యే చాపి పూజితః |204|
सतिक्तः सुरभिः शीतः कर्पूरो लघु लेखनः ||२०३|| तृष्णायां मुखशोषे च वैरस्ये चापि पूजितः |२०४|
🔊 Audio coming soon
తేషాం మధ్యే కర్పూరగుణమాహ- సతిక్త ఇత్యాది||203||-
Adhikarana 157 (204) · Śloka 204
లతాకస్తూరికా తద్వచ్ఛీతా బస్తివిశోధనీ ||204||
लताकस्तूरिका तद्वच्छीता बस्तिविशोधनी ||२०४||
🔊 Audio coming soon
లతాకస్తూరికామాహ- లతాకస్తూరికేత్యాది| లతాకస్తూరికా దక్షిణాపథే విటపః, శకునాపితుల్యః | బస్తివిశోధనీ బస్తివిబంధఘ్నీ||204||
Adhikarana 158 (205-207) · Śloka 207
ప్రియాలమజ్జా మధురో వృష్యః పిత్తానిలాపహః | బైభీతకో మదకరః కఫమారుతనాశనః ||205|| కషాయమధురో మజ్జా కోలానాం పిత్తనాశనః | తృష్ణాచ్ఛర్ద్యనిలఘ్నశ్చ తద్వదామలకస్య చ ||206|| బీజపూరకశమ్యాకమజ్జా కోశామ్రసంభవః | స్వాదుపాకోఽగ్నిబలదః స్నిగ్ధః పిత్తానిలాపహః ||207||
प्रियालमज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः | बैभीतको मदकरः कफमारुतनाशनः ||२०५|| कषायमधुरो मज्जा कोलानां पित्तनाशनः | तृष्णाच्छर्द्यनिलघ्नश्च तद्वदामलकस्य च ||२०६|| बीजपूरकशम्याकमज्जा कोशाम्रसम्भवः | स्वादुपाकोऽग्निबलदः स्निग्धः पित्तानिलापहः ||२०७||
🔊 Audio coming soon
ఫలానాం మజ్జానమాహ- ప్రియాలేత్యాది| ప్రియాలమజ్జా ‘చారులీ’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధః| శంపాకః కిరమాలకః||205-207||
Adhikarana 159 (208) · Śloka 208
యస్య యస్య ఫలస్యేహ వీర్యం భవతి యాదృశం | తస్య తస్యైవ వీర్యేణ మజ్జానమపి నిర్దిశేత్ ||208||
यस्य यस्य फलस्येह वीर्यं भवति यादृशम् | तस्य तस्यैव वीर्येण मज्जानमपि निर्दिशेत् ||२०८||
🔊 Audio coming soon
అనుక్తఫలమజ్జానమాహ- యస్యేత్యాది| యస్య యస్య ఫలస్య యే గుణా యాని కర్మాణి చోక్తాని తస్య మజ్జ్ఞోఽపి తాన్యేవ గుణకర్మాణి వదేదిత్యర్థః, యేన కుర్వంతి తద్వీర్యం||208||
Adhikarana 160 (209) · Śloka 209
ఫలేషు పరిపక్వం యద్గుణవత్తదుదాహృతం | బిల్వాదన్యత్ర విజ్ఞేయమామం తద్ధి గుణోత్తరం | గ్రాహ్యుష్ణం దీపనం తద్ధి కషాయకటుతిక్తకం ||209||
फलेषु परिपक्वं यद्गुणवत्तदुदाहृतम् | बिल्वादन्यत्र विज्ञेयमामं तद्धि गुणोत्तरम् | ग्राह्युष्णं दीपनं तद्धि कषायकटुतिक्तकम् ||२०९||
🔊 Audio coming soon
కించిచ్ఛేషమాహ- ఫలేష్విత్యాది| హి యస్మాదర్థే| గుణోత్తరం గుణోత్కృష్టం| తద్ధీతి తద్ బిల్బం, హి యస్మాదర్థే, గుణోత్తరం గుణోత్కృష్టం| గ్రాహ్యుష్ణం దీపనం తద్ధీతి తత్ బిల్వం, హి స్ఫుటం||209||
Adhikarana 161 (210) · Śloka 210
వ్యాధితం కృమిజుష్టం చ పాకాతీతమకాలజం | వర్జనీయం ఫలం సర్వమపర్యాగతమేవ చ ||210|| ఇతి ఫలవర్గః |
व्याधितं कृमिजुष्टं च पाकातीतमकालजम् | वर्जनीयं फलं सर्वमपर्यागतमेव च ||२१०|| इति फलवर्गः |
🔊 Audio coming soon
ఫలేషు హేయాదిదోషజ్ఞాపనార్థమాహ- వ్యాధితమిత్యాది| జుష్టం సేవితం; కేచిత్ ‘జగ్ధం’ ఇతి పఠంతి, తత్ర జగ్ధం భక్షితమిత్యర్థః| పాకాతీతం పాకాదతీతమతిగతమతీతపాకకాలమిత్యర్థః| అకాలజం అనుచితకాలోత్పన్నం| అపర్యాగతం అపక్వం| ఇతి ఫలవర్గః||210||
Adhikarana 162 (211) · Śloka 211
అథ శాకవర్గః | శాకాన్యత ఊర్ధ్వం వక్ష్యామః | తత్ర పుష్పఫలాలాబుకాలిందకప్రభృతీని ||211||
अथ शाकवर्गः | शाकान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः | तत्र पुष्पफलालाबुकालिन्दकप्रभृतीनि ||२११||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాది| పుష్పఫలం కూష్మాండకః; అలాబూః తుంబినీ, సా చ దీర్ఘవర్తులాదిభేదాదనేకధా; కాలిందం కృష్ణబీజం కూష్మాండసదృశం ‘కలింద’ ఇతి లోకే| ప్రభృతిగ్రహణాదేవంవిధాన్యపరాణ్యపి||211||
Adhikarana 163 (212) · Śloka 212
పిత్తఘ్నాన్యనిలం కుర్యుస్తథా మందకఫాని చ | సృష్టమూత్రపురీషాణి స్వాదుపాకరసాని చ ||212||
पित्तघ्नान्यनिलं कुर्युस्तथा मन्दकफानि च | सृष्टमूत्रपुरीषाणि स्वादुपाकरसानि च ||२१२||
🔊 Audio coming soon
ఏషాం సామాన్యగుణమాహ- పిత్తఘ్నానీత్యాది| సృష్టమూత్రపురీషాణి మూత్రపురీషప్రవృత్తికరాణి||212||
Adhikarana 164 (213-215) · Śloka 215
పిత్తఘ్నం తేషు కూష్మాండం బాలం మధ్యం కఫావహం | శుక్లం లఘూష్ణం సక్షారం దీపనం బస్తిశోధనం ||213|| సర్వదోషహరం హృద్యం పథ్యం చేతోవికారిణాం | దృష్టిశుక్రక్షయకరం కాలిందం కఫవాతకృత్ ||214|| అలాబుర్భిన్నవిట్కా తు రూక్షా గుర్వ్యతిశీతలా | తిక్తాలాబురహృద్యా తు వామినీ వాతపిత్తజిత్ ||215||
पित्तघ्नं तेषु कूष्माण्डं बालं मध्यं कफावहम् | शुक्लं लघूष्णं सक्षारं दीपनं बस्तिशोधनम् ||२१३|| सर्वदोषहरं हृद्यं पथ्यं चेतोविकारिणाम् | दृष्टिशुक्रक्षयकरं कालिन्दं कफवातकृत् ||२१४|| अलाबुर्भिन्नविट्का तु रूक्षा गुर्व्यतिशीतला | तिक्तालाबुरहृद्या तु वामिनी वातपित्तजित् ||२१५||
🔊 Audio coming soon
తేషాం విశిష్టమపి గుణమాహ- పిత్తఘ్నమిత్యాది| కఫమావహతి కరోతీతి కఫావహం| శుక్లం కార్పాసవర్ణం పరిపక్వమిత్యర్థః| సక్షారమీషత్క్షారం| బస్తిశోధనం బస్తివిబంధఘ్నం| సర్వదోషహరమితి సర్వగ్రహణం రక్తోపసంగ్రహార్థం; ‘సర్వదోషసహం’ ఇత్యన్యే పఠంతి, తత్రాయమర్థః- న కరోతి న శమయతీత్యర్థః| హృద్యం హృదయాయ హితం| చేతోవికారిణామితి చేతోవికారా ఉన్మాదాపస్మారమూర్చ్ఛామదాదయః| భిన్నవిట్కా ద్రవమలా||213-215||
Adhikarana 165 (216) · Śloka 216
త్రపుసైర్వారుకర్కారుకశీర్ణవృంతప్రభృతీని ||216||
त्रपुसैर्वारुकर्कारुकशीर्णवृन्तप्रभृतीनि ||२१६||
🔊 Audio coming soon
అపరాణ్యపి ఫలశాకాన్యాహ- త్రపుసేత్యాది| త్రపుసం సుధావాసః, ‘తేవసా’ ఇతి లోకే; ఏర్వారుర్లోమశా కర్కటీ; కర్కారుర్వాడవం త్రపుషం ‘ఖరవారూ’ ఇతి లోకే; శీర్ణవృంతం సువాసకం త్రపుసభేదః, అన్యే తు శీర్ణవృంతం కర్బురమాహుః, ఏకే తు శీర్ణవృంతం పాకావస్థాయాం యస్య వృంతం శటితం భవతీత్యర్థః, అపరే తు కర్బురభేదం ఖుదపుత్రకమాహుః; ప్రభృతిగ్రహణాద్ బాలపాండ్వవస్థాయాం గృహ్యతే||216||
Adhikarana 166 (217) · Śloka 217
స్వాదుతిక్తరసాన్యాహుః కఫవాతకరాణి చ | సృష్టమూత్రపురీషాణి రక్తపిత్తహరాణి చ ||217||
स्वादुतिक्तरसान्याहुः कफवातकराणि च | सृष्टमूत्रपुरीषाणि रक्तपित्तहराणि च ||२१७||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సామాన్యగుణమాహ- స్వాద్విత్యాది||217||
Adhikarana 167 (218-219) · Śloka 219
బాలం సనీలం త్రపుసం తేషాం పిత్తహరం స్మృతం | తత్పాండు కఫకృజ్జీర్ణమమ్లం వాతకఫాపహం ||218|| ఏర్వారుకం సకర్కారు సంపక్వం కఫవాతకృత్ | సక్షారం మధురం రుచ్యం దీపనం నాతిపిత్తలం ||219||
बालं सनीलं त्रपुसं तेषां पित्तहरं स्मृतम् | तत्पाण्डु कफकृज्जीर्णमम्लं वातकफापहम् ||२१८|| एर्वारुकं सकर्कारु सम्पक्वं कफवातकृत् | सक्षारं मधुरं रुच्यं दीपनं नातिपित्तलम् ||२१९||
🔊 Audio coming soon
తేషాం కేషాంచిద్గుణవిశేషమాహ- బాలమిత్యాది| అయం పరిపక్వస్య గుణః, అపక్వస్య తు సామాన్యగుణాః||218-219||
Adhikarana 168 (220) · Śloka 220
సక్షారం మధురం చైవ శీర్ణవృంతం కఫాపహం | భేదనం దీపనం హృద్యమానాహాష్ఠీలనుల్లఘు ||220||
सक्षारं मधुरं चैव शीर्णवृन्तं कफापहम् | भेदनं दीपनं हृद्यमानाहाष्ठीलनुल्लघु ||२२०||
🔊 Audio coming soon
శీర్ణవృంతస్యావస్థాత్రయేణ గుణమాహ- సక్షారమిత్యాది| సక్షారమిత్యాదయో బాలస్య గుణాః, భేదనాదయో మధ్యస్య, ఆనాహేత్యాది జీర్ణస్య| ఆనాహ ఆమపక్వాశయజో ద్వివిధః; అష్ఠీలా మూత్రాష్ఠీలా న పునరనిలాష్ఠీలా, శీర్ణవృంతస్య మూత్రవికారహారిత్వాదవస్థాత్రయేఽపి; ఆనాహశ్చాష్ఠీలా చానాహాష్ఠీలం, తన్నుదతీతి||220||
Adhikarana 169 (221) · Śloka 221
పిప్పలీమరిచశృంగవేరార్ద్రకహింగుజీరకకుస్తుంబురుజంబీరసుముఖసురసార్జకభూస్తృణసుగంధక- కాసమర్దకకాలమాలకుఠేరకక్షవకఖరపుష్పశిగ్రుమధుశిగ్రుఫణిజ్ఝకసర్షపరాజికాకులాహలావగుత్థగండీరతిలపర్ణికా- వర్షాభూచిత్రకమూలకలశునకలాయపలాండుప్రభృతీని ||221||
पिप्पलीमरिचशृङ्गवेरार्द्रकहिङ्गुजीरककुस्तुम्बुरुजम्बीरसुमुखसुरसार्जकभूस्तृणसुगन्धक- कासमर्दककालमालकुठेरकक्षवकखरपुष्पशिग्रुमधुशिग्रुफणिज्झकसर्षपराजिकाकुलाहलावगुत्थगण्डीरतिलपर्णिका- वर्षाभूचित्रकमूलकलशुनकलायपलाण्डुप्रभृतीनि ||२२१||
🔊 Audio coming soon
వృద్ధాః పిప్పల్యాదీని వర్గీకృత్య పఠంతి; తత్ర కించిత్ సంస్కారకం, కించిచ్ఛాకం, కించిద్భేషజం, కించిదాహారయోగీతి, తాన్యేవాహ- పిప్పలీత్యాది|- పిప్పలీమరిచే ద్వే ప్రసిద్ధే; శృంగవేరకం శుంఠీ; ఆర్ద్రకహింగుజీరకాః ప్రసిద్ధాః; కుస్తుంబురుకం ధాన్యకం; జంబీరో హరితశాకముత్తరాపథే జంబీరగంధి కించిదమ్లం; సుముఖో వనబర్బరికా; సురసా సురభిపర్ణీ ‘తులసీ’ ఇతి లోకే; అర్జకః శ్వేతకుఠేరకః; భూస్తృణం రోహిషః, తుంబాకమన్యే; సుగంధకో గంధతృణమల్పం భూస్తృణం, సుగంధితృణమితి కేచిత్, తత్రాపి నార్థభేదః; కాసమర్దః ప్రసిద్ధః; కాలమాలో బర్బరికా; కుఠేరకస్తద్భేద ఏవ; క్షవకశ్ఛిక్కాకరః ‘ఛింకణీ’ ఇతి లోకే; ఖరపుష్పో మరువకః, అన్యే క్షవకభేదమాహుః, కేచిత్ ‘బోడయికా’ ఇత్యాహుః; శిగ్రుః శోభాంజనకః, సువాసమిత్యన్యే; మధుశిగ్రుర్లోహితకుసుమోఽల్పవిటపః శోభాంజనకభేదః; ‘శుంఠ’ ఇత్యత్ర క్వచిత్ (పఠ్యతే), స చ స్వనామఖ్యాతః; ఫణిజ్ఝకః ‘ఫాణిజ’ ఇతి లోకే, అన్యే మరుబకమాహుః; సర్షపరాజికే ప్రసిద్ధే; కులాహలో ముండితికా; అవగుత్థం వేగనామా, కాకాదనీత్యర్థః; గండీరోఽపి ద్వివిధః స్థలజో జలశ్చేతి, తత్ర స్థలజో హరితశాకం; తిలపర్ణికా చోరకః, శ్రీహస్తినీత్యపరే; వర్షాభూః పునర్నవా; చిత్రకమూలకలశునాః ప్రసిద్ధాః; కలాయోఽత్ర త్రిపుటకభేదః; త్రిపుటకస్యాగ్రే వక్ష్యమాణత్వాత్, కేచిత్ పునరుక్తభయాదగ్రేతనం పాఠం న మన్యంతే, తేషాం మతేఽత్ర కలాయస్త్రిపుటకః; పలాండుర్లశునభేదః| ప్రభృతిగ్రహణాదేవంజాతీయాన్యపరాణి||221||
Adhikarana 170 (222) · Śloka 222
కటూన్యుష్ణాని రుచ్యాని వాతశ్లేష్మహరాణి చ | కృతాన్నేషూపయుజ్యంతే సంస్కారార్థమనేకధా ||222||
कटून्युष्णानि रुच्यानि वातश्लेष्महराणि च | कृतान्नेषूपयुज्यन्ते संस्कारार्थमनेकधा ||२२२||
🔊 Audio coming soon
ఏషాం సామాన్యగుణమాహ- కటూనీత్యాది| కృతాన్నేషు ముద్గయూషాదిషు||222||
Adhikarana 171 (223) · Śloka 223
తేషాం గుర్వీ స్వాదుశీతా పిప్పల్యార్ద్రా కఫావహా | శుష్కా కఫానిలఘ్నీ సా వృష్యా పిత్తావిరోధినీ ||223||
तेषां गुर्वी स्वादुशीता पिप्पल्यार्द्रा कफावहा | शुष्का कफानिलघ्नी सा वृष्या पित्ताविरोधिनी ||२२३||
🔊 Audio coming soon
తేషాం మధ్యే కేషాంచిద్గుణవిశేషమాహ- తేషామిత్యాది| కఫావహా స్వవర్గాపేక్షయా| పిత్తావిరోధినీ ఈషత్పిత్తవిరోధినీ, ఈషత్పిత్తశమనీత్యర్థః; ‘పిత్తప్రకోపణీ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ “సా పిత్తశమనీ పూర్వం దర్శితా వీర్యవాదినా| శాస్త్రకారేణ నిర్దిష్టా సా సత్యం పిత్తకోపనీ| యద్వాఽఽర్ద్రా పిత్తశమనీ శుష్కా పిత్తప్రకోపణీ”- ఇతి||223||
Adhikarana 172 (224-225) · Śloka 225
స్వాదుపాక్యార్ద్రమరిచం గురు శ్లేష్మప్రసేకి చ | కటూష్ణం లఘు తచ్ఛుష్కమవృష్యం కఫవాతజిత్ ||224|| నాత్యుష్ణం నాతిశీతం చ వీర్యతో మరిచం సితం | గుణవన్మరిచేభ్యశ్చ చక్షుష్యం చ విశేషతః ||225||
स्वादुपाक्यार्द्रमरिचं गुरु श्लेष्मप्रसेकि च | कटूष्णं लघु तच्छुष्कमवृष्यं कफवातजित् ||२२४|| नात्युष्णं नातिशीतं च वीर्यतो मरिचं सितम् | गुणवन्मरिचेभ्यश्च चक्षुष्यं च विशेषतः ||२२५||
🔊 Audio coming soon
నాతీత్యాది| సితం మరిచం శోభాంజనకబీజం, ‘శుక్లమపి మరిచమస్తి’ ఇత్యేకే| గుణవన్మరిచేభ్యశ్చేతి మరిచేభ్యః సకాశాదతిశయగుణకారీత్యర్థః||224-225||
Adhikarana 173 (226-228) · Śloka 228
నాగరం కఫవాతఘ్నం విపాకే మధురం కటు | వృష్యోష్ణం రోచనం హృద్యం సస్నేహం లఘు దీపనం ||226|| కఫానిలహరం స్వర్యం విబంధానాహశూలనుత్ | కటూష్ణం రోచనం హృద్యం వృష్యం చైవార్ద్రకం స్మృతం ||227|| లఘూష్ణం పాచనం హింగు దీపనం కఫవాతజిత్ | కటు స్నిగ్ధం సరం తీక్ష్ణం శూలాజీర్ణవిబంధనుత్ ||228||
नागरं कफवातघ्नं विपाके मधुरं कटु | वृष्योष्णं रोचनं हृद्यं सस्नेहं लघु दीपनम् ||२२६|| कफानिलहरं स्वर्यं विबन्धानाहशूलनुत् | कटूष्णं रोचनं हृद्यं वृष्यं चैवार्द्रकं स्मृतम् ||२२७|| लघूष्णं पाचनं हिङ्गु दीपनं कफवातजित् | कटु स्निग्धं सरं तीक्ष्णं शूलाजीर्णविबन्धनुत् ||२२८||
🔊 Audio coming soon
నాగరమిత్యాది| సస్నేహమీషత్స్నేహం| లఘు ఆర్ద్రకాదితి బోద్ధవ్యం| విబంధానాహశూలనుదితి విబంధో వాతాద్యప్రవృత్తిః, ఆనాహ ఉదరాపూరః||226-228||
Adhikarana 174 (229) · Śloka 230
తీక్ష్ణోష్ణం కటుకం పాకే రుచ్యం పిత్తాగ్నివర్ధనం | కటు శ్లేష్మానిలహరం గంధాఢ్యం జీరకద్వయం ||229|| కారవీ కరవీ తద్వద్విజ్ఞేయా సోపకుంచికా |230|
तीक्ष्णोष्णं कटुकं पाके रुच्यं पित्ताग्निवर्धनम् | कटु श्लेष्मानिलहरं गन्धाढ्यं जीरकद्वयम् ||२२९|| कारवी करवी तद्वद्विज्ञेया सोपकुञ्चिका |२३०|
🔊 Audio coming soon
తీక్ష్ణేత్యాది| జీరకద్వయం శుక్లపీతభేదేన| కారవీ కృష్ణజీరక ఉత్తరాపథే ప్రసిద్ధః; కరవీ యవానీత్యేకే, అజమోదేత్యపరే, అన్యే రాజికామాహుః| ఉపకుంచికా స్థూలజీరక ఈషత్కృష్ణో ‘బృహజ్జీరక’ ఇతి లోకే||229||-
Adhikarana 175 (230-231) · Śloka 232
భక్ష్యవ్యంజనభోజ్యేషు వివిధేష్వవచారితా ||230|| ఆర్ద్రా కుస్తుంబరీ కుర్యాత్ స్వాదుసౌగంధ్యహృద్యతాం | సా శుష్కా మధురా పాకే స్నిగ్ధా తృడ్దాహనాశనీ ||231|| దోషఘ్నీ కటుకా కించిత్ తిక్తా స్రోతోవిశోధనీ |232|
भक्ष्यव्यञ्जनभोज्येषु विविधेष्ववचारिता ||२३०|| आर्द्रा कुस्तुम्बरी कुर्यात् स्वादुसौगन्ध्यहृद्यताम् | सा शुष्का मधुरा पाके स्निग्धा तृड्दाहनाशनी ||२३१|| दोषघ्नी कटुका किञ्चित् तिक्ता स्रोतोविशोधनी |२३२|
🔊 Audio coming soon
భక్ష్యాణి వటకాదీని, వ్యంజనాని శాకాదీని సంస్కృతాని, భోజ్యాని అన్నయవాగ్వాదీని, అవచారితా ప్రక్షిప్తా| ఆర్ద్రా కుస్తుంబరీతి పుష్పఫలోపేతో హరితధాన్యవిటప ఆర్ద్రా కుస్తుంబరీత్యుచ్యతే, అల్లేతి లోకే||230-231||-
Adhikarana 176 (232-237) · Śloka 237
జంబీరః పాచనస్తీక్ష్ణః కృమివాతకఫాపహః ||232|| సురాభిర్దీపనో రుచ్యో ముఖవైశద్యకారకః | కఫానిలవిషశ్వాసకాసదౌర్గంధ్యనాశనః ||233|| పిత్తకృత్ పార్శ్వశూలఘ్నః సురసః సముదాహృతః | తద్వత్తు సుముఖో జ్ఞేయో విశేషాద్గరనాశనః ||234|| కఫఘ్నా లఘవో రూక్షాస్తీక్ష్ణోష్ణాః పిత్తవర్ధనాః | కటుపాకరసాశ్చైవ సురసార్జకభూస్తృణాః ||235|| మధురః కఫవాతఘ్నః పాచనః కంఠశోధనః | విశేషతః పిత్తహరః సతిక్తః కాసమర్దకః ||236|| కటుః సక్షారమధురః శిగ్రుస్తిక్తోఽథ పిచ్ఛిలః | మధుశిగ్రుః సరస్తిక్తః శోఫఘ్నో దీపనః కటుః ||237||
जम्बीरः पाचनस्तीक्ष्णः कृमिवातकफापहः ||२३२|| सुराभिर्दीपनो रुच्यो मुखवैशद्यकारकः | कफानिलविषश्वासकासदौर्गन्ध्यनाशनः ||२३३|| पित्तकृत् पार्श्वशूलघ्नः सुरसः समुदाहृतः | तद्वत्तु सुमुखो ज्ञेयो विशेषाद्गरनाशनः ||२३४|| कफघ्ना लघवो रूक्षास्तीक्ष्णोष्णाः पित्तवर्धनाः | कटुपाकरसाश्चैव सुरसार्जकभूस्तृणाः ||२३५|| मधुरः कफवातघ्नः पाचनः कण्ठशोधनः | विशेषतः पित्तहरः सतिक्तः कासमर्दकः ||२३६|| कटुः सक्षारमधुरः शिग्रुस्तिक्तोऽथ पिच्छिलः | मधुशिग्रुः सरस्तिक्तः शोफघ्नो दीपनः कटुः ||२३७||
🔊 Audio coming soon
జంబీర ఇత్యాది| సురసే ద్వే శ్వేతకృష్ణకుసుమే| ప్రథమా శ్వేతా, ఇయం తు కృష్ణేతి న పౌనరుక్త్యప్రసంగః||232-237||
Adhikarana 177 (238-239) · Śloka 239
విదాహి బద్ధవిణ్మూత్రం రూక్షం తీక్ష్ణోష్ణమేవ చ | త్రిదోషం సార్షపం శాకం గాండీరం వేగనామ చ ||238|| చిత్రకస్తిలపర్ణీ చ కఫశోఫహరే లఘూ | వర్షాభూః కఫవాతఘ్నీ హితా శోఫోదరార్శసాం ||239||
विदाहि बद्धविण्मूत्रं रूक्षं तीक्ष्णोष्णमेव च | त्रिदोषं सार्षपं शाकं गाण्डीरं वेगनाम च ||२३८|| चित्रकस्तिलपर्णी च कफशोफहरे लघू | वर्षाभूः कफवातघ्नी हिता शोफोदरार्शसाम् ||२३९||
🔊 Audio coming soon
విదాహీత్యాది| త్రిదోషం సార్షపమితి ‘కఫఘ్నం సార్షపం శాకమాసురం శాకమేవ చ’ ఇతి క్వచిత్| తత్ర ఆసురీ రాజికా||238-239||
Adhikarana 178 (240-242) · Śloka 242
కటుతిక్తరసా హృద్యా రోచనీ వహ్నిదీపనీ | సర్వదోషహరా లఘ్వీ కంఠ్యా మూలకపోతికా ||240|| మహత్తద్గురు విష్టంభి తీక్ష్ణమామం త్రిదోషకృత్ | తదేవ స్నేహసిద్ధం తు పిత్తనుత్ కఫవాతజిత్ ||241|| త్రిదోషశమనం శుష్కం విషదోషహరం లఘు | విష్టంభి వాతలం శాకం శుష్కమన్యత్ర మూలకాత్ ||242||
कटुतिक्तरसा हृद्या रोचनी वह्निदीपनी | सर्वदोषहरा लघ्वी कण्ठ्या मूलकपोतिका ||२४०|| महत्तद्गुरु विष्टम्भि तीक्ष्णमामं त्रिदोषकृत् | तदेव स्नेहसिद्धं तु पित्तनुत् कफवातजित् ||२४१|| त्रिदोषशमनं शुष्कं विषदोषहरं लघु | विष्टम्भि वातलं शाकं शुष्कमन्यत्र मूलकात् ||२४२||
🔊 Audio coming soon
కంఠాయ హితా కంఠ్యా| మూలకపోతికా బాలమూలకం| ఆమం అనగ్నిపక్వం, స్నేహసిద్ధం ఘృతతైలాదిపక్వం, మూలకస్య బాలమహదామస్నేహసిద్ధశుష్కభేదేనాత్ర గుణోక్తిః| విష్టంభీత్యాది అముం కేచిదనార్షమాచక్షతే, అన్యే తు మన్యంతే||240-242||
Adhikarana 179 (243) · Śloka 243
పుష్పం చ పత్రం చ ఫలం తథైవ యథోత్తరం తే గురవః ప్రదిష్టాః | తేషాం తు పుష్పం కఫపిత్తహంతృ ఫలం నిహన్యాత్ కఫమారుతౌ తు ||243||
पुष्पं च पत्रं च फलं तथैव यथोत्तरं ते गुरवः प्रदिष्टाः | तेषां तु पुष्पं कफपित्तहन्तृ फलं निहन्यात् कफमारुतौ तु ||२४३||
🔊 Audio coming soon
పుష్పమిత్యాది| మూలకవిషయోఽయం, యద్వన్మూలకకందేషు బాలమధ్యవృద్ధస్నిగ్ధసిద్ధశుష్కేషు ఫలనిర్దేశస్తద్వత్ పుష్పపత్రఫలేష్వపి వాచ్యః||243||
Adhikarana 180 (244-248) · Śloka 248
స్నిగ్ధోష్ణతీక్ష్ణః కటుపిచ్ఛిలశ్చ గురుః సరః స్వాదురసశ్చ బల్యః | వృష్యశ్చ మేధాస్వరవర్ణచక్షుర్భగ్నాస్థిసంధానకరో రసోనః ||244|| హృద్రోగజీర్ణజ్వరకుక్షిశూలవిబంధగుల్మారుచికాసశోఫాన్ | దుర్నామకుష్ఠానలసాదజంతుసమీరణశ్వాసకఫాంశ్చ హంతి ||245|| నాత్యుష్ణవీర్యోఽనిలహా కటుశ్చ తీక్ష్ణో గురుర్నాతికఫావహశ్చ | బలావహః పిత్తకరోఽథ కించిత్ పలాండురగ్నిం చ వివర్ధయేత్తు ||246|| స్నిగ్ధో రుచిష్యః స్థిరధాతుకారీ బల్యోఽథ మేధాకఫపుష్టిదశ్చ | స్వాదుర్గురుః శోణితపిత్తశస్తః సపిచ్ఛిలః క్షీరపలాండురుక్తః ||247|| కలాయశాకం పిత్తఘ్నం కఫఘ్నం వాతలం గురు | కషాయానురసం చైవ విపాకే మధురం చ తత్ ||248||
स्निग्धोष्णतीक्ष्णः कटुपिच्छिलश्च गुरुः सरः स्वादुरसश्च बल्यः | वृष्यश्च मेधास्वरवर्णचक्षुर्भग्नास्थिसन्धानकरो रसोनः ||२४४|| हृद्रोगजीर्णज्वरकुक्षिशूलविबन्धगुल्मारुचिकासशोफान् | दुर्नामकुष्ठानलसादजन्तुसमीरणश्वासकफांश्च हन्ति ||२४५|| नात्युष्णवीर्योऽनिलहा कटुश्च तीक्ष्णो गुरुर्नातिकफावहश्च | बलावहः पित्तकरोऽथ किञ्चित् पलाण्डुरग्निं च विवर्धयेत्तु ||२४६|| स्निग्धो रुचिष्यः स्थिरधातुकारी बल्योऽथ मेधाकफपुष्टिदश्च | स्वादुर्गुरुः शोणितपित्तशस्तः सपिच्छिलः क्षीरपलाण्डुरुक्तः ||२४७|| कलायशाकं पित्तघ्नं कफघ्नं वातलं गुरु | कषायानुरसं चैव विपाके मधुरं च तत् ||२४८||
🔊 Audio coming soon
రసోనభేదానాహ- స్నిగ్ధేత్యాది| రసోనః పంచరసః స్వల్పకందో లశున ఇత్యర్థః| అనలసాదోఽగ్నిమాంద్యం| జంతవః కృమయః| నాత్యుష్ణేత్యాది| పలాండుః స్థూలనాలాగ్రపత్రో గుంద్రాలికాభేదః, స ఏవ సక్షీరో మధురరసః క్షీరపలాండురిత్యుచ్యతే||244-248||
Adhikarana 181 (249) · Śloka 249
చుచ్చూయూథికాతరుణీజీవంతీబింబీతికానదీ(ందీ)భల్లాతకచ్ఛగలాంత్రీ- వృక్షాదనీఫంజీశాల్మలీశేలువనస్పతిప్రసవశణకర్బుదారకోవిదారప్రభృతీని ||249||
चुच्चूयूथिकातरुणीजीवन्तीबिम्बीतिकानदी(न्दी)भल्लातकच्छगलान्त्री- वृक्षादनीफञ्जीशाल्मलीशेलुवनस्पतिप्रसवशणकर्बुदारकोविदारप्रभृतीनि ||२४९||
🔊 Audio coming soon
కషాయమధురశాకమాహ- చుచ్చ్విత్యాది| చుచ్చూర్నాడికాకారపత్రః, ‘చుచు’ ఇతి లోకే; యూథికా వృక్షవిశేషః, సా త్రిధా ఈషచ్ఛ్వేతపుష్పా, అతిశ్వేతపుష్పా, పీతపుష్పా చ; తరుణీ స్వనామప్రసిద్ధా, అన్యే ‘వరుణ’ ఇతి పఠంతి, వరుణకస్తిక్తశాకో జలకూలజః; జీవంతీ జీవా ‘తండులీయకసదృశీ’ ఇత్యన్యే, ‘డోడికా’ ఇత్యపరే; బింబీతికా కుందురికా తస్యాః పత్రాణ్యత్ర గృహ్యంతే; నదీభల్లాతకః లీ(లో)జనకః, అన్యే ‘అనంతాభల్లాతక’ ఇతి పఠంతి, తత్ర అనంతా లాంగలికా ‘కలిహారీ’ ఇతి లోకే, భల్లాతకవృక్షస్య ఫలాన్యామాని పల్లవాశ్చ శాకత్వేనాభిప్రేతాః; ఛగలాంత్రీ వృద్ధదారకః, తస్య పత్రాణి, బుహ్నేత్యపరే; వృక్షాదనీ బందాకః, వృక్షకలింబుకేత్యన్యే; ఫంజీశాకో ‘వాడ’ ఇతి ప్రసిద్ధః, భార్గీమేకే మన్యంతే; శాల్మలీ ప్రసిద్ధః; శేలుః శ్లేష్మాతకః ‘లిసాడ’ ఇతి లోకే; వనస్పతిప్రసవాః వనస్పతిరుదుంబరాదిః; తస్య ప్రసవాః పల్లవాః; శణః ప్రసిద్ధః; కర్బుదారః శ్లేష్మాతకభేదః; కోవిదారః కాంచనారః| ప్రభృతిగ్రహణాదేవంజాతీయాన్యన్యాన్యపి శాకాని||249||
Adhikarana 182 (250) · Śloka 250
కషాయస్వాదుతిక్తాని రక్తపిత్తహరాణి చ | కఫఘ్నాన్యనిలం కుర్యుః సంగ్రాహీణి లఘూని చ ||250||
कषायस्वादुतिक्तानि रक्तपित्तहराणि च | कफघ्नान्यनिलं कुर्युः सङ्ग्राहीणि लघूनि च ||२५०||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సామాన్యగుణమాహ- కషాయేత్యాది||250||
Adhikarana 183 (251-253) · Śloka 253
లఘుః పాకే చ జంతుఘ్నః పిచ్ఛిలో వ్రణినాం హితః | కషాయమధురో గ్రాహీ చుచ్చూస్తేషాం త్రిదోషహా ||251|| చక్షుష్యా సర్వదోషఘ్నీ జీవంతీ సముదాహృతా | వృక్షాదనీ వాతహరా, ఫంజీ త్వల్పబలా మతా ||252|| క్షీరవృక్షోత్పలాదీనాం కషాయాః పల్లవాః స్మృతాః | శీతాః సంగ్రాహిణః శస్తా రక్తపిత్తాతిసారిణాం ||253||
लघुः पाके च जन्तुघ्नः पिच्छिलो व्रणिनां हितः | कषायमधुरो ग्राही चुच्चूस्तेषां त्रिदोषहा ||२५१|| चक्षुष्या सर्वदोषघ्नी जीवन्ती समुदाहृता | वृक्षादनी वातहरा, फञ्जी त्वल्पबला मता ||२५२|| क्षीरवृक्षोत्पलादीनां कषायाः पल्लवाः स्मृताः | शीताः सङ्ग्राहिणः शस्ता रक्तपित्तातिसारिणाम् ||२५३||
🔊 Audio coming soon
తేషాం కేషాంచిద్గుణవిశేషమాహ- లఘురిత్యాది| క్షీరవృక్షా అశ్వత్థాదయః ; ఉత్పలాని నీలోత్పలప్రభృతీని, తేషాం పల్లవాః||251-253||
Adhikarana 184 (254) · Śloka 255
పునర్నవావరుణతర్కార్యురుబూకవత్సాదనీబిల్వశాకప్రభృతీని ||254|| ఉష్ణాని స్వాదుతిక్తాని వాతప్రశమనాని చ |255|
पुनर्नवावरुणतर्कार्युरुबूकवत्सादनीबिल्वशाकप्रभृतीनि ||२५४|| उष्णानि स्वादुतिक्तानि वातप्रशमनानि च |२५५|
🔊 Audio coming soon
పునర్నవేత్యాది| పునర్నవా శ్వేతపునర్నవా; వరుణో వృక్షవిశేషః స్వనామప్రసిద్ధః; తర్కారీ అరణికా; ఉరుబూకః శుక్లైరండః; వత్సాదనీ వత్సపుత్రకః ‘వత్సవతియా’ ఇతి లోకే, గుడూచీత్యపరే; బిల్వశాకం బిల్వజం; ప్రభృతిగ్రహణాదన్యాన్యపి| తేషాం సామాన్యగుణమాహ- ఉష్ణానీత్యాది||254||-
Adhikarana 185 (255) · Śloka 255
తేషు పౌనర్నవం శాకం విశేషాచ్ఛోఫనాశనం ||255||
तेषु पौनर्नवं शाकं विशेषाच्छोफनाशनम् ||२५५||
🔊 Audio coming soon
విశేషగుణమాహ- తేష్విత్యాది||255||
Adhikarana 186 (256) · Śloka 256
తండులీయకోపోదకాఽశ్వబలాచిల్లీపాలంక్యావాస్తూకప్రభృతీని ||256||
तण्डुलीयकोपोदकाऽश्वबलाचिल्लीपालङ्क्यावास्तूकप्रभृतीनि ||२५६||
🔊 Audio coming soon
తండులీయకః ‘చులాఇ’ ఇతి లోకే; ఉపోదికా పోఇ; అశ్వబలా తురుష్కదేశే బృహత్పత్రా మేథికాభేద ఏవ ‘హిస్ఫిత్థ’ ఇతి లోకే, తంత్రాంతరే మేథికాహిస్ఫిత్థయోః పృథగ్గుణనిర్దేశః కృతః- “వాతపిత్తహరా తిక్తా లఘ్వీ శ్లేష్మావిరోధినీ| మేథికా తత్సమం కించిద్ధిస్ఫిత్థం పుష్టిదం గురు”- ఇతి| చిల్లీ క్షేత్రవాస్తుకః, ‘గౌడవాస్తుక’ ఇత్యన్యే, యవశాకమాహురేకే, అన్యే తు యవశాకాంతరమాహుః; పాలంక్యా ‘పాలక్ ’ ఇతి లోకే; వాస్తూకష్టంకవాస్తూకః ‘టంకచుచ్చూ’ ఇతి లోకే; ప్రభృతిగ్రహణాదపరాణ్యపి||256||
Adhikarana 187 (257) · Śloka 257
సృష్టమూత్రపురీషాణి సక్షారమధురాణి చ | మందవాతకఫాన్యాహూ రక్తపిత్తహరాణి చ ||257||
सृष्टमूत्रपुरीषाणि सक्षारमधुराणि च | मन्दवातकफान्याहू रक्तपित्तहराणि च ||२५७||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సామాన్యగుణమాహ- సృష్టమూత్రేత్యాది||257||
Adhikarana 188 (258-261) · Śloka 261
మధురో రసపాకాభ్యాం రక్తపిత్తమదాపహః | తేషాం శీతతమో రూక్షస్తండులీయో విషాపహః ||258|| స్వాదుపాకరసా వృష్యా వాతపిత్తమదాపహా | ఉపోదకా సరా స్నిగ్ధా బల్యా శ్లేష్మకరీ హిమా ||259|| కటుర్విపాకే కృమిహా మేధాగ్నిబలవర్ధనః | సక్షారః సర్వదోషఘ్నో వాస్తూకో రోచనః సరః ||260|| చిల్లీ వాస్తూకవజ్జ్ఞేయా పాలంక్యా తండులీయవత్ | వాతకృద్బద్ధవిణ్మూత్రా రూక్షా పిత్తకఫే హితా | శాకమాశ్వబలం రూక్షం బద్ధవిణ్మూత్రమారుతం ||261||
मधुरो रसपाकाभ्यां रक्तपित्तमदापहः | तेषां शीततमो रूक्षस्तण्डुलीयो विषापहः ||२५८|| स्वादुपाकरसा वृष्या वातपित्तमदापहा | उपोदका सरा स्निग्धा बल्या श्लेष्मकरी हिमा ||२५९|| कटुर्विपाके कृमिहा मेधाग्निबलवर्धनः | सक्षारः सर्वदोषघ्नो वास्तूको रोचनः सरः ||२६०|| चिल्ली वास्तूकवज्ज्ञेया पालङ्क्या तण्डुलीयवत् | वातकृद्बद्धविण्मूत्रा रूक्षा पित्तकफे हिता | शाकमाश्वबलं रूक्षं बद्धविण्मूत्रमारुतम् ||२६१||
🔊 Audio coming soon
తేషాం విశేషగుణమాహ- మధుర ఇత్యాది| మదాపహ ఇతి మదో విషమద్యశోణితోత్థో వికారః||258-261||
Adhikarana 189 (262) · Śloka 262
మండూకపర్ణీసప్తలాసునిషణ్ణకసువర్చలాపిప్పలీగుడూచీగోజిహ్వా- కాకమాచీప్రపున్నాడావల్గుజసతీనబృహతీకంటకారికాఫల- పటోలవార్తాకకారవేల్లకకటుకికాకేబు(ంబు)కోరుబూకపర్పటకకిరాతతిక్త- కర్కోటకారిష్టకోశాతకీవేత్రకరీరాటరూషకార్కపుష్పీప్రభృతీని ||262||
मण्डूकपर्णीसप्तलासुनिषण्णकसुवर्चलापिप्पलीगुडूचीगोजिह्वा- काकमाचीप्रपुन्नाडावल्गुजसतीनबृहतीकण्टकारिकाफल- पटोलवार्ताककारवेल्लककटुकिकाकेबु(म्बु)कोरुबूकपर्पटककिराततिक्त- कर्कोटकारिष्टकोशातकीवेत्रकरीराटरूषकार्कपुष्पीप्रभृतीनि ||२६२||
🔊 Audio coming soon
తిక్తప్రాయాణ్యాహ- మండూకపర్ణీత్యాది| మండూకపర్ణీ బ్రాహ్మీ; సప్తలా సేహుండః, జేజ్ఝటస్తు సప్తలాం యవతిక్తాభేదమాహ; సునిషణ్ణకః ‘సిరిబాలికా’ ఇతి లోకే, శ్రీబ్రహ్మదేవస్తు చతుర్దలమాహ, తల్లక్షణం కథ్యతే- “చాంగేరీసదృశైః పత్రైః సునిషణ్ణశ్చతుర్దలః| శాకో జలాన్వితే దేశే చతుష్పత్రీతి కథ్యతే”- ఇతి; సువర్చలా సూర్యావర్తః, కేచిన్మారిషసదృశదండమార్తగలసదృశపత్రం లప్పసమాహుః; పిప్పలీగుడూచ్యౌ ప్రసిద్ధే, పూర్వం పిప్పలీఫలముక్తం, అత్ర తు పత్రం; గోజిహ్వా దార్విపత్రికా కర్కశా దీర్ఘపత్రా ‘గోజీభీ’ ఇతి లోకే; కాకమాచీప్రపున్నాడౌ ప్రసిద్ధౌ; అవల్గుజః ‘బాకుచీ’ ఇతి లోకే; సతీనో వర్తులకలాయః; బృహతీఫలం సామాన్యాద్బృహతీద్వయస్య ఫలం, అన్యే తు కంటకారికామపి పఠంతి; పటోలస్య ఫలం పత్రం చ; వార్తాకో వృంతాకో వర్తులఫలః ‘బంఇగణ’ ఇతి లోకే; కారవేల్లకః స్వనామప్రసిద్ధః; కటుకికా అరణ్యకాసమర్దికా, అన్యే తిక్తారికామాహుః, అపరే తు కటుతిక్తపుష్పామర్కఫలాకారఫలాం ప్రసిద్ధామాహుః; కేబు(ంబు)కో గ్రామ్యో వన్యశ్చ స్వనామప్రసిద్ధః; ఉరుబూకో రక్తైరండః, అన్యే తూరుబూకస్య పత్రమత్ర గృహ్యతే; పర్పటకః ప్రసిద్ధః; కిరాతతిక్తకో భూనింబః; కర్కోటకః ప్రసిద్ధః; అరిష్టో నింబః; కోశాతకీ ఘోషకః ‘తోరయి’ ఇతి లోకే; వేత్రకరీరం వేత్రాగ్రం; ఆటరూషకో వాసకః; అర్కపుష్పీ అర్కపత్రసదృశీ లతా, అన్యే అర్కపర్ణమాహుః| ప్రభృతిగ్రహణాదన్యతిక్తశాకాని జ్ఞేయాని||262||
Adhikarana 190 (263) · Śloka 263
రక్తపిత్తహరాణ్యాహుర్హృద్యాని సులఘూని చ | కుష్ఠమేహజ్వరశ్వాసకాసారుచిహరాణి చ ||263||
रक्तपित्तहराण्याहुर्हृद्यानि सुलघूनि च | कुष्ठमेहज्वरश्वासकासारुचिहराणि च ||२६३||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సామాన్యగుణమాహ- రక్తపిత్తేత్యాది||263||
Adhikarana 191 (264-271) · Śloka 271
కషాయా తు హితా పిత్తే స్వాదుపాకరసా హిమా | లఘ్వీ మండూకపర్ణీ తు తద్వద్గోజిహ్వికా మతా ||264|| అవిదాహీ త్రిదోషఘ్నః సంగ్రాహీ సునిషణ్ణకః | అవల్గుజః కటుః పాకే తిక్తః పిత్తకఫాపహః ||265|| ఈషత్తిక్తం త్రిదోషఘ్నం శాకం కటు సతీనజం | నాత్యుష్ణశీతం కుష్ఠఘ్నం కాకమాచ్యాస్తు తద్విధం ||266|| కండూకుష్ఠకృమిఘ్నాని కఫవాతహరాణి చ | ఫలాని బృహతీనాం తు కటుతిక్తలఘూని చ ||267|| కఫపిత్తహరం వ్రణ్యముష్ణం తిక్తమవాతలం | పటోలం కటుకం పాకే వృష్యం రోచనదీపనం ||268|| కఫవాతహరం తిక్తం రోచనం కటుకం లఘు | వార్తాకం దీపనం ప్రోక్తం జీర్ణం సక్షారపిత్తలం | తద్వత్ కర్కోటకం విద్యాత్ కారవేల్లకమేవ చ ||269|| ఆటరూషకవేత్రాగ్రగుడూచీనింబపర్పటాః | కిరాతతిక్తసహితాస్తిక్తాః పిత్తకఫాపహాః ||270|| కఫాపహం శాకముక్తం వరుణప్రపునాడ(ట)యోః | రూక్షం లఘు చ శీతం చ వాతపిత్తప్రకోపణం ||271||
कषाया तु हिता पित्ते स्वादुपाकरसा हिमा | लघ्वी मण्डूकपर्णी तु तद्वद्गोजिह्विका मता ||२६४|| अविदाही त्रिदोषघ्नः सङ्ग्राही सुनिषण्णकः | अवल्गुजः कटुः पाके तिक्तः पित्तकफापहः ||२६५|| ईषत्तिक्तं त्रिदोषघ्नं शाकं कटु सतीनजम् | नात्युष्णशीतं कुष्ठघ्नं काकमाच्यास्तु तद्विधम् ||२६६|| कण्डूकुष्ठकृमिघ्नानि कफवातहराणि च | फलानि बृहतीनां तु कटुतिक्तलघूनि च ||२६७|| कफपित्तहरं व्रण्यमुष्णं तिक्तमवातलम् | पटोलं कटुकं पाके वृष्यं रोचनदीपनम् ||२६८|| कफवातहरं तिक्तं रोचनं कटुकं लघु | वार्ताकं दीपनं प्रोक्तं जीर्णं सक्षारपित्तलम् | तद्वत् कर्कोटकं विद्यात् कारवेल्लकमेव च ||२६९|| आटरूषकवेत्राग्रगुडूचीनिम्बपर्पटाः | किराततिक्तसहितास्तिक्ताः पित्तकफापहाः ||२७०|| कफापहं शाकमुक्तं वरुणप्रपुनाड(ट)योः | रूक्षं लघु च शीतं च वातपित्तप्रकोपणम् ||२७१||
🔊 Audio coming soon
విశేషగుణమాహ- కషాయేత్యాది| తద్విధమితి త్రిదోషఘ్నం| జీర్ణం పక్వం| గుడూచీహ కఫపిత్తహరా, చరకే చ ‘వాయుం వత్సాదనీ హన్యాత్’ (చ. సూ. అ. 27) ఇతి స్నిగ్ధోష్ణవీర్యత్వాత్, తస్మాత్త్రిదోషఘ్నీ| పూర్వవర్గపఠితోఽపి వరుణః ప్రపున్నాడసామాన్యగుణత్వాదత్ర పఠితః| శీతం చేతి చకారాన్నాత్యుష్ణశీతం, తేన సంయుక్తవాతపిత్తకర్తృత్వం; యది వా శీతమపి పిత్తకృత్ ప్రభావాత్||264-271||
Adhikarana 192 (272-273) · Śloka 273
దీపనం కాలశాకం తు గరదోషహరం కటు | కౌసుంభం మధురం రూక్షముష్ణం శ్లేష్మహరం లఘు ||272|| వాతలం నాలికాశాకం పిత్తఘ్నం మధురం చ తత్ | గ్రహణ్యర్శోవికారఘ్నీ సామ్లా వాతకఫే హితా | ఉష్ణా కషాయమధురా చాంగేరీ చాగ్నిదీపనీ ||273||
दीपनं कालशाकं तु गरदोषहरं कटु | कौसुम्भं मधुरं रूक्षमुष्णं श्लेष्महरं लघु ||२७२|| वातलं नालिकाशाकं पित्तघ्नं मधुरं च तत् | ग्रहण्यर्शोविकारघ्नी साम्ला वातकफे हिता | उष्णा कषायमधुरा चाङ्गेरी चाग्निदीपनी ||२७३||
🔊 Audio coming soon
ప్రభృతిశబ్దగృహీతాన్యాహ- దీపనమిత్యాది| కాలశాకం కాలియాశాకం శ్రాద్ధార్హం| కౌసుంభం ప్రసిద్ధం| నాడికా ‘నాలీ’ ఇతి లోకే| చాంగేరీ ‘అమ్లచాంగేరీ’ ఇతి లోకే||272-273||
Adhikarana 193 (274) · Śloka 274
లోణికాజాతుకత్రిపర్ణికాపత్తూరజీవకసువర్చలాడుడురకకుతుంబకకుఠింజరకుంతలికాకురంటికాప్రభృతయః ||274||
लोणिकाजातुकत्रिपर्णिकापत्तूरजीवकसुवर्चलाडुडुरककुतुम्बककुठिञ्जरकुन्तलिकाकुरण्टिकाप्रभृतयः ||२७४||
🔊 Audio coming soon
లోణికేత్యాది| లోణికా లోణియా; జాతుకం శుక్లశాలపర్ణీ; త్రిపర్ణికా దుగ్ధికా, వనకార్పాసీత్యపరే; పత్తూరః శిరబాలికాభేదో మహాపత్రః; జీవకో జీవనామా స్వనామప్రసిద్ధః; సువర్చలా సూర్యావర్తభేదః, డుడురకః స్వనామప్రసిద్ధః; కుతుంబకో ద్రోణపుష్పః; కుఠింజరః కురహంజనకః ‘కోల్హసుఆ’ ఇతి లోకే; కునాడికేతి క్వచిత్, తత్ర కునాడికా గోనాడీకః; కుంతలికా చుచ్చూసదృశా దీర్ఘపత్రా; కురుంటికా అమ్లానసదృశపత్రకుసుమా హరితపుష్పా, అన్యే ‘కునాలికాకురంటికే ఉత్తరాపథజే’ ఇత్యాహుః, కేచిత్త్రిపర్ణ్యాదీనాం శ్లోకేన నిర్దేశం కుర్వంతి||274||
Adhikarana 194 (275) · Śloka 275
స్వాదుపాకరసాః శీతాః కఫఘ్నా నాతిపిత్తలాః | లవణానురసా రూక్షాః సక్షారా వాతలాః సరాః ||275||
स्वादुपाकरसाः शीताः कफघ्ना नातिपित्तलाः | लवणानुरसा रूक्षाः सक्षारा वातलाः सराः ||२७५||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సామాన్యం గుణమాహ- స్వాదుపాకేత్యాది||275||
Adhikarana 195 (276) · Śloka 276
స్వాదుతిక్తా కుంతలికా కషాయా సకురంటికా |276|
स्वादुतिक्ता कुन्तलिका कषाया सकुरण्टिका |२७६|
🔊 Audio coming soon
విశేషగుణమాహ- స్వాద్విత్యాది|276|
Adhikarana 196 (276) · Śloka 276
సంగ్రాహి శీతలం చాపి లఘు దోషాపహం తథా | రాజక్షవకశాకం తు శటీశాకం చ తద్విధం ||276||
सङ्ग्राहि शीतलं चापि लघु दोषापहं तथा | राजक्षवकशाकं तु शटीशाकं च तद्विधम् ||२७६||
🔊 Audio coming soon
ప్రభృతిగృహీతమాహ- సంగ్రాహీత్యాది ‘దోషాపహం తథా’ ఇత్యత్ర ‘దోషవిరోధి చ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తన్నేచ్ఛతి జేజ్ఝటః| రాజక్షవకశాకం కృష్ణరాజికా, అన్యే తు ‘రాజక్షవకో బృహత్పత్రః క్షవథుకాకర’ ఇత్యాహుః| శటీ స్వనామప్రసిద్ధా| తద్విధమితి రాజక్షవకసదృశం||276||
Adhikarana 197 (277) · Śloka 277
స్వాదుపాకరసం శాకం దుర్జరం హరిమంథజం |277|
स्वादुपाकरसं शाकं दुर्जरं हरिमन्थजम् |२७७|
🔊 Audio coming soon
స్వాద్విత్యాది| హరిమంథశ్చణకః|277|
Adhikarana 198 (277) · Śloka 277
భేదనం మధురం రూక్షం కాలాయమతివాతలం ||277||
भेदनं मधुरं रूक्षं कालायमतिवातलम् ||२७७||
🔊 Audio coming soon
భేదనమిత్యాది| పూర్వం సతీనో వర్తులకలాయః, ఇహ తు త్రిపుటకకలాయః||277||
Adhikarana 199 (278) · Śloka 278
స్రంసనం కటుకం పాకే లఘు వాతకఫాపహం | శోఫఘ్నముష్ణవీర్యం చ పత్రం పూతికరంజజం ||278||
स्रंसनं कटुकं पाके लघु वातकफापहम् | शोफघ्नमुष्णवीर्यं च पत्रं पूतिकरञ्जजम् ||२७८||
🔊 Audio coming soon
స్రంసనమిత్యాది| పూతికరంజః కంటకికరంజః, అన్యే తు పూతికశ్చిరబిల్వః, కరంజో నక్తమాలః||278||
Adhikarana 200 (279-280) · Śloka 280
తాంబూలపత్రం తీక్ష్ణోష్ణం కటు పిత్తప్రకోపణం | సుగంధి విశదం తిక్తం స్వర్యం వాతకఫాపహం ||279|| స్రంసనం కటుకం పాకే కషాయం వహ్నిదీపనం | వక్త్రకండూమలక్లేదదౌర్గంధ్యాదివిశోధనం ||280||
ताम्बूलपत्रं तीक्ष्णोष्णं कटु पित्तप्रकोपणम् | सुगन्धि विशदं तिक्तं स्वर्यं वातकफापहम् ||२७९|| स्रंसनं कटुकं पाके कषायं वह्निदीपनम् | वक्त्रकण्डूमलक्लेददौर्गन्ध्यादिविशोधनम् ||२८०||
🔊 Audio coming soon
తాంబూలేత్యాది| తాంబూలపత్రం నాగవల్లీపత్రం ‘పర్ణం’ ఇతి లోకే| స్రంసనం కటుకం పాకే ఇత్యంతం పర్ణముక్త్వా కషాయమిత్యాది పూగఫలం, తస్య ఫలవర్గ ఏవ పఠితత్వాన్న పఠనీయమిత్యేకే, అన్యే ఫలవర్గే పక్వమిత్యుక్తం శాకేషు త్వపక్వమార్ద్రం చేత్యాహుః||279-280||
Adhikarana 201 (281) · Śloka 281
అథ పుష్పవర్గః | కోవిదారశణశాల్మలీపుష్పాణి మధురాణి మధురవిపాకాని రక్తపిత్తహరాణి చ; వృషాగస్త్యయోః పుష్పాణి తిక్తాని కటువిపాకాని క్షయకాసాపహాని చ ||281||
अथ पुष्पवर्गः | कोविदारशणशाल्मलीपुष्पाणि मधुराणि मधुरविपाकानि रक्तपित्तहराणि च; वृषागस्त्ययोः पुष्पाणि तिक्तानि कटुविपाकानि क्षयकासापहानि च ||२८१||
🔊 Audio coming soon
అథ పుష్పశాకాన్యాహ- కోవిదారేత్యాది| కోవిదారః కాంచనారస్తద్భేదో వా; శణో బంధనార్హత్వక్ ప్రసిద్ధః| తేషాం సామాన్యగుణమాహ- మధురాణీత్యాది| వృషేత్యాది| వృషో వాసకః, అగస్త్యః ‘అగథీయా’ ఇతి లోకే||281||
Adhikarana 202 (282) · Śloka 282
ఆగస్త్యం నాతిశీతోష్ణం నక్తాంధానాం ప్రశస్యతే ||282||
आगस्त्यं नातिशीतोष्णं नक्तान्धानां प्रशस्यते ||२८२||
🔊 Audio coming soon
తయోరగస్త్యపుష్పస్య గుణవిశేషమాహ- ఆగస్త్యమిత్యాది||282||
Adhikarana 203 (283) · Śloka 283
కరీరకుసుమాని కటువిపాకాని వాతహరాణి సృష్టమూత్రపురీషాణి చ ||283||
करीरकुसुमानि कटुविपाकानि वातहराणि सृष्टमूत्रपुरीषाणि च ||२८३||
🔊 Audio coming soon
కరీరేత్యాది| అత్రాపి రసవీర్యవిపాకప్రభావితం కార్యం యోజనీయం||283||
Adhikarana 204 (284) · Śloka 284
రక్తవృక్షస్య నింబస్య ముష్కకార్కాసనస్య చ | కఫపిత్తహరం పుష్పం కుష్ఠఘ్నం కుటజస్య చ ||284||
रक्तवृक्षस्य निम्बस्य मुष्ककार्कासनस्य च | कफपित्तहरं पुष्पं कुष्ठघ्नं कुटजस्य च ||२८४||
🔊 Audio coming soon
రక్తవృక్షస్యేత్యాది| రక్తవృక్షస్య రక్తచందనస్య| ముష్కకస్య క్షారవృక్షస్య ‘మోఖ-ఉ’ ఇతి లోకే, అసనో బీజకః| శేషం ప్రసిద్ధం||284||
Adhikarana 205 (285) · Śloka 285
సతిక్తం మధురం శీతం పద్మం పిత్తకఫాపహం | మధురం పిచ్ఛిలం స్నిగ్ధం కుముదం హ్లాది శీతలం | తస్మాదల్పాంతరగుణే విద్యాత్ కువలయోత్పలే ||285||
सतिक्तं मधुरं शीतं पद्मं पित्तकफापहम् | मधुरं पिच्छिलं स्निग्धं कुमुदं ह्लादि शीतलम् | तस्मादल्पान्तरगुणे विद्यात् कुवलयोत्पले ||२८५||
🔊 Audio coming soon
సతిక్తమిత్యాది| పద్మం పద్మపుష్పం సూర్యోదయవికాసి| కుముదం చంద్రోదయవికాసి| కువలయం కుముదభేదః, ఉత్పలం స్వనామప్రసిద్ధం||285||
Adhikarana 206 (286) · Śloka 286
సింధువారం విజానీయాద్ధిమం పిత్తవినాశనం |286|
सिन्धुवारं विजानीयाद्धिमं पित्तविनाशनम् |२८६|
🔊 Audio coming soon
సింధువారమిత్యాది| సింధువారం నిర్గుండీపుష్పం|286|
Adhikarana 207 (286) · Śloka 286
మాలతీమల్లికే తిక్తే సౌరభ్యాత్ పిత్తనాశనే ||286||
मालतीमल्लिके तिक्ते सौरभ्यात् पित्तनाशने ||२८६||
🔊 Audio coming soon
మాలతీత్యాది| మాలతీ జాతీ; మల్లికా ప్రసిద్ధా| సౌరభ్యాత్ సౌగంధ్యాత్||286||
Adhikarana 208 (287) · Śloka 287
సుగంధి విశదం హృద్యం బాకులం పాటలాని చ | శ్లేష్మపిత్తవిషఘ్నం తు నాగం తద్వచ్చ కుంకుమం ||287||
सुगन्धि विशदं हृद्यं बाकुलं पाटलानि च | श्लेष्मपित्तविषघ्नं तु नागं तद्वच्च कुङ्कुमम् ||२८७||
🔊 Audio coming soon
సుగంధీత్యాది| నాగం నాగకేశరం| తద్వన్నాగవత్| కుంకుమం ప్రసిద్ధం||287||
Adhikarana 209 (288) · Śloka 288
చంపకం రక్తపిత్తఘ్నం శీతోష్ణం కఫనాశనం | కింశుకం కఫపిత్తఘ్నం తద్వదేవ కురంటకం ||288||
चम्पकं रक्तपित्तघ्नं शीतोष्णं कफनाशनम् | किंशुकं कफपित्तघ्नं तद्वदेव कुरण्टकम् ||२८८||
🔊 Audio coming soon
కింశుకం పలాశపుష్పం, కురంటకం సహచరపుష్పం||288||
Adhikarana 210 (289) · Śloka 289
యథావృక్షం విజానీయాత్ పుష్పం వృక్షోచితం తథా |289|
यथावृक्षं विजानीयात् पुष्पं वृक्षोचितं तथा |२८९|
🔊 Audio coming soon
ఉపసంహారమాహ- యథేన్యాది| వృక్షోచితం వృక్షానుసారేణేత్యర్థః|289|
Adhikarana 211 (289) · Śloka 289
మధుశిగ్రుకరీరాణి కటూని శ్లేష్మహరాణి చ ||289||
मधुशिग्रुकरीराणि कटूनि श्लेष्महराणि च ||२८९||
🔊 Audio coming soon
మధ్విత్యాది| మధుశిగ్రూ రక్తశోభాంజనకః, తస్య కరీరాణి కోమలా నాలాః; అన్యే తు ‘మధుశిగ్రూకరీరాణి’ ఇత్యత్ర ‘మధుశిగ్రుకరీరయోః పుష్పాణి’ ఇతి వ్యాచక్షతే, తే తు ‘కరీరకుసుమాని’ ఇతి పూర్వపాఠం న మన్యంతే||289||
Adhikarana 212 (290) · Śloka 290
క్షవకకులేవరవంశకరీరప్రభృతీని కఫకరాణి సృష్టమూత్రపురీషాణి చ ||290||
क्षवककुलेवरवंशकरीरप्रभृतीनि कफकराणि सृष्टमूत्रपुरीषाणि च ||२९०||
🔊 Audio coming soon
ఉద్భిదశాకాన్యాహ- క్షవకేత్యాది| క్షవకశ్ఛత్రకః, కులేవరం ఖుఖుండకః , వంశకరీరో వంశాంకురః; అన్యే తు క్షవకం ద్రోణపుష్పీసదృశం విటపమాహుః, తన్న, తస్యానుద్భిదత్వాత్| ప్రభృతిగ్రహణాదన్యాన్యప్యుద్భిదాని| తేషాం సామాన్యగుణమాహ- కఫహరాణీత్యాది||290||
Adhikarana 213 (291-292) · Śloka 292
క్షవకం కృమిలం తేషు స్వాదుపాకం సపిచ్ఛలం | విస్యంది వాతలం నాతిపిత్తశ్లేష్మకరం చ తత్ ||291|| వేణోః కరీరాః కఫలా మధురా రసపాకతః | విదాహినో వాతకరాః సకషాయా విరూక్షణాః ||292||
क्षवकं कृमिलं तेषु स्वादुपाकं सपिच्छलम् | विस्यन्दि वातलं नातिपित्तश्लेष्मकरं च तत् ||२९१|| वेणोः करीराः कफला मधुरा रसपाकतः | विदाहिनो वातकराः सकषाया विरूक्षणाः ||२९२||
🔊 Audio coming soon
తేషాం కస్యచిద్విశేషగుణమాహ- క్షవకమిత్యాది| విస్యంది శ్లేష్మస్రావి, ఏతేన శ్లేష్మణో జనకప్రవర్తకత్వముక్తం| వేణోః కరీరా ఇతి కేచిన్మధురరసపాకిత్వవిదాహిత్వయోర్విరోధమాహుః, తన్న ప్రభావాత్||291-292||
Adhikarana 214 (293) · Śloka 293
ఉద్భిదాని పలాలేక్షుకరీషవేణుక్షితిజాని | తత్ర పలాలజాతం మధురం మధురవిపాకం రూక్షం దోషప్రశమనం చ | ఇక్షుజం మధురం కషాయానురసం కటుపాకం శీతలం చ | తద్వదేవోష్ణం కారీషం కషాయం వాతకోపనం చ, (వేణుజాతం కషాయం వాతకోపనం చ,) భూమిజం గురు నాతివాతలం భూమితశ్చాస్యానురసః ||293||
उद्भिदानि पलालेक्षुकरीषवेणुक्षितिजानि | तत्र पलालजातं मधुरं मधुरविपाकं रूक्षं दोषप्रशमनं च | इक्षुजं मधुरं कषायानुरसं कटुपाकं शीतलं च | तद्वदेवोष्णं कारीषं कषायं वातकोपनं च, (वेणुजातं कषायं वातकोपनं च,) भूमिजं गुरु नातिवातलं भूमितश्चास्यानुरसः ||२९३||
🔊 Audio coming soon
ఆధారవిశేషేణాప్యుద్భిదానాం గుణవిశేషమాహ- ఉద్భిదానీత్యాది| ఉద్భిదాని ఛత్రకాదీని| తద్వదితి ఇక్షుజసదృశం| భూమితశ్చాస్యానురస ఇతి భూమిసదృశగుణమిత్యర్థః| యద్యపి వేణుజస్య గుణా నోక్తాః, తథాఽపి తదాధారసదృశగుణమూహ్యం||293||
Adhikarana 215 (294) · Śloka 294
పిణ్యాకతిలకల్కస్థూణికాశుష్కశాకాని సర్వదోషప్రకోపణాని ||294||
पिण्याकतिलकल्कस्थूणिकाशुष्कशाकानि सर्वदोषप्रकोपणानि ||२९४||
🔊 Audio coming soon
శుష్కశాకవిశేషగుణమాహ- పిణ్యాకేత్యాది| ఉమాసర్షపాదీనాం యంత్రాదిపీడితానాం నిఃస్నేహకల్కః పిణ్యాకః| తిలకల్కస్తిలపిణ్యాకః, సోఽపి యంత్రాదిపీడితః| స్థూణికాశుష్కశాకాని నానాశాకైః కృతా వటకాః; న తు శుష్కశాకమితి భిన్నం, తస్యోక్తగుణత్వాత్; స్థూణికారూపాణి శుష్కశాకానీతి వాఽర్థః, తత్రాపి స్థూణికా వటకాః; అన్యే తు ‘పిణ్యాకీతిలపత్రస్థూణికాశుష్కశాకాని’ ఇతి పఠంతి వ్యాఖ్యానయంతి చ- పిణ్యాకీశాకం కచ్ఛవిషయే ప్రాయశః , తిలపత్రం తిలవిపటశాకం, స్థూణికా అతరుణశుష్కశాకం మూలకశాకం విహాయాన్యత్ సర్వం, తన్నేచ్ఛతి గయీ||294||
Adhikarana 216 (295) · Śloka 295
విష్టంభినః స్మృతాః సర్వే వటకా వాతకోపనాః |295|
विष्टम्भिनः स्मृताः सर्वे वटका वातकोपनाः |२९५|
🔊 Audio coming soon
స్థూణికాశుష్కశాకానాం గుణకర్మాహ- విష్టంభిన ఇత్యాది| వటకాః పిష్టకాసమర్దకకూష్మాండకమూలకాదికృతా ముద్గాదికృతాశ్చ| సవాతతోదశూలా మలాప్రవృత్తిర్విష్టంభః|295|
Adhikarana 217 (295) · Śloka 295
సిండాకీ వాతలా సార్ద్రా రుచిష్యాఽనలదీపనీ ||295||
सिण्डाकी वातला सार्द्रा रुचिष्याऽनलदीपनी ||२९५||
🔊 Audio coming soon
శుష్కశాకప్రకరణాచ్ఛుష్కశాకవిశేషస్య గుణమాహ- సిండాకీత్యాది| మూలకాదిశాకమేవ కించిత్ స్విన్నం క్షుణ్ణం సుగంధికటుద్రవ్యాన్వితం వటకీకృతం సూదేషు ‘సిండాకీ’ ఇత్యుచ్యతే; సా ద్వివిధా- ఆర్ద్రా, శుష్కా చ; శుష్కా వటకాంతర్గతా, ఆర్ద్రాయాస్త్వయమేవ గుణనిర్దేశః||295||
Adhikarana 218 (296) · Śloka 296
విడ్భేది గురు రూక్షం చ ప్రాయో విష్టంభి దుర్జరం | సకషాయం చ సర్వం హి స్వాదు శాకముదాహృతం | పుష్పం పత్రం ఫలం నాలం కందాశ్చ గురవః క్రమాత్ ||296||
विड्भेदि गुरु रूक्षं च प्रायो विष्टम्भि दुर्जरम् | सकषायं च सर्वं हि स्वादु शाकमुदाहृतम् | पुष्पं पत्रं फलं नालं कन्दाश्च गुरवः क्रमात् ||२९६||
🔊 Audio coming soon
స్వాదుశాకవిషయాం పరిభాషామాహ- విడ్భేదీత్యాది| స్వాదు యచ్ఛాకం తత్సర్వమేవైవంగుణమిత్యర్థః| పుష్పమిత్యాది క్వచిత్ పాఠః||296||
Adhikarana 219 (297) · Śloka 297
కర్కశం పరిజీర్ణం చ కృమిజుష్టమదేశజం | వర్జయేత్ పత్రశాకం తద్యదకాలవిరోహి చ ||297|| ఇతి శాకవర్గః |
कर्कशं परिजीर्णं च कृमिजुष्टमदेशजम् | वर्जयेत् पत्रशाकं तद्यदकालविरोहि च ||२९७|| इति शाकवर्गः |
🔊 Audio coming soon
వర్జనీయపత్రశాకవిషయాం పరిభాషామాహ- కర్కశమిత్యాది| కర్కశం ఖరస్పర్శం| పరిజీర్ణం పురాతనం, కృమిజుష్టం కృమిభక్షితం| అదేశజమనుచితదేశోత్పన్నం| అకాలవిరోహి అకాలజం||297||
Adhikarana 220 (298) · Śloka 298
అథ కందవర్గః | కందానాత ఊర్ధ్వం వక్ష్యామః- విదారీకందశతావరీబిసమృణాలశృంగాటకకశేరుకపిండాలుకమధ్వాలుక- హస్త్యాలుకకాష్ఠాలుకశంఖాలుకరక్తాలుకేందీవరోత్పలకందప్రభృతీని ||298||
अथ कन्दवर्गः | कन्दानात ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- विदारीकन्दशतावरीबिसमृणालशृङ्गाटककशेरुकपिण्डालुकमध्वालुक- हस्त्यालुककाष्ठालुकशङ्खालुकरक्तालुकेन्दीवरोत्पलकन्दप्रभृतीनि ||२९८||
🔊 Audio coming soon
కేచిత్ ఫలవదుపయుజ్యమానత్వాత్ ఫలవర్గాదనంతరం కందాన్ పఠంతి, శాకవిషయత్వాదన్యే శాకానంతరమితి కందానాహ- కందానత ఇత్యాది| విదారీ విదారీకందః; శతావరీ శతమూలీ స్వానామప్రసిద్ధా; బిసం పద్మమూలం, అన్యే స్థూలపద్మనాలం బిసమాహుః; మృణాలం పద్మమూలాత్ స్థూలప్రరోహః, అన్యే తు సూక్ష్మం నాలమాహుః; శృంగాటకం జలమధ్యే త్రికంటకం ‘సింఘాడా’ ఇతి లోకే; కశేరుకపిండాలూప్రసిద్ధౌ; మధ్వాలుకం రోమశం మధురాస్వాదమేవ; హస్త్యాలుకం మహత్కాష్ఠాలుకమిత్యేకే; కాష్ఠాలుకశంఖాలుకరక్తాలుకోత్పలకందాః స్వనామప్రసిద్ధాః| ప్రభృతిగ్రహణాత్ కేలూటముంజాతకాదయః||298||
Adhikarana 221 (299) · Śloka 299
రక్తపిత్తహరాణ్యాహుః శీతాని మధురాణి చ | గురూణి బహుశుక్రాణి స్తన్యవృద్ధికరాణి చ ||299||
रक्तपित्तहराण्याहुः शीतानि मधुराणि च | गुरूणि बहुशुक्राणि स्तन्यवृद्धिकराणि च ||२९९||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సామాన్యగుణమాహ- రక్తపిత్తేత్యాది||299||
Adhikarana 222 (300-302) · Śloka 302
మధురో బృంహణో వృష్యః శీతః స్వర్యోఽతిమూత్రలః | విదారీకందో బల్యశ్చ పిత్తవాతహరశ్చ సః ||300|| వాతపిత్తహరీ వృష్యా స్వాదుతిక్తా శతావరీ | మహతీ చైవ హృద్యా చ మేధాగ్నిబలవర్ధినీ ||301|| గ్రహణ్యర్శోవికారఘ్నీ వృష్యా శీతా రసాయనీ | కఫపిత్తహరాస్తిక్తాస్తస్యా ఏవాంకురాః స్మృతాః ||302||
मधुरो बृंहणो वृष्यः शीतः स्वर्योऽतिमूत्रलः | विदारीकन्दो बल्यश्च पित्तवातहरश्च सः ||३००|| वातपित्तहरी वृष्या स्वादुतिक्ता शतावरी | महती चैव हृद्या च मेधाग्निबलवर्धिनी ||३०१|| ग्रहण्यर्शोविकारघ्नी वृष्या शीता रसायनी | कफपित्तहरास्तिक्तास्तस्या एवाङ्कुराः स्मृताः ||३०२||
🔊 Audio coming soon
తేషాం విశేషగుణమాహ- మధుర ఇత్యాది| మహదల్పభేదేన శతావరీ ద్వివిధా| తస్యా ఏవాంకురాః శతావర్యంకురా ఇత్యర్థః||300-302||
Adhikarana 223 (303-304) · Śloka 305
అవిదాహి బిసం ప్రోక్తం రక్తపిత్తప్రసాదనం | విష్టంభి దుర్జరం రూక్షం విరసం మారుతావహం ||303|| గురూ విష్టంభిశీతౌ చ శృంగాటకకశేరుకౌ | పిండాలుకం కఫకరం గురు వాతప్రకోపణం ||304|| సురేంద్రకందః శ్లేష్మఘ్నో విపాకే కటు పిత్తకృత్ |305|
अविदाहि बिसं प्रोक्तं रक्तपित्तप्रसादनम् | विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं विरसं मारुतावहम् ||३०३|| गुरू विष्टम्भिशीतौ च शृङ्गाटककशेरुकौ | पिण्डालुकं कफकरं गुरु वातप्रकोपणम् ||३०४|| सुरेन्द्रकन्दः श्लेष्मघ्नो विपाके कटु पित्तकृत् |३०५|
🔊 Audio coming soon
సురేంద్రకందో వజ్రకందః||303-304||-
Adhikarana 224 (305) · Śloka 305
వేణోః కరీరా గురవః కఫమారుతకోపనాః ||305||
वेणोः करीरा गुरवः कफमारुतकोपनाः ||३०५||
🔊 Audio coming soon
వేణోరిత్యాది| వేణోః కరీరా వంశమూలాంకురాః||305||
Adhikarana 225 (306) · Śloka 306
స్థూలసూరణమాణకప్రభృతయః కందా ఈషత్కషాయాః కటుకా రూక్షా విష్టంభినో గురవః కఫవాతలాః పిత్తహరాశ్చ ||306||
स्थूलसूरणमाणकप्रभृतयः कन्दा ईषत्कषायाः कटुका रूक्षा विष्टम्भिनो गुरवः कफवातलाः पित्तहराश्च ||३०६||
🔊 Audio coming soon
అన్యానపి కందానేకగుణాన్ వర్గీకృత్యాహ- స్థూలేత్యాది| స్థూలకందో గ్రామ్యకందః; కేచిత్ ‘సకలకంద’ ఇతి పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః; శూరణః స్వనామప్రసిద్ధః; మాణకం మహాపత్రం యథాపూర్వమధఃపత్రపరిత్యాగి| ప్రభృతిశబ్దాత్ కేవదాదికందాః| తేషాం సామాన్యగుణమాహ- ఈషత్కషాయా ఇత్యాది||306||
Adhikarana 226 (307) · Śloka 307
మాన(ణ)కం స్వాదు శీతం చ గురు చాపి ప్రకీర్తితం | స్థూలకందస్తు నాత్యుష్ణః సూరణో గుదకీలహా ||307||
मान(ण)कं स्वादु शीतं च गुरु चापि प्रकीर्तितम् | स्थूलकन्दस्तु नात्युष्णः सूरणो गुदकीलहा ||३०७||
🔊 Audio coming soon
విశేషణగుణమాహ- మానకమిత్యాది||307||
Adhikarana 227 (308-309) · Śloka 309
కుముదోత్పలపద్మానాం కందా మారుతకోపనాః | కషాయాః పిత్తశమనా విపాకే మధురా హిమాః ||308|| వారాహకందః శ్లేష్మఘ్నః కటుకో రసపాకతః | మేహకుష్ఠకృమిహరో బల్యో వృష్యో రసాయనః ||309||
कुमुदोत्पलपद्मानां कन्दा मारुतकोपनाः | कषायाः पित्तशमना विपाके मधुरा हिमाः ||३०८|| वाराहकन्दः श्लेष्मघ्नः कटुको रसपाकतः | मेहकुष्ठकृमिहरो बल्यो वृष्यो रसायनः ||३०९||
🔊 Audio coming soon
తదన్యకందానాహ- కుముదేత్యాది| కుముదం శ్వేతోత్పలం, ఉత్పలం నీలోత్పలం| తేషాం సామాన్యగుణమాహ- మారుతకోపనా ఇత్యాది| వరాహకంద ఇతి వరాహకందో ‘బకాలుక’ ఇతి ప్రసిద్ధః, అన్యే తు ‘వారాహీ’ ఇతి పఠంతి, వారాహీ గృష్టికోచ్యతే||308-309||
Adhikarana 228 (310) · Śloka 310
తాలనారికేలఖర్జూరప్రభృతీనాం మస్తకమజ్జానః ||310||
तालनारिकेलखर्जूरप्रभृतीनां मस्तकमज्जानः ||३१०||
🔊 Audio coming soon
మూలప్రసంగేనాగ్రగుణమపి కేషాంచిదాహ- తాలేత్యాది| తాలాదయః ప్రసిద్ధాః| మస్తకమజ్జానస్తాలాదివృక్షాగ్రమజ్జానః||310||
Adhikarana 229 (311) · Śloka 311
స్వాదుపాకరసానాహూ రక్తపిత్తహరాంస్తథా | శుక్రలాననిలఘ్నాంశ్చ కఫవృద్ధికరానపి ||311||
स्वादुपाकरसानाहू रक्तपित्तहरांस्तथा | शुक्रलाननिलघ्नांश्च कफवृद्धिकरानपि ||३११||
🔊 Audio coming soon
సామాన్యగుణమాహ- స్వాదుపాకేత్యాది||311||
Adhikarana 230 (312) · Śloka 312
బాలం హ్యనార్తవం జీర్ణం వ్యాధితం క్రిమిభక్షితం | కందం వివర్జయేత్ సర్వం యో వా సమ్యఙ్న రోహతి ||312||
बालं ह्यनार्तवं जीर्णं व्याधितं क्रिमिभक्षितम् | कन्दं विवर्जयेत् सर्वं यो वा सम्यङ्न रोहति ||३१२||
🔊 Audio coming soon
హేయమాహ- బాలమిత్యాది| ఇతి కందవర్గః||312||
Adhikarana 231 (313) · Śloka 313
అథ లవణవర్గః | అథ లవణాని- సైంధవసాముద్రవిడసౌవర్చలరోమకౌద్భిదప్రభృతీని యథోత్తరముష్ణాని వాతహరాణి కఫపిత్తకరాణి కటుపాకీని యథాపూర్వం స్నిగ్ధాని స్వాదూని సృష్టమూత్రపురీషాణి చేతి ||313||
अथ लवणवर्गः | अथ लवणानि- सैन्धवसामुद्रविडसौवर्चलरोमकौद्भिदप्रभृतीनि यथोत्तरमुष्णानि वातहराणि कफपित्तकराणि कटुपाकीनि यथापूर्वं स्निग्धानि स्वादूनि सृष्टमूत्रपुरीषाणि चेति ||३१३||
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాది| సైంధవం ప్రసిద్ధం; దక్షిణసముద్రసమీపభవం సాముద్రం; విడం కృత్రిమం స్వనామ్నా ఖ్యాతం, తచ్చ ప్రసారణీకల్కభక్తలవణసంయోగాదగ్నిదాహేన నిర్వృత్తం; సౌవర్చలం ప్రసిద్ధం; తదేవ నిర్గంధం కాలలవణమిత్యుచ్యతే; రోమకం శాకంభరీదేశోత్థం, ‘రుమాసరఃసంభవం’ ఇత్యన్యే; భూమిముద్భిద్యోత్పన్నస్య క్షారోదకస్య సూర్యరశ్మిభిర్వహ్నినా వా క్వథనాద్యల్లవణముత్పద్యతే తదౌద్భిదం; ప్రభృతిగ్రహణాదూషరప్రసవాదీని| తేషాం సామాన్యగుణమాహ- యథోత్తరమిత్యాది| జేజ్ఝటశ్చరకమతానుసారేణ సైంధవానంతరం సౌవర్చలం పఠతి; ‘తదసమ్యక్, సాముద్రాత్ సౌవర్చలస్యోష్ణత్వాత్; ఉత్తరోత్తరముష్ణానీతి వచనాత్’ ఇతి గయీ||313||
Adhikarana 232 (314-320) · Śloka 320
చక్షుష్యం సైంధవం హృద్యం రుచ్యం లఘ్వగ్నిదీపనం | స్నిగ్ధం సమధురం వృష్యం శీతం దోషఘ్నముత్తమం ||314|| సాముద్రం మధురం పాకే నాత్యుష్ణమవిదాహి చ | భేదన స్నిగ్ధమీషచ్చ శూలఘ్నం నాతిపిత్తలం ||315|| సక్షారం దీపనం సూక్ష్మం శూలహృద్రోగనాశనం | రోచనం తీక్ష్ణముష్ణం చ విడం వాతానులోమనం ||316|| లఘు సౌవర్చలం పాకే వీర్యోష్ణం విశదం కటు | గుల్మశూలవిబంధఘ్నం హృద్యం సురభి రోచనం ||317|| రోమకం తీక్ష్ణమత్యుష్ణం వ్యవాయి కటుపాకి చ | వాతఘ్నం లఘు విస్యంది సూక్ష్మం విడ్భేది మూత్రలం ||318|| లఘు తీక్ష్ణోష్ణముత్క్లేది సూక్ష్మం వాతానులోమనం | సతిక్తం కటు సక్షారం విద్యాల్లవణమౌద్భిదం ||319|| కఫవాతక్రిమిఘ్నం చ లేఖనం పిత్తకోపనం | దీపనం పాచనం భేది లవణం గుటికాహ్వయం ||320||
चक्षुष्यं सैन्धवं हृद्यं रुच्यं लघ्वग्निदीपनम् | स्निग्धं समधुरं वृष्यं शीतं दोषघ्नमुत्तमम् ||३१४|| सामुद्रं मधुरं पाके नात्युष्णमविदाहि च | भेदन स्निग्धमीषच्च शूलघ्नं नातिपित्तलम् ||३१५|| सक्षारं दीपनं सूक्ष्मं शूलहृद्रोगनाशनम् | रोचनं तीक्ष्णमुष्णं च विडं वातानुलोमनम् ||३१६|| लघु सौवर्चलं पाके वीर्योष्णं विशदं कटु | गुल्मशूलविबन्धघ्नं हृद्यं सुरभि रोचनम् ||३१७|| रोमकं तीक्ष्णमत्युष्णं व्यवायि कटुपाकि च | वातघ्नं लघु विस्यन्दि सूक्ष्मं विड्भेदि मूत्रलम् ||३१८|| लघु तीक्ष्णोष्णमुत्क्लेदि सूक्ष्मं वातानुलोमनम् | सतिक्तं कटु सक्षारं विद्याल्लवणमौद्भिदम् ||३१९|| कफवातक्रिमिघ्नं च लेखनं पित्तकोपनम् | दीपनं पाचनं भेदि लवणं गुटिकाह्वयम् ||३२०||
🔊 Audio coming soon
తేషాం విశేషమాహ- చక్షుష్యమిత్యాది| వృష్యత్వం పునరస్య జాత్యుత్కర్షాత్, అన్యేషామవృష్యత్వమాహుః| సూక్ష్మం సూక్ష్మస్రోతోఽవగాహనశీలం| వాతానులోమనం మార్గావృతవాతస్య స్రోతఃశుద్ధికరత్వేన ప్రవర్తనం, ధాతుక్షయకృతస్య తు సూక్ష్మత్వసామాన్యాన్నాతిప్రశమనమిత్యర్థః| వ్యవాయీతి అపక్వమేవ దేహమఖిలం వ్యాప్నోతి పశ్చాద్దేహస్థమేవ పాకముపైతి| లఘ్విత్యాది| ఉత్క్లేది ఆర్ద్రీభావకారి, అన్యే ‘ప్రకోపయతి శ్లేష్మపిత్తాదీన్’ ఇత్యాహుః| ప్రభృతిశబ్దోపగృహీతం కేచిద్గుడికాలవణం పఠంతి- దీపనమిత్యాది| పాకాభినిర్వృత్తత్వాద్గుడికాభూతమేవ గుడికాలవణం భవతి, తచ్చ ‘వృక్షలవణం’ ఇతి ఖ్యాతం||314-320||
Adhikarana 233 (321) · Śloka 321
ఊషసూతం వాలుకైలం శైలమూలాకరోద్భవం | లవణం కటుకం ఛేది విహితం కటు చోచ్యతే ||321||
ऊषसूतं वालुकैलं शैलमूलाकरोद्भवम् | लवणं कटुकं छेदि विहितं कटु चोच्यते ||३२१||
🔊 Audio coming soon
అపరమపి ప్రభృతిగ్రహణోపగృహీతమాహ- ఊషసూతమిత్యాది| ఊషసూతమూషరప్రజాతం| వాలుకైలమితి వాలుకాః సికతాః, తాభిర్యుక్తా ఇలా పృథ్వీ వాలుకైలా, తత్ర సంభవం వాలుకైలం| మూలాకరోద్భవమితి మూలభూత ఆకరో మూలాకరః, ప్రశస్యతరతురంగమోత్పత్తిభూమిః, తత్రోద్భవం మూలాకరోద్భవం| కటు చోచ్యత ఇతి కటులవణమితి ప్రసిద్ధమిత్యర్థః||321||
Adhikarana 234 (322-325) · Śloka 325
యవక్షారస్వర్జికాక్షారోషక్షారపాకిమటంకణక్షారప్రభృతయః | గుల్మార్శోగ్రహణీదోషశర్కరాశ్మరినాశనాః | క్షారాస్తు పాచనాః సర్వే రక్తపిత్తకరాః సరాః | జ్ఞేయౌ వహ్నిసమౌ క్షారౌ స్వర్జికాయావశూకజౌ | శుక్రశ్లేష్మవిబంధార్శోగుల్మప్లీహవినాశనౌ ||323|| ఉష్ణోఽనిలఘ్నః ప్రక్లేదీ చోషక్షారో బలాపహః | మేదోఘ్నః పాకిమః క్షారస్తేషాం బస్తివిశోధనః ||324|| విరూక్షణోఽనిలకరః శ్లేష్మఘ్నః పిత్తదూషణః | అగ్నిదీప్తికరస్తీక్ష్ణష్టంకణః క్షార ఉచ్యతే ||325||
यवक्षारस्वर्जिकाक्षारोषक्षारपाकिमटङ्कणक्षारप्रभृतयः | गुल्मार्शोग्रहणीदोषशर्कराश्मरिनाशनाः | क्षारास्तु पाचनाः सर्वे रक्तपित्तकराः सराः | ज्ञेयौ वह्निसमौ क्षारौ स्वर्जिकायावशूकजौ | शुक्रश्लेष्मविबन्धार्शोगुल्मप्लीहविनाशनौ ||३२३|| उष्णोऽनिलघ्नः प्रक्लेदी चोषक्षारो बलापहः | मेदोघ्नः पाकिमः क्षारस्तेषां बस्तिविशोधनः ||३२४|| विरूक्षणोऽनिलकरः श्लेष्मघ्नः पित्तदूषणः | अग्निदीप्तिकरस्तीक्ष्णष्टङ्कणः क्षार उच्यते ||३२५||
🔊 Audio coming soon
లవణసారూప్యాదాహ- యవక్షారేత్యాది| యవక్షారో యవశూకోద్భవః ‘శీతలికా’ ‘యవక్షార’ ఇతి చ లోకే; స్వర్జిక్షారః ‘సాజీ’ ఇతి లోకే; పాకేన నిర్వృత్తః పాకిమః క్షారపాకవిధానోక్తః ప్రతిసారణీయః పానీయశ్చ, ‘పాకిమం తూషరపాంశుకాభినిర్వృత్తం’ ఇత్యన్యే, అపరే పాకిమాద్భిన్నమూషరక్షారమాహుః; టంకణక్షారః సౌభాగ్యాపరపర్యాయః ‘సుహాగా’ ఇతి లోకే; ప్రభృతిగ్రహణాదేవంజాతీయానాం క్షారాణామవరోధః| తేషాం సామాన్యగుణమాహ- గుల్మేత్యాది| విశేషగుణమాహ- జ్ఞేయావిత్యాది||322-325||
Adhikarana 235 (326-330) · Śloka 330
సువర్ణం స్వాదు హృద్యం చ బృంహణీయం రసాయనం | దోషత్రయాపహం శీతం చక్షుష్యం విషసూదనం ||326|| రూప్యమమ్లం సరం శీతం సస్నేహం పిత్తవాతనుత్ | తామ్రం కషాయం మధురం లేఖనం శీతలం సరం ||327|| సతిక్తం లేఖనం కాంస్యం చక్షుష్యం కఫవాతజిత్ | వాతకృచ్ఛీతలం లోహం తృష్ణాపిత్తకఫాపహం ||328|| కటు క్రిమిఘ్నం లవణం త్రపు సీసం చ లేఖనం | ముక్తావిద్రుమవజ్రేంద్రవైదూర్యస్ఫటికాదయః ||329|| చక్షుష్యా మణయః శీతా లేఖనా విషసూదనాః | పవిత్రా ధారణీయాశ్చ పాప్మాలక్ష్మీమలాపహాః ||330|| ఇతి లవణాదివర్గః |
सुवर्णं स्वादु हृद्यं च बृंहणीयं रसायनम् | दोषत्रयापहं शीतं चक्षुष्यं विषसूदनम् ||३२६|| रूप्यमम्लं सरं शीतं सस्नेहं पित्तवातनुत् | ताम्रं कषायं मधुरं लेखनं शीतलं सरम् ||३२७|| सतिक्तं लेखनं कांस्यं चक्षुष्यं कफवातजित् | वातकृच्छीतलं लोहं तृष्णापित्तकफापहम् ||३२८|| कटु क्रिमिघ्नं लवणं त्रपु सीसं च लेखनम् | मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैदूर्यस्फटिकादयः ||३२९|| चक्षुष्या मणयः शीता लेखना विषसूदनाः | पवित्रा धारणीयाश्च पाप्मालक्ष्मीमलापहाः ||३३०|| इति लवणादिवर्गः |
🔊 Audio coming soon
అత్ర కేచిత్ సువర్ణాదీనామపి గుణమాహుః- సువర్ణమిత్యాది||326-330||
Adhikarana 236 (331) · Śloka 331
ధాన్యేషు మాంసేషు ఫలేషు చైవ శాకేషు చానుక్తమిహాప్రమేయాత్ | ఆస్వాదతో భూతగుణైశ్చ మత్వా తదాదిశేద్ద్రవ్యమనల్పబుద్ధిః ||331||
धान्येषु मांसेषु फलेषु चैव शाकेषु चानुक्तमिहाप्रमेयात् | आस्वादतो भूतगुणैश्च मत्वा तदादिशेद्द्रव्यमनल्पबुद्धिः ||३३१||
🔊 Audio coming soon
ద్రవ్యానంత్యాదనుక్తద్రవ్యజ్ఞానోపాయమాహ- ధాన్యేష్విత్యాది| చకారాత్ కందలవణద్రవకృతాన్నాదీనాం సముచ్చయః| ఇహేతి శాస్త్రే| అప్రమేయాత్ ఆనంత్యాదిత్యర్థః| ‘అప్రమోహాత్’ ఇతి ‘అప్రమాదాత్’ ఇతి చ క్వచిత్ పాఠః; తత్రాప్రమోహో జ్ఞానమేవ| తేష్వనుక్తద్రవ్యేషు పరమౌపయౌగికముక్తం, న సర్వం విస్తరభయాదిత్యర్థః| తత్రాప్రమాదః సావధానత్వమేవాస్మాకం| ఆస్వాదతో రసాత్| భూతగుణైరితి ద్రవ్యారంభకభూతగుణైర్వీర్యపాకాదిభిశ్చ| అన్యే తు పఠంతి(?) తేషాం జడత్వేన ప్రమాదపాఠ ఏవాయం||331||
Adhikarana 237 (332-339) · Śloka 339
షష్టికా యవగోధూమా లోహితా యే చ శాలయః | ముద్గాఢకీమసూరాశ్చ ధాన్యేషు ప్రవరాః స్మృతాః ||332|| లావతిత్తిరిసారంగకురంగైణకపింజలాః | మయూరవర్మికూర్మాశ్చ శ్రేష్ఠా మాంసగణేష్విహ ||333|| దాడిమామలకం ద్రాక్షా ఖర్జూరం సపరూషకం | రాజాదనం మాతులుంగం ఫలవర్గే ప్రశస్యతే ||334|| సతీనో వాస్తుకశ్చుచ్చూచిల్లీమూలకపోతికాః | మండూకపర్ణీ జీవంతీ శాకవర్గే ప్రశస్యతే ||335|| గవ్యం క్షీరం ఘృతం శ్రేష్ఠం, సైంధవం లవణేషు చ | ధాత్రీదాడిమమమ్లేషు, పిప్పలీ నాగరం కటౌ ||336|| తిక్తే పటోలవార్తాకం, మధురే ఘృతముచ్యతే | క్షౌద్రం, పూగఫలం శ్రేష్ఠం కషాయే సపరూషకం ||337|| శర్కరేక్షువికారేషు, పానే మధ్వాసవౌ తథా | పరిసంవత్సరం ధాన్యం, మాంసం వయసి మధ్యమే ||338|| అపర్యుషితమన్నం తు సంస్కృతం మాత్రయా శుభం | ఫలం పర్యాగతం, శాకమశుష్కం తరుణం నవం ||339||
षष्टिका यवगोधूमा लोहिता ये च शालयः | मुद्गाढकीमसूराश्च धान्येषु प्रवराः स्मृताः ||३३२|| लावतित्तिरिसारङ्गकुरङ्गैणकपिञ्जलाः | मयूरवर्मिकूर्माश्च श्रेष्ठा मांसगणेष्विह ||३३३|| दाडिमामलकं द्राक्षा खर्जूरं सपरूषकम् | राजादनं मातुलुङ्गं फलवर्गे प्रशस्यते ||३३४|| सतीनो वास्तुकश्चुच्चूचिल्लीमूलकपोतिकाः | मण्डूकपर्णी जीवन्ती शाकवर्गे प्रशस्यते ||३३५|| गव्यं क्षीरं घृतं श्रेष्ठं, सैन्धवं लवणेषु च | धात्रीदाडिममम्लेषु, पिप्पली नागरं कटौ ||३३६|| तिक्ते पटोलवार्ताकं, मधुरे घृतमुच्यते | क्षौद्रं, पूगफलं श्रेष्ठं कषाये सपरूषकम् ||३३७|| शर्करेक्षुविकारेषु, पाने मध्वासवौ तथा | परिसंवत्सरं धान्यं, मांसं वयसि मध्यमे ||३३८|| अपर्युषितमन्नं तु संस्कृतं मात्रया शुभम् | फलं पर्यागतं, शाकमशुष्कं तरुणं नवम् ||३३९||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తేషు ప్రధానతమమాహ- షష్టికా ఇత్యాది| రక్తశాలిషష్టికౌ శూకధాన్యేషు, యవగోధూమౌ కుధాన్యేషు, ముద్గాఢకీమసూరాః శమీధాన్యేషు| లావేత్యాది- లావతిత్తిరికపింజలమయూరా విష్కిరేషు పక్షిషు; సారంగకురంగైణా జాంగలమృగేషు, సారంగోఽత్ర గౌరహరిణః, కురంగశ్చతురంగో, భేదులాపతిః , ఏణః కృష్ణహరిణః; వర్మీర్మత్స్యేషు, వర్మీ రోహితక ఇత్యేకే, “రోహితో మత్స్యానాం” (చ. సూ. అ. 25) ఇతి చరకవచనాత్, అన్యే సర్పాకారమత్స్యమాహుః, శ్రీబ్రహ్మదేవస్తు ‘వర్మీ మహాశకలో రోహితభేదోఽత్ర, న పునః సర్పాకారమత్స్యః’ ఇత్యాహ; కూర్మః కచ్ఛపః, స చ పాదిషు| దాడిమేత్యాది దాడిమామలకమాతులుంగాని ఫలేష్వమ్లేషు; ద్రాక్షాఖర్జూరరాజాదనాని మధురఫలేషు, ఖర్జూరం పిండఖర్జూరం, రాజాదనం క్షీరికా; పరూషకం కషాయేషు, పరుషకం ‘ఫాలసా’ ఇతి లోకే, ‘పరూషకమాతులుంగే మధురామ్లేషు’ ఇతి కేచిత్| సతీన ఇతి సతీనాదయః శాకవర్గే, సతీనో వర్తులకః, వాస్తుకష్టంకవాస్తుకః, చూచూః ‘చూచ్చ’ ఇతి లోకే, చిల్లీ క్షేత్రవాస్తుకః, మూలకపోతికా బాలమూలకం, మండూకపర్ణీ బ్రాహ్మీ, జీవంతీ ‘డోడీ’ ఇతి లోకే, ‘జీవంతీ జీవా, తండూలీయకసదృశీ’ ఇత్యన్యే| ‘శాకమాంసఫలైర్యుక్తా’ ఇత్యాదౌ విశేషానుక్తావప్యేషామేవ ప్రాధాన్యాద్గ్రహణం| గోరసేషు గవ్యం క్షీరఘృతం శ్రేష్ఠం; సైంధవమితి లవణేషు సైంధవం| ధాత్రీత్యాది ‘ఈషదమ్లైరనమ్లైర్వా’ ఇత్యాదావమ్లీకరణేఽనుక్తయోరపి ధాత్రీదాడిమయోరేవ ప్రయోగః, ఏవం కటుకాదిష్వపి జ్ఞేయం; ధాత్రీదాడిమేత్యాదిరసద్వారేణేతి న పునరుక్తం| పిప్పలీత్యాది| ఘృతం క్షౌద్రం చ మధురే, కషాయే పూగఫలం పరూషకం చ| శర్కరేక్షువికారేషు అనుక్తవిశేషేషు శర్కరా| పానే ఇత్యాది మధుశబ్దేన మార్ద్వీకం, ఆసవశబ్దేన ద్రాక్షాసవః| పరిసంవత్సరమితి పరిసంవత్సరోషితం వర్షోషితం ధాన్యమిత్యర్థః| మాంసమిత్యాది మధ్యమే వయస్యేణాదేర్మాంసం ప్రధానమిత్యర్థః| అపర్యుషితమితి అపర్యుషితమన్నం తద్దినసిద్ధం| మాత్రయేతి మాత్రయా ప్రయుక్తమిత్యర్థః| శుభం పథ్యం| పర్యాగతం పక్వమిత్యర్థః| శాకమిత్యాది అశుష్కమార్ద్రం, తరుణం ప్రత్యగ్రం, నవం తత్కాలత్రోటితం| సలిలదధ్యాదితైలమాక్షికమూత్రాణాం స్వవర్గ ఏవ ప్రాధాన్యమితి న పునరిహ కథనం కృతం||332-339||
Adhikarana 238 (340) · Śloka 341
అథ కృతాన్నవర్గః | అతః పరం ప్రవక్ష్యామి కృతాన్నగుణవిస్తరం | లాజమండో విశుద్ధానాం పథ్యః పాచనదీపనః ||340|| వాతానులోమనో హృద్యః పిప్పలీనాగరాయుతః |341|
अथ कृतान्नवर्गः | अतः परं प्रवक्ष्यामि कृतान्नगुणविस्तरम् | लाजमण्डो विशुद्धानां पथ्यः पाचनदीपनः ||३४०|| वातानुलोमनो हृद्यः पिप्पलीनागरायुतः |३४१|
🔊 Audio coming soon
సంస్కృతానాం గుణమాహ- అత ఇత్యాది| కృతాన్నం సంస్కృతాన్నం సాధితాన్నమిత్యర్థః| లాజేత్యాది| కేచిదత్ర ‘అవిశుద్ధానాం’ ఇతి ఈషదర్థమకారముత్పాద్య మందవిరేచనాదవిశుద్ధానామిత్యర్థం వదంతి; చరకాభిప్రాయేణ తు ‘విశుద్ధానాం’ ఇత్యేవ పాఠః, న తు ‘అవిశుద్ధానాం’ ఇతి| పథ్యో హిత ఇత్యర్థః| పాచన ఆమాదీనాం, దీపనో జఠరాగ్నేః| హృదయాయ హితో హృద్యః| ఆయుత ఈషద్యుక్తః||340||-
Adhikarana 239 (341) · Śloka 342
స్వేదాగ్నిజననీ లఘ్వీ దీపనీ బస్తిశోధనీ ||341|| క్షుత్తృట్శ్రమగ్లానిహరీ పేయా వాతానులోమనీ |342|
स्वेदाग्निजननी लघ्वी दीपनी बस्तिशोधनी ||३४१|| क्षुत्तृट्श्रमग्लानिहरी पेया वातानुलोमनी |३४२|
🔊 Audio coming soon
పేయామాహ- స్వేదాగ్నిజననీత్యాది|- ఉష్ణత్వాత్ స్వేదజననీ| క్షుత్తృట్శ్రమగ్లానిహరీత్యత్ర ‘క్షుధం తృషం ద్రవత్వాత్, శ్రమగ్లానీ తృప్తిజనకత్వాత్, హరతి’ ఇత్యేకే వ్యాచక్షతే; వృద్ధవైద్యాస్తు ‘క్షుత్తృట్శ్రమేభ్య ఉత్పన్నాం గ్లానిం హరతి’ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| పేయా యవాగూః; సా విరలద్రవా, తదుపరితనో భాగో మండః; ఏతద్ద్వయమపి పేయం||341||-
Adhikarana 240 (342) · Śloka 343
విలేపీ తర్పణీ హృద్యా గ్రాహిణీ బలవర్ధనీ ||342|| పథ్యా స్యాదురసా లఘ్వీ దీపనీ క్షుత్తృషాపహా |343|
विलेपी तर्पणी हृद्या ग्राहिणी बलवर्धनी ||३४२|| पथ्या स्यादुरसा लघ्वी दीपनी क्षुत्तृषापहा |३४३|
🔊 Audio coming soon
యవాగూగుణకర్మాభిధాయ విలేపీగుణకర్మాహ- విలేపీత్యాది| విలేపీ ఘనసిక్థా, సా చ లేహ్యా; తత్ర మండపేయావిలేపీనాం తండులజలప్రమాణాదికం సూపకారా ఏవ జానంతి, విస్తరభయాత్ పరిభాషాయా అప్యనవస్థానాచ్చ న ప్రమాణం లిఖితం||342||-
Adhikarana 241 (343) · Śloka 344
హృద్యా సంతర్పణీ వృష్యా బృంహణీ బలవర్ధనీ ||343|| శాకమాంసఫలైర్యుక్తా విలేప్యమ్లా చ దుర్జరా |344|
हृद्या सन्तर्पणी वृष्या बृंहणी बलवर्धनी ||३४३|| शाकमांसफलैर्युक्ता विलेप्यम्ला च दुर्जरा |३४४|
🔊 Audio coming soon
తస్యా ఏవ విలేప్యా అన్యసంయోగే గుణకర్మాహ- హృద్యేత్యాది| హృద్యా హృదయాయ హితా| సంతర్పణీ తృప్తిజననీ| వృష్యా శుక్రలా| బృంహణీ శరీరవృద్ధికరీ| అమ్లా అమ్లాదిభిః కృతసంస్కారా| జేజ్ఝటస్తు హృద్యా సంతర్పణీత్యాదిశ్లోకార్ధం విముచ్య “శాకమాంసఫలైర్యుక్తా యవాగ్వోఽమ్లాశ్చ దుర్జరాః”- ఇత్యేవం పఠతి||343||-
Adhikarana 242 (344) · Śloka 345
సిక్థైర్విరహితో మండః పేయా సిక్థసమన్వితా ||344|| విలేపీ బహుసిక్థా స్యాద్యవాగూర్విరలద్రవా |345|
सिक्थैर्विरहितो मण्डः पेया सिक्थसमन्विता ||३४४|| विलेपी बहुसिक्था स्याद्यवागूर्विरलद्रवा |३४५|
🔊 Audio coming soon
కః పునర్మండాదీనాం భేద ఇత్యాహ- సిక్థైరిత్యాది| పేయా సిక్థసమన్వితేతి అత్ర పేయా యవాగూరుచ్యతే, సా చ సిక్థసమన్వితా భవతి| విలేపీ బహుసిక్థా స్యాదితి బహుసిక్థా ఘనసిక్థా పృథగ్ద్రవరహితా, అత ఏవ లేహ్యా| ప్రాగుక్తా యా పేయా యవాగ్వపరపర్యాయా తస్యా విలేపీసకాశాద్భేదజ్ఞాపనాయాహ- యవాగూర్విరలద్రవేతి| యవాగూః పేయేత్యర్థః| ఏతేనాసిక్థో మండః, పేయా యవాగ్వపరపర్యాయా సిక్థసమన్వితా విరలద్రవా, విలేపీ ఘనసిక్థా లేహ్యా పృథగ్ద్రవరహితేతి భేదత్రయం సిక్థైర్విరహిత ఇత్యాదినా శ్లోకేనోక్తం| కేచిత్ “అన్నం పంచగుణే తోయే, యవాగూం షడ్గుణే పచేత్| చతుర్దశగుణే మండం, విలేపీం తు చతుర్గుణే”- ఇతి పరిభాషాదర్శనాత్ పేయాయవాగ్వోర్భేదమాహుః||344||-
Adhikarana 243 (345) · Śloka 345
విష్టంభీ పాయసో బల్యో మేదఃకఫకరో గురుః ||345||
विष्टम्भी पायसो बल्यो मेदःकफकरो गुरुः ||३४५||
🔊 Audio coming soon
విలేపీసాధర్మ్యాత్ పాయసస్యాపి గుణమాహ- విష్టంభీత్యాది| పాయసో దుగ్ధతండులసిద్ధః| విష్టంభీ ప్రభావాత్, సవాతతోదశూలా మలాప్రవృత్తిర్విష్టంభః||345||
Adhikarana 244 (346) · Śloka 346
కఫపిత్తకరీ బల్యా కృశరాఽనిలనాశనీ |346|
कफपित्तकरी बल्या कृशराऽनिलनाशनी |३४६|
🔊 Audio coming soon
కృశరాగుణమాహ- కఫేత్యాది| కృశరా తిలతండులమాషకృతా యవాగూః|346|
Adhikarana 245 (346) · Śloka 347
ధౌతస్తు విమలః శుద్ధో మనోజ్ఞః సురభిః సమః ||346|| స్విన్నః సుప్రస్రుతస్తూష్ణో విశదస్త్వోదనో లఘుః |347|
धौतस्तु विमलः शुद्धो मनोज्ञः सुरभिः समः ||३४६|| स्विन्नः सुप्रस्रुतस्तूष्णो विशदस्त्वोदनो लघुः |३४७|
🔊 Audio coming soon
భక్తగుణమాహ- ధౌతస్త్విత్యాది| శుద్ధః స్వయమేవ ధవలః, విగతమలస్తు కండనాద్ధౌతత్వేన చాపగతావశిష్టమలః| మనోజ్ఞో మనోరమః| సురభిః సుగంధిః| సమః స్విన్నః సర్వోఽపి స్విన్న ఇత్యర్థః| సుప్రస్రుతః సుష్ఠుగాలితః| ఉష్ణః ప్రసిద్ధః| విశదః సుసిద్ధః, స చ సక్తత్వాదిదోషరహితః| ఏవంభూత ఓదనో లఘుః||346||-
Adhikarana 246 (347) · Śloka 347
అధౌతోఽప్రస్రుతోఽస్విన్నః శీతశ్చాప్యోదనో గురుః ||347||
अधौतोऽप्रस्रुतोऽस्विन्नः शीतश्चाप्योदनो गुरुः ||३४७||
🔊 Audio coming soon
పూర్వోక్తవిపరీతగుణమాహ- అధౌత ఇత్యాది| ఏవంభూత ఓదనో గురుః||347||
Adhikarana 247 (348) · Śloka 348
లఘుః సుగంధిః కఫహా విజ్ఞేయో భృష్టతండులః |348|
लघुः सुगन्धिः कफहा विज्ञेयो भृष्टतण्डुलः |३४८|
🔊 Audio coming soon
భృష్టతండులౌదనగుణమాహ- లఘ్విత్యాది| భృష్టతండులో భృష్టతండులసాధిత ఓదన ఇత్యర్థః|348|
Adhikarana 248 (348) · Śloka 349
స్నేహైర్మాంసైః ఫలైః కందైర్విదలామ్లైశ్చ సంయుతాః ||348|| గురవో బృంహణా బల్యా యే చ క్షీరోపసాధితాః |349|
स्नेहैर्मांसैः फलैः कन्दैर्विदलाम्लैश्च संयुताः ||३४८|| गुरवो बृंहणा बल्या ये च क्षीरोपसाधिताः |३४९|
🔊 Audio coming soon
ఓదనవిశేషేణ విశిష్టద్రవ్యసంయోగానాం గుణమాహ- స్నేహైరిత్యాది| స్నేహైర్ఘృతాదిభిః| మాంసఫలకందాః ప్రసిద్ధాః| విదలం శమీధాన్యావయవః, చకారాచ్ఛాకాదీనామప్యవరోధః| క్షీరోపసాధితా ఉదకాదిసంయుక్తాః పాయసాదన్యే||348||-
Adhikarana 249 (349) · Śloka 349
సుస్విన్నో నిస్తుషో భృష్ట ఈషత్ సూపో లఘుర్హితః ||349||
सुस्विन्नो निस्तुषो भृष्ट ईषत् सूपो लघुर्हितः ||३४९||
🔊 Audio coming soon
ప్రహితమాహ- సుస్విన్న ఇత్యాది| ఈషత్ సూప ఇతి ఈషద్భృష్ట ఇతి సంబంధః| తత్ర, అభర్జితాపేక్షయా భర్జితముద్గాదిసూపస్య లాఘవం; మాషసూపస్య తు భర్జితాదినా లాఘవమిత్యేకే, భర్జితస్యాపి న లాఘవమిత్యన్యే; అన్యే తు ‘ఈషత్సూప’ ఇతి న పఠంతి, కింతు పాఠాంతరం పఠంతి, తచ్చాదృష్టత్వాన్న లిఖితం||349||
Adhikarana 250 (350) · Śloka 350
స్విన్నం నిష్పీడితం శాకం హితం స్యాత్ స్నేహసంస్కృతం | అస్విన్నం స్నేహరహితమపీడితమతోఽన్యథా ||350||
स्विन्नं निष्पीडितं शाकं हितं स्यात् स्नेहसंस्कृतम् | अस्विन्नं स्नेहरहितमपीडितमतोऽन्यथा ||३५०||
🔊 Audio coming soon
ప్రహితమభిధాయాపరాణ్యపి వ్యంజనాన్యాహ- స్విన్నమిత్యాది| అతః పూర్వోక్తాత్, అన్యథేతి అహితమిత్యర్థః||350||
Adhikarana 251 (351) · Śloka 352
మాంసం స్వభావతో వృష్యం స్నేహనం బలవర్ధనం | స్నేహగోరసధాన్యామ్లఫలామ్లకటుకైః సహ ||351|| సిద్ధం మాంసం హితం బల్యం రోచనం బృంహణం గురు |352|
मांसं स्वभावतो वृष्यं स्नेहनं बलवर्धनम् | स्नेहगोरसधान्याम्लफलाम्लकटुकैः सह ||३५१|| सिद्धं मांसं हितं बल्यं रोचनं बृंहणं गुरु |३५२|
🔊 Audio coming soon
మాంసస్య వ్యంజనోత్తమస్య సంయోగసంస్కారజం గుణకర్మ నిర్దిశన్నాహ- మాంసమిత్యాది| స్నేహో ఘృతాదిః, గోరసో దధ్యాదిః, ధాన్యామ్లం కాంజికం, ఫలామ్లం దాడిమాది, కటుకం మరిచాది, ప్రకృత్యనురూపం సంస్కారానురూపం చ బల్యత్వాది జ్ఞేయం, అయం తలితమాంసానాం గుణ ఉక్తః||351||-
Adhikarana 252 (352) · Śloka 353
తదేవ గోరసాదానం సురభిద్రవ్యసంస్కృతం ||352|| విద్యాత్పిత్తకఫోద్రేకీ బలమాంసాగ్నివర్ధనం |353|
तदेव गोरसादानं सुरभिद्रव्यसंस्कृतम् ||३५२|| विद्यात्पित्तकफोद्रेकी बलमांसाग्निवर्धनम् |३५३|
🔊 Audio coming soon
తస్యైవ మాంసస్య ప్రదిగ్ధత్వేన సిద్ధస్య గుణమాహ- తదేవేత్యాది| తదేవేతి మాంసం| ఆదానం ఘనద్రవావాపః| సురభిద్రవ్యసంస్కృతం హింగుమరిచాజాజిప్రభృతిసంస్కృతం, అయం ప్రలేహమాంసానాం గుణ ఉక్తః||352||-
Adhikarana 253 (353) · Śloka 354
పరిశుష్కం స్థిరం స్నిగ్ధం హర్షణం ప్రీణనం గురు ||353|| రోచనం బలమేధాగ్నిమాంసౌజఃశుక్రవర్ధనం |354|
परिशुष्कं स्थिरं स्निग्धं हर्षणं प्रीणनं गुरु ||३५३|| रोचनं बलमेधाग्निमांसौजःशुक्रवर्धनम् |३५४|
🔊 Audio coming soon
మాంసస్య పరిశుష్కత్వేన సిద్ధస్య గుణమాహ- పరిశుష్కమిత్యాది| పరిశుష్కప్రదిగ్ధయోరయం విశేషః- “భృష్టం బహుఘృతే సిక్తం ముహురుష్ణాంబునా మృదు| జీరకాద్యైర్ఘనం మాంసం పరిశుష్కం తదుచ్యతే|| తదేవ గోరసాదానం ప్రదిగ్ధమితి విశ్రుతం”- ఇతి| స్థిరం కఠినం| హర్షణం హర్షోత్పాదకం| బలముత్సాహః, ఓజో హృది స్థితం ధాతుధామ| అయం శూల్యగుణ ఉక్తః||353||-
Adhikarana 254 (354) · Śloka 354
తదేవోల్లుప్తపిష్టత్వాదుల్లుప్తమితి పాచకాః ||354||
तदेवोल्लुप्तपिष्टत्वादुल्लुप्तमिति पाचकाः ||३५४||
🔊 Audio coming soon
పరిశుష్కస్య శూల్యస్య ప్రసంగేన శూల్యవిశేషాణామపి గుణమాహ- తదేవేత్యాది| తదేవ పరిశుష్కమేవ; ఊర్ధ్వం నిరంతరం ఛేదనాతిశయేనాణుశశ్ఛిన్నత్వాత్ పిష్టమివోల్లుప్తపిష్టం; ఉల్లుప్తమితి పాచకా ఇతి ‘వదంతి’ ఇతి శేషః; పాచకాః సూపకారాః||354||
Adhikarana 255 (355) · Śloka 355
పరిశుష్కగుణైర్యుక్తం వహ్నౌ పక్వమతో లఘు |355|
परिशुष्कगुणैर्युक्तं वह्नौ पक्वमतो लघु |३५५|
🔊 Audio coming soon
తస్యైవాంగారపక్వస్య పరిశుష్కస్య గుణమాహ- పరిశుష్కేత్యాది| వహ్నావితి అంగారతాపితత్వాత్, అతః పూర్వోక్తపరిశుష్కాల్లఘు భవతి|355|-
Adhikarana 256 (356) · Śloka 356
తదేవ శూలికాప్రోతమంగారపరిపాచితం ||355|| జ్ఞేయం గురుతరం కించిత్ ప్రదిగ్ధం గురుపాకతః |356|
तदेव शूलिकाप्रोतमङ्गारपरिपाचितम् ||३५५|| ज्ञेयं गुरुतरं किञ्चित् प्रदिग्धं गुरुपाकतः |३५६|
🔊 Audio coming soon
ఉల్లుప్తపిష్టప్రదిగ్ధగుణమాహ- తదేవేత్యాది| శూలికాప్రోతమితి లోహాదిశలాకారోపితం| ప్రదిగ్ధమితి స్నేహధాన్యామ్లతక్రాదినా ప్రదిగ్ధం| పరిశుష్కాద్గురుపాకాత్ కించిద్గురుతరం, స్నేహాదిప్రదిగ్ధత్వాదేవ||356||
Adhikarana 257 (356-358) · Śloka 358
ఉల్లుప్తం భర్జితం పిష్టం ప్రతప్తం కందుపాచితం ||356|| పరిశుష్కం ప్రదిగ్ధం చ శూల్యం యచ్చాన్యదీదృశం | మాంసం యత్తైలసిద్ధం తద్వీర్యోష్ణం పిత్తకృద్గురు ||357|| లఘ్వగ్నిదీపనం హృద్యం రుచ్యం దృష్టిప్రసాదనం | అనుష్ణవీర్యం పిత్తఘ్నం మనోజ్ఞం ఘృతసాధితం ||358||
उल्लुप्तं भर्जितं पिष्टं प्रतप्तं कन्दुपाचितम् ||३५६|| परिशुष्कं प्रदिग्धं च शूल्यं यच्चान्यदीदृशम् | मांसं यत्तैलसिद्धं तद्वीर्योष्णं पित्तकृद्गुरु ||३५७|| लघ्वग्निदीपनं हृद्यं रुच्यं दृष्टिप्रसादनम् | अनुष्णवीर्यं पित्तघ्नं मनोज्ञं घृतसाधितम् ||३५८||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తానుక్తశూల్యాన్యాహ- ఉల్లుప్తమిత్యాది| ఉల్లుప్తం పూర్వవత్| భర్జితాదీని వ్యాఖ్యానయంతి- “భర్జితం స్యాద్ఘృతాదౌ తు పిష్ట్వా యత్ సాధితం పునః| అపూపాదికృతం పిష్టం దధిదాడిమసౌరభైః|| సిద్ధం సాజ్యైస్తథాఽజాజీసాముద్రమరిచైరపి| అంగారాదిషు యత్ పక్వం ప్రతప్తం తదుదాహృతం|| పిశితం సౌరభైర్లిప్తం కందుపక్వం మధుప్రభం| రాజికాకల్కలిప్తం చ కందుపాచితముచ్యతే”- ఇతి| పరిశుష్కప్రదిగ్ధే పూర్వవత్| “హింగూదకే పరిక్షిప్తం శూలే నిష్పీడితం తతః| సిక్త్వా సిక్త్వాఽంబుధారాభిర్విధూమేఽగ్నౌ ప్రతాపయేత్|| ఫలామ్లేనాపి యత్ పక్వం శూల్యం తత్ సౌరభాన్వితం”- ఇతి| యచ్చాన్యదీదృశమితి యదేవంవిధం మాంసం తైలసాధితం భవతి తదుష్ణాదిగుణకం జ్ఞేయం| ఘృతసాధితమాహ- లఘ్విత్యాది||356-358||
Adhikarana 258 (359-360) · Śloka 361
ప్రీణనః ప్రాణజననః శ్వాసకాసక్షయాపహః | వాతపిత్తశ్రమహరో హృద్యో మాంసరసః స్మృతః ||359|| స్మృత్యోజఃస్వరహీనానాం జ్వరక్షీణక్షతోరసాం | భగ్నవిశ్లిష్టసంధీనాం కృశానామల్పరేతసాం ||360|| ఆప్యాయనః సంహననః శుక్రదో బలవర్ధనః |361|
प्रीणनः प्राणजननः श्वासकासक्षयापहः | वातपित्तश्रमहरो हृद्यो मांसरसः स्मृतः ||३५९|| स्मृत्योजःस्वरहीनानां ज्वरक्षीणक्षतोरसाम् | भग्नविश्लिष्टसन्धीनां कृशानामल्परेतसाम् ||३६०|| आप्यायनः संहननः शुक्रदो बलवर्धनः |३६१|
🔊 Audio coming soon
శూల్యం మాంసముక్తం ప్రదిగ్ధపరిశుష్కభేదాభ్యాం ద్విభేదమేవ, తదభిధాయ ద్రవమభిధాతుమాహ- ప్రీణన ఇత్యాది| ఆప్యాయన ఇతి స్మృతిస్వరహీనజ్వరక్షీణకృశాల్పరేతసాం స్వాస్థ్యకరః, సంహనన ఇతి క్షతోరసాం తథా భగ్నవిశ్లిష్టసంధీనాం సంధానకరః, శుక్రద ఇతి అల్పరేతసాం, బలవర్ధన ఓజోహీనస్య| ఏణాదిప్రకృత్యనువిధానేన రసస్యోత్కర్షాపకర్షావూహ్యౌ, అన్యథా ప్రకృతిగుణాభిధానం వ్యర్థం స్యాత్||359-360||-
Adhikarana 259 (361) · Śloka 361
స దాడిమయుతో వృష్యః సంస్కృతో దోషనాశనః ||361||
स दाडिमयुतो वृष्यः संस्कृतो दोषनाशनः ||३६१||
🔊 Audio coming soon
తస్యైవ రసస్య సంయోగజం గుణమాహ- స దాడిమేత్యాది| స ఇతి మాంసరసః| సంస్కృతః కటుకాదినా| దోషశమనస్త్రిదోషహరః||361||
Adhikarana 260 (362) · Śloka 362
ప్రీణనః సర్వభూతానాం విశేషాన్ముఖశోషిణాం | క్షుత్తృష్ణాపహరః శ్రేష్ఠః సౌరావః స్వాదుశీతలః ||362||
प्रीणनः सर्वभूतानां विशेषान्मुखशोषिणाम् | क्षुत्तृष्णापहरः श्रेष्ठः सौरावः स्वादुशीतलः ||३६२||
🔊 Audio coming soon
సౌరావగుణమాహ- ప్రీణన ఇత్యాది| సౌరావో రసస్యోపరితనోఽచ్ఛో భాగః| శీతలః సుశీతః||362||
Adhikarana 260 (363) · Śloka 363
యన్మాంసముద్ధృతరసం న తత్ పుష్టిబలావహం | విష్టంభి దుర్జరం రూక్షం విరసం మారుతావహం ||363||
यन्मांसमुद्धृतरसं न तत् पुष्टिबलावहम् | विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं विरसं मारुतावहम् ||३६३||
🔊 Audio coming soon
మాంసరసప్రసంగేనోద్ధృతరసస్య మాంసస్య గుణమాహ- యదిత్యాది| యతః పిష్టక్వథితగాలితమాంసాద్రసో గృహీతః స నిఃసారత్వాదుక్తగుణః||363||
Adhikarana 262 (364) · Śloka 364
దీప్తాగ్నీనాం సదా పథ్యః ఖానిష్కస్తు పరం గురుః |364|
दीप्ताग्नीनां सदा पथ्यः खानिष्कस्तु परं गुरुः |३६४|
🔊 Audio coming soon
కేచిదత్ర ఖానిష్కగుణం పఠంతి- దీప్తాగ్నీనామిత్యాది| తమన్యే పరిశుష్కభేదం మన్యంతే, అన్యే వేసవారభేదం ఖానిష్కమాహుః|364|
Adhikarana 263 (364-365) · Śloka 366
మాంసం నిరస్థి సుస్విన్నం పునర్దృషది పేషితం ||364|| పిప్పలీశుంఠిమరిచగుడసర్పిఃసమన్వితం | ఐకధ్యం పాచయేత్ సమ్యగ్వేసవార ఇతి స్మృతః ||365|| వేసవారో గురుః స్నిగ్ధో బల్యో వాతరుజాపహః |366|
मांसं निरस्थि सुस्विन्नं पुनर्दृषदि पेषितम् ||३६४|| पिप्पलीशुण्ठिमरिचगुडसर्पिःसमन्वितम् | ऐकध्यं पाचयेत् सम्यग्वेसवार इति स्मृतः ||३६५|| वेसवारो गुरुः स्निग्धो बल्यो वातरुजापहः |३६६|
🔊 Audio coming soon
వేసవారగుణమాహ- మాంసమిత్యాది| అత్ర గుడం విహాయ ‘హింగుసర్పిఃసమన్వితం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తన్న సర్వైరాచార్యైర్నిషిద్ధత్వాత్| వేసవారమప్యన్యే పరిశుష్కం మన్యంతే||364-365||-
Adhikarana 264 (366) · Śloka 367
కఫఘ్నో దీపనో హృద్యః శుద్ధానాం వ్రణినామపి ||366|| జ్ఞేయః పథ్యతమశ్చైవ ముద్గయూషః కృతాకృతః |367|
कफघ्नो दीपनो हृद्यः शुद्धानां व्रणिनामपि ||३६६|| ज्ञेयः पथ्यतमश्चैव मुद्गयूषः कृताकृतः |३६७|
🔊 Audio coming soon
రసస్య ప్రసంగేన ముద్గయూషస్య గుణమాహ- కఫఘ్న ఇత్యాది| కృతయూషస్య వ్యవహారార్థం స్వయమేవ లక్షణం వక్ష్యతి, కఫఘ్నస్థానే కేచిద్ ‘జ్వరఘ్న’ ఇతి పఠంతి||366||-
Adhikarana 265 (367) · Śloka 368
స తు దాడిమమృద్వీకాయుక్తః స్యాద్రాగషాడవః ||367|| రుచిష్యో లఘుపాకశ్చ దోషాణాం చావిరోధకృత్ |368|
स तु दाडिममृद्वीकायुक्तः स्याद्रागषाडवः ||३६७|| रुचिष्यो लघुपाकश्च दोषाणां चाविरोधकृत् |३६८|
🔊 Audio coming soon
ముద్గయూషస్య సంయోగాంతరేణ నామాంతరం దర్శయన్నాహ- స త్విత్యాది| స ఇతి ముద్గయూషః| దోషాణాం చావిరోధకృదితి వాతాదీనామీషద్విరోధకృద్వాతాదీనామీషచ్ఛమన ఇత్యర్థః||367||-
Adhikarana 266 (368) · Śloka 369
మసూరముద్గగోధూమకులత్థలవణైః కృతః ||368|| కఫపిత్తావిరోధీ స్యాద్వాతవ్యాధౌ చ శస్యతే |369|
मसूरमुद्गगोधूमकुलत्थलवणैः कृतः ||३६८|| कफपित्ताविरोधी स्याद्वातव्याधौ च शस्यते |३६९|
🔊 Audio coming soon
మసూరాదిపంచకయూషమాహ- మసురేత్యాది| వాతవ్యాధౌ చ శస్యత ఇతి కథం ముద్గమసూరయోర్యూషో వాతే శస్తః, కథం కులత్థలవణయోర్యోగే పిత్తావిరోధీతి? ఉచ్యతే- మసూరాదిత్రయాణాం శైత్యాత్ కులత్థలవణయోరౌష్ణ్యేఽపి పిత్తావిరోధిత్వం; కులత్థలవణయోగాదేవ చ వాతే శస్తః; సంయోగశక్తేర్వాఽచింత్యత్వాత్||368||-
Adhikarana 267 (369) · Śloka 370
మృద్వీకాదాడిమైర్యుక్తః స చాప్యుక్తోఽనిలార్దితే ||369|| రోచనో దీపనో హృద్యో లఘుపాక్యుపదిశ్యతే |370|
मृद्वीकादाडिमैर्युक्तः स चाप्युक्तोऽनिलार्दिते ||३६९|| रोचनो दीपनो हृद्यो लघुपाक्युपदिश्यते |३७०|
🔊 Audio coming soon
తస్య పంచకయూషస్య సంయోగాంతరేణ గుణాంతరమాహ- మృద్వీకేత్యాది| మసూరాదియూషో మృద్వీకాదాడిమాభ్యాం సంయుక్తోఽతీవ వాతహరః||369||-
Adhikarana 268 (370) · Śloka 371
పటోలనింబయూషౌ తు కఫమేదోవిశోషిణౌ ||370|| పిత్తఘ్నౌ దీపనౌ హృద్యౌ కృమికుష్ఠజ్వరాపహౌ |371|
पटोलनिम्बयूषौ तु कफमेदोविशोषिणौ ||३७०|| पित्तघ्नौ दीपनौ हृद्यौ कृमिकुष्ठज्वरापहौ |३७१|
🔊 Audio coming soon
అన్యయూషానాహ- పటోలేత్యాది| పటోలాదిషు చ యూషస్య సూపయోనిత్వాన్ముద్గాదికం త్రిగుణమిచ్ఛంతి| ఇమౌ ద్వావపి యూషౌ భిన్నౌ జ్ఞేయౌ, న తు ద్వయోరప్యేకః||370||-
Adhikarana 269 (371-372) · Śloka 373
శ్వాసకాసప్రతిశ్యాయప్రసేకారోచకజ్వరాన్ ||371|| హంతి మూలకయూషస్తు కఫమేదోగలగ్రహాన్ | కులత్థయూషోఽనిలహా శ్వాసపీనసనాశనః ||372|| తూణీప్రతూణీకాసాశ్మగుల్మమేదఃకఫావహః |373|
श्वासकासप्रतिश्यायप्रसेकारोचकज्वरान् ||३७१|| हन्ति मूलकयूषस्तु कफमेदोगलग्रहान् | कुलत्थयूषोऽनिलहा श्वासपीनसनाशनः ||३७२|| तूणीप्रतूणीकासाश्मगुल्ममेदःकफावहः |३७३|
🔊 Audio coming soon
కాసేత్యాది| మూలకయూషో బాలశుష్కమూలకయూషః, జేజ్ఝటస్త ‘యద్యపి బాలమూలకం త్రిదోషఘ్నం తథాపి తస్య న యూషకరణే శ్రుతిరస్తి” ఇత్యాహ| అయమపి ముద్గాదిసహితో జ్ఞేయః||371-372||-
Adhikarana 270 (373) · Śloka 374
దాడిమామలకైర్యూషో హృద్యః సంశమనో లఘుః ||373|| ప్రాణాగ్నిజననో మూర్చ్ఛామేదోఘ్నో వాతపిత్తజిత్ |374|
दाडिमामलकैर्यूषो हृद्यः संशमनो लघुः ||३७३|| प्राणाग्निजननो मूर्च्छामेदोघ्नो वातपित्तजित् |३७४|
🔊 Audio coming soon
దాడిమేత్యాది| అయమేక ఏవ సముద్గశ్చ| న విరేకం కరోతి నాపి వమనం కింతు తత్స్థమేవ దోషం శమయతీతి సంశమనః| ప్రాణో భారహరణాదిశక్తిః||373||-
Adhikarana 271 (374) · Śloka 374
ముద్గామలకయూషస్తు గ్రాహీ పిత్తకఫే హితః ||374||
मुद्गामलकयूषस्तु ग्राही पित्तकफे हितः ||३७४||
🔊 Audio coming soon
ముద్గేత్యాది| గ్రాహీ అతిసారాదీనాం సంగ్రాహీ| అయమప్యేకః||374||
Adhikarana 272 (375) · Śloka 375
యవకోలకులత్థానాం యూషః కంఠ్యోఽనిలాపహః |375|
यवकोलकुलत्थानां यूषः कण्ठ्योऽनिलापहः |३७५|
🔊 Audio coming soon
యవకోలేత్యాది| అయమప్యేకః|375|-
Adhikarana 273 (375) · Śloka 375
సర్వధాన్యకృతస్తద్వద్బృంహణః ప్రాణవర్ధనః ||375||
सर्वधान्यकृतस्तद्वद्बृंहणः प्राणवर्धनः ||३७५||
🔊 Audio coming soon
సర్వధాన్యేత్యాది| సర్వధాన్యకృత అయూషయోనిత్వాచ్ఛూకధాన్యకుధాన్యే విహాయ ముద్గాదిశమీధాన్యానామపథ్యవర్జ్యం యూషః| అయం తంత్రాంతరే నవముష్టినామ్నాఽభిహితః||375||
Adhikarana 274 (376) · Śloka 376
ఖడకాంబలికౌ హృద్యౌ తథా వాతకఫే హితౌ |376|
खडकाम्बलिकौ हृद्यौ तथा वातकफे हितौ |३७६|
🔊 Audio coming soon
ఖడేత్యాది| ఖడకాంబలికౌ యూషవిశేషౌ| తత్ర ఖడో ద్వివిధః- సతక్రశమీధాన్యః, సతక్రశాకశ్చ| తథాహి- “సతక్రాణి శమీధాన్యాని స్నిగ్ధాని సంగ్రాహకాణి ఖడాని” ఇతి, సతక్రశాకస్తు “కపిత్థతక్రచాంగేరీమరిచాజాజీచిత్రకైః| సుపక్వః ఖడయూషోఽయమథ కాంబలికోఽపరః|| దధ్యమ్లలవణస్నేహతిలమాషసమన్వితః”- ఇతి| తక్రామ్లసిద్ధః కాంబలికః, అమ్లానాం బహుత్వాత్| జేజ్ఝటమతే తు దధిదాడిమమాషశాకస్నేహయుక్తం వ్యంజనం ఖడ ఇత్యుచ్యతే నలమతే తు “తిలం సులుంచితం కృత్వా పిష్టం క్షీరే త్ర్యహోషితం| పటే పూతం పచేద్ధీమానార్ద్రకావాపితే ఘృతే| మరిచాజాజిసాముద్రైర్యుక్తస్తిలఖడో భవేత్”- ఇతి| కాంబలికలక్షణం తత్రైవోక్తం “దధిమస్త్వమ్లసిద్ధస్తు యూషః కాంబలికః స్మృతః| పునః సౌవర్చలాజాజీబీజపూరకసౌరభైః|| సంయోజ్య మథితః స్వచ్ఛ ఏష కాంబలికో భవేత్”- ఇతి|376|-
Adhikarana 275 (376-377) · Śloka 377
బల్యః కఫానిలౌ హంతి దాడిమామ్లోఽగ్నిదీపనః ||376|| దధ్యమ్లః కఫకృద్బల్యః స్నిగ్ధో వాతహరో గురుః | తక్రామ్లః పిత్తకృత్ ప్రోక్తో విషరక్తప్రదూషణః ||377||
बल्यः कफानिलौ हन्ति दाडिमाम्लोऽग्निदीपनः ||३७६|| दध्यम्लः कफकृद्बल्यः स्निग्धो वातहरो गुरुः | तक्राम्लः पित्तकृत् प्रोक्तो विषरक्तप्रदूषणः ||३७७||
🔊 Audio coming soon
యేన యేనామ్లేన సిద్ధో యూషో యం యం గుణం కరోతి తం తం గుణం దర్శయన్నాహ- బల్య ఇత్యాది| దాడిమేన క్రియతే యోఽమ్లో యూషః స దాడిమామ్లః| దధ్యమ్ల ఇతి దధ్నా క్రియతే యోఽమ్లో యూషః స దధ్యమ్లః| తక్రామ్లోఽప్యేవం| ప్రదూషణః ప్రకోపణః| ‘దాడిమధాన్యామ్లదధితక్రైరమ్లత్వం కాంబలికస్యైవ’ ఇత్యేకే||376-377||
Adhikarana 276 (378) · Śloka 378
ఖడాః ఖడయవాగ్వశ్చ షా(ఖా)డవాః పానకాని చ | ఏవమాదీని చాన్యాని క్రియంతే వైద్యవాక్యతః ||378||
खडाः खडयवाग्वश्च षा(खा)डवाः पानकानि च | एवमादीनि चान्यानि क्रियन्ते वैद्यवाक्यतः ||३७८||
🔊 Audio coming soon
ఖడా ఇత్యాది| ఖడాః పూర్వోక్తాః| ఖడయవాగ్వ ఇతి ఖడైరుక్తలక్షణైః సిద్ధా యవాగ్వః ఖడయవాగ్వః| షా(ఖా)డవలక్షణముచ్యతే- “స్పష్టామ్లమధురోఽస్పష్టకషాయలవణోషణః| అతిక్తః ఖాడవః కోలకపిత్థాద్యుపబృంహితః”- ఇతి; ఖాడవా ఇతి బహువచనం ఖాడవభూయస్త్వప్రాప్తయే, తచ్చ విస్తరభయాన్న లిఖితం| పానకాని అమ్లికాద్రాక్షాదికృతాని, ఏవమాదిగ్రహణాత్ సట్టకప్రభృతీని||378||
Adhikarana 277 (379) · Śloka 379
అస్నేహలవణం సర్వమకృతం కటుకైర్వినా | విజ్ఞేయం లవణస్నేహకటుకైః సంయుతం కృతం ||379||
अस्नेहलवणं सर्वमकृतं कटुकैर्विना | विज्ञेयं लवणस्नेहकटुकैः संयुतं कृतम् ||३७९||
🔊 Audio coming soon
వ్యవహారార్థం కృతాకృతయూషయోః పరిభాషాం దర్శయన్నాహ- అస్నేహలవణమిత్యాది| కటుకైః శుంఠ్యాదిభిః||379||
Adhikarana 278 (380) · Śloka 380
అథ గోరసధాన్యామ్లఫలామ్లైరమ్లితం చ యత్ | యథోత్తరం లఘు హితం సంస్కృతాసంస్కృతం రసం ||380||
अथ गोरसधान्याम्लफलाम्लैरम्लितं च यत् | यथोत्तरं लघु हितं संस्कृतासंस्कृतं रसम् ||३८०||
🔊 Audio coming soon
తయోర్యూషయోరమ్లాంతరసంయోగేన సంస్కృతాసంస్కృతయోరపి గురులాఘవం దర్శయన్నాహ- అథేత్యాది| నపుంసకనిర్దేశాద్రసమితి సామాన్యేనాభీష్టం, తేన యూషరసయోరుభయోరపి గురులాఘవముక్తం భవతి; సంస్కృతాదసంస్కృతం లఘ్వితి సంబధ్యతే, రసోఽత్ర మాంసరసః||380||
Adhikarana 279 (381) · Śloka 381
దధిమస్త్వమ్లసిద్ధస్తు యూషః కాంబలికః స్మృతః |381|
दधिमस्त्वम्लसिद्धस्तु यूषः काम्बलिकः स्मृतः |३८१|
🔊 Audio coming soon
యూషకాంబలికయూషలక్షణముచ్యతే- దధీత్యాది|381|-
Adhikarana 280 (381) · Śloka 382
తిలపిణ్యాకవికృతిః శుష్కశాకం విరూఢకం ||381|| సిండాకీ చ గురూణి స్యుః కఫపిత్తకరాణి చ |382|
तिलपिण्याकविकृतिः शुष्कशाकं विरूढकम् ||३८१|| सिण्डाकी च गुरूणि स्युः कफपित्तकराणि च |३८२|
🔊 Audio coming soon
శుష్కశాకవిశేషాణాం కృతాన్నానాం గుణం నిర్దిశన్నాహ- తిలేత్యాది| తిలవికృతిర్మోదకాదిః, పిణ్యాకవికృతిః ఫుట్టాఢకాదిః| తిలపిణ్యాకస్య శుష్కశాకస్య విరూఢకస్య చ వ్యంజనాని దేశపురుషవిశేషతో జ్ఞేయాని| విరూఢమంకురితం విగతరోహం వా, అన్యే శాకమేవాత్యంతరూఢం విరూఢమాహుః| సిండాకీ అనాసుతా శుష్కార్ద్రా సుహ్మేషు, ‘అన్నాదిష్వాసుతసిండాకీ శుక్తగుణా నోక్తగుణా’ ఇత్యేకే, ‘అనాసుతసిండాకీ శాకవర్గే ఉక్తగుణేత్యాసుతసిండాక్యా ఏవాయం గుణః’ ఇత్యేకే, మూలకాదిశాకమేవ కించిత్ స్విన్నం క్షుణ్ణం సుగంధికటుకద్రవ్యాన్వితం వటకీకృతం సుహ్మేషు ‘సిండాకీ’ ఇత్యుచ్యతే, అన్యే తు ‘శాకసిక్థమండాసుతిః సిండాకీ’ ఇత్యాహుః||381||-
Adhikarana 281 (382) · Śloka 382
తద్వచ్చ వటకాన్యాహుర్విదాహీని గురూణి చ ||382||
तद्वच्च वटकान्याहुर्विदाहीनि गुरूणि च ||३८२||
🔊 Audio coming soon
తద్వదిత్యాది వటకానీతి సిండాకీవటకాని||382||
Adhikarana 282 (383) · Śloka 383
లఘవో బృంహణా వృష్యా హృద్యా రోచనదీపనాః | తృష్ణామూర్చ్ఛాభ్రమచ్ఛర్దిశ్రమఘ్నా రాగషాడవాః ||383||
लघवो बृंहणा वृष्या हृद्या रोचनदीपनाः | तृष्णामूर्च्छाभ्रमच्छर्दिश्रमघ्ना रागषाडवाः ||३८३||
🔊 Audio coming soon
రాగషాడవగుణమాహ- లఘవ ఇత్యాది| తత్ర రాగః- “సితారుచకసింధూత్థైః సవృక్షామ్లపరూషకైః| జంబూఫలరసైర్యుక్తో రాగో రాజికయా కృతః”- ఇతి| షాడవాః పునర్మధురామ్లలవణసంయోగజా నానావిధాః||383||
Adhikarana 282 (384) · Śloka 384
రసాలా బృంహణీ బల్యా స్నిగ్ధా వృష్యా చ రోచనీ |384|
रसाला बृंहणी बल्या स्निग्धा वृष्या च रोचनी |३८४|
🔊 Audio coming soon
రసాలాగుణమాహ- రసాలేత్యాది| రసాలా శిఖరిణీ|384|-
Adhikarana 283 (384) · Śloka 384
స్నేహనం గుడసంయుక్తం హృద్యం దధ్యనిలాపహం ||384||
स्नेहनं गुडसंयुक्तं हृद्यं दध्यनिलापहम् ||३८४||
🔊 Audio coming soon
సగుడదధిగుణమాహ- స్నేహనమిత్యాది||384||
Adhikarana 284 (385-387) · Śloka 388
సక్తవః సర్పిషాఽభ్యక్తాః శీతవారిపరిప్లుతాః | నాతిద్రవా నాతిసాంద్రా మంథ ఇత్యుపదిశ్యతే ||385|| మంథః సద్యోబలకరః పిపాసాశ్రమనాశనః | సామ్లస్నేహగుడో మూత్రకృచ్ఛ్రోదావర్తనాశనః ||386|| శర్కరేక్షురసద్రాక్షాయుక్తః పిత్తవికారనుత్ | ద్రాక్షామధూదకయుతః కఫరోగనిబర్హణః ||387|| వర్గత్రయేణోపహితో మలదోషానులోమనః |388|
सक्तवः सर्पिषाऽभ्यक्ताः शीतवारिपरिप्लुताः | नातिद्रवा नातिसान्द्रा मन्थ इत्युपदिश्यते ||३८५|| मन्थः सद्योबलकरः पिपासाश्रमनाशनः | साम्लस्नेहगुडो मूत्रकृच्छ्रोदावर्तनाशनः ||३८६|| शर्करेक्षुरसद्राक्षायुक्तः पित्तविकारनुत् | द्राक्षामधूदकयुतः कफरोगनिबर्हणः ||३८७|| वर्गत्रयेणोपहितो मलदोषानुलोमनः |३८८|
🔊 Audio coming soon
సక్తుమంథమాహ- సక్తవ ఇత్యాది| మంథః సద్యోబలకర ఇతి సద్యోబలకరోఽయం నోత్తరకాలే(లం) బలకరో, రూక్షత్వాత్; అవిశేషోక్తావపి యవాదిశక్తవో గ్రాహ్యాః| మంథస్యైవ ద్రవ్యాంతరసంయుక్తస్య గుణాంతరమాహ- సామ్లస్నేహేత్యాది| ఉదావర్తనాశనత్వేనాస్య వాతహరత్వముక్తం||385-387||-
Adhikarana 285 (388-391) · Śloka 391
గౌడమమ్లమనమ్లం వా పానకం గురు మూత్రలం ||388|| తదేవ ఖండమృద్వీకాశర్కరాసహితం పునః | సామ్లం సతీక్ష్ణం సహిమం పానకం స్యాన్నిరత్యయం ||389|| మార్ద్వీకం తు శ్రమహరం మూర్చ్ఛాదాహతృషాపహం | పరూషకాణాం కోలానాం హృద్యం విష్టంభి పానకం ||390|| ద్రవ్యసంయోగసంస్కారం జ్ఞాత్వా మాత్రాం చ సర్వతః | పానకానాం యథాయోగం గురులాఘవమాదిశేత్ ||391|| ఇతి కృతాన్నవర్గః |
गौडमम्लमनम्लं वा पानकं गुरु मूत्रलम् ||३८८|| तदेव खण्डमृद्वीकाशर्करासहितं पुनः | साम्लं सतीक्ष्णं सहिमं पानकं स्यान्निरत्ययम् ||३८९|| मार्द्वीकं तु श्रमहरं मूर्च्छादाहतृषापहम् | परूषकाणां कोलानां हृद्यं विष्टम्भि पानकम् ||३९०|| द्रव्यसंयोगसंस्कारं ज्ञात्वा मात्रां च सर्वतः | पानकानां यथायोगं गुरुलाघवमादिशेत् ||३९१|| इति कृतान्नवर्गः |
🔊 Audio coming soon
పానకగుణమాహ- గౌడమిత్యాది| గుడశబ్దోపలక్షణత్వాత్ సర్వేక్షువికారపానకగుణ ఉక్తః| అనమ్లం ఈషదమ్లం| పానకస్య నానాద్రవ్యపరిభాషామాహ- తదేవేత్యాది| తదేవ గౌడమేవ, సామ్లం సతింతిడీకాదిద్రవ్యం, సతీక్ష్ణమితి మరిచాదితీక్ష్ణద్రవ్యసహితం, సహిమం సకర్పూరం, పానకం స్యాద్భవేత్, నిరత్యయం శ్రేష్ఠం; ఏవం ఖండమృద్వీకాశర్కరాపానకేష్వమ్లాదిద్రవ్య సంస్కారో జ్ఞేయః; మృద్వీకాగ్రహణం పానకయోనిఫలోపలక్షణం| ద్రాక్షాపానకగుణమాహ- మార్ద్వీకమిత్యాది| పరూషకకోలపానకయోర్గుణమాహ- పరూషకాణామిత్యాది| పరూషకం ‘ఫాలసా’ ఇతి లోకే, కోలం బదరః| అనుక్తపానకగుణమాహ- ద్రవ్యేత్యాది| సర్వతః సర్వస్మిన్ పానకే| ఉక్తానుక్తపానకగుణోఽయమిత్యేకే| ఇతి కృతాన్నవర్గః||388-391||
Adhikarana 286 (392) · Śloka 392
అథ భక్ష్యవర్గః | వక్ష్యామ్యతః పరం భక్ష్యాన్ రసవీర్యవిపాకతః |392|
अथ भक्ष्यवर्गः | वक्ष्याम्यतः परं भक्ष्यान् रसवीर्यविपाकतः |३९२|
🔊 Audio coming soon
భక్ష్యాన్నిర్దేష్టుమాహ- వక్ష్యామీత్యాది| భక్ష్యా లడ్డుకాదయః| రసవీర్యవిపాకత ఇతి రసాదిభిః కృత్వేత్యర్థః|392|-
Adhikarana 287 (392) · Śloka 393
భక్ష్యాః క్షీరకృతా బల్యా వృష్యా హృద్యాః సుగంధినః ||392|| అదాహినః పుష్టికరా దీపనాః పిత్తనాశనాః |393|
भक्ष्याः क्षीरकृता बल्या वृष्या हृद्याः सुगन्धिनः ||३९२|| अदाहिनः पुष्टिकरा दीपनाः पित्तनाशनाः |३९३|
🔊 Audio coming soon
భక్ష్యాణాం యోనివిశేషేణ గుణవిశేషం నిర్దిశన్నాహ- భక్ష్యా ఇత్యాది| గోధూమపిష్టవికృతిం క్షీరేణాలోడ్య యే క్రియంతే తే క్షీరకృతా భక్ష్యాః| బల్యా ఇతి ఉత్సాహకరాః| అదాహిన ఇతి ఈషద్దాహినః| దీపనాః పునః స్వవర్గాపేక్షయా వాతోపహతాగ్నేః, సంస్కారప్రభావాద్వా||392||-
Adhikarana 288 (393) · Śloka 394
తేషాం ప్రాణకరా హృద్యా ఘృతపూరాః కఫావహాః ||393|| వాతపిత్తహరా వృష్యా గురవో రక్తమాంసలాః |394|
तेषां प्राणकरा हृद्या घृतपूराः कफावहाः ||३९३|| वातपित्तहरा वृष्या गुरवो रक्तमांसलाः |३९४|
🔊 Audio coming soon
క్షీరభక్ష్యవిశేషమాహ- తేషామిత్యాది| “మర్దితాః సమితాః క్షీరనాలికేరసితాదిభిః| అవగాహ్య ఘృతే పక్వో ఘృతపూరోఽయముత్తమః” ‘ఘేవ(ఉ)ర’ ఇతి లోకే||393||-
Adhikarana 289 (394) · Śloka 395
బృంహణా గౌడికా భక్ష్యా గురవోఽనిలనాశనాః ||394|| అదాహినః పిత్తహరాః శుక్రలాః కఫవర్ధనాః |395|
बृंहणा गौडिका भक्ष्या गुरवोऽनिलनाशनाः ||३९४|| अदाहिनः पित्तहराः शुक्रलाः कफवर्धनाः |३९५|
🔊 Audio coming soon
గుడకృతాన్ భక్ష్యానాహ- బృంహణా ఇత్యాది| సమితావేష్టితా గుడప్రధానోదరా ‘గౌడికా’ ఇత్యుచ్యంతే||394||-
Adhikarana 290 (395) · Śloka 396
మధుశీర్షకసంయావాః పూపా యే తే విశేషతః ||395|| గురవో బృంహణాశ్చైవ మోదకాస్తు సుదుర్జరాః |396|
मधुशीर्षकसंयावाः पूपा ये ते विशेषतः ||३९५|| गुरवो बृंहणाश्चैव मोदकास्तु सुदुर्जराः |३९६|
🔊 Audio coming soon
మధ్విత్యాది| సమితావేష్టితాః పాకఘనీభూతా మధురా ఘృతోదరా మధుమస్తకాః, త ఏవ ‘మధుశీర్షకా’ ఉచ్యంతే; కేచిన్మధుమస్తకశబ్దేన ఖజ్జకమాహుః| సంయావాః పునః- “సమితాం మధు(ఘృత)దుగ్ధేన మోదయిత్వా సుశోభనాం| పచేద్ఘృతోత్తరే ఖండే క్షిపేద్భాండే నవే తతః|| సంయావోఽసౌ యుతశ్చూర్ణైః ఖండైలామరిచార్ద్రకైః”- ఇతి| పూపాః ‘పూఆ’ ఇతి లోకే| మోదకా లడ్డుకాః||395||-
Adhikarana 291 (396) · Śloka 397
రోచనో దీపనః స్వర్యః పిత్తఘ్నః పవనాపహః ||396|| గురుర్మృష్టతరమశ్చైవ సట్టకః ప్రాణవర్ధనః |397|
रोचनो दीपनः स्वर्यः पित्तघ्नः पवनापहः ||३९६|| गुरुर्मृष्टतरमश्चैव सट्टकः प्राणवर्धनः |३९७|
🔊 Audio coming soon
సట్టకగుణమాహ- దీపన ఇత్యాది| మృష్టతరః అతిశయేన స్వాదుః| సట్టకభేదా బహవః; తత్రైక ఏవ లిఖ్యతే- “లవంగవ్యోషఖండైస్తు దధి నిర్మథ్య గాలితం| దాడిమీబీజసంయుక్తం చంద్రచూర్ణావచూర్ణితం|| సట్టకం సుప్రమోదాఖ్యం నలాదిభిరుదాహృతం”- ఇతి| అపరే విస్తరభయాన్న లిఖితాః||396||-
Adhikarana 292 (397) · Śloka 398
హృద్యః సుగంధిర్మధురః స్నిగ్ధః కఫకరో గురుః ||397|| వాతాపహస్తృప్తికరో బల్యో విష్యంద ఉచ్యతే |398|
हृद्यः सुगन्धिर्मधुरः स्निग्धः कफकरो गुरुः ||३९७|| वातापहस्तृप्तिकरो बल्यो विष्यन्द उच्यते |३९८|
🔊 Audio coming soon
విష్యందగుణమాహ- హృద్య ఇత్యాది| “ఆమగోధూమచూర్ణం చ సర్పిఃక్షీరగుడాన్వితం| నాతిసాంద్రో నాతిఘనో విష్యందో నామ నామతః”- అన్యే తు ఘృతభ్రష్టతండులాన్ విష్యందశబ్దేనాహుః, తన్నేచ్ఛతి గయీ||397||-
Adhikarana 293 (398) · Śloka 399
బృంహణా వాతపిత్తఘ్నా భక్ష్యా బల్యాస్తు సామితాః ||398|| హృద్యాః పథ్యతమాస్తేషాం లఘవః ఫేనకాదయః |399|
बृंहणा वातपित्तघ्ना भक्ष्या बल्यास्तु सामिताः ||३९८|| हृद्याः पथ्यतमास्तेषां लघवः फेनकादयः |३९९|
🔊 Audio coming soon
సమితాకృతం సామాన్యం గుణం కేషుచిత్ కించిన్నిరాకుర్వన్నాహ- బృంహణా ఇత్యాది| సామితా ఇతి ఫేనకాదివిశేషణం, సమితా గోధూమచూర్ణం, తయా కృతాః సామితాః; అన్యే ‘బృంహణా ఇత్యాదయః సమితాకృతభక్ష్యాణాం సామాన్యగుణాః, హృద్యా ఇత్యాదయస్తు సమితాకృతభక్ష్యవిశేషఫేనకాదిగుణాః’ ఇత్యాహుః| తత్ర ఫేనకాః “విమర్ద్య విమలాం శుక్లాం సమితాం నాతిశర్కరాం| సంవేష్టనాయ గర్భార్థం ఖరపాకం ఘృతే పచేత్|| ఫేనకం ఫేనసంకాశం సంపూర్ణశశిసన్నిభం”- ఇతి||398||-
Adhikarana 294 (399) · Śloka 400
ముద్గాదివేసవారాణాం పూర్ణా విష్టంభినో మతాః ||399|| వేసవారైః సపిశితైః సంపూర్ణా గురుబృంహణాః |400|
मुद्गादिवेसवाराणां पूर्णा विष्टम्भिनो मताः ||३९९|| वेसवारैः सपिशितैः सम्पूर्णा गुरुबृंहणाः |४००|
🔊 Audio coming soon
త ఏవ సామితాదయో ముద్గాదిన్యస్తగర్భా భవంతి, తదా తద్గుణం నిర్దిశన్నాహ- ముద్గాదీత్యాది| స్విన్నపిష్టముద్గాదికల్కో వేసవారః, పూర్ణా భరితాః| పిశితవేశవారభరితగుణమాహ- వేసవారైరిత్యాది| సపిశితైరితి పిశితవేసవారైరిత్యర్థః; అపరే వేసవారం శుంఠ్యాదికృతమాహుః| సంపూర్ణా భరితాః| ఇమేఽపి సామితాః||399||-
Adhikarana 295 (400) · Śloka 400
పాలలాః శ్లేష్మజననాః, శష్కుల్యః కఫపిత్తలాః ||400||
पाललाः श्लेष्मजननाः, शष्कुल्यः कफपित्तलाः ||४००||
🔊 Audio coming soon
పలలం తిలపిష్టం గుడాద్యుపేతం, తేన కృతాః పాలలాః; ఇమేఽపి సామితాః| శష్కుల్య ఇతి శష్కుల్యః ‘శాంకులీ’ ఇతి లోకే||400||
Adhikarana 296 (401) · Śloka 401
వీర్యోష్ణాః పైష్టికా భక్ష్యాః కఫపిత్తప్రకోపణాః | విదాహినో నాతిబలా గురవశ్చ విశేషతః ||401||
वीर्योष्णाः पैष्टिका भक्ष्याः कफपित्तप्रकोपणाः | विदाहिनो नातिबला गुरवश्च विशेषतः ||४०१||
🔊 Audio coming soon
సామితాన్ భక్ష్యానభిధాయ పిష్టభక్ష్యాన్నిర్దిశన్నాహ- వీర్యోష్ణా ఇత్యాది| పైష్టికాః తండులపిష్టకృతాః||401||
Adhikarana 297 (402) · Śloka 403
వైదలా లఘవో భక్ష్యాః కషాయాః సృష్టమారుతాః | విష్టంభినః పిత్తసమాః శ్లేష్మఘ్నా భిన్నవర్చసః ||402|| బల్యా వృష్యాస్తు గురవో విజ్ఞేయా మాషసాధితాః |403|
वैदला लघवो भक्ष्याः कषायाः सृष्टमारुताः | विष्टम्भिनः पित्तसमाः श्लेष्मघ्ना भिन्नवर्चसः ||४०२|| बल्या वृष्यास्तु गुरवो विज्ञेया माषसाधिताः |४०३|
🔊 Audio coming soon
వైదలా ఇత్యాది| వైదలా ముద్గాదికృతాః||402||
Adhikarana 298 (403) · Śloka 403
కూర్చికావికృతా భక్ష్యా గురవో నాతిపిత్తలాః ||403||
कूर्चिकाविकृता भक्ष्या गुरवो नातिपित्तलाः ||४०३||
🔊 Audio coming soon
విగ్రథితం క్షీరం ఘనత్వమాపన్నం కూర్చికా, తయా వివిధప్రకారాః కృతాః కూర్చికావికృతాః||403||
Adhikarana 299 (404) · Śloka 404
విరూఢకకృతా భక్ష్యా గురవోఽనిలపిత్తలాః | విదాహోత్క్లేశజననా రూక్షా దృష్టిప్రదూషణాః ||404||
विरूढककृता भक्ष्या गुरवोऽनिलपित्तलाः | विदाहोत्क्लेशजनना रूक्षा दृष्टिप्रदूषणाः ||४०४||
🔊 Audio coming soon
విరూఢకకృతా ఇత్యాది| విరూఢకకృతా అంకురితముద్గాదికృతాః||404||
Adhikarana 300 (405-406) · Śloka 406
హృద్యాః సుగంధినో భక్ష్యా లఘవో ఘృతపాచితాః | వాతపిత్తహరా బల్యా వర్ణదృష్టిప్రసాదనాః ||405|| విదాహినస్తైలకృతా గురవః కటుపాకినః | ఉష్ణా మారుతదృష్టిఘ్నాః పిత్తలాస్త్వక్ప్రదూషణాః ||406||
हृद्याः सुगन्धिनो भक्ष्या लघवो घृतपाचिताः | वातपित्तहरा बल्या वर्णदृष्टिप्रसादनाः ||४०५|| विदाहिनस्तैलकृता गुरवः कटुपाकिनः | उष्णा मारुतदृष्टिघ्नाः पित्तलास्त्वक्प्रदूषणाः ||४०६||
🔊 Audio coming soon
ఘృతతైలపక్వభక్ష్యస్య గుణవిశేషమాహ- హృద్యా ఇత్యాది||405-406||
Adhikarana 301 (407) · Śloka 407
ఫలమాంసేక్షువికృతితిలమాషోపసంస్కృతాః | భక్ష్యా బల్యాశ్చ గురవో బృంహణా హృదయప్రియాః ||407||
फलमांसेक्षुविकृतितिलमाषोपसंस्कृताः | भक्ष्या बल्याश्च गुरवो बृंहणा हृदयप्रियाः ||४०७||
🔊 Audio coming soon
యోనివిశేషేణ భక్ష్యాణాం గుణాగుణవిశేషం దర్శయన్నాహ- ఫలేత్యాది| ఫలాని తాలాదీని||407||
Adhikarana 302 (408) · Śloka 408
కపాలాంగారపక్వాస్తు లఘవో వాతకోపనాః | సుపక్వాస్తనవశ్చైవ భూయిష్ఠం లఘవో మతాః ||408||
कपालाङ्गारपक्वास्तु लघवो वातकोपनाः | सुपक्वास्तनवश्चैव भूयिष्ठं लघवो मताः ||४०८||
🔊 Audio coming soon
కపాలాంగారపక్వానాం స్నేహసిద్ధేభ్యో లఘుత్వం దర్శయన్నాహ- కపాలాంగారపక్వా ఇత్యాది| కపాలం కర్పరః, తత్ర పక్వా మండకాదయః; అంగారపక్వా అంగారకర్కటీప్రభృతయః||408||
Adhikarana 303 (409) · Śloka 409
సకిలాటాదయో భక్ష్యా గురవః కఫవర్ధనాః |409|
सकिलाटादयो भक्ष्या गुरवः कफवर्धनाः |४०९|
🔊 Audio coming soon
సకిలాటాదయ ఇత్యాది| కిలాటః క్షీరకూర్చికాపిండః, ఆదిశబ్దాత్తక్రపిండకాదయః|409|-
Adhikarana 304 (409) · Śloka 409
కుల్మాషా వాతలా రూక్షా గురవో భిన్నవర్చసః ||409||
कुल्माषा वातला रूक्षा गुरवो भिन्नवर्चसः ||४०९||
🔊 Audio coming soon
కుల్మాషా ఇత్యాది| యవపిష్టముష్ణోదకే సిక్తమీషత్స్విన్నమృదితం శృంగాటాదిప్రకారం కుల్మాషమాహుః, ‘యవాదయః స్విన్నా’ ఇత్యేకే| భిన్నవర్చసో ద్రవమలాః||409||
Adhikarana 305 (410) · Śloka 410
ఉదావర్తహరో వాట్యః కాసపీనసమేహనుత్ |410|
उदावर्तहरो वाट्यः कासपीनसमेहनुत् |४१०|
🔊 Audio coming soon
ఉదావర్తేత్యాది| వాట్యో యవగోధూమాదిభిర్దలితైః కృతః, అన్యే తు భృష్టయవకృతో భక్ష్య ఇత్యాహుః|410|-
Adhikarana 306 (410) · Śloka 410
ధానోలుంబాస్తు లఘవః కఫమేదోవిశోషణాః ||410||
धानोलुम्बास्तु लघवः कफमेदोविशोषणाः ||४१०||
🔊 Audio coming soon
ధానేత్యాది| ధానా భృష్టయవాః; ఉలుంబా హోలకాః, అత్ర ముద్గకలాయాదిశింబా అగ్నిపక్వా ‘హోలకా’ ఇత్యుచ్యంతే||410||
Adhikarana 307 (411-412) · Śloka 412
శక్తవో బృంహణా వృష్యాస్తృష్ణాపిత్తకఫాపహాః | పీతాః సద్యోబలకరా భేదినః పవనాపహాః ||411|| గుర్వీ పిండీ ఖరాఽత్యర్థం లఘ్వీ సైవ విపర్యయాత్ | శక్తూనామాశు జీర్యేత మృదుత్వాదవలేహికా ||412||
शक्तवो बृंहणा वृष्यास्तृष्णापित्तकफापहाः | पीताः सद्योबलकरा भेदिनः पवनापहाः ||४११|| गुर्वी पिण्डी खराऽत्यर्थं लघ्वी सैव विपर्ययात् | शक्तूनामाशु जीर्येत मृदुत्वादवलेहिका ||४१२||
🔊 Audio coming soon
వాట్యధానాప్రసంగేన యవశక్తూనాహ- శక్తవ ఇత్యాది| శక్తవో యవశక్తవః| బృంహణా న లేఖనా మాంసకరా ఇత్యర్థః| ‘తృష్ణాపిత్తకఫాపహాః’ ఇత్యత్ర ‘తృష్ణాపిత్తమలాపహాః’ ఇతి క్వచిత్, తత్ర మలాపహత్వమల్పమలకర్తృత్వాత్| సద్యోబలకరత్వం రౌక్ష్యాన్నోత్తరకాలం| ఖరమార్దవభేదేన గురులాఘవమాహ- గుర్వీత్యాది| ఖరా కఠినేత్యర్థః| విపర్యయాదితి మృద్వీత్యర్థః| పిండీమభిధాయావలేహికామాహ- శక్తూనామిత్యాది| శక్తూనామవలేహికేతి సంబంధః||411-412||
Adhikarana 308 (413) · Śloka 413
లాజాశ్ఛర్ద్యతిసారఘ్నా దీపనాః కఫనాశనాః | బల్యాః కషాయమధురా లఘవస్తృణ్మలాపహాః ||413||
लाजाश्छर्द्यतिसारघ्ना दीपनाः कफनाशनाः | बल्याः कषायमधुरा लघवस्तृण्मलापहाः ||४१३||
🔊 Audio coming soon
అధునా లాజగుణమాహ- లాజా ఇత్యాది| మలాపహత్వమల్పకర్తృత్వాత్||413||
Adhikarana 309 (414) · Śloka 414
తృట్ఛర్దిదాహఘర్మార్తినుదస్తత్సక్తవో మతాః | రక్తపిత్తహరాశ్చైవ దాహజ్వరవినాశనాః ||414||
तृट्छर्दिदाहघर्मार्तिनुदस्तत्सक्तवो मताः | रक्तपित्तहराश्चैव दाहज्वरविनाशनाः ||४१४||
🔊 Audio coming soon
లాజశక్తుగుణమాహ- తృడిత్యాది| తత్సక్తవో లాజశక్తవః||414||
Adhikarana 310 (415) · Śloka 415
పృథుకా గురవః స్నిగ్ధా బృంహణాః కఫవర్ధనాః | బల్యాః సక్షీరభావాత్తు వాతఘ్నా భిన్నవర్చసః ||415||
पृथुका गुरवः स्निग्धा बृंहणाः कफवर्धनाः | बल्याः सक्षीरभावात्तु वातघ्ना भिन्नवर्चसः ||४१५||
🔊 Audio coming soon
పృథుకగుణమాహ- పృథుకా ఇత్యాది| ఆర్ద్రశాలిధాన్యం మృదుభృష్టం ముసలాఘాతచిప్పటీభూతావయవం ‘పృథుకా’ ఇత్యుచ్యతే||415||
Adhikarana 311 (416) · Śloka 416
సంధానకృత్పిష్టమామం తండులం కృమిమేహనుత్ |416|
सन्धानकृत्पिष्टमामं तण्डुलं कृमिमेहनुत् |४१६|
🔊 Audio coming soon
ధాన్యపిష్టగుణమాహ- సంధానకృదిత్యాది| సంధానం భగ్నస్య, ఆమమపక్వమిత్యర్థః|416|-
Adhikarana 312 (416) · Śloka 417
సుదుర్జరః స్వాదురసో బృంహణస్తండులో నవః ||416|| సంధానకృన్మేహహరః పురాణస్తండులః స్మృతః |417|
सुदुर्जरः स्वादुरसो बृंहणस्तण्डुलो नवः ||४१६|| सन्धानकृन्मेहहरः पुराणस्तण्डुलः स्मृतः |४१७|
🔊 Audio coming soon
నవానవతండులగుణమాహ - సుదుర్జర ఇత్యాది||416||-
Adhikarana 313 (417-418) · Śloka 418
ద్రవ్యసంయోగసంస్కారవికారాన్ సమవేక్ష్య చ ||417|| యథాకారణమాసాద్య భోక్తౄణాం ఛందతోఽపి వా | అనేకద్రవ్యయోనిత్వాచ్ఛాస్త్రతస్తాన్ వినిర్దిశేత్ ||418|| ఇతి భక్ష్యవర్గః |
द्रव्यसंयोगसंस्कारविकारान् समवेक्ष्य च ||४१७|| यथाकारणमासाद्य भोक्तॄणां छन्दतोऽपि वा | अनेकद्रव्ययोनित्वाच्छास्त्रतस्तान् विनिर्दिशेत् ||४१८|| इति भक्ष्यवर्गः |
🔊 Audio coming soon
కింబహునా ఆనంత్యాదన్నసంయోగసంస్కారాణాం న శక్యతే సర్వోపసంగ్రహః కర్తుం, తస్మాదుక్తానుక్తసంగ్రహాయాహ- ద్రవ్యేత్యాది| వికారాన్ భక్ష్యవిశేషాన్| కారణమాసాద్యేతి దోషాదిప్రకోపం ప్రాప్యేత్యర్థః| భోక్తౄణాం ఛందతోఽపి వేతి పురుషాభిలాషత ఇత్యర్థః| ఇతి భక్ష్యవర్గః||417-418||
Adhikarana 314 (419) · Śloka 419
అతః సర్వానుపానాన్యుపదేక్ష్యామః | - అమ్లేన కేచిద్విహతా మనుష్యా మాధుర్యయోగే ప్రణయీభవంతి | తథామ్లయోగే మధురేణ తృప్తాస్తేషాం యథేష్టం ప్రవదంతి పథ్యం ||419||
अतः सर्वानुपानान्युपदेक्ष्यामः | - अम्लेन केचिद्विहता मनुष्या माधुर्ययोगे प्रणयीभवन्ति | तथाम्लयोगे मधुरेण तृप्तास्तेषां यथेष्टं प्रवदन्ति पथ्यम् ||४१९||
🔊 Audio coming soon
అనుపానం నిర్దేష్టుమాహ- అనుపానానీత్యాది| అన్నాదను పశ్చాత్ పీయత ఇత్యనుపానం| అనుపానం కుత్ర హితావహమిత్యాహ- అమ్లేనేత్యాది| విహతా ఉద్వేజితాః| మాధుర్యయోగ ఇతి మాధుర్యోపయోగే ఇత్యర్థః| ప్రణయీభవంతి సుఖీభవంతీతి, తథాఽమ్లయోగ ఇత్యత్రాపి ప్రణయీభవంతీతి సంబంధనీయం| తేషాముభయేషామపి అమ్లతృప్తానాం మధురతృప్తానాం చేత్యర్థః| యథేష్టం యథాభిలషితం; అమ్లతృప్తస్య మధురం పథ్యం, మధురతృప్తస్య చామ్లమిత్యర్థః; తస్మాద్రసషట్కేఽపి పరస్పరవిరుద్ధమనుపానం జ్ఞేయం, రసద్వయస్యోపలక్షణత్వాత్; అథవా శేషరసానాం తృప్త్యా భోక్తుమశక్యత్వాచ్ఛేషరసానామనుక్తిః||419||
Adhikarana 315 (420-421) · Śloka 422
శీతోష్ణతోయాసవమద్యయూషఫలామ్లధాన్యామ్లపయోరసానాం | యస్యానుపానం తు హితం భవేద్యత్తస్మై ప్రదేయం త్విహ మాత్రయా తత్ ||420|| వ్యాధిం చ కాలం చ విభావ్య ధీరైర్ద్రవ్యాణి భోజ్యాని చ తాని తాని | సర్వానుపానేషు వరం వదంతి మైధ్యం యదంభః శుచిభాజనస్థం ||421|| లోకస్య జన్మప్రభృతి ప్రశస్తం తోయాత్మకాః సర్వరసాశ్చ దృష్టాః | సంక్షేప ఏషోఽభిహితోఽనుపానే... |422|
शीतोष्णतोयासवमद्ययूषफलाम्लधान्याम्लपयोरसानाम् | यस्यानुपानं तु हितं भवेद्यत्तस्मै प्रदेयं त्विह मात्रया तत् ||४२०|| व्याधिं च कालं च विभाव्य धीरैर्द्रव्याणि भोज्यानि च तानि तानि | सर्वानुपानेषु वरं वदन्ति मैध्यं यदम्भः शुचिभाजनस्थम् ||४२१|| लोकस्य जन्मप्रभृति प्रशस्तं तोयात्मकाः सर्वरसाश्च दृष्टाः | सङ्क्षेप एषोऽभिहितोऽनुपाने... |४२२|
🔊 Audio coming soon
అనుపానద్రవ్యాణి సంకలయ్యాహ- శీతోష్ణేత్యాది| ద్రవప్రధాన ఆసవః, ద్రవప్రధానం ద్రవ్యప్రధానం చ మద్యముచ్యతే, యూషో ముద్గాదీనాం, ఫలామ్లాని బీజపూరాదీని, ధాన్యామ్లం కాంజికం, పయో దుగ్ధం, రసో మాంసరసః| యస్య పురుషస్య, వ్యాధిం వ్రణజ్వరాదికం, కాలమావస్థికమార్తవం చ, విభావ్య విశేషేణ జ్ఞాత్వా, ద్రవ్యాణి తైలాదీని, భోజ్యాని రక్తశాల్యాదీని, ఏతత్సర్వమూహాపోహవిదా జ్ఞాత్వా అనుపానం విధేయమితి| (కింబహునా సర్వానుపానేష్వపి ) మేధ్యం ఆంతరిక్షం జలం||420-421||-
Adhikarana 316 (422-431) · Śloka 431
... ష్వతః పరం విస్తరతోఽభిధాస్యే ||422|| ఉష్ణోదకానుపానం తు స్నేహానామథ శస్యతే | ఋతే భల్లాతకస్నేహాత్ స్నేహాత్తౌవరకాత్తథా ||423|| అనుపానం వదంత్యేకే తైలే యూషామ్లకాంజికం | శీతోదకం మాక్షికస్య పిష్టాన్నస్య చ సర్వశః ||424|| దధిపాయసమద్యార్తివిషజుష్టే తథైవ చ | కేచిత్ పిష్టమయస్యాహురనుపానం సుఖోదకం ||425|| పయో మాంసరసో వాఽపి శాలిముద్గాదిభోజినాం | యుద్ధాధ్వాతపసంతాపవిషమద్యరుజాసు చ ||426|| మాషాదేరనుపానం తు ధాన్యామ్లం దధిమస్తు వా | మద్యం మద్యోచితానాం తు సర్వమాంసేషు పూజితం ||427|| అమద్యపానాముదకం ఫలామ్లం వా ప్రశస్యతే | క్షీరం ఘర్మాధ్వభాష్యస్త్రీక్లాంతానామమృతోపమం ||428|| సురా కృశానాం స్థూలానామనుపానం మధూదకం | నిరామయానాం చిత్రం తు భుక్తమధ్యే ప్రకీర్తితం ||429|| స్నిగ్ధోష్ణం మారుతే పథ్యం, కఫే రూక్షోష్ణమిష్యతే | అనుపానం హితం చాపి పిత్తే మధురశీతలం ||430|| హితం శోణితపిత్తిభ్యః క్షీరమిక్షురసస్తథా | అర్కశేలుశిరీషాణామాసవాస్తు విషార్తిషు ||431||
... ष्वतः परं विस्तरतोऽभिधास्ये ||४२२|| उष्णोदकानुपानं तु स्नेहानामथ शस्यते | ऋते भल्लातकस्नेहात् स्नेहात्तौवरकात्तथा ||४२३|| अनुपानं वदन्त्येके तैले यूषाम्लकाञ्जिकम् | शीतोदकं माक्षिकस्य पिष्टान्नस्य च सर्वशः ||४२४|| दधिपायसमद्यार्तिविषजुष्टे तथैव च | केचित् पिष्टमयस्याहुरनुपानं सुखोदकम् ||४२५|| पयो मांसरसो वाऽपि शालिमुद्गादिभोजिनाम् | युद्धाध्वातपसन्तापविषमद्यरुजासु च ||४२६|| माषादेरनुपानं तु धान्याम्लं दधिमस्तु वा | मद्यं मद्योचितानां तु सर्वमांसेषु पूजितम् ||४२७|| अमद्यपानामुदकं फलाम्लं वा प्रशस्यते | क्षीरं घर्माध्वभाष्यस्त्रीक्लान्तानाममृतोपमम् ||४२८|| सुरा कृशानां स्थूलानामनुपानं मधूदकम् | निरामयानां चित्रं तु भुक्तमध्ये प्रकीर्तितम् ||४२९|| स्निग्धोष्णं मारुते पथ्यं, कफे रूक्षोष्णमिष्यते | अनुपानं हितं चापि पित्ते मधुरशीतलम् ||४३०|| हितं शोणितपित्तिभ्यः क्षीरमिक्षुरसस्तथा | अर्कशेलुशिरीषाणामासवास्तु विषार्तिषु ||४३१||
🔊 Audio coming soon
సంక్షేపమభిధాయ విస్తరమాహ- అతః పరమిత్యాది| ఋతే వినేత్యర్థః| భల్లాతకస్యాత్యంతోష్ణత్వాచ్ఛీతజలం| తౌవరకాదితి “పత్రైస్తు కేశరాకారైః కలాయసదృశైః ఫలైః| వృక్షాస్తువరనామానః పశ్చిమార్ణవతీరజాః” ఇతి, తద్భవస్తౌవరకః| స్నేహప్రసంగేనైకీయమతం తైలానుపానే నిర్దిశన్నాహ- అనుపానమిత్యాది| ఉష్ణకాలే యూషం, శీతకాలే కాంజికం| మాక్షికస్యేతి మాక్షికస్య మధునః| పిష్టాన్నస్య తండులపిష్టస్య| దధి ప్రసిద్ధం; పాయసం క్షీరసిద్ధాస్తండులాః, పాయసస్య గురుత్వేన విదాహసంభవాచ్ఛీతోదకం పేయం; మద్యార్తిర్మద్యవిదాహః; విషజుష్టే విషవ్యాప్తే | తథైవ చేతి శీతోదకమేవ| కేచిదిత్యాది| సుఖోదకం ఈషదుష్ణముదకం| పయ ఇత్యాది| యుద్ధం సంగ్రామః, ఆతపో ఘర్మః, సంతాపోఽగ్న్యాదీనాం, విషమద్యరుజాస్వితి విషరోగేషు మదాత్యయే చేత్యర్థః| శాలిషు పయోఽనుపానం సమానమప్యచింత్యత్వాత్ సంయోగశక్తీనాం; జేజ్ఝటస్తు పయఃస్థానే మస్త్విచ్ఛతి, ‘పయోగ్రహణస్య గోరసోపలక్షణత్వాత్తదపి లభ్యత ఏవ’ ఇత్యన్యే| మాషాదేరిత్యాది ధాన్యామ్లం కాంజికం| మద్యోచితానాం మద్యయోగ్యానాం| పూజితం ప్రశస్తం| అమద్యేత్యాది| ఫలామ్లం దాడిమాది| క్షీరమిత్యాది| ఘర్మాదిక్లాంతానాం ఆతపాదిపీడితనాం| కృశానాం దుర్బలానాం, సురాఽనుశస్తేతి సంబంధః| మధూదకం మధుమిశ్రం జలం| నిరామయానాం స్వస్థానాం| చిత్రం నానాప్రకారం| స్నిగ్ధోష్ణమితి అనుపానమితి సంబంధః| శోణితపిత్తిభ్యో రక్తపిత్తిభ్య ఇత్యర్థః| అత్రాపి ‘అనుపానం’ ఇత్యనువర్తతే| అర్కశేల్విత్యాది| విషార్తిషు విషపీడాసు, అర్కాదీనామాసవా అనుపానాని| శేలుః శ్లేష్మాంతకః||422-431||
Adhikarana 317 (432-433) · Śloka 433
అతః పరం తు వర్గాణామనుపానం పృథక్ పృథక్ | ప్రవక్ష్యామ్యనుపూర్వేణ సర్వేషామేవ మే శృణు ||432|| తత్ర పూర్వశస్యజాతానాం బదరామ్లం, వైదలానాం ధాన్యామ్లం, జంఘాలానాం ధన్వజానాం చ పిప్పల్యాసవః, విష్కిరాణాం కోలబదరాసవః, ప్రతుదానాం క్షీరవృక్షాసవః, గుహాశయానాం ఖర్జూరనాలికేరాసవః, ప్రసహానామశ్వగంధాసవః, పర్ణమృగాణాం కృష్ణగంధాసవః, బిలేశయానాం ఫలాసవః , ఏకశఫానాం త్రిఫలాసవః, అనేకశఫానాం ఖదిరాసవః, కూలచరాణాం శృంగాటకకశేరుకాసవః, కోశవాసినాం పాదినాం చ స ఏవ, ప్లవానామిక్షురసాసవః, నాదేయానాం మత్స్యానాం మృణాలాసవః, సాముద్రాణాం మాతులుంగాసవః, అమ్లానాం ఫలానాం పద్మోత్పలకందాసవః, కషాయాణాం దాడిమవేత్రాసవః, మధురాణాం త్రికటుకయుక్తః ఖండాసవః, తాలఫలాదీనాం ధాన్యామ్లం, కటుకానాం దూర్వానలవేత్రాసవః, పిప్పల్యాదీనాం శ్వదంష్ట్రావసుకాసవః, కూష్మాండాదీనాం దార్వీకరీరాసవః, చుచ్చుప్రభృతీనాం లోధ్రాసవః, జీవంత్యాదీనాం త్రిఫలాసవః, కుసుంభశాకస్య స ఏవ, మండూకపర్ణ్యాదీనాం మహాపంచమూలాసవః, తాలమస్తకాదీనామమ్లఫలాసవః, సైంధవాదీనాం సురాసవ ఆరనాలం చ, తోయం వా సర్వత్రేతి ||433||
अतः परं तु वर्गाणामनुपानं पृथक् पृथक् | प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वेण सर्वेषामेव मे शृणु ||४३२|| तत्र पूर्वशस्यजातानां बदराम्लं, वैदलानां धान्याम्लं, जङ्घालानां धन्वजानां च पिप्पल्यासवः, विष्किराणां कोलबदरासवः, प्रतुदानां क्षीरवृक्षासवः, गुहाशयानां खर्जूरनालिकेरासवः, प्रसहानामश्वगन्धासवः, पर्णमृगाणां कृष्णगन्धासवः, बिलेशयानां फलासवः , एकशफानां त्रिफलासवः, अनेकशफानां खदिरासवः, कूलचराणां शृङ्गाटककशेरुकासवः, कोशवासिनां पादिनां च स एव, प्लवानामिक्षुरसासवः, नादेयानां मत्स्यानां मृणालासवः, सामुद्राणां मातुलुङ्गासवः, अम्लानां फलानां पद्मोत्पलकन्दासवः, कषायाणां दाडिमवेत्रासवः, मधुराणां त्रिकटुकयुक्तः खण्डासवः, तालफलादीनां धान्याम्लं, कटुकानां दूर्वानलवेत्रासवः, पिप्पल्यादीनां श्वदंष्ट्रावसुकासवः, कूष्माण्डादीनां दार्वीकरीरासवः, चुच्चुप्रभृतीनां लोध्रासवः, जीवन्त्यादीनां त्रिफलासवः, कुसुम्भशाकस्य स एव, मण्डूकपर्ण्यादीनां महापञ्चमूलासवः, तालमस्तकादीनामम्लफलासवः, सैन्धवादीनां सुरासव आरनालं च, तोयं वा सर्वत्रेति ||४३३||
🔊 Audio coming soon
అత ఇత్యాది| అనుపూర్వేణ యథాక్రమేణ| సర్వేషామేవ శాల్యాదివర్గాణామిత్యర్థః| మే మత్సకాశాత్ | తత్రేత్యాది| పూర్వశస్యజాతానాం ప్రాగుక్తాన్నసమూహానాం, తాని చ శూకధాన్యకుధాన్యశమీధాన్యాని| జంఘాలానాం ఏణాదీనాం| ధన్వజానాం వర్తకాదీనాం పక్షిణాం| విష్కిరాణాం తేషామేవ వర్తకాదీనాం, ఏతేన విష్కిరాణాం పిప్పలీకోలబదరాసవౌ ద్వావప్యనుపానం, కోలబదరం మధ్యమప్రమాణం బదరం| కృష్ణగంధః శోభాంజనకః| ఏకశఫానాం అశ్వాదీనాం| అనేకశఫానామితి అనేకశఫాశ్ఛాగాదయః| ఏవమయం మాంసవర్గో జంఘాలాదిభేదేనాష్టవిధోఽనుపానేనోక్తః| అనూపవర్గస్య పంచవిధస్యానుపానం నిర్దిశన్నాహ- కూలచరాణామిత్యాది| స ఏవేతి శృంగాటకకశేరుకాసవోఽనుపానమిత్యర్థః| అనూపవర్గమపి పంచవిధమభిధాయ ఫలానామనుపానం నిర్దిశన్నాహ- అమ్లానామిత్యాది| అమ్లఫలానాం దాడిమాదీనాం| కషాయాణాం క్షీరవృక్షాదిఫలానాం| మధురాణాం ద్రాక్షాదీనాం, వాతామాభిషుకాదీనాం చ| కటుకానాం ఫలానామిత్యర్థః| శ్వదంష్ట్రా గోక్షురకః; వసుకో బుకః, కేదారగిరౌ ‘బగహుల’ ఇతి ప్రసిద్ధః| శాకానామనుపానం నిర్దిశన్నాహ- కూష్మాండాదీనామిత్యాది| జీవంతీ డోడీ| స ఏవ త్రిఫలాసవః| మండూకపర్ణీ బ్రాహ్మీ| తాలమస్తకాదీనామనుపానమాహ- తాలమస్తకాదీనామిత్యాది| తాలమస్తకాదీనాం తాలమస్తకమజ్జాదీనాం| సర్వత్ర సర్వవర్గేషు||432-433||
Adhikarana 318 (434) · Śloka 434
భవంతి చాత్ర- సర్వేషామనుపానానాం మాహేంద్రం తోయముత్తమం |434|
भवन्ति चात्र- सर्वेषामनुपानानां माहेन्द्रं तोयमुत्तमम् |४३४|
🔊 Audio coming soon
సర్వేష్వేవానుపానేషు తోయస్య ప్రాధాన్యం దర్శయన్నాహ- సర్వేషామిత్యాది| మాహేంద్రతోయం ఆంతరిక్షముదకం|434|-
Adhikarana 319 (434) · Śloka 434
సాత్మ్యం వా యస్య యత్తోయం తత్తస్మై హితముచ్యతే ||434||
सात्म्यं वा यस्य यत्तोयं तत्तस्मै हितमुच्यते ||४३४||
🔊 Audio coming soon
శేషమపి భౌమముదకం నియమయన్నాహ- సాత్మ్యం వేత్యాది| యత్తోయమితి నదీనదసరస్తడాగాద్యుదకమిత్యర్థః||434||
Adhikarana 320 (435) · Śloka 435
ఉష్ణం వాతే కఫే తోయం పిత్తే రక్తే చ శీతలం |435|
उष्णं वाते कफे तोयं पित्ते रक्ते च शीतलम् |४३५|
🔊 Audio coming soon
ఉష్ణశీతభేదేనానుపానమాహ- ఉష్ణమిత్యాది|435|-
Adhikarana 321 (435-437) · Śloka 438
దోషవద్గురు వా భుక్తమతిమాత్రమథాపి వా ||435|| యథోక్తేనానుపానేన సుఖమన్నం ప్రజీర్యతి | రోచనం బృంహణం వృష్యం దోషసంఘాతభేదనం ||436|| తర్పణం మార్దవకరం శ్రమక్లమహరం సుఖం | దీపనం దోషశమనం పిపాసాచ్ఛేదనం పరం ||437|| బల్యం వర్ణకరం సమ్యగనుపానం సదోచ్యతే |438|
दोषवद्गुरु वा भुक्तमतिमात्रमथापि वा ||४३५|| यथोक्तेनानुपानेन सुखमन्नं प्रजीर्यति | रोचनं बृंहणं वृष्यं दोषसङ्घातभेदनम् ||४३६|| तर्पणं मार्दवकरं श्रमक्लमहरं सुखम् | दीपनं दोषशमनं पिपासाच्छेदनं परम् ||४३७|| बल्यं वर्णकरं सम्यगनुपानं सदोच्यते |४३८|
🔊 Audio coming soon
సర్వేషామేవానుపానానాముక్తానాం గుణం నిర్దిశన్నాహ- దోషవదిత్యాది| దోషవదితి వాతాదిదోషకరం| సుఖమితి అదోషమిత్యర్థః| దోషసంఘాతభేదనం దోషసమూహపృథక్కరణం| తర్పణం తృప్తిజనకం| మార్దవకరం శరీరకోమలతోత్పాదకం| సుఖం స్వాస్థ్యోత్యాదకం| దోషశమనం వాతాదిశమనం| పిపాసాచ్ఛేదనం పిపాసావినాశకం| పరమతిశయేన సదోచ్యత ఇతి ఏవంవిధమనుపానం సర్వదా కథ్యతే| అన్యే ‘దోషవదిత్యాద్యనుపానస్య ఫలం, రోచనమిత్యాదయస్తు సామాన్యానుపానగుణాః’ ఇత్యాహుః||435-437||-
Adhikarana 322 (438) · Śloka 439
తదాదౌ కర్శయేత్పీతం స్థాపయేన్మధ్యసేవితం ||438|| పశ్చాత్పీతం బృంహయతి తస్మాద్వీక్ష్య ప్రయోజయేత్ |439|
तदादौ कर्शयेत्पीतं स्थापयेन्मध्यसेवितम् ||४३८|| पश्चात्पीतं बृंहयति तस्माद्वीक्ष्य प्रयोजयेत् |४३९|
🔊 Audio coming soon
తదనుపానం భోజనాదిమధ్యాంతవిభాగేన గుణవిశేషం కరోతీతి దర్శయన్నాహ- తదాదావిత్యాది| తత్ అనుపానం| ఆదౌ భోజనస్య| కర్శయేదతిశయేన శరీరస్య కృశత్వమాపాదయేత్| స్థాపయేత్ న కర్శయతి నాపి స్థూలయత్యపి తు మధ్యం కరోతీత్యర్థః| పశ్చాత్ పీతం బృంహయతి పుష్టిమాపాదయతి| తస్మాద్వీక్ష్య ప్రయోజయేదితి కార్శ్యమిచ్ఛన్నాదౌ, మధ్యవపురిచ్ఛన్ మధ్య ఏవ, పుష్టిమిచ్ఛన్నంత ఇతి| అనుపానమితి అనుశబ్దం లక్షణార్థమాహుః, ఆహారం లక్షీకృత్య పానమితి, ఆహారమాశ్రిత్య యత్ పీయత ఇత్యర్థః; తేన మధ్యాద్యయోరప్యనుపానశబ్దః ప్రయుక్తో భవతి||438||-
Adhikarana 323 (439) · Śloka 440
స్థిరతాం గతమల్కిన్నమన్నమద్రవపాయినాం ||439|| భవత్యాబాధజననమనుపానమతః పిబేత్ |440|
स्थिरतां गतमल्किन्नमन्नमद्रवपायिनाम् ||४३९|| भवत्याबाधजननमनुपानमतः पिबेत् |४४०|
🔊 Audio coming soon
అనుపానవ్యతిరేకే దోషం దర్శయన్నాహ- స్థిరతామిత్యాది| స్థిరతాం అచలతాం| అక్లిన్నం శుష్కమిత్యర్థః| అద్రవపాయినాం అనుపానమపిబతాం| ఆబాధజననం పీడాకరం||439||-
Adhikarana 324 (440) · Śloka 441
న పిబేచ్ఛ్వాసకాసార్తో రోగే చాప్యూర్ధ్వజత్రుగే ||440|| క్షతోరస్కః ప్రసేకీ చ యస్య చోపహతః స్వరః |441|
न पिबेच्छ्वासकासार्तो रोगे चाप्यूर्ध्वजत्रुगे ||४४०|| क्षतोरस्कः प्रसेकी च यस्य चोपहतः स्वरः |४४१|
🔊 Audio coming soon
కస్యచిత్ పురుషవిశేషస్యానుపాననిషేధమాహ- న పిబేదిత్యాది| ఆర్తః పీడితః| ఊర్ధ్వజత్రుగే ఇతి జత్రు గ్రీవామూలం, తస్యోర్ధ్వగే| క్షతోరస్క ఇతి ఉరఃక్షతరోగవానిత్యర్థః| ప్రసేకీ లాలాస్రావీ| ఉపహత ఇతి వాతాదిభిరిత్యర్థః||440||
Adhikarana 325 (441-442) · Śloka 442
పీత్వాఽధ్వభాష్యాధ్యయనగేయస్వప్నాన్న శీలయేత్ ||441|| ప్రదూష్యామాశయం తద్ధి తస్య కంఠోరసి స్థితం | స్యందాగ్నిసాదచ్ఛర్ద్యాదీనామయాంజనయేద్బహూన్ ||442||
पीत्वाऽध्वभाष्याध्ययनगेयस्वप्नान्न शीलयेत् ||४४१|| प्रदूष्यामाशयं तद्धि तस्य कण्ठोरसि स्थितम् | स्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीनामयाञ्जनयेद्बहून् ||४४२||
🔊 Audio coming soon
అనుపానే పీతే సతి యద్వర్జనీయం తదాహ- పీత్వేత్యాది| అధ్వా మార్గః, భాష్యం బహుభాషణం, అధ్యయనం పఠనం, గేయం గీతం| న శీలయేదితి న సేవేతేత్యర్థః| కస్మాదేతాన్న శీలయేదిత్యాహ- ప్రదూష్యేత్యాది| ప్రదూష్య వాతాదీనాం ప్రకోపం కృత్వా| తద్ధీతి తదనుపానం, హి యస్మాదర్థే| తస్య పురుషస్య| స్యందం శ్లేష్మస్రవణం||441-442||
Adhikarana 326 (443) · Śloka 443
గురులాఘవచింతేయం స్వభావం నాతివర్తతే | తథా సంస్కారమాత్రాన్నకాలాంశ్చాప్యుత్తరోత్తరం ||443||
गुरुलाघवचिन्तेयं स्वभावं नातिवर्तते | तथा संस्कारमात्रान्नकालांश्चाप्युत्तरोत्तरम् ||४४३||
🔊 Audio coming soon
గురులాఘవస్య ద్రవ్యరసవీర్యవిపాకాశ్రయస్య చరశరీరాదిభేదేనోక్తస్య యథాస్వాతిశయేన వ్యవస్థాం కుర్వన్నాహ- గుర్విత్యాది| నాతివర్తతే న త్యజతి| ‘జంఘాలా జాంగలచారిణః కుతో లఘవః?’ ఇత్యుక్తేఽవశ్యమేవ స్వభావో వాచ్యః, ఏవం శరీరధాత్వవయవాదిష్వపి వాచ్యం; తథా సంస్కారం నాతివర్తతే, యథా- స్వభావాద్గురోరపి వ్రీహేర్లాజా లఘవః, లఘోరపి శాలేః సంస్కారాత్ పిష్టమేవ గురు; తథా మాత్రాం నాతివర్తతే, యథా- “గురూణామర్ధసౌహిత్యం లఘూనాం తృప్తిరిష్యతే”- ఇతి; అన్నం చ నాతివర్తతే, తద్యథా- మండపేయావిలేపీభక్తాపూపాది యథోత్తరం గురు, యథాపూర్వం లఘ్వితి; కాలం చ నాతివర్తతే, యథా|- “నవం ధాన్యమభిష్యంది లఘు సంవత్సరోషితం”-ఇతి| ఉత్తరోత్తరమితి స్వభావాత్ సంస్కారం, సంస్కారాన్మాత్రాం, మాత్రాతోఽన్నం, అన్నాత్ కాలం, గురులాఘవచింతా నాతివర్తత ఇత్యర్థః; చకారాదిహాపి చరాదయశ్చానుక్తా అపి సముచ్చీయంతే||443||
Adhikarana 327 (444) · Śloka 444
మందకర్మానలారోగ్యాః సుకుమారాః సుఖోచితాః | జంతవో యే తు తేషాం హి చింతేయం పరికీర్త్యతే ||444||
मन्दकर्मानलारोग्याः सुकुमाराः सुखोचिताः | जन्तवो ये तु तेषां हि चिन्तेयं परिकीर्त्यते ||४४४||
🔊 Audio coming soon
ఇయం గురులాఘవచింతా విశిష్టపురుషాశ్రయేతి జ్ఞాపనాయాహ- మందకర్మేత్యాది| మందకర్మాణః అలసాః, మందానలా మందాగ్నయః, మందారోగ్యాః రోగిణః| సుకుమారా మృదుదేహాః| సుఖోచితాః సుఖినః| జంతవః ప్రాణినః| చింతేయమితి గురులాఘవలక్షణా| పరికీర్త్యతే కథ్యత ఇత్యర్థః||444||
Adhikarana 328 (445) · Śloka 445
బలినః ఖరభక్ష్యా యే యే చ దీప్తాగ్నయో నరాః | కర్మనిత్యాశ్చ యే తేషాం నావశ్యం పరికీర్త్యతే ||445|| ఇత్యనుపానవర్గః |
बलिनः खरभक्ष्या ये ये च दीप्ताग्नयो नराः | कर्मनित्याश्च ये तेषां नावश्यं परिकीर्त्यते ||४४५|| इत्यनुपानवर्गः |
🔊 Audio coming soon
యాన్ ప్రతి నేయం చింతా తానపి దర్శయన్నాహ- బలిన ఇత్యాది| బలినః శక్త్యుపచయయుక్తాః, ఏతేనైవారోగ్యత్వముక్తం| ఖరభక్ష్యా అమృదుభోజనాః| కర్మనిత్యాః సదా కర్మకారిణః| పరికీర్త్యతే ఇతి ‘గురులాఘవచింతేయం’ ఇతి శేషః| ఇత్యనుపానవర్గః||445||
Adhikarana 329 (446) · Śloka 446
అథాహారవిధిం వత్స! విస్తరేణాఖిలం శృణు |446|
अथाहारविधिं वत्स! विस्तरेणाखिलं शृणु |४४६|
🔊 Audio coming soon
అథాహారవిధిమాహ- అథేత్యాది| అఖిలం సమస్తం| శృణు ఆకర్ణయ|446|
Adhikarana 330 (446) · Śloka 446
ఆప్తాస్థితమసంకీర్ణం శుచి కార్యం మహానసం ||446||
आप्तास्थितमसङ्कीर्णं शुचि कार्यं महानसम् ||४४६||
🔊 Audio coming soon
పాకస్థానం కీదృక్కార్యమిత్యాహ- ఆప్తాన్వితమిత్యాది| ఆప్తా అవ్యభిచారిణః, తైరాస్థితమాశ్రితం| అసంకీర్ణం అసంకటం| మహానసమితి పాకస్థానం, ‘రసవతీ’ ఇతి లోకే||446||
Adhikarana 331 (447) · Śloka 447
తత్రాప్తైర్గుణసంపన్నం భక్ష్యమన్నం సుసంస్కృతం | శుచౌ దేశే సుసంగుప్తం సముపస్థాపయేద్భిషక్ ||447||
तत्राप्तैर्गुणसम्पन्नं भक्ष्यमन्नं सुसंस्कृतम् | शुचौ देशे सुसङ्गुप्तं समुपस्थापयेद्भिषक् ||४४७||
🔊 Audio coming soon
సుసంస్కృతస్యాన్నస్య స్థాపనమాహ- తత్రేత్యాది| ఆప్తైః సుసంస్కృతమితి సంబంధః| గుణసంపన్నమితి ఇష్టరసగంధస్పర్శవర్ణోపేతం| భక్ష్యమన్నమభ్యవహరణీయం| సుసంగుప్తం| అతిశయేనాదృశ్యం సముపస్థాపయేత్ నివేశయేత్| శుచౌ ప్రదేశ ఇతి సంబంధః| భిషక్ వైద్యః||447||
Adhikarana 332 (448) · Śloka 448
విషఘ్నైరగదైః స్పృష్టం ప్రోక్షితం వ్యజనోదకైః | సిద్ధైర్మంత్రైర్హతవిషం సిద్ధమన్నం నివేదయేత్ ||448||
विषघ्नैरगदैः स्पृष्टं प्रोक्षितं व्यजनोदकैः | सिद्धैर्मन्त्रैर्हतविषं सिद्धमन्नं निवेदयेत् ||४४८||
🔊 Audio coming soon
తస్యాహారస్యైవంగుణస్య దూషణకరవిషనాశనం నిర్దిశన్నాహ- విషఘ్నైరిత్యాది| విషఘ్నైర్విషహారిభిః, అగదైరౌషధైః, స్పృష్టం ఛుప్తం| ప్రోక్షితం వ్యజనోదకైరితి అథర్వమంత్రైరభిమంత్రితం; అన్యే తు వ్యజనోదకైరిత్యగదస్యైవ విశేషణం కథయంతి, తేషాం మతే అగదోదకక్షాలితవ్యజనైర్వీజితమవిషీభవత్యన్నం| తంత్రమభిధాయ మంత్రమపి నిర్దిశన్నాహ- సిద్ధైరిత్యాది| సిద్ధైరవ్యభిచారిభిః, కురుకుల్లాఫేరండప్రభృతిభిర్హతవిషమన్నమితి సంబంధః| నివేదయేత్ ‘నృపతయే’ ఇతి శేషః||448||
Adhikarana 333 (449-457) · Śloka 457
వక్ష్యామ్యతః పరం కృత్స్నామాహారస్యోపకల్పనాం | ఘృతం కార్ష్ణాయసే దేయం, పేయా దేయా తు రాజతే ||449|| ఫలాని సర్వభక్ష్యాంశ్చ ప్రదద్యాద్వై దలేషు తు | పరిశుష్కప్రదిగ్ధాని సౌవర్ణేషు ప్రకల్పయేత్ ||450|| ప్రద్రవాణి రసాంశ్చైవం రాజతేషూపహారయేత్ | కట్వరాణి ఖడాంశ్చైవ సర్వాంఛైలేషు దాపయేత్ ||451|| దద్యాత్తామ్రమయే పాత్రే సుశీతం సుశృతం పయః | పానీయం, పానకం మద్యం మృన్మయేషు ప్రదాపయేత్ ||452|| కాచస్ఫటికపాత్రేషు శీతలేషు శుభేషు చ | దద్యాద్వైదూర్యచిత్రేషు రాగషాడవసట్టకాన్ ||453|| పురస్తాద్విమలే పాత్రే సువిస్తీర్ణే మనోరమే | సూదః సూపౌదనం దద్యాత్ ప్రదేహాంశ్చ సుసంస్కృతాన్ ||454|| ఫలాని సర్వభక్ష్యాంశ్చ పరిశుష్కాణి యాని చ | తాని దక్షిణపార్శ్వే తు భుంజానస్యోపకల్పయేత్ ||455|| ప్రద్రవాణి రసాంశ్చైవ పానీయం పానకం పయః | ఖడాన్ యూషాంశ్చ పేయాంశ్చ సవ్యే పార్శ్వే ప్రదాపయేత్ ||456|| సర్వాన్ గుడవికారాంశ్చ రాగషాడవసట్టకాన్ | పురస్తాత్ స్థాపయేత్ ప్రాజ్ఞో ద్వయోరపి చ మధ్యతః ||457||
वक्ष्याम्यतः परं कृत्स्नामाहारस्योपकल्पनाम् | घृतं कार्ष्णायसे देयं, पेया देया तु राजते ||४४९|| फलानि सर्वभक्ष्यांश्च प्रदद्याद्वै दलेषु तु | परिशुष्कप्रदिग्धानि सौवर्णेषु प्रकल्पयेत् ||४५०|| प्रद्रवाणि रसांश्चैवं राजतेषूपहारयेत् | कट्वराणि खडांश्चैव सर्वाञ्छैलेषु दापयेत् ||४५१|| दद्यात्ताम्रमये पात्रे सुशीतं सुशृतं पयः | पानीयं, पानकं मद्यं मृन्मयेषु प्रदापयेत् ||४५२|| काचस्फटिकपात्रेषु शीतलेषु शुभेषु च | दद्याद्वैदूर्यचित्रेषु रागषाडवसट्टकान् ||४५३|| पुरस्ताद्विमले पात्रे सुविस्तीर्णे मनोरमे | सूदः सूपौदनं दद्यात् प्रदेहांश्च सुसंस्कृतान् ||४५४|| फलानि सर्वभक्ष्यांश्च परिशुष्काणि यानि च | तानि दक्षिणपार्श्वे तु भुञ्जानस्योपकल्पयेत् ||४५५|| प्रद्रवाणि रसांश्चैव पानीयं पानकं पयः | खडान् यूषांश्च पेयांश्च सव्ये पार्श्वे प्रदापयेत् ||४५६|| सर्वान् गुडविकारांश्च रागषाडवसट्टकान् | पुरस्तात् स्थापयेत् प्राज्ञो द्वयोरपि च मध्यतः ||४५७||
🔊 Audio coming soon
వక్ష్యామీత్యాది| కృత్స్నాం సమస్తాం| ఉపకల్పనాం సమీపఢౌకనాం| ఆధారాపేక్షణీయమేవ ప్రథమం కల్పనం నిర్దిశన్నాహ- ఘృతమిత్యాది| కార్ష్ణాయసే కృష్ణలోహపాత్రే, ‘కాంతలోహపాత్రే’ ఇత్యన్యే| రాజతే రౌప్యమయే| భక్ష్యా లడ్డుకాదయః| వైశబ్దః పాదపూరణే, దలేషు పత్రేషు; అన్యే తు ‘వైదలేషు వేత్రవంశాదిత్వగ్గ్రథితేషు పర్ణమయేషు’ ఇతి మన్యంతే| పరిశుష్కేత్యాది| “సిక్త్వా బహుఘృతే భృష్టం ముహురుష్ణాంబునా మృదు| జీరకాద్యైర్ఘనం మాంసం పరిశుష్కం తదుచ్యతే|| తదేవ గోరసాదానం ప్రదిగ్ధమితి విశ్రుతం”- | ప్రద్రవాణి ప్రకృష్టద్రవాణి మండాదీని, రసో మాంసరసః, ఉపహారయేత్ దద్యాత్| కట్వరం తక్రం, అన్యే తు- “సౌవీరామ్లమథాత్యమ్లం కాంజికం కట్వరం విదుః| అన్యే తు తదధోభాగం తక్రం వాఽత్యమ్లతాం గతం|| సస్నేహం దధిజం తక్రమాహురన్యే తు కట్వరం”- ఇతి ఖడో యూషవిశేషః; స చ సతక్రశమీధాన్యః, సతక్రశాకశ్చ| శైలేషు పాషాణమయేషు| దద్యాదిత్యాది| పయో జలం | మృన్మయేషు మృత్తికామయేషు శరావాదిషు| శుభేషు భవ్యేషు| వైదూర్యం రత్నవిశేషః, చిత్రేషు విచిత్రేషు| తత్ర రాగః “సితారుచకసింధూత్థైః సవృక్షామ్లపరూషకైః| జంబూఫలరసైర్యుంక్తో రాగో రాజికయా కృతః”- ఇతి| షాడవాః పునర్మధురామ్లలవణసంయోగజా నానావిధాః, విశేషతః సూదేభ్యో జ్ఞేయాః| సట్టకస్తు “లవంగవ్యోషఖండైస్తు దధి నిర్మథ్య గాలితం| దాడిమోబీజసంయుక్తం చంద్రచూర్ణావచూర్ణితం|| సట్టకం తు ప్రమోదాఖ్యం నలాదిభిరుదాహృతం” - ఇతి| ‘దద్యాద్వైదూర్యచిత్రేషు’ ఇత్యస్య స్థానే ‘వజ్రవైదూర్యచిత్రేషు’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; తత్ర వజ్రం షట్కోటికం రత్నం హీరక ఇత్యర్థః| ఏష్వాధారేషు దీయమానానామేషాం హితకారిత్వం| ఆధారవిశేషమభిధాయ దేశవిశేషేణాహారవిశేషం దర్శయన్నాహ- పురస్తాదిత్యాది| పురస్తాదగ్రతః, పురౌదనం హి గ్రహణసౌకర్యార్థం| పాత్ర స్థాల్యాదికే| సువిస్తీర్ణే బహులే | మనోరమే రుచిజనకే| సూదః సూపకారః| సూపప్రహితమోదనం భక్తం| ప్రదేహాన్ ప్రలేహాన్| పరిశుష్కాణి పూర్వవత్| దక్షిణపార్శ్వే దక్షిణభాగే, భుంజానస్య భోజనం కుర్వతః, ఉపకల్పయేత్ సమీపం ఢౌకయేత్| ప్రద్రవాణీతి ప్రద్రవాదయః పూర్వవత్| సవ్యే పార్శ్వే వామభాగే| రాగషాడవసట్టకాః పూర్వవత్, పురస్తాదగ్రత ఇత్యర్థః; న కేవలం పురస్తాత్, ద్వయోరపి చ మధ్యతః ద్వయోః పక్షయోర్మధ్యే ఏకస్మిన్ పక్షే దద్యాత్; ఏతేన సర్వత్ర దాతవ్యమిత్యుక్తం భవతి||449-457||
Adhikarana 334 (458) · Śloka 459
ఏవం విజ్ఞాయ మతిమాన్ భోజనస్యోపకల్పనాం | భోక్తారం విజనే రమ్యే నిఃసంపాతే శుభే శుచౌ ||458|| సుగంధపుష్పరచితే సమే దేశే చ భోజయేత్ |459|
एवं विज्ञाय मतिमान् भोजनस्योपकल्पनाम् | भोक्तारं विजने रम्ये निःसम्पाते शुभे शुचौ ||४५८|| सुगन्धपुष्परचिते समे देशे च भोजयेत् |४५९|
🔊 Audio coming soon
ఏవమిత్యాది| ఏవముక్తప్రకారేణ భోజనస్యోపకల్పనాం విజ్ఞాయ, భోక్తారం చ విజ్ఞాయేతి సంబంధః| విజనే ఏకాంతే, విజనే హి భుంజానస్య దుష్టదృష్టినిపాతాదిదోషో న భవతి| రమ్యే మనోహరే| నిఃసంపాతే ఉల్లోచసహితే, నిఃసంపాతే భుంజానస్య పాంశుప్రక్షేపాదిదోషో న భవతి| శుభే వాస్తుదోషరహితే| శుచౌ పవిత్రే, తత్ర న భూతాద్యావేశః| సమే నిమ్నోన్నతత్వరహితే||458||-
Adhikarana 335 (459) · Śloka 460
విశిష్టమిష్టసంస్కారైః పథ్యైరిష్టై రసాదిభిః ||459|| మనోజ్ఞం శుచి నాత్యుష్ణం ప్రత్యగ్రమశనం హితం |460|
विशिष्टमिष्टसंस्कारैः पथ्यैरिष्टै रसादिभिः ||४५९|| मनोज्ञं शुचि नात्युष्णं प्रत्यग्रमशनं हितम् |४६०|
🔊 Audio coming soon
కీదృగశనం హితమిత్యాహ- విశిష్టమిత్యాది| విశిష్టం శ్రేష్ఠం, కైః కృత్వా? ఇష్టసంస్కారైః| పథ్యైరిష్టై రసాదిభిరితి పథ్యైర్హితైః, ఇష్టైః ప్రియైః, ఆదిశబ్దాద్గంధవర్ణస్పర్శా గృహ్యంతే| ప్రత్యగ్రం అభినవం| అశనం భోజనం||459||-
Adhikarana 336 (460-464) · Śloka 464
పూర్వం మధురమశ్నీయాన్మధ్యేఽమ్లలవణౌ రసౌ ||460|| పశ్చాచ్ఛేషాన్ రసాన్ వైద్యో భోజనేష్వవచారయేత్ | ఆదౌ ఫలాని భుంజీత దాడిమాదీని బుద్ధిమాన్ ||461|| తతః పేయాంస్తతో భోజ్యాన్ భక్ష్యాంశ్చిత్రాంస్తతః పరం | ఘనం పూర్వం సమశ్నీయాత్, కేచిదాహుర్విపర్యయం ||462|| ఆదావంతే చ మధ్యే చ భోజనస్య తు శస్యతే | నిరత్యయం దోషహరం ఫలేష్వామలకం నృణాం ||463|| మృణాలబిసశాలూకకందేక్షుప్రభృతీని చ | పూర్వం యోజ్యాని భిషజా న తు భుక్తే కదాచన ||464||
पूर्वं मधुरमश्नीयान्मध्येऽम्ललवणौ रसौ ||४६०|| पश्चाच्छेषान् रसान् वैद्यो भोजनेष्ववचारयेत् | आदौ फलानि भुञ्जीत दाडिमादीनि बुद्धिमान् ||४६१|| ततः पेयांस्ततो भोज्यान् भक्ष्यांश्चित्रांस्ततः परम् | घनं पूर्वं समश्नीयात्, केचिदाहुर्विपर्ययम् ||४६२|| आदावन्ते च मध्ये च भोजनस्य तु शस्यते | निरत्ययं दोषहरं फलेष्वामलकं नृणाम् ||४६३|| मृणालबिसशालूककन्देक्षुप्रभृतीनि च | पूर्वं योज्यानि भिषजा न तु भुक्ते कदाचन ||४६४||
🔊 Audio coming soon
కాలభేదేనాప్యాహారవిధిం నిర్దిశన్నాహ- పూర్వమిత్యాది| బుభుక్షితే పురుషే వాతపిత్తప్రశమనాయ ప్రథమం మధురో రసః పక్వాశయగతం వాయుం జయతి, అమ్లలవణౌ మధ్యభోజనస్థౌ పిత్తాశయేఽగ్నిదీప్తిం కురుతః, అంతే కఫజయాయ కట్వాదయః| ఆదౌ ఫలాని భుంజీత, వాతజయార్థం దాడిమాద్యమ్లోపయోగః; ‘ఆదావితి మతాంతరే’ ఇత్యన్యే| తతః పేయాన్ పాతవ్యాన్ దాడిమాదికఠినాహారమృదుకరణార్థం వయఃస్థాపనార్థం చ, తతో భోజ్యం రక్తశాల్యాది, చిత్రాన్ నానాప్రకారాన్| ఘనం భోజ్యం భక్ష్యాది కఠినం| విపర్యయముక్తవిపర్యయం, పూర్వం ద్రవం పశ్చాత్ కఠినమితి| ‘ఘృతం పూర్వం సమశ్నీయాత్’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| అమ్లఫలస్యాదావేవ నియతస్య కస్యచిదేవ ఫలస్యాదిమధ్యాంతేషు ప్రయోగం దర్శయన్నాహ- ఆదావిత్యాది| నిరత్యయం అబాధం| మృణాలం పద్మనాలం, బిసం భిసండకం, శాలూకం ప్రసిద్ధం||460-464||
Adhikarana 337 (465) · Śloka 466
సుఖముచ్చైః సమాసీనః సమదేహోఽన్నతత్పరః | కాలే సాత్మ్యం లఘు స్నిగ్ధముష్ణం క్షిప్రం ద్రవోత్తరం ||465|| బుభుక్షితోఽన్నమశ్నీయాన్మాత్రావద్విదితాగమః |466|
सुखमुच्चैः समासीनः समदेहोऽन्नतत्परः | काले सात्म्यं लघु स्निग्धमुष्णं क्षिप्रं द्रवोत्तरम् ||४६५|| बुभुक्षितोऽन्नमश्नीयान्मात्रावद्विदितागमः |४६६|
🔊 Audio coming soon
భుంజానః కథం భుంజీతేత్యాహ- సుఖముచ్చైరిత్యాది| సమాసీన ఇతి సమ్యగాసీన ఉపవిష్టః| అన్నతత్పర ఇతి న కామాదివ్యగ్రమనా| భుంజానః కింభూతః కదా కీదృశం భుంజీతేత్యాహ- కాలే సాత్మ్యమిత్యాది| కాలో ద్వివిధో నిత్యగ ఆవస్థికశ్చ; తత్ర నిత్యగ ఆర్తవః, స పునః ‘అతీవాయతయామా’ ఇత్యాదినా నియమితః; ఆవస్థికః పునర్జీర్ణలక్షణాపేక్షః, ఆమే త్వన్నేఽకాలః| సాత్మ్యం దేశామయాదిభేదేనానేకవిధం, అసాత్మ్యం పునర్దోషకారి| క్షిప్రం నాతిద్రుతం నాతివిలంబితం, అతిద్రుతాతివిలంబితయోర్దోషకారిత్వాత్| ద్రవోత్తరం ద్రవప్రధానం| బుభుక్షితగ్రహణమకాలబుభుక్షానిషేధాయ, వక్ష్యతి చ- “భవత్యకాలేఽపిం తదా బుభుక్షా యా మందబుద్ధిం విషవన్నిహంతి”- ఇతి| మాత్రాలక్షణమాహ- “అపీడనం భవేత్ కుక్షేః పార్శ్వయోరవిపాటనం| అన్నేన హృదయాబా(రో)ధో జఠరస్య త్వగౌరవం|| ప్రీణనం చక్షురాదీనాం శమనం క్షుత్పిపాసయోః| ఉచ్ఛ్వాసశ్వాసహాస్యాదికథాసు సుఖవర్తనం|| సుఖేన పరిణామః స్యాదన్నే భుక్తే దివానిశి”- ఇతి| విదితాగమ ఇతి హేయోపాదేయవివేకార్థం విదితం హితాహితం యేన స విదితాగమః||465||-
Adhikarana 338 (466-467) · Śloka 468
కాలే ప్రీణయతే భుక్తం సాత్మ్యమన్నం న బాధతే ||466|| లఘు శీఘ్రం వ్రజేత్ పాకం స్నిగ్ధోష్ణం బలవహ్నిదం | క్షిప్రం భుక్తం సమం పాకం యాత్యదోషం ద్రవోత్తరం ||467|| సుఖం జీర్యతి మాత్రావద్ధాతుసామ్యం కరోతి చ |468|
काले प्रीणयते भुक्तं सात्म्यमन्नं न बाधते ||४६६|| लघु शीघ्रं व्रजेत् पाकं स्निग्धोष्णं बलवह्निदम् | क्षिप्रं भुक्तं समं पाकं यात्यदोषं द्रवोत्तरम् ||४६७|| सुखं जीर्यति मात्रावद्धातुसाम्यं करोति च |४६८|
🔊 Audio coming soon
ఏషాం కాలాదిభోజనానాం ఫలానుశంసాం దర్శయన్నాహ- కాలే ఇత్యాది| ప్రీణయతే తృప్తిం జనయతి| సాత్మ్యమన్నం భుక్తం న బాధతే న పీడాం జనయతి| లఘ్విత్యాది| లఘ్వన్నం భుక్తమితి సంబంధః| స్నిగ్ధోష్ణం బలవహ్నిదమితి స్నిగ్ధం బలప్రదం, ఉష్ణం వహ్నిప్రదమిత్యర్థః| క్షిప్రమిత్యాది| సమం ఏకకాలం| అదోషం ద్రవోత్తరమితి ద్రవోత్తరమన్నం భుక్తం సదదోషం దోషరహితం పాకం యాతి| సుఖమిత్యాది మాత్రావదన్నం భుక్తం సుఖేన పాకం గచ్ఛతి ధాతుసామ్యం చ కరోతి; ధాతుశబ్దోఽయం దోషధాతుమలేషు వర్తతే||466-467||-
Adhikarana 339 (468-470) · Śloka 471
అతీవాయతయామాస్తు క్షపా యేష్వృతుషు స్మృతాః ||468|| తేషు తత్ప్రత్యనీకాఢ్యం భుంజీత ప్రాతరేవ తు | యేషు చాపి భవేయుశ్చ దివసా భృశమాయతాః ||469|| తేషు తత్కాలవిహితమపరాహ్ణే ప్రశస్యతే | రజన్యో దివసాశ్చైవ యేషు చాపి సమాః స్మృతాః ||470|| కృత్వా సమమహోరాత్రం తేషు భుంజీత భోజనం |471|
अतीवायतयामास्तु क्षपा येष्वृतुषु स्मृताः ||४६८|| तेषु तत्प्रत्यनीकाढ्यं भुञ्जीत प्रातरेव तु | येषु चापि भवेयुश्च दिवसा भृशमायताः ||४६९|| तेषु तत्कालविहितमपराह्णे प्रशस्यते | रजन्यो दिवसाश्चैव येषु चापि समाः स्मृताः ||४७०|| कृत्वा सममहोरात्रं तेषु भुञ्जीत भोजनम् |४७१|
🔊 Audio coming soon
ఆర్తవలక్షణం కాలమాహ- అతీవాయతయామా ఇత్యాది| అతీవాయతయామా అతీవ దీర్ఘప్రహరాః| క్షపాః రజన్యః| యేష్వృతుష్వితి హేమంతే శిశిరే చ| తత్ప్రత్యనీకాఢ్యమితి కాలబలప్రవృత్తదోషగుణానాం బాధకభూతం విరోధిద్రవ్యగుణబహులమిత్యర్థః| ప్రాతరితి సపాదే యామే, యేష్వృతుషు గ్రీష్మప్రావృషోః| భృశమాయతా దీర్ఘతరాః| తత్కాలవిహితం ద్రవస్నిగ్ధమధురప్రాయం| అపరాహ్ణ ఇతి అర్ధతృతీయయామోపరి| రజన్య ఇత్యాది| యేష్వృతుషు శరది వసంతే చ, సమమహోరాత్రమితి మధ్యాహ్న ఇత్యర్థః| ‘అయమేకాశనస్య పురుషస్య విధిః; ద్విరశ్నతః పునః ప్రాతర్భోజనమాత్రయోరర్ధమాత్రం త్రిభాగం వా లఘు మృష్టం చ; తచ్చ ప్రాతర్భోజనం సపాదే ప్రహరే, ద్వితీయం భోజనం త్వర్ధచతుర్థప్రహరోపరి’ ఇతి పంజికాకారః; జేజ్ఝటస్తు ‘సత్రిభాగే ప్రహరే దివసస్య రాత్రేశ్చ సత్రిభాగప్రహరే భుంజానస్య రజనీదివసయోః సమత్వం భవతి’ ఇత్యాహ| అయమార్తవకాల ఉక్తః| ఆవస్థికం పునః స్వాస్థ్యవృత్తికేఽధ్యాయే దశౌషధకాలానభిధాయ వక్ష్యతి||468-470||-
Adhikarana 340 (471-474) · Śloka 474
నాప్రాప్తాతీతకాలం వా హీనాధికమథాపి వా ||471|| అప్రాప్తకాలం భుంజానః శరీరే హ్యలఘౌ నరః | తాంస్తాన్ వ్యాధీనవాప్నోతి మరణం వా నియచ్ఛతి ||472|| అతీతకాలం భుంజానో వాయునోపహతేఽనలే | కృచ్ఛ్రాద్విపచ్యతే భుక్తం ద్వితీయం చ న కాంక్షతి ||473|| హీనమాత్రమసంతోషం కరోతి చ బలక్షయం | ఆలస్యగౌరవాటోపసాదాంశ్చ కురుతేఽధికం ||474||
नाप्राप्तातीतकालं वा हीनाधिकमथापि वा ||४७१|| अप्राप्तकालं भुञ्जानः शरीरे ह्यलघौ नरः | तांस्तान् व्याधीनवाप्नोति मरणं वा नियच्छति ||४७२|| अतीतकालं भुञ्जानो वायुनोपहतेऽनले | कृच्छ्राद्विपच्यते भुक्तं द्वितीयं च न काङ्क्षति ||४७३|| हीनमात्रमसन्तोषं करोति च बलक्षयम् | आलस्यगौरवाटोपसादांश्च कुरुतेऽधिकम् ||४७४||
🔊 Audio coming soon
కాలమాత్రావతో విపర్యయమకాలమాత్రావత్త్వం నిర్దిశన్నాహ- నాప్రాప్తేత్యాది| అప్రాప్తకాలమతీతకాలం వా న భుంజీతేత్యర్థః| హీనాధికమితి హీనమాత్రమధికమాత్రం వా న భుంజీత| తయోరప్రాప్తాతీతకాలయోరధికన్యూనయోశ్చ దోషం దర్శయన్నాహ- అప్రాప్తకాలమిత్యాది| అప్రాప్తకాలం భుంజానో నరః శరీరేఽలఘౌ సతి తాంస్తాంఛిరోరుజాదీన్ వ్యాధీన్ నియచ్ఛతి ప్రాప్నోతి| అసంతోషం అసంతృప్తిం| ఆటోప ఉదరస్యాధ్మానం, సాదోఽంగగ్లానిః| అధికమితి అధికమన్నం భుక్తమిత్యర్థః||471-474||
Adhikarana 341 (475) · Śloka 476
తస్మాత్ సుసంస్కృతం యుక్త్యా దోషైరేతైర్వివర్జితం | యథోక్తగుణసంపన్నముపసేవేత భోజనం ||475|| విభజ్య దోషకాలాదీన్ కాలయోరుభయోరపి |476|
तस्मात् सुसंस्कृतं युक्त्या दोषैरेतैर्विवर्जितम् | यथोक्तगुणसम्पन्नमुपसेवेत भोजनम् ||४७५|| विभज्य दोषकालादीन् कालयोरुभयोरपि |४७६|
🔊 Audio coming soon
కీదృక్ పునరన్నం సేవితవ్యమిత్యాహ- తస్మాదిత్యాది| యుక్త్యా మాత్రయా| కాలయోరుభయోరపి ప్రాతః సాయం చ||475||-
Adhikarana 342 (476-477) · Śloka 478
అచోక్షం దుష్టముత్సృష్టం పాషాణతృణలోష్టవత్ ||476|| ద్విష్టం వ్యుషితమస్వాదు పూతి చాన్నం వివర్జయేత్ | చిరసిద్ధం స్థిరం శీతమన్నముష్ణీకృతం పునః ||477|| అశాంతముపదగ్ధం చ తథా స్వాదు న లక్ష్యతే |478|
अचोक्षं दुष्टमुत्सृष्टं पाषाणतृणलोष्टवत् ||४७६|| द्विष्टं व्युषितमस्वादु पूति चान्नं विवर्जयेत् | चिरसिद्धं स्थिरं शीतमन्नमुष्णीकृतं पुनः ||४७७|| अशान्तमुपदग्धं च तथा स्वादु न लक्ष्यते |४७८|
🔊 Audio coming soon
సాత్మ్యాద్యుపాదేయం ప్రదర్శ్య హేయం ప్రదర్శయన్నాహ- అచోక్షమిత్యాది| అచోక్షం అపవిత్రం, మలినమిత్యన్యే| దుష్టం విషాదిభిః, దోషకరత్వాత్| ఉత్సృష్టం భుక్తోత్సృష్టం| పాషాణతృణలోష్టవదితి పాషాణాదియుక్తమిత్యర్థః| ద్విష్టం మనఃప్రతిఘాతి| వ్యుషితం విశేషేణోషితం| పూతి శటితం; పూతి చాన్నమితి చకారాదత్ర సత్రశత్రుగణగణికాదీనామప్యన్నం బాహ్యదూషణాన్వితం వర్జనీయమితి సముచ్చీయతే| అస్వాద్వన్నం పూర్వం వర్జనీయముక్తమితి తద్భేదానాహ- చిరసిద్ధమిత్యాది| స్థిరం కఠినం| అశాంతం కించిదవశిష్టవిస్రావణం| ఉపదగ్ధమితి అతిపాకిత్వేన జ్వలితం| చకారేణ దుఃసిద్ధమపి సముచ్చీయతే| తథా స్వాదు న లక్ష్యత ఇతి యస్యాన్నస్య స్వాదో న లక్ష్యతే తదపి వర్జయేదితి సంబంధః||476-477||-
Adhikarana 343 (478) · Śloka 478
యద్యత్ స్వాదుతరం తత్తద్విదధ్యాదుత్తరోత్తరం ||478||
यद्यत् स्वादुतरं तत्तद्विदध्यादुत्तरोत्तरम् ||४७८||
🔊 Audio coming soon
అన్నేషు స్వాదుషు సత్సు విధానం దర్శయన్నాహ- యదిత్యాది| స్వాదుశబ్దః సంస్కృతే రసే వర్తతే, న తు మధుర ఏవ| విదధ్యాత్ దద్యాత్| కథం? ఉత్తరోత్తరమేకస్మిన్ స్వాదుని దత్తే సతి తస్మాదధికతరస్వాదు దద్యాత్, తస్మిన్నపి దత్తే తస్మాదధికతరస్వాదు దద్యాదిత్యర్థః||478||
Adhikarana 344 (479-480) · Śloka 480
ప్రక్షాలయేదద్భిరాస్యం భుంజానస్య ముహుర్ముహుః | విశుద్ధే రసనే తస్య రోచతేఽన్నమపూర్వవత్ ||479|| స్వాదునా తస్య రసనం ప్రథమేనాతితర్పితం | న తథా స్వాదయేదన్యత్తస్మాత్ ప్రక్షాల్యమంతరా ||480||
प्रक्षालयेदद्भिरास्यं भुञ्जानस्य मुहुर्मुहुः | विशुद्धे रसने तस्य रोचतेऽन्नमपूर्ववत् ||४७९|| स्वादुना तस्य रसनं प्रथमेनातितर्पितम् | न तथा स्वादयेदन्यत्तस्मात् प्रक्षाल्यमन्तरा ||४८०||
🔊 Audio coming soon
ప్రక్షాలయేదద్భిరాస్యం గండూషం కారయేదిత్యర్థః| గండూషకరణస్య ఫలమాహ- విశుద్ధే ఇత్యాది| స్వాదునా మిష్టేన| తస్య భుంజానస్య| అన్యదపరమతః స్వాదోరస్వాదోర్వా||479-480||
Adhikarana 345 (481) · Śloka 481
సౌమనస్యం బలం పుష్టిముత్సాహం హర్షణం సుఖం | స్వాదు సంజనయత్యన్నమస్వాదు చ విపర్యయం ||481||
सौमनस्यं बलं पुष्टिमुत्साहं हर्षणं सुखम् | स्वादु सञ्जनयत्यन्नमस्वादु च विपर्ययम् ||४८१||
🔊 Audio coming soon
తస్య గుణమాహ- సౌమనస్యమిత్యాది| సౌమనస్యం సుమనస్కతా| బలం సర్వధాతుస్నేహః| పుష్టిః శరీరోపచయః| ఉత్సాహః ప్రసిద్ధః| హర్షణం తుష్టిః| సుఖం నీరోగతా| స్వాదు సంజనయత్యన్నం స్వాద్వన్నం సౌమనస్యాదీన్ సమ్యగ్ జనయతీతి సంబంధః| అస్వాద్విత్యాది అస్వాద్వన్నం సౌమనస్యాదీనాం విపర్యయం విపరీతతాం జనయతీత్యర్థః||481||
Adhikarana 346 (482) · Śloka 482
భుక్త్వాఽపి యత్ ప్రార్థయతే భూయస్తత్ స్వాదు భోజనం |482|
भुक्त्वाऽपि यत् प्रार्थयते भूयस्तत् स्वादु भोजनम् |४८२|
🔊 Audio coming soon
స్వాదోరేవాన్నస్య లక్షణం నిర్దిశన్నాహ- భుక్త్వేత్యాది| భుక్తవాన్ హి అవశ్యం మృష్టమేవ కామయతేఽన్నం, నామృష్టం | అన్యే తు ‘తత్ సాధు భోజనం’ ఇతి పఠంతి, మాత్రావద్భుంజీతేతి తస్యైవ లక్షణమితి చ వదంతి; తన్నేచ్ఛతి గయీ|482|
Adhikarana 347 (482) · Śloka 482
అశితశ్చోదకం యుక్త్యా భుంజానశ్చాంతరా పిబేత్ ||482||
अशितश्चोदकं युक्त्या भुञ्जानश्चान्तरा पिबेत् ||४८२||
🔊 Audio coming soon
అశిత ఇత్యాది| అశితః కృతభోజనః, ఉదకం జలం యుక్త్యా పిబేదితి సంబంధః| యుక్త్యా మాత్రయా; భుంజానశ్చాంతరా పిబేత్ భోజనమధ్యే ఇత్యర్థః||482||
Adhikarana 348 (483) · Śloka 483
దంతాంతరగతం చాన్నం శోధనేనాహరేచ్ఛనైః | కుర్యాదనిర్హృతం తద్ధి ముఖస్యానిష్టగంధతాం ||483||
दन्तान्तरगतं चान्नं शोधनेनाहरेच्छनैः | कुर्यादनिर्हृतं तद्धि मुखस्यानिष्टगन्धताम् ||४८३||
🔊 Audio coming soon
అన్యదపి భుక్తే కార్యాంతరం దర్శయన్నాహ- దంతేత్యాది| శోధనేన తృణాదినా||483||
Adhikarana 349 (484) · Śloka 484
జీర్ణేఽన్నే వర్ధతే వాయుర్విదగ్ధే పిత్తమేవ తు | భుక్తమాత్రే కఫశ్చాపి,... |484|
जीर्णेऽन्ने वर्धते वायुर्विदग्धे पित्तमेव तु | भुक्तमात्रे कफश्चापि,... |४८४|
🔊 Audio coming soon
భోజనోత్తరకాలక్రియాప్రసంగేన జరణజీర్ణకాలయోరపి దోషప్రకోపం దర్శయన్నాహ- జీర్ణే ఇత్యాది| జీర్ణే పరిణామంగతే, విదగ్ధే కించిత్పక్వే|484|-
Adhikarana 350 (484-486) · Śloka 486
... తస్మాద్భుక్తేరితం కఫం ||484|| ధూమేనాపోహ్య హృద్యైర్వా కషాయకటుతిక్తకైః | పూగకంకోలకర్పూరలవంగసుమనఃఫలైః ||485|| ఫలైః కటుకషాయైర్వా ముఖవైశద్యకారకైః | తాంబూలపత్రసహితైః సుగంధైర్వా విచక్షణః ||486||
... तस्माद्भुक्तेरितं कफम् ||४८४|| धूमेनापोह्य हृद्यैर्वा कषायकटुतिक्तकैः | पूगकङ्कोलकर्पूरलवङ्गसुमनःफलैः ||४८५|| फलैः कटुकषायैर्वा मुखवैशद्यकारकैः | ताम्बूलपत्रसहितैः सुगन्धैर्वा विचक्षणः ||४८६||
🔊 Audio coming soon
భుక్తే సతి కుపితశ్లేష్మణః ప్రతీకారమాహ- తస్మాదిత్యాది| భుక్తేరితం భోజనేన ప్రేరితం| అపోహ్య స్ఫోటయిత్వా| కషాయకటుతిక్తకైరితి అఫలైర్ద్రవ్యైరితి విజ్ఞేయం, ఫలైః కటుకషాయైర్వేతి వక్ష్యమాణత్వాత్| సుమనఃఫలైః జాతీఫలైః||484-486||
Adhikarana 351 (487) · Śloka 487
భుక్త్వా రాజవదాసీత యావదన్నక్లమో గతః | తతః పాదశతం గత్వా వామపార్శ్వేన సంవిశేత్ ||487||
भुक्त्वा राजवदासीत यावदन्नक्लमो गतः | ततः पादशतं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत् ||४८७||
🔊 Audio coming soon
తదనంతరం కిం కుర్యాదిత్యాహ- తత ఇత్యాది| సంవిశేత్ శయ్యాయాం శయీత||487||
Adhikarana 352 (488) · Śloka 488
శబ్దాన్రూపాన్రసాన్ గంధాన్ స్పర్శాంశ్చ మనసః ప్రియాన్ | భుక్తవానుపసేవేత తేనాన్నం సాధు తిష్ఠతి ||488||
शब्दान्रूपान्रसान् गन्धान् स्पर्शांश्च मनसः प्रियान् | भुक्तवानुपसेवेत तेनान्नं साधु तिष्ठति ||४८८||
🔊 Audio coming soon
అన్నస్య సంస్థాపనహేతూన్ శబ్దాదివిషయానాహ- శబ్దేత్యాది| సాధు తిష్ఠతి భవ్యేన స్థితిం కరోతి, ‘శబ్దాదీన్ విషయాంశ్చ’ ఇత్యన్యే పఠంతి||488||
Adhikarana 353 (489) · Śloka 489
శబ్దరూపరసా గంధాః స్పర్శాశ్చాపి జుగుప్సితాః | అశుచ్యన్నం తథా భుక్తమతిహాస్యం చ వామయేత్ ||489||
शब्दरूपरसा गन्धाः स्पर्शाश्चापि जुगुप्सिताः | अशुच्यन्नं तथा भुक्तमतिहास्यं च वामयेत् ||४८९||
🔊 Audio coming soon
కుతః పునరేతే అప్రియా ఇత్యాహ- శబ్దేత్యాది| జుగుప్సితాః నిందితాః| అశుచి అపవిత్రం||489||
Adhikarana 354 (490-491) · Śloka 491
శయనం చాసనం వాఽపి నేచ్ఛేద్వాఽపి ద్రవోత్తరం | నాగ్న్యాతపౌ న ప్లవనం న యానం నాపి వాహనం ||490|| న చైకరససేవాయాం ప్రసజ్యేత కదాచన | శాకావరాన్నభూయిష్ఠమమ్లం చ న సమాచరేత్ ||491||
शयनं चासनं वाऽपि नेच्छेद्वाऽपि द्रवोत्तरम् | नाग्न्यातपौ न प्लवनं न यानं नापि वाहनम् ||४९०|| न चैकरससेवायां प्रसज्येत कदाचन | शाकावरान्नभूयिष्ठमम्लं च न समाचरेत् ||४९१||
🔊 Audio coming soon
అన్యదపి సర్వం వర్జనీయమాహ- శయనమిత్యాది| శయనమాసనం వా నేచ్ఛేత్, చిరకాలమిత్యర్థః| ద్రవోత్తరం ద్రవాఢ్యం భోజనం| నాగ్న్యాతపావిత్యాది| అగ్న్యాతపాదీన్నేచ్ఛేదితి సంబంధః| ప్లవనం స్నానం జలప్రతరణం వా| యానం గమనమేవ| వాహనం రథాశ్వాది| న ప్రసజ్యేత నాభ్యసేత్ న పునః పునః శీలయేదిత్యర్థః| శాకం ప్రసిద్ధం, అవరాన్నం వైదలాన్నం, ఏతద్భూయిష్ఠం తద్బహులం; న సమాచరేత్ న భక్షయేత్, తథాఽమ్లం చ||490-491||
Adhikarana 355 (492) · Śloka 492
ఏకైకశః సమస్తాన్ వా నాధ్యశ్నీయాద్రసాన్ సదా |492|
एकैकशः समस्तान् वा नाध्यश्नीयाद्रसान् सदा |४९२|
🔊 Audio coming soon
రసానామతిమాత్రాశనదోషం దర్శయన్నాహ- ఏకైకశ ఇత్యాది| ఏకైకశ ఏకైకం రసం, సమస్తాన్ వా రసాన్ నాధ్యశ్నీయాత్ నాధికం భక్షయేదిత్యర్థః| దోషరోగాపేక్షయేకైకరసవిధిః, స్వస్థాపేక్షయా తు సమస్తరసవిధిః| ‘నాత్యశ్నీయాత్ ఇత్యన్యే, అపరే తు ‘ఏకశోఽథ సమస్తాన్ వా న భుంజీత రసాన్ సదా’- ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- ఏకీకృత్య న సర్వమశ్నీయాత్; యథాక్రమమేవ షడ్రసం స్వస్థేన భోక్తవ్యం, వాశబ్దః సముచ్చయే|492|-
Adhikarana 356 (492) · Śloka 493
ప్రాగ్భుక్తే త్వవివిక్తేఽగ్నౌ ద్విరన్నం న సమాచరేత్ ||492|| పూర్వభుక్తే విదగ్ధేఽన్నే భుంజానో హంతి పావకం |493|
प्राग्भुक्ते त्वविविक्तेऽग्नौ द्विरन्नं न समाचरेत् ||४९२|| पूर्वभुक्ते विदग्धेऽन्ने भुञ्जानो हन्ति पावकम् |४९३|
🔊 Audio coming soon
అగ్నౌ మందే ద్విరన్నసమాచారనిషేధం దర్శయన్నాహ- ప్రాగిత్యాది| ప్రాగ్భుక్తే ప్రాతర్భోజనే కృతే, అవివిక్తేఽగ్నౌ ద్విరన్నం న సమాచరేదితి ద్వితీయం వారం న భుంజీతేత్యర్థః| కుత ఇత్యాహ- పూర్వభుక్తే ఇత్యాది| విదగ్ధే జఠరానలేన కించిత్పక్వే కించిచ్చామే| భుంజానో ద్విర్భుంజాన ఇత్యర్థః| పావకం జఠరానలం||492||-
Adhikarana 357 (493) · Śloka 493
మాత్రాగురుం పరిహరేదాహారం ద్రవ్యతశ్చ యః ||493||
मात्रागुरुं परिहरेदाहारं द्रव्यतश्च यः ||४९३||
🔊 Audio coming soon
మందాగ్నేరేవాహారవిశేషపరిహారం నిర్దిశన్నాహ- మాత్రేత్యాది| ముద్గాదీనాం లఘూనామపి మాత్రయా గురుమాహారం పరిహరేత్, ద్రవ్యతో గురుం మాషమహిషవరాహపిశితాదికం||493||
Adhikarana 358 (494) · Śloka 494
పిష్టాన్నం నైవ భుంజీత మాత్రయా వా బుభుక్షితః | ద్విగుణం చ పిబేత్తోయం సుఖం సమ్యక్ ప్రజీర్యతి |494|
पिष्टान्नं नैव भुञ्जीत मात्रया वा बुभुक्षितः | द्विगुणं च पिबेत्तोयं सुखं सम्यक् प्रजीर्यति |४९४|
🔊 Audio coming soon
సంస్కారగురోర్ద్రవ్యవిశేషస్య నిషేధం దర్శయన్నాహ- పిష్టాన్నమిత్యాది| అథ కథంచిత్ పిష్టాన్నసేవా తదా క్షుధితస్య మాత్రయైవ నాన్యథేతి, తత్ర మాత్రాశబ్దోఽల్పతావాచకః; పిష్టాన్నభోజనే ద్విగుణం వా పిబేత్తోయం|494|-
Adhikarana 359 (494) · Śloka 494
పేయలేహ్యాద్యభక్ష్యాణాం గురు విద్యాద్యథోత్తరం ||494||
पेयलेह्याद्यभक्ष्याणां गुरु विद्याद्यथोत्तरम् ||४९४||
🔊 Audio coming soon
గురుత్వప్రసంగేన చతుర్ణాం పేయలేహ్యాదీనాం గురులాఘవం నిర్దిశన్నాహ- పేయేత్యాది| పేయం పానీయాది, లేహ్యం మధ్వాది, అద్యం భక్తాది, భక్ష్యం మోదకాది||494||
Adhikarana 360 (495) · Śloka 495
గురూణామర్ధసౌహిత్యం లఘూనాం తృప్తిరిష్యతే | ద్రవోత్తరో ద్రవశ్చాపి న మాత్రాగురురిష్యతే ||495||
गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां तृप्तिरिष्यते | द्रवोत्तरो द्रवश्चापि न मात्रागुरुरिष्यते ||४९५||
🔊 Audio coming soon
తత్రోక్తానాం పేయాదీనాం లఘూనాం గురూణాం చ కా మాత్రా యామపేక్ష్య మాత్రాగురురిత్యుపదిశ్యత ఇత్యాహ- గురూణామిత్యాది| గురూణాం సంస్కారస్వభావకృతానాం మోదకమాషాదీనాం సంస్కారస్వభావాభ్యామేవ గురుతరాణాం పిష్టమయవరాహపిశితాదీనాం త్రిభాగసౌహిత్యమేవ, అయం చార్థోఽర్ధశబ్దాదవయవవచనాల్లభ్యతే| లఘూనాం తృప్తిరిష్యత ఇతి లఘుతరాణామేవ తృప్తిః, లఘూనాం పునరీషత్తృప్తిః| న చ ద్రవద్రవోత్తరయోః పేయత్వాల్లఘులఘుతరయోః కదాచిత్కించిన్మాత్రాగౌరవేణ తౌ భజేతేత్యాహ- ద్రవోత్తర ఇత్యాది| ద్రవోత్తరస్తక్రాద్యధికః, ద్రవః పేయాదిః||495||
Adhikarana 361 (496) · Śloka 496
ద్రవాఢ్యమపి శుష్కం తు సమ్యగేవోపపద్యతే |496|
द्रवाढ्यमपि शुष्कं तु सम्यगेवोपपद्यते |४९६|
🔊 Audio coming soon
శుష్కస్యాపి స్రోతోఽవరోధకారణస్య సంయోగాంతరేణాదోషం ప్రతిపాదయన్నాహ- ద్రవాఢ్యమిత్యాది| శుష్కమపి ద్రవాఢ్యం సమ్యగేవోపపద్యతే అదోషకరం సమ్యగ్భవతీత్యర్థః|496|-
Adhikarana 362 (496) · Śloka 497
విశుష్కమన్నమభ్యస్తం న పాకం సాధు గచ్ఛతి ||496|| పిండీకృతమసంక్లిన్నం విదాహముపగచ్ఛతి |497|
विशुष्कमन्नमभ्यस्तं न पाकं साधु गच्छति ||४९६|| पिण्डीकृतमसङ्क्लिन्नं विदाहमुपगच्छति |४९७|
🔊 Audio coming soon
కేవలవిశుష్కస్య పునరాహరణే దోషం నిర్దిశన్నాహ- విశుష్కమిత్యాది| అభ్యస్తం సేవితం, సాధు భవ్యేన| కథం తర్హి పాకం గచ్ఛతీత్యాహ- పిండీకృతమిత్యాది| అసంక్లిన్నం అసమ్యగార్ద్రీభావమాపన్నం| విదాహముపగచ్ఛతి విదగ్ధతాముపయాతి||496||-
Adhikarana 363 (497) · Śloka 498
స్రోతస్యన్నవహే పిత్తం పక్తౌ వా యస్య తిష్ఠతి ||497|| విదాహి భుక్తమన్యద్వా తస్యాప్యన్నం విదహ్యతే |498|
स्रोतस्यन्नवहे पित्तं पक्तौ वा यस्य तिष्ठति ||४९७|| विदाहि भुक्तमन्यद्वा तस्याप्यन्नं विदह्यते |४९८|
🔊 Audio coming soon
శుష్కాన్నస్య విప్రకృష్టవిదాహప్రసంగేన సన్నికృష్టహేతుజమపి విదాహం దర్శయన్నాహ- స్రోతసీత్యాది| స్రోతస్యన్నవహే ఆమాశయే| పక్తౌ అగ్నిస్థానే| విదాహి భుక్తమితి అన్నం, అన్యద్వేతి అవిదాహ్యన్నం| విదహ్యతే విదగ్ధతాముపయాతి||497||-
Adhikarana 364 (498) · Śloka 498
శుష్కం విరుద్ధం విష్టంభి వహ్నివ్యాపదమావహేత్ ||498||
शुष्कं विरुद्धं विष्टम्भि वह्निव्यापदमावहेत् ||४९८||
🔊 Audio coming soon
శుష్కాన్నప్రసంగేన శుష్కస్యేతరస్య చ వహ్నిమాంద్యకరత్వమాహ- శుష్కమిత్యాది| శుష్కం పిష్టాన్నాది| విరుద్ధం క్షీరమత్స్యాదికం| విష్టంభి చణకమసూరాది| వహ్నివ్యాపదం అగ్నిమాంద్యం| ఆవహేత్ కుర్యాత్||498||
Adhikarana 365 (499) · Śloka 499
ఆమం విదగ్ధం విష్టబ్ధం కఫపిత్తానిలైస్త్రిభిః | అజీర్ణం కేచిదిచ్ఛంతి చతుర్థం రసశేషతః ||499||
आमं विदग्धं विष्टब्धं कफपित्तानिलैस्त्रिभिः | अजीर्णं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः ||४९९||
🔊 Audio coming soon
తామేవ వహ్నివ్యాపదం విప్రకృష్టకారణోపజనితామభిధాయ సన్నికృష్టవాతాదికృతాజీర్ణలక్షణాం నిర్దిశన్నాహ- ఆమమిత్యాది| ఆహారస్యైవ పక్వస్యోర్వరితో రసో రసశేషః; తస్మాదల్పదోషదూషితత్వాన్న తస్య దోషవ్యపదేశో భవతి||499||
Adhikarana 366 (500-501) · Śloka 501
అత్యంబుపానాద్విషమాశనాద్వా సంధారణాత్ స్వప్నవిపర్యయాచ్చ | కాలేఽపి సాత్మ్యం లఘు చాపి భుక్తమన్నం న పాకం భజతే నరస్య ||500|| ఈర్ష్యాభయక్రోధపరిక్షతేన లుబ్ధేన శుగ్దైన్యనిపీడితేన | ప్రద్వేషయుక్తేన చ సేవ్యమానమన్నం న సమ్యక్ పరిణామమేతి ||501||
अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाद्वा सन्धारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च | कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य ||५००|| ईर्ष्याभयक्रोधपरिक्षतेन लुब्धेन शुग्दैन्यनिपीडितेन | प्रद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक् परिणाममेति ||५०१||
🔊 Audio coming soon
కస్మాదజీర్ణం భవతీత్యాహ- అత్యంబుపానాదిత్యాది| రాత్రౌ జాగరణం దివసే చ స్వప్నః స్వప్నవిపర్యయః| కాయికకారణమభిధాయ మానసరజస్తమోదోషకృతమజీర్ణమాహ- ఈర్ష్యేత్యాది| ఈర్ష్యా పరసంపత్తావసహిష్ణుతా, భయం పరస్మాత్త్రాసః, క్రోధః పరాభిద్రోహలక్షణః, పరిక్షతేన ఈర్ష్యాదిభిః పరిభూతేన| లుబ్ధేన లోభసహితేన| శుగ్దైన్యనిపీడితేన శోకదైన్యవ్యాప్తేన, దైన్యం నిర్గతిత్వం| ప్రద్వేషో మాత్సర్యం||500-501||
Adhikarana 367 (502-503) · Śloka 503
మాధుర్యమన్నం గతమామసంజ్ఞం విదగ్ధసంజ్ఞం గతమమ్లభావం | కించిద్విపక్వం, భృశతోదశూలం విష్టబ్ధమానద్ధవిరుద్ధవాతం ||502|| ఉద్గారశుద్ధావపి భక్తకాంక్షా న జాయతే హృద్గురుతా చ యస్య | రసావశేషేణ తు సప్రసేకం చతుర్థమేతత్ ప్రవదంత్యజీర్ణం ||503||
माधुर्यमन्नं गतमामसञ्ज्ञं विदग्धसञ्ज्ञं गतमम्लभावम् | किञ्चिद्विपक्वं, भृशतोदशूलं विष्टब्धमानद्धविरुद्धवातम् ||५०२|| उद्गारशुद्धावपि भक्तकाङ्क्षा न जायते हृद्गुरुता च यस्य | रसावशेषेण तु सप्रसेकं चतुर्थमेतत् प्रवदन्त्यजीर्णम् ||५०३||
🔊 Audio coming soon
తేషామేవాజీర్ణానాం లక్షణం దర్శయన్నాహ- మాధుర్యమిత్యాది| శ్లేష్మదూషణప్రభావోపజనితమాధుర్యం గతమామం, తదేవ కఫదూషితం వా తత్స్వభావకత్వమాపన్న ; కఫకార్యాణి తు తత్ర గౌరవస్నేహకండూప్రభృతీని చ ద్రష్టవ్యాని| విదగ్ధసంజ్ఞమితి కించిద్విపక్వమమ్లభావం గతమన్నం విదగ్ధసంజ్ఞం కథ్యతే| తత్ కథంభూతం? కించిద్విపక్వం| అత్రాపి శుక్తతిక్తామ్లోద్గారాదీని పిత్తకార్యాణి ద్రష్టవ్యాని| ఆనద్ధవిరుద్ధవాతం విష్టబ్ధం కథ్యతే| తత్ కథంభూతం? భృశతోదశూలం| ఆనద్ధోఽప్రవృత్తో విరుద్ధో విశేషేణ రుద్ధో వాతో యస్మిన్ తత్తథా| అత్రాపి వాతకార్యాణి జృంభాంగమర్దశిరోరుజాదీని ద్రష్టవ్యాని| భృశతోదశూలం అత్యర్థతోదశూలం| ఉద్గారశుద్ధావిత్యాది| భక్తకాంక్షా న జాయతే నోత్పద్యతే| హృద్గురుతా హృదయగౌరవం భవతి| యస్యాజీర్ణస్య| రసావశేషేణ కృత్వా| సప్రసేకం లాలాస్రావసహితం| ఏతాని సంక్షేపేణాజీర్ణలక్షణాన్యుక్తాని||502-503||
Adhikarana 368 (504) · Śloka 504
మూర్చ్ఛా ప్రలాపో వమథుః ప్రసేకః సదనం భ్రమః | ఉపద్రవా భవంత్యేతే మరణం చాప్యజీర్ణతః ||504||
मूर्च्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सदनं भ्रमः | उपद्रवा भवन्त्येते मरणं चाप्यजीर्णतः ||५०४||
🔊 Audio coming soon
అజీర్ణదోషలింగం ప్రదర్శ్య వ్యాధిసామాన్యలక్షణభూతప్రభావోపజనితకార్యాణి నిర్దిశన్నాహ- మూర్చ్ఛేత్యాది| మూర్చ్ఛా చేతనాచ్యుతిః ప్రలాపః అసంబద్ధభాషణం| వమథుః ఛర్దిః| సదనం అంగగ్లానిః, అన్యే తు ‘స్ఫుటనమివాంగానాం’ ఇతి వదంతి| భ్రమః చక్రారూఢస్యేవ||504||
Adhikarana 369 (505-507) · Śloka 507
తత్రామే లంఘనం కార్యం, విదగ్ధే వమనం హితం | విష్టబ్ధే స్వేదనం పథ్యం, రసశేషే శయీత చ ||505|| వామయేదాశు తం తస్మాదుష్ణేన లవణాంబునా | కార్యం వాఽనశనం తావద్యావన్న ప్రకృతిం భజేత్ ||506|| లఘుకాయమతశ్చైనం లంఘనైః సముపాచరేత్ | యావన్న ప్రకృతిస్థః స్యాద్దోషతః ప్రాణతస్తథా ||507||
तत्रामे लङ्घनं कार्यं, विदग्धे वमनं हितम् | विष्टब्धे स्वेदनं पथ्यं, रसशेषे शयीत च ||५०५|| वामयेदाशु तं तस्मादुष्णेन लवणाम्बुना | कार्यं वाऽनशनं तावद्यावन्न प्रकृतिं भजेत् ||५०६|| लघुकायमतश्चैनं लङ्घनैः समुपाचरेत् | यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा ||५०७||
🔊 Audio coming soon
అజీర్ణానాం చికిత్సామాహ- తత్రేత్యాది| ఆమే లంఘనం కార్యామితి ఉత్క్లేదే తత్రాపి వమనమావస్థికం| విదగ్ధే వమనం హితమితి రసస్యామ్లస్య వ్యాపన్నస్యానుద్ధరణే కుష్ఠాబాధభయాత్| తత్ర కేచిత్, ‘ఆమే తు వమనం కార్యం విదగ్ధే లంఘనం హితం’ ఇతి పఠంతి, తన్నేచ్ఛతి గయీ| విష్టబ్ధే స్వేదనమితి స్వేదనస్యామవాతావజయకారిపాచనత్వాత్| రసశేషే శయీత చేతి చకారేణ స్వేదోఽపి రసశేషే, తథా పాచనమపి; తచ్చ పాచనమన్నకాలేఽన్నసహితం దేయమితి సముచ్చీయతే| తత్ర విదగ్ధే వమనం కర్తవ్యం తత్ కేనేత్యాహ- వామయేదిత్యాది| ఆమే లంఘనమితి తత్కియంతం కాలమిత్యవధిం దర్శయన్నాహ- కార్యమిత్యాది| వాశబ్దః సముచ్చయే| ప్రకృతిరత్రాజీర్ణనివృత్తిః| లఘ్విత్యాది| అతః పూర్వోక్తవిధానాదనంతరం| ఏనం అజీర్ణినం| ప్రాణో బలం||505-507||
Adhikarana 370 (508-509) · Śloka 509
హితాహితోపసంయుక్తమన్నం సమశనం స్మృతం | బహు స్తోకమకాలే వా తజ్జ్ఞేయం విషమాశనం ||508|| అజీర్ణే భుజ్యతే యత్తు తదధ్యశనముచ్యతే | త్రయమేతన్నిహంత్యాశు బహూన్వ్యాధీంకరోతి వా ||509||
हिताहितोपसंयुक्तमन्नं समशनं स्मृतम् | बहु स्तोकमकाले वा तज्ज्ञेयं विषमाशनम् ||५०८|| अजीर्णे भुज्यते यत्तु तदध्यशनमुच्यते | त्रयमेतन्निहन्त्याशु बहून्व्याधीन्करोति वा ||५०९||
🔊 Audio coming soon
తత్రాజీర్ణప్రసంగేన తస్యాజీర్ణే భుజ్యమానస్యాన్నస్యాత్యశనసంజ్ఞకస్యానర్థావహత్వాత్తత్తుల్యానాం సమశనాదీనామపి లక్షణం దర్శయన్నాహ- హితాహితేత్యాది| హితాహితోపసంయుక్తమితి హితమహితం చాన్నమైకధ్యముపయుక్తం| యథా- “ధాన్యం నవం పురాణం యచ్ఛాకం జీర్ణం చ కోమలం| ఐకధ్యం తద్విరుద్ధం స్యాచ్ఛీతోష్ణం చ స్వజాతితః”- ఇతి|| అన్యే తు హితమేవాహితం యేన సంపద్యతే తత్ హితాహితోపసంయుక్తం; యథా- గోక్షీరం మత్స్యేన సహితమహితం సంపద్యతే| విషమాశనం నిర్దిశన్నాహ- బహ్విత్యాది| బహు ప్రచురం, స్తోకమల్పం, అకాల ఇతి అకాలోఽప్రాప్తోఽతీతో వా కాలస్తత్ర భుక్తం| అధ్యశనం నిర్దిశన్నాహ- అజీర్ణే ఇత్యాది| త్రయాణామపి సమశనాదీనాం ఫలమాహ- త్రయమిత్యాది||508-509||
Adhikarana 371 (510) · Śloka 510
అన్నం విదగ్ధం హి నరస్య శీఘ్రం శీతాంబునా వై పరిపాకమేతి | తద్ధ్యస్య శైత్యేన నిహంతి పిత్తమాక్లేదిభావాచ్చ నయత్యధస్తాత్ ||510||
अन्नं विदग्धं हि नरस्य शीघ्रं शीताम्बुना वै परिपाकमेति | तद्ध्यस्य शैत्येन निहन्ति पित्तमाक्लेदिभावाच्च नयत्यधस्तात् ||५१०||
🔊 Audio coming soon
పునరపి విదగ్ధాజీర్ణస్య చికిత్సామాహ- అన్నమిత్యాది| తత్ శీతాంబు హిశబ్దో యస్మాదర్థే, అస్య నరస్య, ఆక్లేదిభావాత్ పిత్తం నిహంతి| కేచిత్ ‘అన్నం విదగ్ధం హీ’ ఇత్యారభ్య ‘యా మందబుద్ధిం విషవన్నిహంతి’ ఇతి యావత్ సకలమపి పాఠమనార్షం వర్ణయంతి; తన్న, గయదాసేనాంగీకృతత్వాత్||510||
Adhikarana 372 (511) · Śloka 511
విదహ్యతే యస్య తు భుక్తమాత్రే దహ్యేత హృత్కోష్ఠగలం చ యస్య | ద్రాక్షాభయాం మాక్షికసంప్రయుక్తాం లీఢ్వాఽభయాం వా స సుఖం లభేత ||511||
विदह्यते यस्य तु भुक्तमात्रे दह्येत हृत्कोष्ठगलं च यस्य | द्राक्षाभयां माक्षिकसम्प्रयुक्तां लीढ्वाऽभयां वा स सुखं लभेत ||५११||
🔊 Audio coming soon
ఆమాశయగతాన్నవిదాహస్య చికిత్సామాహ- విదహ్యతే ఇత్యాది| యస్య పురుషస్య, భుక్తమాత్రే సతి ఆమాశయో విదహ్యతే విశేషేణ దాహవాన్ భవతి| హృత్ హృదయం కమలముకులాకారమధోముఖం, కోష్ఠముదరం| ద్రాక్షాయుక్తామభయాం లీఢ్వేతి సంబంధః, అయమేకో యోగః; మాక్షికసంప్రయుక్తాం లీఢ్వాఽభయాం వేతి ద్వితీయో యోగః| అన్యే తు ‘భుక్తమాత్రం’ ఇతి పఠంతి, భుక్తమాత్రమేవ ప్రాప్యామాశయో విదహ్యత ఇత్యర్థః||511||
Adhikarana 373 (512) · Śloka 512
భవేదజీర్ణం ప్రతి యస్య శంకా స్నిగ్ధస్య జంతోర్బలినోఽన్నకాలే | ప్రాతః సశుంఠీమభయామశంకో భుంజీత సంప్రాశ్య హితం హితార్థీ ||512||
भवेदजीर्णं प्रति यस्य शङ्का स्निग्धस्य जन्तोर्बलिनोऽन्नकाले | प्रातः सशुण्ठीमभयामशङ्को भुञ्जीत सम्प्राश्य हितं हितार्थी ||५१२||
🔊 Audio coming soon
రసావశేషాజీర్ణవిషయం సంశమనమాహ- భవేదిత్యాది| ప్రాతర్యస్యాజీర్ణశంకా భవతి స పురుషః శుంఠీమభయాసమేతామన్నకాలే సంప్రాశ్య భక్షయిత్వా, అశంకో నిఃశంకః సన్ హితమన్నం భుంజీత||512||
Adhikarana 374 (513) · Śloka 513
స్వల్పం యదా దోషవిబద్ధమామం లీనం న తేజఃపథమావృణోతి | భవత్యజీర్ణేఽపి తదా బుభుక్షా యా మందబుద్ధిం విషవన్నిహంతి ||513||
स्वल्पं यदा दोषविबद्धमामं लीनं न तेजःपथमावृणोति | भवत्यजीर्णेऽपि तदा बुभुक्षा या मन्दबुद्धिं विषवन्निहन्ति ||५१३||
🔊 Audio coming soon
అజీర్ణేఽపి బుభుక్షాం దర్శయన్నాహ- స్వల్పమిత్యాది| స్వల్పమిత్యామవిశేషణం, అన్యే తు స్వల్పమపి తేజఃపథమావృణోతీతి తేజఃపథస్యేదం విశేషణమాహుః| లీనం తద్గతేన వాయునైకపార్శ్వే లీనమిత్యామవిశేషణం| తేజఃపథం జఠరానలమార్గం| యా బుభుక్షా మందబుద్ధిం ప్రాణినం విషవన్నిహంతీతి సంబంధః| అత్ర కేచిత్ పఠంతి- “అన్నేన కుక్షేర్ద్వావంశౌ పానేనైకం చ పూరయేత్| ఆశ్రయం పవనాదీనాం చతుర్థమవశేషయేత్- ఇతి|” సర్వనిబంధకారైరపఠితత్వాన్న పఠనీయం||513||
Adhikarana 375 (514-524) · Śloka 525
అత ఉర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి గుణానాం కర్మవిస్తరం | కర్మభిస్త్వనుమీయంతే నానాద్రవ్యాశ్రయా గుణాః ||514|| హ్లాదనః స్తంభనః శీతో మూర్చ్ఛాతృట్స్వేదదాహజిత్ | ఉష్ణస్తద్విపరీతః స్యాత్పాచనశ్చ విశేషతః ||515|| స్నేహమార్దవకృత్ స్నిగ్ధో బలవర్ణకరస్తథా | రూక్షస్తద్విపరీతః స్యాద్విశేషాత్ స్తంభనః ఖరః ||516|| పిచ్ఛిలో జీవనో బల్యః సంధానః శ్లేష్మలో గురుః | విశదో విపరీతోఽస్మాత్ క్లేదాచూషణరోపణః ||517|| దాహపాకకరస్తీక్ష్ణః స్రావణో, మృదురన్యథా | సాదోపలేపబలకృద్గురుస్తర్పణబృంహణః ||518|| లఘుస్తద్విపరీతః స్యాల్లేఖనో రోపణస్తథా | దశాద్యాః కర్మతః ప్రోక్తాస్తేషాం కర్మవిశేషణైః ||519|| దశైవాన్యాన్ ప్రవక్ష్యామి ద్రవాదీంస్తాన్నిబోధ మే | ద్రవః ప్రక్లేదనః, సాంద్రః స్థూలః స్యాద్బంధకారకః ||520|| శ్లక్ష్ణః పిచ్ఛిలవజ్జ్ఞేయః కర్కశో విశదో యథా | సుఖానుబంధీ సూక్ష్మశ్చ సుగంధో రోచనో మృదుః ||521|| దుర్గంధో విపరీతోఽస్మాద్ధృల్లాసారుచికారకః | సరోఽనులోమనః ప్రోక్తో, మందో యాత్రాకరః స్మృతః ||522|| వ్యవాయీ చాఖిలం దేహం వ్యాప్య పాకాయ కల్పతే | వికాసీ వికసన్నేవం ధాతుబంధాన్ విమోక్షయేత్ ||523|| ఆశుకారీ తథాఽఽశుత్వాద్ధావత్యంభసి తైలవత్ | సూక్ష్మస్తు సౌక్ష్మ్యాత్ సూక్ష్మేషు స్రోతఃస్వనుసరః స్మృతః ||524|| గుణా వింశతిరిత్యేవం యథావత్పరికీర్తితాః |525|
अत उर्ध्वं प्रवक्ष्यामि गुणानां कर्मविस्तरम् | कर्मभिस्त्वनुमीयन्ते नानाद्रव्याश्रया गुणाः ||५१४|| ह्लादनः स्तम्भनः शीतो मूर्च्छातृट्स्वेददाहजित् | उष्णस्तद्विपरीतः स्यात्पाचनश्च विशेषतः ||५१५|| स्नेहमार्दवकृत् स्निग्धो बलवर्णकरस्तथा | रूक्षस्तद्विपरीतः स्याद्विशेषात् स्तम्भनः खरः ||५१६|| पिच्छिलो जीवनो बल्यः सन्धानः श्लेष्मलो गुरुः | विशदो विपरीतोऽस्मात् क्लेदाचूषणरोपणः ||५१७|| दाहपाककरस्तीक्ष्णः स्रावणो, मृदुरन्यथा | सादोपलेपबलकृद्गुरुस्तर्पणबृंहणः ||५१८|| लघुस्तद्विपरीतः स्याल्लेखनो रोपणस्तथा | दशाद्याः कर्मतः प्रोक्तास्तेषां कर्मविशेषणैः ||५१९|| दशैवान्यान् प्रवक्ष्यामि द्रवादींस्तान्निबोध मे | द्रवः प्रक्लेदनः, सान्द्रः स्थूलः स्याद्बन्धकारकः ||५२०|| श्लक्ष्णः पिच्छिलवज्ज्ञेयः कर्कशो विशदो यथा | सुखानुबन्धी सूक्ष्मश्च सुगन्धो रोचनो मृदुः ||५२१|| दुर्गन्धो विपरीतोऽस्माद्धृल्लासारुचिकारकः | सरोऽनुलोमनः प्रोक्तो, मन्दो यात्राकरः स्मृतः ||५२२|| व्यवायी चाखिलं देहं व्याप्य पाकाय कल्पते | विकासी विकसन्नेवं धातुबन्धान् विमोक्षयेत् ||५२३|| आशुकारी तथाऽऽशुत्वाद्धावत्यम्भसि तैलवत् | सूक्ष्मस्तु सौक्ष्म्यात् सूक्ष्मेषु स्रोतःस्वनुसरः स्मृतः ||५२४|| गुणा विंशतिरित्येवं यथावत्परिकीर्तिताः |५२५|
🔊 Audio coming soon
పూర్వం హి సంపాదితం ‘తదస్య శైత్యేన నిహంతి పిత్తం’ ఇతి, తత్ర న జ్ఞాయంతే కే పునస్తే శీతాదయ ఇతి తాన్ నిర్దిశన్ లక్షణమాహ- అత ఇత్యాది| అథ శీతగుణః కథం జ్ఞాయత ఇత్యాహ- హ్లాదన ఇత్యాది| హ్లాదనః సుఖకారీత్యర్థః; తృట్స్వేదమూర్చ్ఛాదాహజిదిత్యర్థః| పాచనో వ్రణాదీనాం| స్నేహేత్యాది స్నిగ్ధో గుణః స్నేహాదికారణ ఇత్యర్థః| రూక్షో గుణస్తద్విపరీతో రౌక్ష్యకాఠిన్యకర ఇత్యర్థః| విశేషాత్ విశేషతః| స్తంభనః అతీసారాదీనాం| ఖరః కర్కశః| పిచ్ఛిలో గుణః| జీవనః ప్రాణధారణః| సంధానో భగ్నస్య| విశదో గుణః| విపరీతోఽస్మాదితి అసంధానోఽజీవనోఽశ్లేషీ చ| క్లేదాచూషణ ఆర్ద్రీభావవినాశకర ఇత్యర్థః| దాహేత్యాది అన్యథేతి అదాహపాకకరోఽస్రావణ ఇత్యర్థః| సాదేత్యాది సాదోఽంగగ్లానిః, ఉపలేపో మలవృద్ధిః, బలం శ్లేష్మా| గురుర్గుణః| తర్పణః తృప్తిజనకః| బృంహణో దేహవృద్ధికరః| లఘురిత్యాది| లఘుస్తద్విపరీత ఇతి అసాదానుపలేపాదికృత్ కఫహరశ్చేత్యర్థః| లేఖనః పత్తలీకరణః| దశాద్యా ఇతి దశసంఖ్యోపేతా ఆద్యాః శీతాదయో గుణాః| కర్మతః ప్రోక్తాః కర్మభిః సహ ప్రోక్తా ఇత్యర్థః| తేషామితి తేషాం మధ్యే, కర్మవిశేషణైః కృత్వా| ద్రవో గుణః| ప్రక్లేదన ఆర్ద్రభావకరః| సాంద్రో గుణః| బంధకారక ఉపచయకారక ఇత్యర్థః| ‘ద్రవః ప్రక్లేదనో వ్యాపీ శుష్కః స్యాద్బంధకారకః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| శుష్కో గుణః బంధకారకః శుష్కస్య శోషణత్వేనావయవాపృథక్త్వమిత్యర్థః| శ్లక్ష్ణ ఇత్యాది| శ్లక్ష్ణో గుణః పిచ్ఛిలవజ్జ్ఞేయః| జీవనః శ్లేష్మసంధానకృదిత్యర్థః| కర్కశో గుణః| విశదో యథేతి అజీవనోఽశ్లేష్మీ చ, తథాఽసంధానకార్శ్యకృచ్చ| సుఖానుబంధీ సుఖోత్పాదక ఇత్యర్థః| సూక్ష్మోఽవగాహకః| సుగంధో గుణః| హృల్లాసారుచికారక ఇతి పునరరుచిగ్రహణం ద్వివిధారుచిప్రాపణార్థం, తేనాహారం న కాంక్షతి క్రియమాణాచ్చ విరసీభవతి, హృల్లాసః థూత్కరణం, ఛర్దిరిత్యన్యే| సరో గుణః| అనులోమనో వాతమలప్రవర్తనః| మందో గుణః| యాత్రాకర ఇతి శరీరస్థాయిత్వాద్దేహస్య యాత్రాం వర్తనం కరోతి| వ్యవాయీ గుణః| అఖిలమిత్యాది అపక్వ ఏవాఖిలం దేహం వ్యాప్నోతి పశ్చాన్మద్యవిషవత్ పాకం యాతి; అన్యే ‘భావాయ కల్పతే’ ఇతి పఠంతి, తత్రాపి స్థితయే కల్పతే నోర్ధ్వమధో వా ప్రవర్తత ఇతి స ఏవార్థః, అపరే తు పునర్భావశబ్దమభిప్రాయార్థమిచ్ఛంతి, తత్ర నియతద్రవప్రభావేణాత్మశక్త్యనురూపం తత్తద్ద్రవ్యం మద్యవిషవద్విశిష్టాభిప్రాయాయ కల్పత ఇత్యర్థః|| వ్యవాయినః సకాశాద్వికాసిద్రవ్యస్య కించిద్భేదం దర్శయన్నాహ- వికాసిత్యాది| వికాసీ గుణః| వికసన్ ప్రసర్పన్| ఏవమితి అపక్వ ఏవ సకలం దేహం వ్యాప్య| ధాతుబంధాన్ విమోక్షయేత్ ధాతుశైథిల్యం కరోతీత్యర్థః| అన్యే తు ‘సరవిశేషో వ్యవాయీ, తీక్ష్ణవిశేషో వికాసి’ ఇతి బ్రువతే, తన్నేచ్ఛతి గయీ| ఆశుకారీ గుణః, ఆశుత్వాత్| సూక్ష్మో గుణః, అత్ర స్థూలగుణమపి కేచిత్ పఠంతి, స చ పాఠోఽభావాన్న లిఖితః| గుణా ఇతి నన్వత్ర స్థూలగుణేన సహ త్రయోవింశతిర్గుణా భవంతి, కథం వింశతిః కథ్యంతే? ఉచ్యతే, కేచిదత్ర సంఖ్యాభంగభయాద్వ్యవాయివికాస్యాశుకారిణామపాఠమేవ మన్యంతే; అన్యే పునరాహుః- అధికాయామపి గుణావింశతావుక్తాయాం గుణా వింశతిరుక్తాః, న చాత్ర నియమో వింశతిరేవేతి; వ్యవాయివికాస్యాశుకారిణాం తు స్వతంత్రే పరతంత్రే చ దర్శనాత్ పాఠో న్యాయ్య ఏవ; అపరే పునః ప్రాగేవ ‘దశైవాన్యాన్’ ఇత్యస్య స్థానే ‘దశ చాన్యాన్’ ఇతి చకారం పఠంతి; తేన వ్యవాయివికాస్యాశుకారిణోఽపి సముచ్చీయంతే||514-524||-
Adhikarana 376 (525) · Śloka 525
సంప్రవక్ష్యామ్యతశ్చోర్ధ్వమాహారగతినిశ్చయం ||525||
सम्प्रवक्ष्याम्यतश्चोर्ध्वमाहारगतिनिश्चयम् ||५२५||
🔊 Audio coming soon
సంప్రవక్ష్యామీత్యాది| ఆహారస్య గతినిశ్చయో యద్యదాత్మకమన్నమభ్యవహృతం పక్వం యద్ద్రవ్యగుణం యాతి గతమపి యద్యత్ పుష్ణాతి తస్య నిర్ణయ ఇత్యర్థః||525||
Adhikarana 377 (526) · Śloka 526
పంచభూతాత్మకే దేహే హ్యాహారః పాంచభౌతికః | విపక్వః పంచధా సమ్యగ్గుణాన్ స్వానభివర్ధయేత్ ||526||
पञ्चभूतात्मके देहे ह्याहारः पाञ्चभौतिकः | विपक्वः पञ्चधा सम्यग्गुणान् स्वानभिवर्धयेत् ||५२६||
🔊 Audio coming soon
తమేవాహారగుణం నిర్దిశన్నాహ- పంచేత్యాది| పంచభూతాత్మకే ఇతి పృథివ్యాదిపంచభూతహేతుకే| ఆహారః పాంచభౌతిక ఇతి ఆహారోఽపి పంచమహాభూతస్వభావః| విపక్వః పంచధా సమ్యగితి పంచభిర్మహాభూతాగ్నిభిః| గుణానితి గుణశబ్దేనాత్ర గుణినః పృథివ్యాదయ ఉచ్యంతే| తేన పార్థివాః పార్థివానభివర్ధయంతి, ఏవం శేషేష్వపి| అన్యే తు గుణానితి గంధాదీన్, స్వానితి పంచ గుణినో ద్రవ్యాణి పార్థివాదీని; ఏతేన గంధాదీనాత్మనశ్చ పార్థివాదీని ద్రవ్యాణ్యభివర్ధయేదిత్యర్థః||526||
Adhikarana 378 (527) · Śloka 527
అవిదగ్ధః కఫం, పిత్తం విదగ్ధః, పవనం పునః | సమ్యగ్విపక్వో నిఃసార ఆహారః పరిబృంహయేత్ ||527||
अविदग्धः कफं, पित्तं विदग्धः, पवनं पुनः | सम्यग्विपक्वो निःसार आहारः परिबृंहयेत् ||५२७||
🔊 Audio coming soon
దోషాణామాహారావస్థాపాకాత్ ప్రకోపవర్ధనలక్షణం ప్రతిపాదయన్నాహ- అవిదగ్ధ ఇత్యాది| అవిదగ్ధో మధురాహారః, కఫం పరిబృంహయేత్ అతిశయేన వర్ధయేదిత్యర్థః| పిత్తం విదగ్ధోఽమ్లీభూత ఆహారః పరిబృంహయేత్, పవనం పునః సమ్యగ్విపక్వ ఆహారః, నిఃసారో నిర్గతసారః, రౌక్ష్యేణ పరిబృంహయేదిత్యర్థః||527||
Adhikarana 379 (528) · Śloka 528
విణ్మూత్రమాహారమలః సారః ప్రాగీరితో రసః |528|
विण्मूत्रमाहारमलः सारः प्रागीरितो रसः |५२८|
🔊 Audio coming soon
ఏవం దోషాణామవస్థాపాకాద్వర్ధనం ప్రతిపాద్య పర్యంతపాకాద్విణ్మూత్రయోర్మలయో రసస్య ధాతుస్వభావస్య చోత్పత్తిం దర్శయన్నాహ- విణ్మూత్రమిత్యాది| ప్రాగీరితః పూర్వం కథితః శోణితవర్ణనీయే|528|-
Adhikarana 380 (528) · Śloka 528
స తు వ్యానేన విక్షిప్తః సర్వాన్ ధాతూన్ ప్రతర్పయేత్ ||528||
स तु व्यानेन विक्षिप्तः सर्वान् धातून् प्रतर्पयेत् ||५२८||
🔊 Audio coming soon
తస్మాదేవ రసాదన్యేషామపి ధాతూనాముత్పాత్తిం దర్శయన్నాహ- స త్విత్యాది| స రసః| వ్యానేన వాతవిశేషేణ| విక్షిప్తః ప్రేరితః| ప్రతర్పయేత్ అతిశయేన వర్ధయేత్| వ్యానస్య సర్వాంగవ్యాపిత్వేన దోషధాతుమలవ్యాపిత్వాత్; స చ కుల్యాకేదారన్యాయేన సర్వాన్ ధాతూన్ ప్రతర్పయతి||528||
Adhikarana 381 (529) · Śloka 529
కఫః పిత్తం మలః ఖేషు స్వేదః స్యాన్నఖరోమ చ | నేత్రవిట్ త్వక్షు చ స్నేహో ధాతూనాం క్రమశో మలాః ||529||
कफः पित्तं मलः खेषु स्वेदः स्यान्नखरोम च | नेत्रविट् त्वक्षु च स्नेहो धातूनां क्रमशो मलाः ||५२९||
🔊 Audio coming soon
తేషామేవ దోషమలానాం యతో యతో యస్యోత్పత్తిస్తాం దర్శయన్నాహ- కఫ ఇత్యాది| తత్రాహారస్య మలౌ విణ్మూత్రే ప్రాగుక్తే| కఫో రసస్య మలః| పిత్తం రక్తస్య| మలః| ఖేష్వితి ఖేషు కర్ణశ్రోత్రముఖాదిషు స్రోతఃసు మాంసస్య| స్వేదః ప్రస్వేదః, స మేదసో మలః| నఖరోమ పునరస్థ్నో మలః| నేత్రవిట్ త్వక్షు చ స్నేహ ఇతి నేత్రవిట్ అక్షిపురీషం, త్వక్షు చ స్నేహస్త్వాచాం చ యః స్నేహః స మజ్జ్ఞో మలః| ధాతూనామిత్యాది రసాదిమజ్జాంతానాం యథాక్రమం మలా ఇత్యర్థః| శుక్రం పునరమలం సహస్రధా ధ్మాతాక్షయసువర్ణవదితి; ఆకృష్టాండకోషస్య పుంసః శ్మశ్రుపాతాత్ శ్మశ్రు ఏవ శుక్రమల ఇత్యేకే, తన్నేచ్ఛతి గయీ||529||
Adhikarana 382 (530-531) · Śloka 531
దివా విబుద్ధే హృదయే జాగ్రతః పుండరీకవత్ | అన్నమక్లిన్నధాతుత్వాదజీర్ణేఽపి హితం నిశి ||530|| హృది సమ్మీలితే రాత్రౌ ప్రసుప్తస్య విశేషతః | క్లిన్నవిస్రస్తధాతుత్వాదజీర్ణే న హితం దివా ||531||
दिवा विबुद्धे हृदये जाग्रतः पुण्डरीकवत् | अन्नमक्लिन्नधातुत्वादजीर्णेऽपि हितं निशि ||५३०|| हृदि सम्मीलिते रात्रौ प्रसुप्तस्य विशेषतः | क्लिन्नविस्रस्तधातुत्वादजीर्णे न हितं दिवा ||५३१||
🔊 Audio coming soon
నను, యదన్నమజీర్ణే భుజ్యతే తదధ్యశనముచ్యతే, ప్రాతర్భుక్తే యద్దినాంతే భుజ్యతే తత్ కథమధ్యశనం భవతీత్యాహ- దివేత్యాది| దివా దివసే| పుండరీకవత్ పద్మవత్| విబుద్ధే వికసితే హృదయే| జాగ్రతః పురుషస్య| అక్లిన్నధాతుత్వాత్ అనార్ద్రధాతుత్వాత్| అజీర్ణేఽప్యన్నం హితమితి సంబంధః| యథా- అజాతే పయసి అన్యదాహృతం పయః| దివా విబుద్ధే హృదయే ఇత్యుక్తేఽపి యజ్జాగ్రత ఇతి కృతం తదేతదధికం బోధయతి- అజాగ్రతోఽపి స్వభావాదేవ విబుద్ధం హృదయం భవతి| సాయం భుక్తేఽజీర్ణే ప్రాతర్భోజనం న హితమిత్యర్థమాహ- హృదీత్యాది| రాత్రౌ హృది హృదయే సమ్మీలితే సంకుచితే, ప్రసుప్తస్య విశేషతః సమ్మీలిత ఇతి సంబంధః| క్లిన్నవిస్రస్తధాతుత్వాత్ ఆర్ద్రశిథిలధాతుత్వాత్| అజీర్ణే ‘సాయం భుక్తే’ ఇతి శేషః| న హితం దివేతి దివా అన్నం హితం న భవతీత్యర్థః||530-531||
Adhikarana 383 (532) · Śloka 532
ఇమం విధిం యోఽనుమతం మహామునేర్నృపర్షిముఖ్యస్య పఠేద్ధి యత్నతః | స భూమిపాలాయ విధాతుమౌషధం మహాత్మనాం చార్హతి సూరిసత్తమః ||532||
इमं विधिं योऽनुमतं महामुनेर्नृपर्षिमुख्यस्य पठेद्धि यत्नतः | स भूमिपालाय विधातुमौषधं महात्मनां चार्हति सूरिसत्तमः ||५३२||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తసూత్రపాఠానుశంసాం దర్శయన్నాహ- ఇమమిత్యాది| ఇమం విధిం సూత్రస్థానోదితమాహారవిధిం వా; యః పఠేత్ ప్రయత్నత ఇతి సంబంధః| అనుమతం మహామునేర్ధన్వంతరేః| కింభూతస్య మహామునేః? నృపర్షిముఖ్యస్య రాజర్షిప్రధానస్య| స సూరిసత్తమః పండితప్రధానః| విధాతుం కర్తుం| మహాత్మనాం రాజసదృశానాం| అర్హతి యోగ్యో భవతి||532||
Adhikarana puShpikA · Śloka 46
ఇతి భగవతా శ్రీధన్వంతరిణోపదిష్టాయాం తచ్ఛిష్యేణ మహర్షిణా సుశ్రుతేన విరచితాయాం సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే షట్చత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః ||46|| ఇతి భగవతా శ్రీధన్వంతరిణోపదిష్టాయాం తచ్ఛిష్యేణ మహర్షిణా సుశ్రుతేన విరచితాయాం సుశ్రుతసంహితాయాం ప్రథమం సూత్రస్థానం సమాప్తం |
इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४६|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां प्रथमं सूत्रस्थानं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సమస్తనిబంధార్థజ్ఞాపికాయాం సుశ్రుతటీకాయాం షట్చత్వారింశోఽధ్యాయః||46||