46. annapānavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతోఽన్నపానవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ధన్వంతరిమభివాద్య సుశ్రుత ఉవాచ- ప్రాగభిహితః ‘ప్రాణినాం పునర్మూలమాహారో బలవర్ణౌజసాం చ, స షట్సు రసేష్వాయత్తః, రసాః పునర్ద్రవ్యాశ్రయిణః,’ ద్రవ్యరసగుణవీర్యవిపాకనిమిత్తే చ క్షయవృద్ధీ దోషాణాం సామ్యం చ, బ్రహ్మాదేరపి చ లోకస్యాహారః స్థిత్యుత్పత్తివినాశహేతుః, ఆహారాదేవాభివృద్ధిర్బలమారోగ్యం వర్ణేంద్రియప్రసాదశ్చ, తథా హ్యాహారవైషమ్యాదస్వాస్థ్యం; తస్యాశితపీతలీఢఖాదితస్య నానాద్రవ్యాత్మకస్యానేకవిధవికల్పస్యానేకవిధప్రభావస్య పృథక్ పృథగ్ద్రవ్యరసగుణవీర్యవిపాకకర్మాణీచ్ఛామి జ్ఞాతుం, న హ్యనవబుద్ధస్వభావా భిషజః స్వస్థానువృత్తిం రోగనిగ్రహణం చ కర్తుం సమర్థాః; ఆహారాయత్తాశ్చ సర్వప్రాణినో యస్మాత్తస్మాదన్నపానవిధిముపదిశతు మే భగవానిత్యుక్తః ప్రోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః- అథ ఖలు వత్స సుశ్రుత! యథాప్రశ్నముచ్యమానముపధారయస్వ- ||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

తత్ర, లోహితశాలికలమకర్దమకపాండుకసుగంధకశకునాహృతపుష్పాండకపుండరీకమహాశాలిశీతభీరుకరోధ్రపుష్పక- దీర్ఘశూకకాంచనకమహిషమహాశూకహాయనకదూషకమహాదూషకప్రభృతయః శాలయః ||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

మధురా వీర్యతః శీతా లఘుపాకా బలావహాః | పిత్తఘ్నాల్పానిలకఫాః స్నిగ్ధా బద్ధాల్పవర్చసః ||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 7

తేషాం లోహితకః శ్రేష్ఠో దోషఘ్నః శుక్రమూత్రలః | చక్షుష్యో వర్ణబలకృత్ స్వర్యో హృద్యస్తృషాపహః ||6|| వ్రణ్యో జ్వరహరశ్చైవ సర్వదోషవిషాపహః |7|

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

తస్మాదల్పాంతరగుణాః క్రమశః శాలయోఽవరాః ||7||

Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9

షష్టికకాంగుకముకుందకపీతకప్రమోదకకాకలకాసనపుష్పకమహాషష్టికచూర్ణకకురవకకేదారప్రభృతయః షష్టికాః ||8|| రసే పాకే చ మధురాః శమనా వాతపిత్తయోః | శాలీనాం చ గుణైస్తుల్యా బృంహణాః కఫశుక్రలాః ||9||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 11

షష్టికః ప్రవరస్తేషాం కషాయానురసో లఘుః | మృదుః స్నిగ్ధస్త్రిదోషఘ్నః స్థైర్యకృద్బలవర్ధనః ||10|| విపాకే మధురో గ్రాహీ తుల్యో లోహితశాలిభిః |11|

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

శేషాస్త్వల్పాంతరాస్తస్మాత్ షష్టికాః క్రమశో గుణైః ||11||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

కృష్ణవ్రీహిశాలాముఖజతుముఖనందీముఖలావాక్షకత్వరితకకుక్కుటాండకపారావతకపాటలప్రభృతయో వ్రీహయః ||12||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

కషాయమధురాః పాకేఽమధురా వీర్యతోఽహిమాః | అల్పాభిష్యందినస్తుల్యాః షష్టికైర్బద్ధవర్చసః ||13||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

కృష్ణవ్రీహిర్వరస్తేషాం కషాయానురసో లఘుః | తస్మాదల్పాంతరగుణాః క్రమశో వ్రీహయోఽపరే ||14||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

దగ్ధాయామవనౌ జాతాః శాలయో లఘుపాకినః | కషాయా బద్ధవిణ్మూత్రా రూక్షాః శ్లేష్మాపకర్షణాః ||15||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

స్థలజాః కఫపిత్తఘ్నాః కషాయాః కటుకాన్వయాః | కించిత్సతిక్తమధురాః పవనానలవర్ధనాః ||16||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

కైదారా మధురా వృష్యా బల్యాః పిత్తనిబర్హణాః | ఈషత్కషాయాల్పమలా గురవః కఫశుక్రలాః ||17||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

రోప్యాతిరోప్యా లఘవః శీఘ్రపాకా గుణోత్తరాః | అదాహినో దోషహరా బల్యా మూత్రవివర్ధనాః ||18||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

శాలయశ్ఛిన్నరూఢా యే రూక్షాస్తే బద్ధవర్చసః | తిక్తాః కషాయాః పిత్తఘ్నా లఘుపాకాః కఫాపహాః ||19||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

విస్తరేణాయముద్దిష్టః శాలివర్గో హితాహితః |20| ఇతి శాలివర్గః |

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

అథ కుధాన్యవర్గః | తద్వత్ కుధాన్యముద్గాదిమాషాదీనాం చ వక్ష్యతే ||20||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

కోరదూషకశ్యామాకనీవారశాంతనువరకోద్దాలకప్రియంగుమధూలికానందీముఖీ- కురువిందగవేధుకసరబరుకతోద(య)పర్ణీముకుందకవేణుయవప్రభృతయః కుధాన్యవిశేషాః ||21||

Adhikarana 21 (22-23) · Śloka 23

ఉష్ణాః కషాయమధురా రూక్షాః కటువిపాకినః | శ్లేష్మఘ్నా బద్ధనిస్యందా వాతపిత్తప్రకోపణాః ||22|| కషాయమధురస్తేషాం శీతః పిత్తాపహః స్మృతః | కోద్రవశ్చ సనీవారః శ్యామాకశ్చ సశాంతనుః ||23||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

కృష్ణా రక్తాశ్చ పీతాశ్చ శ్వేతాశ్చైవ ప్రియంగవః | యథోత్తరం ప్రధానాః స్యూ రూక్షాః కఫహరాః స్మృతాః ||24||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

మధూలీ మధురా శీతా స్నిగ్ధా నందీముఖీ తథా |25|

Adhikarana 24 (25) · Śloka 25

విశోషీ తత్ర భూయిష్ఠం వరుకః సముకుందకః ||25||

Adhikarana 25 (26) · Śloka 26

రూక్షా వేణుయవా జ్ఞేయా వీర్యోష్ణా కటుపాకినః | బద్ధమూత్రాః కఫహరాః కషాయా వాతకోపనాః ||26||

Adhikarana 26 (27) · Śloka 27

ముద్గవనముద్గకలాయమకుష్ఠమసూరమంగల్యచణకసతీనత్రిపుటకహరేణ్వాఢకీప్రభృతయో వైదలాః ||27||

Adhikarana 27 (28) · Śloka 28

కషాయమధురాః శీతాః కటుపాకా మరుత్కరాః | బద్ధమూత్రపురీషాశ్చ పిత్తశ్లేష్మహరాస్తథా ||28||

Adhikarana 28 (29) · Śloka 29

నాత్యర్థం వాతలాస్తేషు ముద్గా దృష్టిప్రసాదనాః | ప్రధానా హరితాస్తత్ర వన్యా ముద్గసమాః స్మృతాః ||29||

Adhikarana 29 (30) · Śloka 30

విపాకే మధురాః ప్రోక్తా మసూరా బద్ధవర్చసః |30|

Adhikarana 30 (30) · Śloka 30

మకుష్ఠకాః కృమికరాః... |30|

Adhikarana 31 (30) · Śloka 30

... కలాయాః ప్రచురానిలాః ||30||

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

ఆఢకీ కఫపిత్తఘ్నీ నాతివాతప్రకోపణీ |31|

Adhikarana 33 (31-32) · Śloka 32

వాతలాః శీతమధురాః సకషాయా విరూక్షణాః ||31|| కఫశోణితపిత్తఘ్నాశ్చణకాః పుంస్త్వనాశనాః | త ఏవ ఘృతసంయుక్తాస్త్రిదోషశమనాః పరం ||32||

Adhikarana 34 (33) · Śloka 33

హరేణవః సతీనాశ్చ విజ్ఞేయా బద్ధవర్చసః |33|

Adhikarana 35 (33) · Śloka 33

ఋతే ముద్గమసూరాభ్యామన్యే త్వాధ్మానకారకాః ||33||

Adhikarana 36 (34) · Śloka 34

మాషో గురుర్భిన్నపురీషమూత్రః స్నిగ్ధోష్ణవృష్యో మధురోఽనిలఘ్నః | సంతర్పణః స్తన్యకరో విశేషాద్బలప్రదః శుక్రకఫావహశ్చ ||34||

Adhikarana 37 (35) · Śloka 35

కషాయభావాన్న పురీషభేదీ న మూత్రలో నైవ కఫస్య కర్తా | స్వాదుర్విపాకే మధురోఽలసాంద్రః సంతర్పణః స్తన్యరుచిప్రదశ్చ ||35||

Adhikarana 38 (36) · Śloka 36

మాషైః సమానం ఫలమాత్మగుప్తముక్తం చ కాకాండఫలం తథైవ |36|

Adhikarana 39 (36) · Śloka 36

ఆరణ్యమాషా గుణతః ప్రదిష్టా రూక్షాః కషాయా అవిదాహినశ్చ ||36||

Adhikarana 40 (37) · Śloka 37

ఉష్ణః కులత్థో రసతః కషాయః కటుర్విపాకే కఫమారుతఘ్నః | శుక్రాశ్మరీగుల్మనిషూదనశ్చ సాంగ్రాహికః పీనసకాసహంతా ||37||

Adhikarana 41 (38) · Śloka 38

ఆనాహమేదోగుదకీలహిక్కాశ్వాసాపహః శోణితపిత్తకృచ్చ | కఫస్య హంతా నయనామయఘ్నో విశేషతో వన్యకులత్థ ఉక్తః ||38||

Adhikarana 42 (39) · Śloka 40

ఈషత్కషాయో మధురః సతిక్తః సాంగ్రాహికః పిత్తకరస్తథోష్ణః | తిలో విపాకే మధురో బలిష్ఠః స్నిగ్ధో వ్రణే లేపన ఏవ పథ్యః ||39|| దంత్యోఽగ్నిమేధాజననోఽల్పమూత్రస్త్వచ్యోఽథ కేశ్యోఽనిలహా గురుశ్చ |40|

Adhikarana 43 (40) · Śloka 40

తిలేషు సర్వేష్వసితః ప్రధానో మధ్యః సితో హీనతరాస్తథాఽన్యే ||40||

Adhikarana 44 (41-42) · Śloka 42

యవః కషాయో మధురో హిమశ్చ కటుర్విపాకే కఫపిత్తహారీ | వ్రణేషు పథ్యస్తిలవచ్చ నిత్యం ప్రబద్ధమూత్రో బహువాతవర్చాః ||41|| స్థైర్యాగ్నిమేధాస్వరవర్ణకృచ్చ సపిచ్ఛిలః స్థూలవిలేఖనశ్చ | మేదోమరుత్తృడ్.హ్హరణోఽతిరూక్షః ప్రసాదనః శోణితపిత్తయోశ్చ ||42||

Adhikarana 45 (43) · Śloka 43

ఏభిర్గుణైర్హీనతరైస్తు కించిద్విద్యాద్యవేభ్యోఽతియవానశేషైః |43|

Adhikarana 46 (43) · Śloka 44

గోధూమ ఉక్తో మధురో గురుశ్చ బల్యః స్థిరః శుక్రరుచిప్రదశ్చ ||43|| స్నిగ్ధోఽతిశీతోఽనిలపిత్తహంతా సంధానకృచ్ఛ్లేష్మకరః సరశ్చ |44|

Adhikarana 47 (44) · Śloka 45

రూక్షః కషాయో విషశోషశుక్రబలాసదృష్టిక్షయకృద్విదాహీ ||44|| కటుర్విపాకే మధురస్తు శింబః ప్రభిన్నవిణ్మారుతపిత్తలశ్చ |45|

Adhikarana 48 (45) · Śloka 46

సితాసితాః పీతకరక్తవర్ణా భవంతి యేఽనేకవిధాస్తు శింబాః ||45|| యథాదితస్తే గుణతః ప్రధానా జ్ఞేయాః కటూష్ణా రసపాకయోశ్చ |46|

Adhikarana 49 (46) · Śloka 47

సహాద్వయం మూలకజాశ్చ శింబాః కుశింబివల్లీప్రభవాస్తు శింబాః ||46|| జ్ఞేయా విపాకే మధురా రసే చ బలప్రదాః పిత్తనిబర్హణాశ్చ |47|

Adhikarana 50 (47) · Śloka 48

విదాహవంతశ్చ భృశం విరూక్షా విష్టభ్య జీర్యంత్యనిలప్రదాశ్చ ||47|| రుచిప్రదాశ్చైవ సుదుర్జరాశ్చ సర్వే స్మృతా వైదలికాస్తు శింబాః |48|

Adhikarana 51 (48-49) · Śloka 50

కటుర్విపాకే కటుకః కఫఘ్నో విదాహిభావాదహితః కుసుంభః ||48|| ఉష్ణాఽతసీ స్వాదురసాఽనిలఘ్నీ పిత్తోల్బణా స్యాత్ కటుకా విపాకే | పాకే రసే చాపి కటుః ప్రదిష్టః సిద్ధార్థకః శోణితపిత్తకోపీ ||49|| తీక్ష్ణోష్ణరూక్షః కఫమారుతఘ్నస్తథాగుణశ్చాసితసర్షపోఽపి |50|

Adhikarana 52 (50) · Śloka 50

అనార్తవం వ్యాధిహతమపర్యాగతమేవ చ | అభూమిజం నవం చాపి న ధాన్యం గుణవత్ స్మృతం ||50||

Adhikarana 53 (51) · Śloka 51

నవం ధాన్యమభిష్యంది లఘు సంవత్సరోషితం |51|

Adhikarana 54 (51) · Śloka 51

విదాహి గురు విష్టంభి విరూఢం దృష్టిదూషణం ||51||

Adhikarana 55 (52) · Śloka 52

శాల్యాదేః సర్షపాంతస్య వివిధస్యాస్య భాగశః | కాలప్రమాణసంస్కారమాత్రాః సంపరికీర్తితాః ||52|| ఇతి కుధాన్యవర్గః |

Adhikarana 56 (53) · Śloka 53

అథ మాంసవర్గః | అత ఊర్ధ్వం మాంసవర్గానుపదేక్ష్యామః; తద్యథా- జలేశయా, ఆనూపా, గ్రామ్యాః, క్రవ్యభుజ, ఏకశఫా, జాంగలాశ్చేతి షణ్మాంసవర్గా భవంతి | ఏతేషాం వర్గాణాముత్తరోత్తరా ప్రధానతమాః | తే పునర్ద్వివిధా జాంగలా ఆనూపాశ్చేతి | తత్ర జాంగలవర్గోఽష్టవిధః | తద్యథా- జంఘాలా, విష్కిరాః, ప్రతుదా, గుహాశయాః, ప్రసహాః, పర్ణమృగా, బిలేశయా, గ్రామ్యాశ్చేతి | తేషాం జంఘాలవిష్కిరౌ ప్రధానతమౌ ||53||

Adhikarana 57 (54) · Śloka 54

తావేణహరిణర్క్షకురంగకరాలకృతమాలశరభశ్వదంష్ట్రాపృషతచారుష్కరమృగమాతృకాప్రభృతయో జంఘాలా మృగాః కషాయా మధురా లఘవో వాతపిత్తహరాస్తీక్ష్ణా హృద్యా బస్తిశోధనాశ్చ ||54||

Adhikarana 58 (55) · Śloka 55

కషాయమధురో హృద్యః పిత్తాసృక్కఫరోగహా | సంగ్రాహీ రోచనో బల్యస్తేషామేణో జ్వరాపహః ||55||

Adhikarana 59 (56) · Śloka 56

మధురో మధురః పాకే దోషఘ్నోఽనలదీపనః | శీతలో బద్ధవిణ్మూత్ర సుగంధిర్హరిణో లఘుః ||56||

Adhikarana 60 (57) · Śloka 57

ఏణః కృష్ణస్తయోర్జ్ఞేయో హరిణస్తామ్ర ఉచ్యతే | యో న కృష్ణో న తామ్రశ్చ కురంగః సోఽభిధీయతే ||57||

Adhikarana 61 (58) · Śloka 58

శీతాఽసృక్పిత్తశమనీ విజ్ఞేయా మృగమాతృకా | సన్నిపాతక్షయశ్వాసకాసహిక్కారుచిప్రణుత్ ||58||

Adhikarana 62 (59) · Śloka 60

లావతిత్తిరికపింజలవర్తీరవర్తికావర్తకనప్తృకావార్తీకచకోరకలవింకమయూరక్రకరోపచక్ర- కుక్కుటసారంగశతపత్రకుతిత్తిరికురువాహకయవాలకప్రభృతయస్త్ర్యాహలా విష్కిరాః ||59|| లఘవః శీతమధురాః కషాయా దోషనాశనాః |60|

Adhikarana 63 (60) · Śloka 60

సంగ్రాహీ దీపనశ్చైవ కషాయమధురో లఘుః | లావః కటువిపాకశ్చ సన్నిపాతే తు పూజితః ||60||

Adhikarana 64 (61-62) · Śloka 63

ఈషద్గురూష్ణమధురో వృష్యో మేధాగ్నివర్ధనః | తిత్తిరిః సర్వదోషఘ్నో గ్రాహీ వర్ణప్రసాదనః ||61|| రక్తపిత్తహరః శీతో లఘుశ్చాపి కపింజలః | కఫోత్థేషు చ రోగేషు మందవాతే చ శస్యతే ||62|| హిక్కాశ్వాసానిలహరో విశేషాద్గౌరతిత్తిరిః |63|

Adhikarana 65 (63) · Śloka 64

వాతపిత్తహరా వృష్యా మేధాగ్నిబలవర్ధనాః ||63|| లఘవః క్రకరా హృద్యాస్తథా చైవోపచక్రకాః |64|

Adhikarana 66 (64) · Śloka 65

కషాయః స్వాదులవణస్త్వచ్యః కేశ్యోఽరుచౌ హితః ||64|| మయూరః స్వరమేధాగ్నిదృక్శ్రోత్రేంద్రియదార్ఢ్యకృత్ |65|

Adhikarana 67 (65-66) · Śloka 66

స్నిగ్ధోష్ణోఽనిలహా వృష్యః స్వేదస్వరబలావహః ||65|| బృంహణః కుక్కుటో వన్యస్తద్వద్గ్రామ్యో గురుస్తు సః | వాతరోగక్షయవమీవిషమజ్వరనాశనః ||66||

Adhikarana 68 (67) · Śloka 67

కపోతపారావతభృంగరాజపరభృతకోయష్టికకులింగగృహకులింగగోక్ష్వేడకడిండిమాణవకశతపత్రక- మాతృనిందకభేదాశిశుకసారికావల్గులీగిరిశాలట్వాలట్టూషకసుగృహాఖంజరీటహారీతదాత్యూహప్రభృతయః , ప్రతుదాః ||67||

Adhikarana 69 (68) · Śloka 68

కషాయమధురా రూక్షాః ఫలాహారా మరుత్కరాః | పిత్తశ్లేష్మహరాః శీతా బద్ధమూత్రాల్పవర్చసః ||68||

Adhikarana 70 (69) · Śloka 69

సర్వదోషకరస్తేషాం భేదాశీ మలదూషకః |69|

Adhikarana 71 (69) · Śloka 69

కషాయస్వాదులవణో గురుః కాణకపోతకః ||69||

Adhikarana 72 (70) · Śloka 70

రక్తపిత్తప్రశమనః కషాయవిశదోఽపి చ | విపాకే మధురశ్చాపి గురుః పారావతః స్మృతః ||70||

Adhikarana 73 (71) · Śloka 71

కులింగో మధురః స్నిగ్ధః కఫశుక్రవివర్ధనః |71|

Adhikarana 74 (71) · Śloka 71

రక్తపిత్తహరో వేశ్మకులింగస్త్వతిశుక్రలః ||71||

Adhikarana 75 (72) · Śloka 72

సింహవ్యాఘ్రవృకతరక్ష్వృక్షద్వీపిమార్జారశృగాలమృగేర్వారుకప్రభృతయో గుహాశయాః ||72||

Adhikarana 76 (73) · Śloka 73

మధురా గురవః స్నిగ్ధా బల్యా మారుతనాశనాః | ఉష్ణవీర్యా హితా నిత్యం నేత్రగుహ్యవికారిణాం ||73||

Adhikarana 77 (74) · Śloka 74

కాకకంకకురరచాషభాసశశఘాత్యులూకచిల్లిశ్యేనగృధ్రప్రభృతయః ప్రసహాః ||74||

Adhikarana 78 (75) · Śloka 75

ఏతే సింహాదిభిః సర్వే సమానా వాయసాదయః | రసవీర్యవిపాకేషు విశేషాచ్ఛోషిణే హితాః ||75||

Adhikarana 79 (76) · Śloka 76

మద్గుమూషికవృక్షశాయికావకుశపూతిఘాసవానరప్రభృతయః పర్ణమృగాః ||76||

Adhikarana 80 (77) · Śloka 77

మధురా గురవో వృష్యాశ్చక్షుష్యాః శోషిణే హితాః | సృష్టమూత్రపురీషాశ్చ కాసార్శఃశ్వాసనాశనాః ||77||

Adhikarana 81 (78) · Śloka 78

శ్వావిచ్ఛల్యకగోధాశశవృషదంశలోపాకలోమశకర్ణకదలీమృగప్రియకాజగరసర్పమూషికనకులమహాబభ్రుప్రభృతయో బిలేశయాః ||78||

Adhikarana 82 (79) · Śloka 79

వర్చోమూత్రం సంహతం కుర్యురేతే వీర్యే చోష్ణాః పూర్వవత్ స్వాదుపాకాః | వాతం హన్యుః శ్లేష్మపిత్తే చ కుర్యుః స్నిగ్ధాః కాసశ్వాసకార్శ్యాపహాశ్చ ||79||

Adhikarana 83 (80) · Śloka 80

కషాయమధురస్తేషాం శశః పిత్తకఫాపహః | నాతిశీతలవీర్యత్వాద్వాతసాధారణో మతః ||80||

Adhikarana 84 (81-84) · Śloka 84

గోధా విపాకే మధురా కషాయకటుకా స్మృతా | వాతపిత్తప్రశమనీ బృంహణీ బలవర్ధనీ ||81|| శల్యకః స్వాదుపిత్తఘ్నో లఘుః శీతో విషాపహః | ప్రియకో మారుతే పథ్యోఽజగరస్త్వర్శసాం హితః ||82|| దుర్నామానిలదోషఘ్నాః కృమిదూషీవిషాపహాః | చక్షుష్యా మధురాః పాకే సర్పా మేధాగ్నివర్ధనాః ||83|| దర్వీకరా దీపకాశ్చ తేషూక్తాః కటుపాకినః | మధురాశ్చాతిచక్షుష్యాః సృష్టవిణ్మూత్రమారుతాః ||84||

Adhikarana 85 (85) · Śloka 85

అశ్వాశ్వతరగోఖరోష్ట్రబస్తోరభ్రమేదఃపుచ్ఛకప్రభృతయో గ్రామ్యాః ||85||

Adhikarana 86 (86) · Śloka 86

గ్రామ్యా వాతహరాః సర్వే బృంహణాః కఫపిత్తలాః | మధురా రసపాకాభ్యాం దీపనా బలవర్ధనాః ||86||

Adhikarana 87 (87) · Śloka 87

నాతిశీతో గురుః స్నిగ్ధో మందపిత్తకఫః స్మృతః | ఛగలస్త్వనభిష్యందీ తేషాం పీనసనాశనః ||87||

Adhikarana 88 (88) · Śloka 88

బృంహణం మాంసమౌరభ్రం పిత్తశ్లేష్మావహం గురు |88|

Adhikarana 89 (88) · Śloka 88

మేదఃపుచ్ఛోద్భవం వృష్యమౌరభ్రసదృశం గుణైః ||88||

Adhikarana 90 (89) · Śloka 89

శ్వాసకాసప్రతిశ్యాయవిషమజ్వరనాశనం | శ్రమాత్యగ్నిహితం గవ్యం పవిత్రమనిలాపహం ||89||

Adhikarana 91 (90) · Śloka 90

ఔరభ్రవత్సలవణం మాంసమేకశఫోద్భవం |90|

Adhikarana 92 (90) · Śloka 90

అల్పాభిష్యంద్యయం వర్గో జాంగలః సముదాహృతః ||90||

Adhikarana 93 (91-92) · Śloka 92

దూరే జనాంతనిలయా దూరే పానీయగోచరాః | యే మృగాశ్చ విహంగాశ్చ తేఽల్పాభిష్యందినో మతాః ||91|| అతీవాసన్ననిలయాః సమీపోదకగోచరాః | యే మృగాశ్చ విహంగాశ్చ మహాభిష్యందినస్తు తే ||92||

Adhikarana 94 (93) · Śloka 93

ఆనూపవర్గస్తు పంచవిధః | తద్యథా- కూలచరాః, ప్లవాః, కోషస్థాః, పాదినో, మత్స్యాశ్చేతి ||93||

Adhikarana 95 (94) · Śloka 94

తత్ర గజగవయమహిషరురుచమరసృమరరోహితవరాహఖడ్గిగోకర్ణకాలపుచ్ఛకోద్రన్యంక్వరణ్యగవయప్రభృతయః కూలచరాః పశవః ||94||

Adhikarana 96 (95) · Śloka 95

వాతపిత్తహరా వృష్యా మధురా రసపాకయోః | శీతలా బలినః స్నిగ్ధా మూత్రలాః కఫవర్ధనః ||95||

Adhikarana 97 (96-97) · Śloka 97

విరూక్షణో లేఖనశ్చ వీర్యోష్ణః పిత్తదూషణః | స్వాద్వమ్లలవణస్తేషాం గజః శ్లేష్మానిలాపహః ||96|| గవయస్య తు మాంసం హి స్నిగ్ధం మధురకాసజిత్ | విపాకే మధురం చాపి వ్యవాయస్య తు వర్ధనం ||97||

Adhikarana 98 (98) · Śloka 98

స్నిగ్ధోష్ణమధురో వృష్యో మహిషస్తర్పణో గురుః | నిద్రాపుంస్త్వబలస్తన్యవర్ధనో మాంసదార్ఢ్యకృత్ ||98||

Adhikarana 99 (99-104) · Śloka 104

రురోర్మాంసం సమధురం కషాయానురసం స్మృతం | వాతపిత్తోపశమనం గురు శుక్రవివర్ధనం ||99|| తథా చమరమాంసం తు స్నిగ్ధం మధురకాసజిత్ | విపాకే మధురం చాపి వాతపిత్తప్రణాశనం ||100|| సృమరస్య తు మాంసం చ కషాయానురసం స్మృతం | వాతపిత్తోపశమనం గురు శుక్రవివర్ధనం ||101|| స్వేదనం బృంహణం వృష్యం శీతలం తర్పణం గురు | శ్రమానిలహరం స్నిగ్ధం వారాహం బలవర్ధనం ||102|| కఫఘ్నం ఖడ్గిపిశితం కషాయమనిలాపహం | పిత్ర్యం పవిత్రమాయుష్యం బద్ధమూత్రం విరూక్షణం ||103|| గోకర్ణమాంసం మధురం స్నిగ్ధం మృదు కఫావహం | విపాకే మధురం చాపి రక్తపిత్తవినాశనం ||104||

Adhikarana 100 (105) · Śloka 105

హంససారసక్రౌంచచక్రవాకకురరకాదంబకారండవజీవంజీవకబకబలాకాపుండరీకప్లవశరారీముఖ- నందీముఖమద్గూత్క్రోశకాచాక్షమల్లికాక్షశుక్లాక్షపుష్కరశాయికాకోనాలకాంబుకుక్కుటికామేఘరావశ్వేతవారలప్రభృతయః ప్లవాః సంఘాతచారిణః ||105||

Adhikarana 101 (106) · Śloka 106

రక్తపిత్తహరాః శీతాః స్నిగ్ధా వృష్యా మరుజ్జితః | సృష్టమూత్రపురీషాశ్చ మధురా రసపాకయోః ||106||

Adhikarana 102 (107) · Śloka 107

గురూష్ణమధురః స్నిగ్ధః స్వరవర్ణబలప్రదః | బృంహణః శుక్రలస్తేషాం హంసో వాతవికారనుత్ ||107||

Adhikarana 103 (108) · Śloka 108

శంఖశంఖనకశుక్తిశంబూకభల్లూకప్రభృతయః కోశస్థాః ||108||

Adhikarana 104 (109) · Śloka 109

కూర్మకుంభీరకర్కటకకృష్ణకర్కటకశిశుమారప్రభృతయః పాదినః ||109||

Adhikarana 105 (110) · Śloka 110

శంఖకూర్మాదయః స్వాదురసపాకా మరున్నుదః | శీతాః స్నిగ్ధా హితాః పిత్తే వర్చస్యాః శ్లేష్మవర్ధనాః ||110||

Adhikarana 106 (111) · Śloka 111

కృష్ణకర్కటకస్తేషాం బల్యః కోష్ణోఽనిలాపహః | శుక్లః సంధానకృత్ సృష్టవిణ్మూత్రోఽనిలపిత్తహా ||111||

Adhikarana 107 (112) · Śloka 112

మత్స్యాస్తు ద్వివిధా నాదేయాః సాముద్రాశ్చ ||112||

Adhikarana 108 (113) · Śloka 113

తత్ర నాదేయాః- రోహితపాఠీనపాటలారాజీవవర్మిగోమత్స్యకృష్ణమత్స్యవాగుంజారమురలసహస్రదంష్ట్రప్రభృతయః ||113||

Adhikarana 109 (114) · Śloka 114

నాదేయా మధురా మత్స్యా గురవో మారుతాపహాః | రక్తపిత్తకరాశ్చోష్ణా వృష్యాః స్నిగ్ధాల్పవర్చసః ||114||

Adhikarana 110 (115) · Śloka 115

కషాయానురసస్తేషాం శష్పశైవాలభోజనః | రోహితో మారుతహరో నాత్యర్థం పిత్తకోపనః ||115||

Adhikarana 111 (116) · Śloka 116

పాఠీనః శ్లేష్మలో వృష్యో నిద్రాలుః పిశితాశనః | దూషయేద్రక్తపిత్తం తు కుష్ఠరోగం కరోత్యసౌ | మురలో బృంహణో వృష్యః స్తన్యశ్లేష్మకరస్తథా ||116||

Adhikarana 112 (117) · Śloka 117

సరస్తడాగసంభూతాః స్నిగ్ధాః స్వాదురసాః స్మృతాః | మహాహ్రదేషు బలినః, స్వల్పేఽంభస్యబలాః స్మృతాః ||117||

Adhikarana 113 (118) · Śloka 118

తిమితిమింగిలకులిశపాకమత్స్యనిరులనందివార(రు)లకమకరగర్గరచంద్రకమహామీనరాజీవప్రభృతయః సాముద్రాః ||118||

Adhikarana 114 (119) · Śloka 120

సాముద్రా గురవః స్నిగ్ధా మధురా నాతిపిత్తలాః | ఉష్ణా వాతహరా వృష్యా వర్చస్యాః శ్లేష్మవర్ధనాః ||119|| బలావహా విశేషేణ మాంసాశిత్వాత్ సముద్రజాః |120|

Adhikarana 115 (120-121) · Śloka 121

సముద్రజేభ్యో నాదేయా బృంహణత్వాద్గుణోత్తరాః ||120|| తేషామప్యనిలఘ్నత్వాచ్చౌంట్యకౌప్యౌ గుణోత్తరౌ | స్నిగ్ధత్వాత్ స్వాదుపాకత్వాత్తయోర్వాప్యా గుణాధికాః ||121||

Adhikarana 116 (122-125) · Śloka 125

నాదేయా గురవో మధ్యే యస్మాత్ పుచ్ఛాస్యచారిణః | సరస్తడాగజానాం తు విశేషేణ శిరో లఘు ||122|| అదూరగోచరా యస్మాత్తస్మాదుత్సోదపానజాః | కించిన్ముక్త్వా శిరోదేశమత్యర్థం గురవస్తు తే ||123|| అధస్తాద్గురవో జ్ఞేయా మత్స్యాః సాగరసంభవాః | ఉరోవిచరణాత్తేషాం పూర్వమంగం లఘు స్మృతం ||124|| ఇత్యానూపో మహాష్యందీ మాంసవర్గ ఉదీరితః ||125||

Adhikarana 117 (126) · Śloka 126

తత్ర శుష్కపూతివ్యాధివిషసర్పహతదిగ్ధవిద్ధజీర్ణకృశబాలానామసాత్మ్యచారిణాం చ మాంసాన్యభక్ష్యాణి, యస్మాద్విగతవ్యాపన్నాపహతపరిణతాల్పాసంపూర్ణవీర్యత్వాద్దోషకరాణి భవంతి; ఏభ్యోఽన్యేషాముపాదేయం మాంసమితి ||126||

Adhikarana 118 (127-128) · Śloka 128

అరోచకం ప్రతిశ్యాయం గురు శుష్కం ప్రకీర్తితం | విషవ్యాధిహతం మృత్యుం బాలం ఛర్దిం చ కోపయేత్ ||127|| కాసశ్వాసకరం వృద్ధం త్రిదోషం వ్యాధిదూషితం | క్లిన్నముత్క్లేశజననం కృశం వాతప్రకోపణం ||128||

Adhikarana 119 (129) · Śloka 129

స్త్రియశ్చతుష్పాత్సు, పుమాంసో విహంగేషు, మహాశరీరేష్వల్పశరీరాః, అల్పశరీరేషు మహాశరీరాః, ప్రధానతమాః; ఏవమేకజాతీయానాం మహాశరీరేభ్యః కృశశరీరాఃప్రధానతమాః ||129||

Adhikarana 120 (130-133) · Śloka 133

స్థానాదికృతం మాంసస్య గురులాఘవముపదేక్ష్యామః | తద్యథా- రక్తాదిషు శుక్రాంతేషు ధాతుషూత్తరోత్తరా గురుతరాః, తథా సక్థిస్కంధక్రోడశిరఃపాదకరకటీపృష్ఠచర్మకాలేయకయకృదంత్రాణి ||130|| శిరఃస్కంధం కటీ పృష్ఠం సక్థినీ చాత్మపక్షయోః | గురు పూర్వం విజానీయాద్ధాతవస్తు యథోత్తరం ||131|| సర్వస్య ప్రాణినో దేహే మధ్యో గురురుదాహృతః | పూర్వభాగో గురుః పుంసామధోభాగస్తు యోషితాం ||132|| ఉరోగ్రీవం విహంగానాం విశేషేణ గురు స్మృతం | పక్షోత్క్షేపాత్సమో దృష్టో మధ్యభాగస్తు పక్షిణాం ||133||

Adhikarana 121 (134) · Śloka 135

అతీవ రూక్షం మాంసం తు విహంగానాం ఫలాశినాం | బృంహణం మాంసమత్యర్థం ఖగానాం పిశితాశినాం ||134|| మత్స్యాశినాం పిత్తకరం వాతఘ్నం ధాన్యచారినాం |135|

Adhikarana 122 (135-136) · Śloka 136

జలజానూపజా గ్రామ్యా క్రచ్యాదైకశఫాస్తథా ||135|| ప్రసహా బిలవాసాశ్చ యే చ జంఘాలసంజ్ఞితాః | ప్రతుదా విష్కిరాశ్చైవ లఘవః స్యుర్యథోత్తరం | అల్పాభిష్యందినశ్చైవ యథాపూర్వమతోఽన్యథా ||136||

Adhikarana 123 (137) · Śloka 137

ప్రామాణాధికాస్తు స్వజాతావల్పసారా గురవశ్చ | సర్వప్రాణినాం సర్వశరీరేభ్యః ప్రధానతమా భవంతి యకృత్ప్రదేశవర్తినస్తానాదదీత; ప్రధానాలాభే మధ్యమవయస్కం సద్యస్కమక్లిష్టముపాదేయం మాంసమితి ||137||

Adhikarana 124 (138) · Śloka 138

భవతి చాత్ర- చరః శరీరావయవాః స్వభావో ధాతవః క్రియా | లింగం ప్రమాణం సంస్కారో మాత్రా చాస్మిన్ పరీక్ష్యతే ||138|| ఇతి మాంసవర్గః |

Adhikarana 125 (139) · Śloka 139

అథ ఫలవర్గః | అత ఊర్ధ్వం ఫలాన్యుపదేక్ష్యామః | తద్యథా- దాడిమామలకబదరకోలకర్కంధుసౌవీరసించితికాఫలకపిత్థమాతులుంగామ్రామ్రాతకకరమర్దప్రియాలనారంగ- జంబీరలకుచభవ్యపారావతవేత్రఫలప్రాచీనామలకతింతిడీకనీపకోశామ్రామ్లీకాప్రభృతీని ||139||

Adhikarana 126 (140) · Śloka 140

అమ్లాని రసతః పాకే గురూణ్యుష్ణాని వీర్యతః | పిత్తలాన్యనిలఘ్నాని కఫోత్క్లేశకరాణి చ ||140||

Adhikarana 127 (141-142) · Śloka 142

కషాయానురసం తేషాం దాడిమం నాతిపిత్తలం | దీపనీయం రుచికరం హృద్యం వర్చోవిబంధనం ||141|| ద్వివిధం తత్తు విజ్ఞేయం మధురం చామ్లమేవ చ | త్రిదోషఘ్నం తు మధురమమ్లం వాతకఫాపహం ||142||

Adhikarana 128 (143-148) · Śloka 148

అమ్లం సమధురం తిక్తం కషాయం కటుకం సరం | చక్షుష్యం సర్వదోషఘ్నం వృష్యమామలకీఫలం ||143|| హంతి వాతం తదమ్లత్వాత్ పిత్తం మాధుర్యశైత్యతః | కఫం రూక్షకషాయత్వాత్ ఫలేభ్యోఽభ్యధికం చ తత్ ||144|| కర్కంధుకోలబదరమామం పిత్తకఫావహం | పక్వం పిత్తానిలహరం స్నిగ్ధం సమధురం సరం ||145|| పురాతనం తృట్శమనం శ్రమఘ్నం దీపనం లఘు | సౌవీరం బదరం స్నిగ్ధం మధురం వాతపిత్తజిత్ ||146|| కషాయం స్వాదు సంగ్రాహి శీతం సించితికాఫలం | ఆమం కపిత్థమస్వర్యం కఫఘ్నం గ్రాహి వాతలం ||147|| కఫానిలహరం పక్వం మధురామ్లరసం గురు | శ్వాసకాసారుచిహరం తృష్ణాఘ్నం కంఠశోధనం ||148||

Adhikarana 130 (149-151) · Śloka 152

లఘ్వమ్లం దీపనం హృద్యం మాతులుంగముదాహృతం | త్వక్ తిక్తా దుర్జరా తస్య వాతక్రిమికఫాపహా ||149|| స్వాదు శీతం గురు స్నిగ్ధం మాంసం మారుతపిత్తజిత్ | మేధ్యం శూలానిలచ్ఛర్దికఫారోచకనాశనం ||150|| దీపనం లఘు సంగ్రాహి గుల్మార్శోఘ్నం తు కేసరం | శూలాజీర్ణవిబంధేషు మందేఽగ్నౌ కఫమారుతే ||151|| అరుచౌ చ విశేషేణ రసస్తస్యోపదిశ్యతే |152|

Adhikarana 131 (152-154) · Śloka 155

పిత్తానిలకరం బాలం పిత్తలం బద్ధకేసరం ||152|| హృద్యం వర్ణకరం రుచ్యం రక్తమాంసబలప్రదం | కషాయానురసం స్వాదు వాతఘ్నం బృంహణం గురు ||153|| పిత్తావిరోధి సంపక్వమామ్రం శుక్రవివర్ధనం | బృంహణం మధురం బల్యం గురు విష్టభ్య జీర్యతి ||154|| ఆమ్రాతకఫలం వృష్యం సస్నేహం శ్లేష్మవర్ధనం |155|

Adhikarana 132 (155) · Śloka 155

త్రిదోషవిష్టంభకరం లకుచం శుక్రనాశనం ||155||

Adhikarana 133 (156-162) · Śloka 162

అమ్లం తృషాపహం రుచ్యం పిత్తకృత్ కరమర్దకం | వాతపిత్తహరం వృష్యం ప్రియాలం గురు శీతలం ||156|| హృద్యం స్వాదు కషాయామ్లం భవ్యమాస్యవిశోధనం | పిత్తశ్లేష్మహరం గ్రాహి గురు విష్టంభి శీతలం ||157|| పారావతం సమధురం రుచ్యమత్యగ్నివాతనుత్ | గరదోషహరం నీపం ప్రాచీనామలకం తథా ||158|| వాతాపహం తింతిడీకమామం పిత్తబలాసకృత్ | గ్రాహ్యుష్ణం దీపనం రుచ్యం సంపక్వం కఫవాతనుత్ ||159|| తస్మాదల్పాంతరగుణం కోశామ్రఫలముచ్యతే | అమ్లీకాయాః ఫలం పక్వం తద్వద్భేది తు కేవలం ||160|| అమ్లం సమధురం హృద్యం విశదం భక్తరోచనం | వాతఘ్నం దుర్జరం ప్రోక్తం నారంగస్య ఫలం గురు ||161|| తృష్ణాశూలకఫోత్క్లేశచ్ఛర్దిశ్వాసనివారణం | వాతశ్లేష్మవిబంధఘ్నం జంబీరం గురు పిత్తకృత్ | ఐరావతం దంతశఠమమ్లం శోణితపిత్తకృత్ ||162||

Adhikarana 134 (163) · Śloka 163

క్షీరవృక్షఫలజాంబవరాజాదనతోదనశీతఫలతిందుకబకులధన్వనాశ్మంతకాశ్వకర్ణఫల్గు- పరూషకగాంగేరుకీపుష్కరవర్తిబిల్వబింబీప్రభృతీని ||163||

Adhikarana 135 (164) · Śloka 164

ఫలాన్యేతాని శీతాని కఫపిత్తహరాణి చ | సంగ్రాహకాణి రూక్షాణి కషాయమధురాణి చ ||164||

Adhikarana 136 (164-176) · Śloka 176

క్షీరవృక్షఫలం తేషాం గురు విష్టంభి శీతలం | కషాయం మధురం సామ్లం నాతిమారుతకోపనం ||165|| అత్యర్థం వాతలం గ్రాహి జాంబవం కఫపిత్తజిత్ | స్నిగ్ధం స్వాదు కషాయం చ రాజాదనఫలం గురు ||166|| కషాయం మధురం రూక్షం తోదనం కఫవాతజిత్ | అమ్లోష్ణం లఘు సంగ్రాహి స్నిగ్ధం పిత్తాగ్నివర్ధనం ||167|| ఆమం కషాయం సంగ్రాహి తిందుకం వాతకోపనం | విపాకే గురు సంపక్వం మధురం కఫపిత్తజిత్ ||168|| మధురం చ కషాయం చ స్నిగ్ధం సంగ్రాహి బాకులం | స్థిరీకరం చ దంతానాం విశదం ఫలముచ్యతే ||169|| సకషాయం హిమం స్వాదు ధాన్వనం కఫవాతజిత్ | తద్వద్గాంగేరుకం విద్యాదశ్మంతకఫలాని చ ||170|| విష్టంభి మధురం స్నిగ్ధం ఫల్గుజం తర్పణం గురు | అత్యమ్లమీషన్మధురం కషాయానురసం లఘు ||171|| వాతఘ్నం పిత్తజనమామం విద్యాత్ పరుషకం | తదేవ పక్వం మధురం వాతపిత్తనిబర్హణం ||172|| విపాకే మధురం శీతం రక్తపిత్తప్రసాదనం | పౌష్కరం స్వాదు విష్టంభి బల్యం కఫకరం ఫలం ||173|| కఫానిలహరం తీక్ష్ణం స్నిగ్ధం సంగ్రాహి దీపనం | కటుతిక్తకషాయోష్ణం బాలం బిల్వముదాహృతం ||174|| విద్యాత్తదేవ సంపక్వం మధురానురసం గురు | విదాహి విష్టంభకరం దోషకృత్ పూతిమారుతం ||175|| బింబీఫలం సాశ్వకర్ణం స్తన్యకృత్ కఫపిత్తజిత్ | తృడ్దాహజ్వరపిత్తాసృక్కాసశ్వాసక్షయాపహం ||176||

Adhikarana 137 (177) · Śloka 177

తాలనాలికేరపనసమోచప్రభృతీని ||177||

Adhikarana 138 (178) · Śloka 178

స్వాదుపాకరసాన్యాహుర్వాతపిత్తహరాణి చ | బలప్రదాని స్నిగ్ధాని బృంహణాని హిమాని చ ||178||

Adhikarana 139 (179-181) · Śloka 181

ఫలం స్వాదురసం తేషాం తాలజం గురు పిత్తజిత్ | తద్బీజం స్వాదుపాకం తు మూత్రలం వాతపిత్తజిత్ ||179|| నాలికేరం గురు స్నిగ్ధం పిత్తఘ్నం స్వాదు శీతలం | బలమాంసప్రదం హృద్యం బృంహణం బస్తిశోధనం ||180|| పనసం సకషాయం తు స్నిగ్ధం స్వాదురసం గురు | మౌచం స్వాదురసం ప్రోక్తం కషాయం నాతిశీతలం | రక్తపిత్తహరం వృష్యం రుచ్యం శ్లేష్మకరం గురు ||181||

Adhikarana 140 (182) · Śloka 182

ద్రాక్షాకాశ్మర్యమధూకపుష్పఖర్జూరప్రభృతీని ||182||

Adhikarana 141 (183) · Śloka 183

రక్తపిత్తహరాణ్యాహుర్గురూణి మధురాణి చ |183|

Adhikarana 142 (183-186) · Śloka 186

తేషాం ద్రాక్షా సరా స్వర్యా మధురా స్నిగ్ధశీతలా ||183|| రక్తపిత్తజ్వరశ్వాసతృష్ణాదాహక్షయాపహా | హృద్యం మూత్రవిబంధఘ్నం పిత్తాసృగ్వాతనాశనం ||184|| కేశ్యం రసాయనం మేధ్యం కాశ్మర్యం ఫలముచ్యతే | క్షతక్షయాపహం హృద్యం శీతలం తర్పణం గురు ||185|| రసే పాకే చ మధురం ఖార్జూరం రక్తపిత్తనుత్ | బృంహణీయమహృద్యం చ మధూకకుసుమం గురు | వాతపిత్తోపశమనం ఫలం తస్యోపదిశ్యతే ||186||

Adhikarana 143 (187) · Śloka 187

వాతామాక్షోడాభిషుకనిచులపిచునికోచకోరుమాణప్రభృతీని ||187||

Adhikarana 144 (188) · Śloka 188

పిత్తశ్లేష్మహరాణ్యాహుః స్నిగ్ధోష్ణాని గురూణి చ | బృంహణాన్యనిలఘ్నాని బల్యాని మధురాణి చ ||188||

Adhikarana 145 (189) · Śloka 189

కషాయం కఫపిత్తఘ్నం కించిత్తిక్తం రుచిప్రదం | హృద్యం సుగంధి విశదం లవలీఫలముచ్యతే ||189||

Adhikarana 146 (190) · Śloka 191

వసిరం శీతపాక్యం చ సారుష్కరనిబంధనం | విష్టంభి దుర్జరం రూక్షం శీతలం వాతకోపనం ||190|| విపాకే మధురం చాపి రక్తపిత్తప్రసాదనన్ |191|

Adhikarana 147 (191-193) · Śloka 193

ఐరావతం దంతశఠమమ్లం శోణితపిత్తకృత్ ||191|| శీతం కషాయం మధురం టంకం మారుతకృద్గురు | స్నిగ్ధోష్ణం తిక్తమధురం వాతశ్లేష్మఘ్నమైంగుదం ||192|| శమీఫలం గురు స్వాదు రూక్షోష్ణం కేశనాశనం | గురు శ్లేష్మాతకఫలం కఫకృన్మధురం హిమం ||193||

Adhikarana 148 (194) · Śloka 194

కరీరాక్షికపీలూని తృణశూన్యఫలాని చ | స్వాదుతిక్తకటూష్ణాని కఫవాతహరాణి చ ||194||

Adhikarana 149 (195) · Śloka 195

తిక్తం పింత్తకరం తేషాం సరం కటువిపాకి చ | తీక్ష్ణోష్ణం కటుకం పీలు సస్నేహం కఫవాతజిత్ ||195||

Adhikarana 150 (196) · Śloka 196

ఆరుష్కరం తౌవరకం కషాయం కటుపాకి చ | ఉష్ణం కృమిజ్వరానాహమేహోదావర్తనాశనం | కుష్ఠగుల్మోదరార్శోఘ్నం కటుపాకి తథైవ చ ||196||

Adhikarana 151 (197-198) · Śloka 198

కరంజకింశుకారిష్టఫలం జంతుప్రమేహనుత్ | అంకోలస్య ఫలం విస్రం గురు శ్లేష్మహరం హిమం ||197|| రూక్షోష్ణం కటుకం పాకే లఘు వాతకఫాపహం | తిక్తమీషద్విషహితం విడంగం కృమినాశనం ||198||

Adhikarana 152 (199) · Śloka 199

వ్రణ్యముష్ణం సరం మేధ్యం దోషఘ్నం శోఫకుష్ఠనుత్ | కషాయం దీపనం చామ్లం చక్షుష్యం చాభయాఫలం ||199||

Adhikarana 153 (200) · Śloka 200

భేదనం లఘు రూక్షోష్ణం వైస్వర్యక్రిమినాశనం | చక్షుష్యం స్వాదుపాక్యాక్షం కషాయం కఫపిత్తజిత్ ||200||

Adhikarana 154 (201) · Śloka 201

కఫపిత్తహరం రూక్షం వక్త్రక్లేదమలాపహం | కషాయమీషన్మధురం కించిత్ పూగఫలం సరం ||201||

Adhikarana 155 (202) · Śloka 203

జాతీకోశోఽథ కర్పూరం జాతీకటుకయోః ఫలం | కక్కో(ంకో)లకం లవంగం చ తిక్తం కటు కఫాపహం ||202|| లఘు తృష్ణాపహం వక్త్రక్లేదదౌర్గంధ్యనాశనం |203|

Adhikarana 156 (203) · Śloka 204

సతిక్తః సురభిః శీతః కర్పూరో లఘు లేఖనః ||203|| తృష్ణాయాం ముఖశోషే చ వైరస్యే చాపి పూజితః |204|

Adhikarana 157 (204) · Śloka 204

లతాకస్తూరికా తద్వచ్ఛీతా బస్తివిశోధనీ ||204||

Adhikarana 158 (205-207) · Śloka 207

ప్రియాలమజ్జా మధురో వృష్యః పిత్తానిలాపహః | బైభీతకో మదకరః కఫమారుతనాశనః ||205|| కషాయమధురో మజ్జా కోలానాం పిత్తనాశనః | తృష్ణాచ్ఛర్ద్యనిలఘ్నశ్చ తద్వదామలకస్య చ ||206|| బీజపూరకశమ్యాకమజ్జా కోశామ్రసంభవః | స్వాదుపాకోఽగ్నిబలదః స్నిగ్ధః పిత్తానిలాపహః ||207||

Adhikarana 159 (208) · Śloka 208

యస్య యస్య ఫలస్యేహ వీర్యం భవతి యాదృశం | తస్య తస్యైవ వీర్యేణ మజ్జానమపి నిర్దిశేత్ ||208||

Adhikarana 160 (209) · Śloka 209

ఫలేషు పరిపక్వం యద్గుణవత్తదుదాహృతం | బిల్వాదన్యత్ర విజ్ఞేయమామం తద్ధి గుణోత్తరం | గ్రాహ్యుష్ణం దీపనం తద్ధి కషాయకటుతిక్తకం ||209||

Adhikarana 161 (210) · Śloka 210

వ్యాధితం కృమిజుష్టం చ పాకాతీతమకాలజం | వర్జనీయం ఫలం సర్వమపర్యాగతమేవ చ ||210|| ఇతి ఫలవర్గః |

Adhikarana 162 (211) · Śloka 211

అథ శాకవర్గః | శాకాన్యత ఊర్ధ్వం వక్ష్యామః | తత్ర పుష్పఫలాలాబుకాలిందకప్రభృతీని ||211||

Adhikarana 163 (212) · Śloka 212

పిత్తఘ్నాన్యనిలం కుర్యుస్తథా మందకఫాని చ | సృష్టమూత్రపురీషాణి స్వాదుపాకరసాని చ ||212||

Adhikarana 164 (213-215) · Śloka 215

పిత్తఘ్నం తేషు కూష్మాండం బాలం మధ్యం కఫావహం | శుక్లం లఘూష్ణం సక్షారం దీపనం బస్తిశోధనం ||213|| సర్వదోషహరం హృద్యం పథ్యం చేతోవికారిణాం | దృష్టిశుక్రక్షయకరం కాలిందం కఫవాతకృత్ ||214|| అలాబుర్భిన్నవిట్కా తు రూక్షా గుర్వ్యతిశీతలా | తిక్తాలాబురహృద్యా తు వామినీ వాతపిత్తజిత్ ||215||

Adhikarana 165 (216) · Śloka 216

త్రపుసైర్వారుకర్కారుకశీర్ణవృంతప్రభృతీని ||216||

Adhikarana 166 (217) · Śloka 217

స్వాదుతిక్తరసాన్యాహుః కఫవాతకరాణి చ | సృష్టమూత్రపురీషాణి రక్తపిత్తహరాణి చ ||217||

Adhikarana 167 (218-219) · Śloka 219

బాలం సనీలం త్రపుసం తేషాం పిత్తహరం స్మృతం | తత్పాండు కఫకృజ్జీర్ణమమ్లం వాతకఫాపహం ||218|| ఏర్వారుకం సకర్కారు సంపక్వం కఫవాతకృత్ | సక్షారం మధురం రుచ్యం దీపనం నాతిపిత్తలం ||219||

Adhikarana 168 (220) · Śloka 220

సక్షారం మధురం చైవ శీర్ణవృంతం కఫాపహం | భేదనం దీపనం హృద్యమానాహాష్ఠీలనుల్లఘు ||220||

Adhikarana 169 (221) · Śloka 221

పిప్పలీమరిచశృంగవేరార్ద్రకహింగుజీరకకుస్తుంబురుజంబీరసుముఖసురసార్జకభూస్తృణసుగంధక- కాసమర్దకకాలమాలకుఠేరకక్షవకఖరపుష్పశిగ్రుమధుశిగ్రుఫణిజ్ఝకసర్షపరాజికాకులాహలావగుత్థగండీరతిలపర్ణికా- వర్షాభూచిత్రకమూలకలశునకలాయపలాండుప్రభృతీని ||221||

Adhikarana 170 (222) · Śloka 222

కటూన్యుష్ణాని రుచ్యాని వాతశ్లేష్మహరాణి చ | కృతాన్నేషూపయుజ్యంతే సంస్కారార్థమనేకధా ||222||

Adhikarana 171 (223) · Śloka 223

తేషాం గుర్వీ స్వాదుశీతా పిప్పల్యార్ద్రా కఫావహా | శుష్కా కఫానిలఘ్నీ సా వృష్యా పిత్తావిరోధినీ ||223||

Adhikarana 172 (224-225) · Śloka 225

స్వాదుపాక్యార్ద్రమరిచం గురు శ్లేష్మప్రసేకి చ | కటూష్ణం లఘు తచ్ఛుష్కమవృష్యం కఫవాతజిత్ ||224|| నాత్యుష్ణం నాతిశీతం చ వీర్యతో మరిచం సితం | గుణవన్మరిచేభ్యశ్చ చక్షుష్యం చ విశేషతః ||225||

Adhikarana 173 (226-228) · Śloka 228

నాగరం కఫవాతఘ్నం విపాకే మధురం కటు | వృష్యోష్ణం రోచనం హృద్యం సస్నేహం లఘు దీపనం ||226|| కఫానిలహరం స్వర్యం విబంధానాహశూలనుత్ | కటూష్ణం రోచనం హృద్యం వృష్యం చైవార్ద్రకం స్మృతం ||227|| లఘూష్ణం పాచనం హింగు దీపనం కఫవాతజిత్ | కటు స్నిగ్ధం సరం తీక్ష్ణం శూలాజీర్ణవిబంధనుత్ ||228||

Adhikarana 174 (229) · Śloka 230

తీక్ష్ణోష్ణం కటుకం పాకే రుచ్యం పిత్తాగ్నివర్ధనం | కటు శ్లేష్మానిలహరం గంధాఢ్యం జీరకద్వయం ||229|| కారవీ కరవీ తద్వద్విజ్ఞేయా సోపకుంచికా |230|

Adhikarana 175 (230-231) · Śloka 232

భక్ష్యవ్యంజనభోజ్యేషు వివిధేష్వవచారితా ||230|| ఆర్ద్రా కుస్తుంబరీ కుర్యాత్ స్వాదుసౌగంధ్యహృద్యతాం | సా శుష్కా మధురా పాకే స్నిగ్ధా తృడ్దాహనాశనీ ||231|| దోషఘ్నీ కటుకా కించిత్ తిక్తా స్రోతోవిశోధనీ |232|

Adhikarana 176 (232-237) · Śloka 237

జంబీరః పాచనస్తీక్ష్ణః కృమివాతకఫాపహః ||232|| సురాభిర్దీపనో రుచ్యో ముఖవైశద్యకారకః | కఫానిలవిషశ్వాసకాసదౌర్గంధ్యనాశనః ||233|| పిత్తకృత్ పార్శ్వశూలఘ్నః సురసః సముదాహృతః | తద్వత్తు సుముఖో జ్ఞేయో విశేషాద్గరనాశనః ||234|| కఫఘ్నా లఘవో రూక్షాస్తీక్ష్ణోష్ణాః పిత్తవర్ధనాః | కటుపాకరసాశ్చైవ సురసార్జకభూస్తృణాః ||235|| మధురః కఫవాతఘ్నః పాచనః కంఠశోధనః | విశేషతః పిత్తహరః సతిక్తః కాసమర్దకః ||236|| కటుః సక్షారమధురః శిగ్రుస్తిక్తోఽథ పిచ్ఛిలః | మధుశిగ్రుః సరస్తిక్తః శోఫఘ్నో దీపనః కటుః ||237||

Adhikarana 177 (238-239) · Śloka 239

విదాహి బద్ధవిణ్మూత్రం రూక్షం తీక్ష్ణోష్ణమేవ చ | త్రిదోషం సార్షపం శాకం గాండీరం వేగనామ చ ||238|| చిత్రకస్తిలపర్ణీ చ కఫశోఫహరే లఘూ | వర్షాభూః కఫవాతఘ్నీ హితా శోఫోదరార్శసాం ||239||

Adhikarana 178 (240-242) · Śloka 242

కటుతిక్తరసా హృద్యా రోచనీ వహ్నిదీపనీ | సర్వదోషహరా లఘ్వీ కంఠ్యా మూలకపోతికా ||240|| మహత్తద్గురు విష్టంభి తీక్ష్ణమామం త్రిదోషకృత్ | తదేవ స్నేహసిద్ధం తు పిత్తనుత్ కఫవాతజిత్ ||241|| త్రిదోషశమనం శుష్కం విషదోషహరం లఘు | విష్టంభి వాతలం శాకం శుష్కమన్యత్ర మూలకాత్ ||242||

Adhikarana 179 (243) · Śloka 243

పుష్పం చ పత్రం చ ఫలం తథైవ యథోత్తరం తే గురవః ప్రదిష్టాః | తేషాం తు పుష్పం కఫపిత్తహంతృ ఫలం నిహన్యాత్ కఫమారుతౌ తు ||243||

Adhikarana 180 (244-248) · Śloka 248

స్నిగ్ధోష్ణతీక్ష్ణః కటుపిచ్ఛిలశ్చ గురుః సరః స్వాదురసశ్చ బల్యః | వృష్యశ్చ మేధాస్వరవర్ణచక్షుర్భగ్నాస్థిసంధానకరో రసోనః ||244|| హృద్రోగజీర్ణజ్వరకుక్షిశూలవిబంధగుల్మారుచికాసశోఫాన్ | దుర్నామకుష్ఠానలసాదజంతుసమీరణశ్వాసకఫాంశ్చ హంతి ||245|| నాత్యుష్ణవీర్యోఽనిలహా కటుశ్చ తీక్ష్ణో గురుర్నాతికఫావహశ్చ | బలావహః పిత్తకరోఽథ కించిత్ పలాండురగ్నిం చ వివర్ధయేత్తు ||246|| స్నిగ్ధో రుచిష్యః స్థిరధాతుకారీ బల్యోఽథ మేధాకఫపుష్టిదశ్చ | స్వాదుర్గురుః శోణితపిత్తశస్తః సపిచ్ఛిలః క్షీరపలాండురుక్తః ||247|| కలాయశాకం పిత్తఘ్నం కఫఘ్నం వాతలం గురు | కషాయానురసం చైవ విపాకే మధురం చ తత్ ||248||

Adhikarana 181 (249) · Śloka 249

చుచ్చూయూథికాతరుణీజీవంతీబింబీతికానదీ(ందీ)భల్లాతకచ్ఛగలాంత్రీ- వృక్షాదనీఫంజీశాల్మలీశేలువనస్పతిప్రసవశణకర్బుదారకోవిదారప్రభృతీని ||249||

Adhikarana 182 (250) · Śloka 250

కషాయస్వాదుతిక్తాని రక్తపిత్తహరాణి చ | కఫఘ్నాన్యనిలం కుర్యుః సంగ్రాహీణి లఘూని చ ||250||

Adhikarana 183 (251-253) · Śloka 253

లఘుః పాకే చ జంతుఘ్నః పిచ్ఛిలో వ్రణినాం హితః | కషాయమధురో గ్రాహీ చుచ్చూస్తేషాం త్రిదోషహా ||251|| చక్షుష్యా సర్వదోషఘ్నీ జీవంతీ సముదాహృతా | వృక్షాదనీ వాతహరా, ఫంజీ త్వల్పబలా మతా ||252|| క్షీరవృక్షోత్పలాదీనాం కషాయాః పల్లవాః స్మృతాః | శీతాః సంగ్రాహిణః శస్తా రక్తపిత్తాతిసారిణాం ||253||

Adhikarana 184 (254) · Śloka 255

పునర్నవావరుణతర్కార్యురుబూకవత్సాదనీబిల్వశాకప్రభృతీని ||254|| ఉష్ణాని స్వాదుతిక్తాని వాతప్రశమనాని చ |255|

Adhikarana 185 (255) · Śloka 255

తేషు పౌనర్నవం శాకం విశేషాచ్ఛోఫనాశనం ||255||

Adhikarana 186 (256) · Śloka 256

తండులీయకోపోదకాఽశ్వబలాచిల్లీపాలంక్యావాస్తూకప్రభృతీని ||256||

Adhikarana 187 (257) · Śloka 257

సృష్టమూత్రపురీషాణి సక్షారమధురాణి చ | మందవాతకఫాన్యాహూ రక్తపిత్తహరాణి చ ||257||

Adhikarana 188 (258-261) · Śloka 261

మధురో రసపాకాభ్యాం రక్తపిత్తమదాపహః | తేషాం శీతతమో రూక్షస్తండులీయో విషాపహః ||258|| స్వాదుపాకరసా వృష్యా వాతపిత్తమదాపహా | ఉపోదకా సరా స్నిగ్ధా బల్యా శ్లేష్మకరీ హిమా ||259|| కటుర్విపాకే కృమిహా మేధాగ్నిబలవర్ధనః | సక్షారః సర్వదోషఘ్నో వాస్తూకో రోచనః సరః ||260|| చిల్లీ వాస్తూకవజ్జ్ఞేయా పాలంక్యా తండులీయవత్ | వాతకృద్బద్ధవిణ్మూత్రా రూక్షా పిత్తకఫే హితా | శాకమాశ్వబలం రూక్షం బద్ధవిణ్మూత్రమారుతం ||261||

Adhikarana 189 (262) · Śloka 262

మండూకపర్ణీసప్తలాసునిషణ్ణకసువర్చలాపిప్పలీగుడూచీగోజిహ్వా- కాకమాచీప్రపున్నాడావల్గుజసతీనబృహతీకంటకారికాఫల- పటోలవార్తాకకారవేల్లకకటుకికాకేబు(ంబు)కోరుబూకపర్పటకకిరాతతిక్త- కర్కోటకారిష్టకోశాతకీవేత్రకరీరాటరూషకార్కపుష్పీప్రభృతీని ||262||

Adhikarana 190 (263) · Śloka 263

రక్తపిత్తహరాణ్యాహుర్హృద్యాని సులఘూని చ | కుష్ఠమేహజ్వరశ్వాసకాసారుచిహరాణి చ ||263||

Adhikarana 191 (264-271) · Śloka 271

కషాయా తు హితా పిత్తే స్వాదుపాకరసా హిమా | లఘ్వీ మండూకపర్ణీ తు తద్వద్గోజిహ్వికా మతా ||264|| అవిదాహీ త్రిదోషఘ్నః సంగ్రాహీ సునిషణ్ణకః | అవల్గుజః కటుః పాకే తిక్తః పిత్తకఫాపహః ||265|| ఈషత్తిక్తం త్రిదోషఘ్నం శాకం కటు సతీనజం | నాత్యుష్ణశీతం కుష్ఠఘ్నం కాకమాచ్యాస్తు తద్విధం ||266|| కండూకుష్ఠకృమిఘ్నాని కఫవాతహరాణి చ | ఫలాని బృహతీనాం తు కటుతిక్తలఘూని చ ||267|| కఫపిత్తహరం వ్రణ్యముష్ణం తిక్తమవాతలం | పటోలం కటుకం పాకే వృష్యం రోచనదీపనం ||268|| కఫవాతహరం తిక్తం రోచనం కటుకం లఘు | వార్తాకం దీపనం ప్రోక్తం జీర్ణం సక్షారపిత్తలం | తద్వత్ కర్కోటకం విద్యాత్ కారవేల్లకమేవ చ ||269|| ఆటరూషకవేత్రాగ్రగుడూచీనింబపర్పటాః | కిరాతతిక్తసహితాస్తిక్తాః పిత్తకఫాపహాః ||270|| కఫాపహం శాకముక్తం వరుణప్రపునాడ(ట)యోః | రూక్షం లఘు చ శీతం చ వాతపిత్తప్రకోపణం ||271||

Adhikarana 192 (272-273) · Śloka 273

దీపనం కాలశాకం తు గరదోషహరం కటు | కౌసుంభం మధురం రూక్షముష్ణం శ్లేష్మహరం లఘు ||272|| వాతలం నాలికాశాకం పిత్తఘ్నం మధురం చ తత్ | గ్రహణ్యర్శోవికారఘ్నీ సామ్లా వాతకఫే హితా | ఉష్ణా కషాయమధురా చాంగేరీ చాగ్నిదీపనీ ||273||

Adhikarana 193 (274) · Śloka 274

లోణికాజాతుకత్రిపర్ణికాపత్తూరజీవకసువర్చలాడుడురకకుతుంబకకుఠింజరకుంతలికాకురంటికాప్రభృతయః ||274||

Adhikarana 194 (275) · Śloka 275

స్వాదుపాకరసాః శీతాః కఫఘ్నా నాతిపిత్తలాః | లవణానురసా రూక్షాః సక్షారా వాతలాః సరాః ||275||

Adhikarana 195 (276) · Śloka 276

స్వాదుతిక్తా కుంతలికా కషాయా సకురంటికా |276|

Adhikarana 196 (276) · Śloka 276

సంగ్రాహి శీతలం చాపి లఘు దోషాపహం తథా | రాజక్షవకశాకం తు శటీశాకం చ తద్విధం ||276||

Adhikarana 197 (277) · Śloka 277

స్వాదుపాకరసం శాకం దుర్జరం హరిమంథజం |277|

Adhikarana 198 (277) · Śloka 277

భేదనం మధురం రూక్షం కాలాయమతివాతలం ||277||

Adhikarana 199 (278) · Śloka 278

స్రంసనం కటుకం పాకే లఘు వాతకఫాపహం | శోఫఘ్నముష్ణవీర్యం చ పత్రం పూతికరంజజం ||278||

Adhikarana 200 (279-280) · Śloka 280

తాంబూలపత్రం తీక్ష్ణోష్ణం కటు పిత్తప్రకోపణం | సుగంధి విశదం తిక్తం స్వర్యం వాతకఫాపహం ||279|| స్రంసనం కటుకం పాకే కషాయం వహ్నిదీపనం | వక్త్రకండూమలక్లేదదౌర్గంధ్యాదివిశోధనం ||280||

Adhikarana 201 (281) · Śloka 281

అథ పుష్పవర్గః | కోవిదారశణశాల్మలీపుష్పాణి మధురాణి మధురవిపాకాని రక్తపిత్తహరాణి చ; వృషాగస్త్యయోః పుష్పాణి తిక్తాని కటువిపాకాని క్షయకాసాపహాని చ ||281||

Adhikarana 202 (282) · Śloka 282

ఆగస్త్యం నాతిశీతోష్ణం నక్తాంధానాం ప్రశస్యతే ||282||

Adhikarana 203 (283) · Śloka 283

కరీరకుసుమాని కటువిపాకాని వాతహరాణి సృష్టమూత్రపురీషాణి చ ||283||

Adhikarana 204 (284) · Śloka 284

రక్తవృక్షస్య నింబస్య ముష్కకార్కాసనస్య చ | కఫపిత్తహరం పుష్పం కుష్ఠఘ్నం కుటజస్య చ ||284||

Adhikarana 205 (285) · Śloka 285

సతిక్తం మధురం శీతం పద్మం పిత్తకఫాపహం | మధురం పిచ్ఛిలం స్నిగ్ధం కుముదం హ్లాది శీతలం | తస్మాదల్పాంతరగుణే విద్యాత్ కువలయోత్పలే ||285||

Adhikarana 206 (286) · Śloka 286

సింధువారం విజానీయాద్ధిమం పిత్తవినాశనం |286|

Adhikarana 207 (286) · Śloka 286

మాలతీమల్లికే తిక్తే సౌరభ్యాత్ పిత్తనాశనే ||286||

Adhikarana 208 (287) · Śloka 287

సుగంధి విశదం హృద్యం బాకులం పాటలాని చ | శ్లేష్మపిత్తవిషఘ్నం తు నాగం తద్వచ్చ కుంకుమం ||287||

Adhikarana 209 (288) · Śloka 288

చంపకం రక్తపిత్తఘ్నం శీతోష్ణం కఫనాశనం | కింశుకం కఫపిత్తఘ్నం తద్వదేవ కురంటకం ||288||

Adhikarana 210 (289) · Śloka 289

యథావృక్షం విజానీయాత్ పుష్పం వృక్షోచితం తథా |289|

Adhikarana 211 (289) · Śloka 289

మధుశిగ్రుకరీరాణి కటూని శ్లేష్మహరాణి చ ||289||

Adhikarana 212 (290) · Śloka 290

క్షవకకులేవరవంశకరీరప్రభృతీని కఫకరాణి సృష్టమూత్రపురీషాణి చ ||290||

Adhikarana 213 (291-292) · Śloka 292

క్షవకం కృమిలం తేషు స్వాదుపాకం సపిచ్ఛలం | విస్యంది వాతలం నాతిపిత్తశ్లేష్మకరం చ తత్ ||291|| వేణోః కరీరాః కఫలా మధురా రసపాకతః | విదాహినో వాతకరాః సకషాయా విరూక్షణాః ||292||

Adhikarana 214 (293) · Śloka 293

ఉద్భిదాని పలాలేక్షుకరీషవేణుక్షితిజాని | తత్ర పలాలజాతం మధురం మధురవిపాకం రూక్షం దోషప్రశమనం చ | ఇక్షుజం మధురం కషాయానురసం కటుపాకం శీతలం చ | తద్వదేవోష్ణం కారీషం కషాయం వాతకోపనం చ, (వేణుజాతం కషాయం వాతకోపనం చ,) భూమిజం గురు నాతివాతలం భూమితశ్చాస్యానురసః ||293||

Adhikarana 215 (294) · Śloka 294

పిణ్యాకతిలకల్కస్థూణికాశుష్కశాకాని సర్వదోషప్రకోపణాని ||294||

Adhikarana 216 (295) · Śloka 295

విష్టంభినః స్మృతాః సర్వే వటకా వాతకోపనాః |295|

Adhikarana 217 (295) · Śloka 295

సిండాకీ వాతలా సార్ద్రా రుచిష్యాఽనలదీపనీ ||295||

Adhikarana 218 (296) · Śloka 296

విడ్భేది గురు రూక్షం చ ప్రాయో విష్టంభి దుర్జరం | సకషాయం చ సర్వం హి స్వాదు శాకముదాహృతం | పుష్పం పత్రం ఫలం నాలం కందాశ్చ గురవః క్రమాత్ ||296||

Adhikarana 219 (297) · Śloka 297

కర్కశం పరిజీర్ణం చ కృమిజుష్టమదేశజం | వర్జయేత్ పత్రశాకం తద్యదకాలవిరోహి చ ||297|| ఇతి శాకవర్గః |

Adhikarana 220 (298) · Śloka 298

అథ కందవర్గః | కందానాత ఊర్ధ్వం వక్ష్యామః- విదారీకందశతావరీబిసమృణాలశృంగాటకకశేరుకపిండాలుకమధ్వాలుక- హస్త్యాలుకకాష్ఠాలుకశంఖాలుకరక్తాలుకేందీవరోత్పలకందప్రభృతీని ||298||

Adhikarana 221 (299) · Śloka 299

రక్తపిత్తహరాణ్యాహుః శీతాని మధురాణి చ | గురూణి బహుశుక్రాణి స్తన్యవృద్ధికరాణి చ ||299||

Adhikarana 222 (300-302) · Śloka 302

మధురో బృంహణో వృష్యః శీతః స్వర్యోఽతిమూత్రలః | విదారీకందో బల్యశ్చ పిత్తవాతహరశ్చ సః ||300|| వాతపిత్తహరీ వృష్యా స్వాదుతిక్తా శతావరీ | మహతీ చైవ హృద్యా చ మేధాగ్నిబలవర్ధినీ ||301|| గ్రహణ్యర్శోవికారఘ్నీ వృష్యా శీతా రసాయనీ | కఫపిత్తహరాస్తిక్తాస్తస్యా ఏవాంకురాః స్మృతాః ||302||

Adhikarana 223 (303-304) · Śloka 305

అవిదాహి బిసం ప్రోక్తం రక్తపిత్తప్రసాదనం | విష్టంభి దుర్జరం రూక్షం విరసం మారుతావహం ||303|| గురూ విష్టంభిశీతౌ చ శృంగాటకకశేరుకౌ | పిండాలుకం కఫకరం గురు వాతప్రకోపణం ||304|| సురేంద్రకందః శ్లేష్మఘ్నో విపాకే కటు పిత్తకృత్ |305|

Adhikarana 224 (305) · Śloka 305

వేణోః కరీరా గురవః కఫమారుతకోపనాః ||305||

Adhikarana 225 (306) · Śloka 306

స్థూలసూరణమాణకప్రభృతయః కందా ఈషత్కషాయాః కటుకా రూక్షా విష్టంభినో గురవః కఫవాతలాః పిత్తహరాశ్చ ||306||

Adhikarana 226 (307) · Śloka 307

మాన(ణ)కం స్వాదు శీతం చ గురు చాపి ప్రకీర్తితం | స్థూలకందస్తు నాత్యుష్ణః సూరణో గుదకీలహా ||307||

Adhikarana 227 (308-309) · Śloka 309

కుముదోత్పలపద్మానాం కందా మారుతకోపనాః | కషాయాః పిత్తశమనా విపాకే మధురా హిమాః ||308|| వారాహకందః శ్లేష్మఘ్నః కటుకో రసపాకతః | మేహకుష్ఠకృమిహరో బల్యో వృష్యో రసాయనః ||309||

Adhikarana 228 (310) · Śloka 310

తాలనారికేలఖర్జూరప్రభృతీనాం మస్తకమజ్జానః ||310||

Adhikarana 229 (311) · Śloka 311

స్వాదుపాకరసానాహూ రక్తపిత్తహరాంస్తథా | శుక్రలాననిలఘ్నాంశ్చ కఫవృద్ధికరానపి ||311||

Adhikarana 230 (312) · Śloka 312

బాలం హ్యనార్తవం జీర్ణం వ్యాధితం క్రిమిభక్షితం | కందం వివర్జయేత్ సర్వం యో వా సమ్యఙ్న రోహతి ||312||

Adhikarana 231 (313) · Śloka 313

అథ లవణవర్గః | అథ లవణాని- సైంధవసాముద్రవిడసౌవర్చలరోమకౌద్భిదప్రభృతీని యథోత్తరముష్ణాని వాతహరాణి కఫపిత్తకరాణి కటుపాకీని యథాపూర్వం స్నిగ్ధాని స్వాదూని సృష్టమూత్రపురీషాణి చేతి ||313||

Adhikarana 232 (314-320) · Śloka 320

చక్షుష్యం సైంధవం హృద్యం రుచ్యం లఘ్వగ్నిదీపనం | స్నిగ్ధం సమధురం వృష్యం శీతం దోషఘ్నముత్తమం ||314|| సాముద్రం మధురం పాకే నాత్యుష్ణమవిదాహి చ | భేదన స్నిగ్ధమీషచ్చ శూలఘ్నం నాతిపిత్తలం ||315|| సక్షారం దీపనం సూక్ష్మం శూలహృద్రోగనాశనం | రోచనం తీక్ష్ణముష్ణం చ విడం వాతానులోమనం ||316|| లఘు సౌవర్చలం పాకే వీర్యోష్ణం విశదం కటు | గుల్మశూలవిబంధఘ్నం హృద్యం సురభి రోచనం ||317|| రోమకం తీక్ష్ణమత్యుష్ణం వ్యవాయి కటుపాకి చ | వాతఘ్నం లఘు విస్యంది సూక్ష్మం విడ్భేది మూత్రలం ||318|| లఘు తీక్ష్ణోష్ణముత్క్లేది సూక్ష్మం వాతానులోమనం | సతిక్తం కటు సక్షారం విద్యాల్లవణమౌద్భిదం ||319|| కఫవాతక్రిమిఘ్నం చ లేఖనం పిత్తకోపనం | దీపనం పాచనం భేది లవణం గుటికాహ్వయం ||320||

Adhikarana 233 (321) · Śloka 321

ఊషసూతం వాలుకైలం శైలమూలాకరోద్భవం | లవణం కటుకం ఛేది విహితం కటు చోచ్యతే ||321||

Adhikarana 234 (322-325) · Śloka 325

యవక్షారస్వర్జికాక్షారోషక్షారపాకిమటంకణక్షారప్రభృతయః | గుల్మార్శోగ్రహణీదోషశర్కరాశ్మరినాశనాః | క్షారాస్తు పాచనాః సర్వే రక్తపిత్తకరాః సరాః | జ్ఞేయౌ వహ్నిసమౌ క్షారౌ స్వర్జికాయావశూకజౌ | శుక్రశ్లేష్మవిబంధార్శోగుల్మప్లీహవినాశనౌ ||323|| ఉష్ణోఽనిలఘ్నః ప్రక్లేదీ చోషక్షారో బలాపహః | మేదోఘ్నః పాకిమః క్షారస్తేషాం బస్తివిశోధనః ||324|| విరూక్షణోఽనిలకరః శ్లేష్మఘ్నః పిత్తదూషణః | అగ్నిదీప్తికరస్తీక్ష్ణష్టంకణః క్షార ఉచ్యతే ||325||

Adhikarana 235 (326-330) · Śloka 330

సువర్ణం స్వాదు హృద్యం చ బృంహణీయం రసాయనం | దోషత్రయాపహం శీతం చక్షుష్యం విషసూదనం ||326|| రూప్యమమ్లం సరం శీతం సస్నేహం పిత్తవాతనుత్ | తామ్రం కషాయం మధురం లేఖనం శీతలం సరం ||327|| సతిక్తం లేఖనం కాంస్యం చక్షుష్యం కఫవాతజిత్ | వాతకృచ్ఛీతలం లోహం తృష్ణాపిత్తకఫాపహం ||328|| కటు క్రిమిఘ్నం లవణం త్రపు సీసం చ లేఖనం | ముక్తావిద్రుమవజ్రేంద్రవైదూర్యస్ఫటికాదయః ||329|| చక్షుష్యా మణయః శీతా లేఖనా విషసూదనాః | పవిత్రా ధారణీయాశ్చ పాప్మాలక్ష్మీమలాపహాః ||330|| ఇతి లవణాదివర్గః |

Adhikarana 236 (331) · Śloka 331

ధాన్యేషు మాంసేషు ఫలేషు చైవ శాకేషు చానుక్తమిహాప్రమేయాత్ | ఆస్వాదతో భూతగుణైశ్చ మత్వా తదాదిశేద్ద్రవ్యమనల్పబుద్ధిః ||331||

Adhikarana 237 (332-339) · Śloka 339

షష్టికా యవగోధూమా లోహితా యే చ శాలయః | ముద్గాఢకీమసూరాశ్చ ధాన్యేషు ప్రవరాః స్మృతాః ||332|| లావతిత్తిరిసారంగకురంగైణకపింజలాః | మయూరవర్మికూర్మాశ్చ శ్రేష్ఠా మాంసగణేష్విహ ||333|| దాడిమామలకం ద్రాక్షా ఖర్జూరం సపరూషకం | రాజాదనం మాతులుంగం ఫలవర్గే ప్రశస్యతే ||334|| సతీనో వాస్తుకశ్చుచ్చూచిల్లీమూలకపోతికాః | మండూకపర్ణీ జీవంతీ శాకవర్గే ప్రశస్యతే ||335|| గవ్యం క్షీరం ఘృతం శ్రేష్ఠం, సైంధవం లవణేషు చ | ధాత్రీదాడిమమమ్లేషు, పిప్పలీ నాగరం కటౌ ||336|| తిక్తే పటోలవార్తాకం, మధురే ఘృతముచ్యతే | క్షౌద్రం, పూగఫలం శ్రేష్ఠం కషాయే సపరూషకం ||337|| శర్కరేక్షువికారేషు, పానే మధ్వాసవౌ తథా | పరిసంవత్సరం ధాన్యం, మాంసం వయసి మధ్యమే ||338|| అపర్యుషితమన్నం తు సంస్కృతం మాత్రయా శుభం | ఫలం పర్యాగతం, శాకమశుష్కం తరుణం నవం ||339||

Adhikarana 238 (340) · Śloka 341

అథ కృతాన్నవర్గః | అతః పరం ప్రవక్ష్యామి కృతాన్నగుణవిస్తరం | లాజమండో విశుద్ధానాం పథ్యః పాచనదీపనః ||340|| వాతానులోమనో హృద్యః పిప్పలీనాగరాయుతః |341|

Adhikarana 239 (341) · Śloka 342

స్వేదాగ్నిజననీ లఘ్వీ దీపనీ బస్తిశోధనీ ||341|| క్షుత్తృట్శ్రమగ్లానిహరీ పేయా వాతానులోమనీ |342|

Adhikarana 240 (342) · Śloka 343

విలేపీ తర్పణీ హృద్యా గ్రాహిణీ బలవర్ధనీ ||342|| పథ్యా స్యాదురసా లఘ్వీ దీపనీ క్షుత్తృషాపహా |343|

Adhikarana 241 (343) · Śloka 344

హృద్యా సంతర్పణీ వృష్యా బృంహణీ బలవర్ధనీ ||343|| శాకమాంసఫలైర్యుక్తా విలేప్యమ్లా చ దుర్జరా |344|

Adhikarana 242 (344) · Śloka 345

సిక్థైర్విరహితో మండః పేయా సిక్థసమన్వితా ||344|| విలేపీ బహుసిక్థా స్యాద్యవాగూర్విరలద్రవా |345|

Adhikarana 243 (345) · Śloka 345

విష్టంభీ పాయసో బల్యో మేదఃకఫకరో గురుః ||345||

Adhikarana 244 (346) · Śloka 346

కఫపిత్తకరీ బల్యా కృశరాఽనిలనాశనీ |346|

Adhikarana 245 (346) · Śloka 347

ధౌతస్తు విమలః శుద్ధో మనోజ్ఞః సురభిః సమః ||346|| స్విన్నః సుప్రస్రుతస్తూష్ణో విశదస్త్వోదనో లఘుః |347|

Adhikarana 246 (347) · Śloka 347

అధౌతోఽప్రస్రుతోఽస్విన్నః శీతశ్చాప్యోదనో గురుః ||347||

Adhikarana 247 (348) · Śloka 348

లఘుః సుగంధిః కఫహా విజ్ఞేయో భృష్టతండులః |348|

Adhikarana 248 (348) · Śloka 349

స్నేహైర్మాంసైః ఫలైః కందైర్విదలామ్లైశ్చ సంయుతాః ||348|| గురవో బృంహణా బల్యా యే చ క్షీరోపసాధితాః |349|

Adhikarana 249 (349) · Śloka 349

సుస్విన్నో నిస్తుషో భృష్ట ఈషత్ సూపో లఘుర్హితః ||349||

Adhikarana 250 (350) · Śloka 350

స్విన్నం నిష్పీడితం శాకం హితం స్యాత్ స్నేహసంస్కృతం | అస్విన్నం స్నేహరహితమపీడితమతోఽన్యథా ||350||

Adhikarana 251 (351) · Śloka 352

మాంసం స్వభావతో వృష్యం స్నేహనం బలవర్ధనం | స్నేహగోరసధాన్యామ్లఫలామ్లకటుకైః సహ ||351|| సిద్ధం మాంసం హితం బల్యం రోచనం బృంహణం గురు |352|

Adhikarana 252 (352) · Śloka 353

తదేవ గోరసాదానం సురభిద్రవ్యసంస్కృతం ||352|| విద్యాత్పిత్తకఫోద్రేకీ బలమాంసాగ్నివర్ధనం |353|

Adhikarana 253 (353) · Śloka 354

పరిశుష్కం స్థిరం స్నిగ్ధం హర్షణం ప్రీణనం గురు ||353|| రోచనం బలమేధాగ్నిమాంసౌజఃశుక్రవర్ధనం |354|

Adhikarana 254 (354) · Śloka 354

తదేవోల్లుప్తపిష్టత్వాదుల్లుప్తమితి పాచకాః ||354||

Adhikarana 255 (355) · Śloka 355

పరిశుష్కగుణైర్యుక్తం వహ్నౌ పక్వమతో లఘు |355|

Adhikarana 256 (356) · Śloka 356

తదేవ శూలికాప్రోతమంగారపరిపాచితం ||355|| జ్ఞేయం గురుతరం కించిత్ ప్రదిగ్ధం గురుపాకతః |356|

Adhikarana 257 (356-358) · Śloka 358

ఉల్లుప్తం భర్జితం పిష్టం ప్రతప్తం కందుపాచితం ||356|| పరిశుష్కం ప్రదిగ్ధం చ శూల్యం యచ్చాన్యదీదృశం | మాంసం యత్తైలసిద్ధం తద్వీర్యోష్ణం పిత్తకృద్గురు ||357|| లఘ్వగ్నిదీపనం హృద్యం రుచ్యం దృష్టిప్రసాదనం | అనుష్ణవీర్యం పిత్తఘ్నం మనోజ్ఞం ఘృతసాధితం ||358||

Adhikarana 258 (359-360) · Śloka 361

ప్రీణనః ప్రాణజననః శ్వాసకాసక్షయాపహః | వాతపిత్తశ్రమహరో హృద్యో మాంసరసః స్మృతః ||359|| స్మృత్యోజఃస్వరహీనానాం జ్వరక్షీణక్షతోరసాం | భగ్నవిశ్లిష్టసంధీనాం కృశానామల్పరేతసాం ||360|| ఆప్యాయనః సంహననః శుక్రదో బలవర్ధనః |361|

Adhikarana 259 (361) · Śloka 361

స దాడిమయుతో వృష్యః సంస్కృతో దోషనాశనః ||361||

Adhikarana 260 (362) · Śloka 362

ప్రీణనః సర్వభూతానాం విశేషాన్ముఖశోషిణాం | క్షుత్తృష్ణాపహరః శ్రేష్ఠః సౌరావః స్వాదుశీతలః ||362||

Adhikarana 260 (363) · Śloka 363

యన్మాంసముద్ధృతరసం న తత్ పుష్టిబలావహం | విష్టంభి దుర్జరం రూక్షం విరసం మారుతావహం ||363||

Adhikarana 262 (364) · Śloka 364

దీప్తాగ్నీనాం సదా పథ్యః ఖానిష్కస్తు పరం గురుః |364|

Adhikarana 263 (364-365) · Śloka 366

మాంసం నిరస్థి సుస్విన్నం పునర్దృషది పేషితం ||364|| పిప్పలీశుంఠిమరిచగుడసర్పిఃసమన్వితం | ఐకధ్యం పాచయేత్ సమ్యగ్వేసవార ఇతి స్మృతః ||365|| వేసవారో గురుః స్నిగ్ధో బల్యో వాతరుజాపహః |366|

Adhikarana 264 (366) · Śloka 367

కఫఘ్నో దీపనో హృద్యః శుద్ధానాం వ్రణినామపి ||366|| జ్ఞేయః పథ్యతమశ్చైవ ముద్గయూషః కృతాకృతః |367|

Adhikarana 265 (367) · Śloka 368

స తు దాడిమమృద్వీకాయుక్తః స్యాద్రాగషాడవః ||367|| రుచిష్యో లఘుపాకశ్చ దోషాణాం చావిరోధకృత్ |368|

Adhikarana 266 (368) · Śloka 369

మసూరముద్గగోధూమకులత్థలవణైః కృతః ||368|| కఫపిత్తావిరోధీ స్యాద్వాతవ్యాధౌ చ శస్యతే |369|

Adhikarana 267 (369) · Śloka 370

మృద్వీకాదాడిమైర్యుక్తః స చాప్యుక్తోఽనిలార్దితే ||369|| రోచనో దీపనో హృద్యో లఘుపాక్యుపదిశ్యతే |370|

Adhikarana 268 (370) · Śloka 371

పటోలనింబయూషౌ తు కఫమేదోవిశోషిణౌ ||370|| పిత్తఘ్నౌ దీపనౌ హృద్యౌ కృమికుష్ఠజ్వరాపహౌ |371|

Adhikarana 269 (371-372) · Śloka 373

శ్వాసకాసప్రతిశ్యాయప్రసేకారోచకజ్వరాన్ ||371|| హంతి మూలకయూషస్తు కఫమేదోగలగ్రహాన్ | కులత్థయూషోఽనిలహా శ్వాసపీనసనాశనః ||372|| తూణీప్రతూణీకాసాశ్మగుల్మమేదఃకఫావహః |373|

Adhikarana 270 (373) · Śloka 374

దాడిమామలకైర్యూషో హృద్యః సంశమనో లఘుః ||373|| ప్రాణాగ్నిజననో మూర్చ్ఛామేదోఘ్నో వాతపిత్తజిత్ |374|

Adhikarana 271 (374) · Śloka 374

ముద్గామలకయూషస్తు గ్రాహీ పిత్తకఫే హితః ||374||

Adhikarana 272 (375) · Śloka 375

యవకోలకులత్థానాం యూషః కంఠ్యోఽనిలాపహః |375|

Adhikarana 273 (375) · Śloka 375

సర్వధాన్యకృతస్తద్వద్బృంహణః ప్రాణవర్ధనః ||375||

Adhikarana 274 (376) · Śloka 376

ఖడకాంబలికౌ హృద్యౌ తథా వాతకఫే హితౌ |376|

Adhikarana 275 (376-377) · Śloka 377

బల్యః కఫానిలౌ హంతి దాడిమామ్లోఽగ్నిదీపనః ||376|| దధ్యమ్లః కఫకృద్బల్యః స్నిగ్ధో వాతహరో గురుః | తక్రామ్లః పిత్తకృత్ ప్రోక్తో విషరక్తప్రదూషణః ||377||

Adhikarana 276 (378) · Śloka 378

ఖడాః ఖడయవాగ్వశ్చ షా(ఖా)డవాః పానకాని చ | ఏవమాదీని చాన్యాని క్రియంతే వైద్యవాక్యతః ||378||

Adhikarana 277 (379) · Śloka 379

అస్నేహలవణం సర్వమకృతం కటుకైర్వినా | విజ్ఞేయం లవణస్నేహకటుకైః సంయుతం కృతం ||379||

Adhikarana 278 (380) · Śloka 380

అథ గోరసధాన్యామ్లఫలామ్లైరమ్లితం చ యత్ | యథోత్తరం లఘు హితం సంస్కృతాసంస్కృతం రసం ||380||

Adhikarana 279 (381) · Śloka 381

దధిమస్త్వమ్లసిద్ధస్తు యూషః కాంబలికః స్మృతః |381|

Adhikarana 280 (381) · Śloka 382

తిలపిణ్యాకవికృతిః శుష్కశాకం విరూఢకం ||381|| సిండాకీ చ గురూణి స్యుః కఫపిత్తకరాణి చ |382|

Adhikarana 281 (382) · Śloka 382

తద్వచ్చ వటకాన్యాహుర్విదాహీని గురూణి చ ||382||

Adhikarana 282 (383) · Śloka 383

లఘవో బృంహణా వృష్యా హృద్యా రోచనదీపనాః | తృష్ణామూర్చ్ఛాభ్రమచ్ఛర్దిశ్రమఘ్నా రాగషాడవాః ||383||

Adhikarana 282 (384) · Śloka 384

రసాలా బృంహణీ బల్యా స్నిగ్ధా వృష్యా చ రోచనీ |384|

Adhikarana 283 (384) · Śloka 384

స్నేహనం గుడసంయుక్తం హృద్యం దధ్యనిలాపహం ||384||

Adhikarana 284 (385-387) · Śloka 388

సక్తవః సర్పిషాఽభ్యక్తాః శీతవారిపరిప్లుతాః | నాతిద్రవా నాతిసాంద్రా మంథ ఇత్యుపదిశ్యతే ||385|| మంథః సద్యోబలకరః పిపాసాశ్రమనాశనః | సామ్లస్నేహగుడో మూత్రకృచ్ఛ్రోదావర్తనాశనః ||386|| శర్కరేక్షురసద్రాక్షాయుక్తః పిత్తవికారనుత్ | ద్రాక్షామధూదకయుతః కఫరోగనిబర్హణః ||387|| వర్గత్రయేణోపహితో మలదోషానులోమనః |388|

Adhikarana 285 (388-391) · Śloka 391

గౌడమమ్లమనమ్లం వా పానకం గురు మూత్రలం ||388|| తదేవ ఖండమృద్వీకాశర్కరాసహితం పునః | సామ్లం సతీక్ష్ణం సహిమం పానకం స్యాన్నిరత్యయం ||389|| మార్ద్వీకం తు శ్రమహరం మూర్చ్ఛాదాహతృషాపహం | పరూషకాణాం కోలానాం హృద్యం విష్టంభి పానకం ||390|| ద్రవ్యసంయోగసంస్కారం జ్ఞాత్వా మాత్రాం చ సర్వతః | పానకానాం యథాయోగం గురులాఘవమాదిశేత్ ||391|| ఇతి కృతాన్నవర్గః |

Adhikarana 286 (392) · Śloka 392

అథ భక్ష్యవర్గః | వక్ష్యామ్యతః పరం భక్ష్యాన్ రసవీర్యవిపాకతః |392|

Adhikarana 287 (392) · Śloka 393

భక్ష్యాః క్షీరకృతా బల్యా వృష్యా హృద్యాః సుగంధినః ||392|| అదాహినః పుష్టికరా దీపనాః పిత్తనాశనాః |393|

Adhikarana 288 (393) · Śloka 394

తేషాం ప్రాణకరా హృద్యా ఘృతపూరాః కఫావహాః ||393|| వాతపిత్తహరా వృష్యా గురవో రక్తమాంసలాః |394|

Adhikarana 289 (394) · Śloka 395

బృంహణా గౌడికా భక్ష్యా గురవోఽనిలనాశనాః ||394|| అదాహినః పిత్తహరాః శుక్రలాః కఫవర్ధనాః |395|

Adhikarana 290 (395) · Śloka 396

మధుశీర్షకసంయావాః పూపా యే తే విశేషతః ||395|| గురవో బృంహణాశ్చైవ మోదకాస్తు సుదుర్జరాః |396|

Adhikarana 291 (396) · Śloka 397

రోచనో దీపనః స్వర్యః పిత్తఘ్నః పవనాపహః ||396|| గురుర్మృష్టతరమశ్చైవ సట్టకః ప్రాణవర్ధనః |397|

Adhikarana 292 (397) · Śloka 398

హృద్యః సుగంధిర్మధురః స్నిగ్ధః కఫకరో గురుః ||397|| వాతాపహస్తృప్తికరో బల్యో విష్యంద ఉచ్యతే |398|

Adhikarana 293 (398) · Śloka 399

బృంహణా వాతపిత్తఘ్నా భక్ష్యా బల్యాస్తు సామితాః ||398|| హృద్యాః పథ్యతమాస్తేషాం లఘవః ఫేనకాదయః |399|

Adhikarana 294 (399) · Śloka 400

ముద్గాదివేసవారాణాం పూర్ణా విష్టంభినో మతాః ||399|| వేసవారైః సపిశితైః సంపూర్ణా గురుబృంహణాః |400|

Adhikarana 295 (400) · Śloka 400

పాలలాః శ్లేష్మజననాః, శష్కుల్యః కఫపిత్తలాః ||400||

Adhikarana 296 (401) · Śloka 401

వీర్యోష్ణాః పైష్టికా భక్ష్యాః కఫపిత్తప్రకోపణాః | విదాహినో నాతిబలా గురవశ్చ విశేషతః ||401||

Adhikarana 297 (402) · Śloka 403

వైదలా లఘవో భక్ష్యాః కషాయాః సృష్టమారుతాః | విష్టంభినః పిత్తసమాః శ్లేష్మఘ్నా భిన్నవర్చసః ||402|| బల్యా వృష్యాస్తు గురవో విజ్ఞేయా మాషసాధితాః |403|

Adhikarana 298 (403) · Śloka 403

కూర్చికావికృతా భక్ష్యా గురవో నాతిపిత్తలాః ||403||

Adhikarana 299 (404) · Śloka 404

విరూఢకకృతా భక్ష్యా గురవోఽనిలపిత్తలాః | విదాహోత్క్లేశజననా రూక్షా దృష్టిప్రదూషణాః ||404||

Adhikarana 300 (405-406) · Śloka 406

హృద్యాః సుగంధినో భక్ష్యా లఘవో ఘృతపాచితాః | వాతపిత్తహరా బల్యా వర్ణదృష్టిప్రసాదనాః ||405|| విదాహినస్తైలకృతా గురవః కటుపాకినః | ఉష్ణా మారుతదృష్టిఘ్నాః పిత్తలాస్త్వక్ప్రదూషణాః ||406||

Adhikarana 301 (407) · Śloka 407

ఫలమాంసేక్షువికృతితిలమాషోపసంస్కృతాః | భక్ష్యా బల్యాశ్చ గురవో బృంహణా హృదయప్రియాః ||407||

Adhikarana 302 (408) · Śloka 408

కపాలాంగారపక్వాస్తు లఘవో వాతకోపనాః | సుపక్వాస్తనవశ్చైవ భూయిష్ఠం లఘవో మతాః ||408||

Adhikarana 303 (409) · Śloka 409

సకిలాటాదయో భక్ష్యా గురవః కఫవర్ధనాః |409|

Adhikarana 304 (409) · Śloka 409

కుల్మాషా వాతలా రూక్షా గురవో భిన్నవర్చసః ||409||

Adhikarana 305 (410) · Śloka 410

ఉదావర్తహరో వాట్యః కాసపీనసమేహనుత్ |410|

Adhikarana 306 (410) · Śloka 410

ధానోలుంబాస్తు లఘవః కఫమేదోవిశోషణాః ||410||

Adhikarana 307 (411-412) · Śloka 412

శక్తవో బృంహణా వృష్యాస్తృష్ణాపిత్తకఫాపహాః | పీతాః సద్యోబలకరా భేదినః పవనాపహాః ||411|| గుర్వీ పిండీ ఖరాఽత్యర్థం లఘ్వీ సైవ విపర్యయాత్ | శక్తూనామాశు జీర్యేత మృదుత్వాదవలేహికా ||412||

Adhikarana 308 (413) · Śloka 413

లాజాశ్ఛర్ద్యతిసారఘ్నా దీపనాః కఫనాశనాః | బల్యాః కషాయమధురా లఘవస్తృణ్మలాపహాః ||413||

Adhikarana 309 (414) · Śloka 414

తృట్ఛర్దిదాహఘర్మార్తినుదస్తత్సక్తవో మతాః | రక్తపిత్తహరాశ్చైవ దాహజ్వరవినాశనాః ||414||

Adhikarana 310 (415) · Śloka 415

పృథుకా గురవః స్నిగ్ధా బృంహణాః కఫవర్ధనాః | బల్యాః సక్షీరభావాత్తు వాతఘ్నా భిన్నవర్చసః ||415||

Adhikarana 311 (416) · Śloka 416

సంధానకృత్పిష్టమామం తండులం కృమిమేహనుత్ |416|

Adhikarana 312 (416) · Śloka 417

సుదుర్జరః స్వాదురసో బృంహణస్తండులో నవః ||416|| సంధానకృన్మేహహరః పురాణస్తండులః స్మృతః |417|

Adhikarana 313 (417-418) · Śloka 418

ద్రవ్యసంయోగసంస్కారవికారాన్ సమవేక్ష్య చ ||417|| యథాకారణమాసాద్య భోక్తౄణాం ఛందతోఽపి వా | అనేకద్రవ్యయోనిత్వాచ్ఛాస్త్రతస్తాన్ వినిర్దిశేత్ ||418|| ఇతి భక్ష్యవర్గః |

Adhikarana 314 (419) · Śloka 419

అతః సర్వానుపానాన్యుపదేక్ష్యామః | - అమ్లేన కేచిద్విహతా మనుష్యా మాధుర్యయోగే ప్రణయీభవంతి | తథామ్లయోగే మధురేణ తృప్తాస్తేషాం యథేష్టం ప్రవదంతి పథ్యం ||419||

Adhikarana 315 (420-421) · Śloka 422

శీతోష్ణతోయాసవమద్యయూషఫలామ్లధాన్యామ్లపయోరసానాం | యస్యానుపానం తు హితం భవేద్యత్తస్మై ప్రదేయం త్విహ మాత్రయా తత్ ||420|| వ్యాధిం చ కాలం చ విభావ్య ధీరైర్ద్రవ్యాణి భోజ్యాని చ తాని తాని | సర్వానుపానేషు వరం వదంతి మైధ్యం యదంభః శుచిభాజనస్థం ||421|| లోకస్య జన్మప్రభృతి ప్రశస్తం తోయాత్మకాః సర్వరసాశ్చ దృష్టాః | సంక్షేప ఏషోఽభిహితోఽనుపానే... |422|

Adhikarana 316 (422-431) · Śloka 431

... ష్వతః పరం విస్తరతోఽభిధాస్యే ||422|| ఉష్ణోదకానుపానం తు స్నేహానామథ శస్యతే | ఋతే భల్లాతకస్నేహాత్ స్నేహాత్తౌవరకాత్తథా ||423|| అనుపానం వదంత్యేకే తైలే యూషామ్లకాంజికం | శీతోదకం మాక్షికస్య పిష్టాన్నస్య చ సర్వశః ||424|| దధిపాయసమద్యార్తివిషజుష్టే తథైవ చ | కేచిత్ పిష్టమయస్యాహురనుపానం సుఖోదకం ||425|| పయో మాంసరసో వాఽపి శాలిముద్గాదిభోజినాం | యుద్ధాధ్వాతపసంతాపవిషమద్యరుజాసు చ ||426|| మాషాదేరనుపానం తు ధాన్యామ్లం దధిమస్తు వా | మద్యం మద్యోచితానాం తు సర్వమాంసేషు పూజితం ||427|| అమద్యపానాముదకం ఫలామ్లం వా ప్రశస్యతే | క్షీరం ఘర్మాధ్వభాష్యస్త్రీక్లాంతానామమృతోపమం ||428|| సురా కృశానాం స్థూలానామనుపానం మధూదకం | నిరామయానాం చిత్రం తు భుక్తమధ్యే ప్రకీర్తితం ||429|| స్నిగ్ధోష్ణం మారుతే పథ్యం, కఫే రూక్షోష్ణమిష్యతే | అనుపానం హితం చాపి పిత్తే మధురశీతలం ||430|| హితం శోణితపిత్తిభ్యః క్షీరమిక్షురసస్తథా | అర్కశేలుశిరీషాణామాసవాస్తు విషార్తిషు ||431||

Adhikarana 317 (432-433) · Śloka 433

అతః పరం తు వర్గాణామనుపానం పృథక్ పృథక్ | ప్రవక్ష్యామ్యనుపూర్వేణ సర్వేషామేవ మే శృణు ||432|| తత్ర పూర్వశస్యజాతానాం బదరామ్లం, వైదలానాం ధాన్యామ్లం, జంఘాలానాం ధన్వజానాం చ పిప్పల్యాసవః, విష్కిరాణాం కోలబదరాసవః, ప్రతుదానాం క్షీరవృక్షాసవః, గుహాశయానాం ఖర్జూరనాలికేరాసవః, ప్రసహానామశ్వగంధాసవః, పర్ణమృగాణాం కృష్ణగంధాసవః, బిలేశయానాం ఫలాసవః , ఏకశఫానాం త్రిఫలాసవః, అనేకశఫానాం ఖదిరాసవః, కూలచరాణాం శృంగాటకకశేరుకాసవః, కోశవాసినాం పాదినాం చ స ఏవ, ప్లవానామిక్షురసాసవః, నాదేయానాం మత్స్యానాం మృణాలాసవః, సాముద్రాణాం మాతులుంగాసవః, అమ్లానాం ఫలానాం పద్మోత్పలకందాసవః, కషాయాణాం దాడిమవేత్రాసవః, మధురాణాం త్రికటుకయుక్తః ఖండాసవః, తాలఫలాదీనాం ధాన్యామ్లం, కటుకానాం దూర్వానలవేత్రాసవః, పిప్పల్యాదీనాం శ్వదంష్ట్రావసుకాసవః, కూష్మాండాదీనాం దార్వీకరీరాసవః, చుచ్చుప్రభృతీనాం లోధ్రాసవః, జీవంత్యాదీనాం త్రిఫలాసవః, కుసుంభశాకస్య స ఏవ, మండూకపర్ణ్యాదీనాం మహాపంచమూలాసవః, తాలమస్తకాదీనామమ్లఫలాసవః, సైంధవాదీనాం సురాసవ ఆరనాలం చ, తోయం వా సర్వత్రేతి ||433||

Adhikarana 318 (434) · Śloka 434

భవంతి చాత్ర- సర్వేషామనుపానానాం మాహేంద్రం తోయముత్తమం |434|

Adhikarana 319 (434) · Śloka 434

సాత్మ్యం వా యస్య యత్తోయం తత్తస్మై హితముచ్యతే ||434||

Adhikarana 320 (435) · Śloka 435

ఉష్ణం వాతే కఫే తోయం పిత్తే రక్తే చ శీతలం |435|

Adhikarana 321 (435-437) · Śloka 438

దోషవద్గురు వా భుక్తమతిమాత్రమథాపి వా ||435|| యథోక్తేనానుపానేన సుఖమన్నం ప్రజీర్యతి | రోచనం బృంహణం వృష్యం దోషసంఘాతభేదనం ||436|| తర్పణం మార్దవకరం శ్రమక్లమహరం సుఖం | దీపనం దోషశమనం పిపాసాచ్ఛేదనం పరం ||437|| బల్యం వర్ణకరం సమ్యగనుపానం సదోచ్యతే |438|

Adhikarana 322 (438) · Śloka 439

తదాదౌ కర్శయేత్పీతం స్థాపయేన్మధ్యసేవితం ||438|| పశ్చాత్పీతం బృంహయతి తస్మాద్వీక్ష్య ప్రయోజయేత్ |439|

Adhikarana 323 (439) · Śloka 440

స్థిరతాం గతమల్కిన్నమన్నమద్రవపాయినాం ||439|| భవత్యాబాధజననమనుపానమతః పిబేత్ |440|

Adhikarana 324 (440) · Śloka 441

న పిబేచ్ఛ్వాసకాసార్తో రోగే చాప్యూర్ధ్వజత్రుగే ||440|| క్షతోరస్కః ప్రసేకీ చ యస్య చోపహతః స్వరః |441|

Adhikarana 325 (441-442) · Śloka 442

పీత్వాఽధ్వభాష్యాధ్యయనగేయస్వప్నాన్న శీలయేత్ ||441|| ప్రదూష్యామాశయం తద్ధి తస్య కంఠోరసి స్థితం | స్యందాగ్నిసాదచ్ఛర్ద్యాదీనామయాంజనయేద్బహూన్ ||442||

Adhikarana 326 (443) · Śloka 443

గురులాఘవచింతేయం స్వభావం నాతివర్తతే | తథా సంస్కారమాత్రాన్నకాలాంశ్చాప్యుత్తరోత్తరం ||443||

Adhikarana 327 (444) · Śloka 444

మందకర్మానలారోగ్యాః సుకుమారాః సుఖోచితాః | జంతవో యే తు తేషాం హి చింతేయం పరికీర్త్యతే ||444||

Adhikarana 328 (445) · Śloka 445

బలినః ఖరభక్ష్యా యే యే చ దీప్తాగ్నయో నరాః | కర్మనిత్యాశ్చ యే తేషాం నావశ్యం పరికీర్త్యతే ||445|| ఇత్యనుపానవర్గః |

Adhikarana 329 (446) · Śloka 446

అథాహారవిధిం వత్స! విస్తరేణాఖిలం శృణు |446|

Adhikarana 330 (446) · Śloka 446

ఆప్తాస్థితమసంకీర్ణం శుచి కార్యం మహానసం ||446||

Adhikarana 331 (447) · Śloka 447

తత్రాప్తైర్గుణసంపన్నం భక్ష్యమన్నం సుసంస్కృతం | శుచౌ దేశే సుసంగుప్తం సముపస్థాపయేద్భిషక్ ||447||

Adhikarana 332 (448) · Śloka 448

విషఘ్నైరగదైః స్పృష్టం ప్రోక్షితం వ్యజనోదకైః | సిద్ధైర్మంత్రైర్హతవిషం సిద్ధమన్నం నివేదయేత్ ||448||

Adhikarana 333 (449-457) · Śloka 457

వక్ష్యామ్యతః పరం కృత్స్నామాహారస్యోపకల్పనాం | ఘృతం కార్ష్ణాయసే దేయం, పేయా దేయా తు రాజతే ||449|| ఫలాని సర్వభక్ష్యాంశ్చ ప్రదద్యాద్వై దలేషు తు | పరిశుష్కప్రదిగ్ధాని సౌవర్ణేషు ప్రకల్పయేత్ ||450|| ప్రద్రవాణి రసాంశ్చైవం రాజతేషూపహారయేత్ | కట్వరాణి ఖడాంశ్చైవ సర్వాంఛైలేషు దాపయేత్ ||451|| దద్యాత్తామ్రమయే పాత్రే సుశీతం సుశృతం పయః | పానీయం, పానకం మద్యం మృన్మయేషు ప్రదాపయేత్ ||452|| కాచస్ఫటికపాత్రేషు శీతలేషు శుభేషు చ | దద్యాద్వైదూర్యచిత్రేషు రాగషాడవసట్టకాన్ ||453|| పురస్తాద్విమలే పాత్రే సువిస్తీర్ణే మనోరమే | సూదః సూపౌదనం దద్యాత్ ప్రదేహాంశ్చ సుసంస్కృతాన్ ||454|| ఫలాని సర్వభక్ష్యాంశ్చ పరిశుష్కాణి యాని చ | తాని దక్షిణపార్శ్వే తు భుంజానస్యోపకల్పయేత్ ||455|| ప్రద్రవాణి రసాంశ్చైవ పానీయం పానకం పయః | ఖడాన్ యూషాంశ్చ పేయాంశ్చ సవ్యే పార్శ్వే ప్రదాపయేత్ ||456|| సర్వాన్ గుడవికారాంశ్చ రాగషాడవసట్టకాన్ | పురస్తాత్ స్థాపయేత్ ప్రాజ్ఞో ద్వయోరపి చ మధ్యతః ||457||

Adhikarana 334 (458) · Śloka 459

ఏవం విజ్ఞాయ మతిమాన్ భోజనస్యోపకల్పనాం | భోక్తారం విజనే రమ్యే నిఃసంపాతే శుభే శుచౌ ||458|| సుగంధపుష్పరచితే సమే దేశే చ భోజయేత్ |459|

Adhikarana 335 (459) · Śloka 460

విశిష్టమిష్టసంస్కారైః పథ్యైరిష్టై రసాదిభిః ||459|| మనోజ్ఞం శుచి నాత్యుష్ణం ప్రత్యగ్రమశనం హితం |460|

Adhikarana 336 (460-464) · Śloka 464

పూర్వం మధురమశ్నీయాన్మధ్యేఽమ్లలవణౌ రసౌ ||460|| పశ్చాచ్ఛేషాన్ రసాన్ వైద్యో భోజనేష్వవచారయేత్ | ఆదౌ ఫలాని భుంజీత దాడిమాదీని బుద్ధిమాన్ ||461|| తతః పేయాంస్తతో భోజ్యాన్ భక్ష్యాంశ్చిత్రాంస్తతః పరం | ఘనం పూర్వం సమశ్నీయాత్, కేచిదాహుర్విపర్యయం ||462|| ఆదావంతే చ మధ్యే చ భోజనస్య తు శస్యతే | నిరత్యయం దోషహరం ఫలేష్వామలకం నృణాం ||463|| మృణాలబిసశాలూకకందేక్షుప్రభృతీని చ | పూర్వం యోజ్యాని భిషజా న తు భుక్తే కదాచన ||464||

Adhikarana 337 (465) · Śloka 466

సుఖముచ్చైః సమాసీనః సమదేహోఽన్నతత్పరః | కాలే సాత్మ్యం లఘు స్నిగ్ధముష్ణం క్షిప్రం ద్రవోత్తరం ||465|| బుభుక్షితోఽన్నమశ్నీయాన్మాత్రావద్విదితాగమః |466|

Adhikarana 338 (466-467) · Śloka 468

కాలే ప్రీణయతే భుక్తం సాత్మ్యమన్నం న బాధతే ||466|| లఘు శీఘ్రం వ్రజేత్ పాకం స్నిగ్ధోష్ణం బలవహ్నిదం | క్షిప్రం భుక్తం సమం పాకం యాత్యదోషం ద్రవోత్తరం ||467|| సుఖం జీర్యతి మాత్రావద్ధాతుసామ్యం కరోతి చ |468|

Adhikarana 339 (468-470) · Śloka 471

అతీవాయతయామాస్తు క్షపా యేష్వృతుషు స్మృతాః ||468|| తేషు తత్ప్రత్యనీకాఢ్యం భుంజీత ప్రాతరేవ తు | యేషు చాపి భవేయుశ్చ దివసా భృశమాయతాః ||469|| తేషు తత్కాలవిహితమపరాహ్ణే ప్రశస్యతే | రజన్యో దివసాశ్చైవ యేషు చాపి సమాః స్మృతాః ||470|| కృత్వా సమమహోరాత్రం తేషు భుంజీత భోజనం |471|

Adhikarana 340 (471-474) · Śloka 474

నాప్రాప్తాతీతకాలం వా హీనాధికమథాపి వా ||471|| అప్రాప్తకాలం భుంజానః శరీరే హ్యలఘౌ నరః | తాంస్తాన్ వ్యాధీనవాప్నోతి మరణం వా నియచ్ఛతి ||472|| అతీతకాలం భుంజానో వాయునోపహతేఽనలే | కృచ్ఛ్రాద్విపచ్యతే భుక్తం ద్వితీయం చ న కాంక్షతి ||473|| హీనమాత్రమసంతోషం కరోతి చ బలక్షయం | ఆలస్యగౌరవాటోపసాదాంశ్చ కురుతేఽధికం ||474||

Adhikarana 341 (475) · Śloka 476

తస్మాత్ సుసంస్కృతం యుక్త్యా దోషైరేతైర్వివర్జితం | యథోక్తగుణసంపన్నముపసేవేత భోజనం ||475|| విభజ్య దోషకాలాదీన్ కాలయోరుభయోరపి |476|

Adhikarana 342 (476-477) · Śloka 478

అచోక్షం దుష్టముత్సృష్టం పాషాణతృణలోష్టవత్ ||476|| ద్విష్టం వ్యుషితమస్వాదు పూతి చాన్నం వివర్జయేత్ | చిరసిద్ధం స్థిరం శీతమన్నముష్ణీకృతం పునః ||477|| అశాంతముపదగ్ధం చ తథా స్వాదు న లక్ష్యతే |478|

Adhikarana 343 (478) · Śloka 478

యద్యత్ స్వాదుతరం తత్తద్విదధ్యాదుత్తరోత్తరం ||478||

Adhikarana 344 (479-480) · Śloka 480

ప్రక్షాలయేదద్భిరాస్యం భుంజానస్య ముహుర్ముహుః | విశుద్ధే రసనే తస్య రోచతేఽన్నమపూర్వవత్ ||479|| స్వాదునా తస్య రసనం ప్రథమేనాతితర్పితం | న తథా స్వాదయేదన్యత్తస్మాత్ ప్రక్షాల్యమంతరా ||480||

Adhikarana 345 (481) · Śloka 481

సౌమనస్యం బలం పుష్టిముత్సాహం హర్షణం సుఖం | స్వాదు సంజనయత్యన్నమస్వాదు చ విపర్యయం ||481||

Adhikarana 346 (482) · Śloka 482

భుక్త్వాఽపి యత్ ప్రార్థయతే భూయస్తత్ స్వాదు భోజనం |482|

Adhikarana 347 (482) · Śloka 482

అశితశ్చోదకం యుక్త్యా భుంజానశ్చాంతరా పిబేత్ ||482||

Adhikarana 348 (483) · Śloka 483

దంతాంతరగతం చాన్నం శోధనేనాహరేచ్ఛనైః | కుర్యాదనిర్హృతం తద్ధి ముఖస్యానిష్టగంధతాం ||483||

Adhikarana 349 (484) · Śloka 484

జీర్ణేఽన్నే వర్ధతే వాయుర్విదగ్ధే పిత్తమేవ తు | భుక్తమాత్రే కఫశ్చాపి,... |484|

Adhikarana 350 (484-486) · Śloka 486

... తస్మాద్భుక్తేరితం కఫం ||484|| ధూమేనాపోహ్య హృద్యైర్వా కషాయకటుతిక్తకైః | పూగకంకోలకర్పూరలవంగసుమనఃఫలైః ||485|| ఫలైః కటుకషాయైర్వా ముఖవైశద్యకారకైః | తాంబూలపత్రసహితైః సుగంధైర్వా విచక్షణః ||486||

Adhikarana 351 (487) · Śloka 487

భుక్త్వా రాజవదాసీత యావదన్నక్లమో గతః | తతః పాదశతం గత్వా వామపార్శ్వేన సంవిశేత్ ||487||

Adhikarana 352 (488) · Śloka 488

శబ్దాన్రూపాన్రసాన్ గంధాన్ స్పర్శాంశ్చ మనసః ప్రియాన్ | భుక్తవానుపసేవేత తేనాన్నం సాధు తిష్ఠతి ||488||

Adhikarana 353 (489) · Śloka 489

శబ్దరూపరసా గంధాః స్పర్శాశ్చాపి జుగుప్సితాః | అశుచ్యన్నం తథా భుక్తమతిహాస్యం చ వామయేత్ ||489||

Adhikarana 354 (490-491) · Śloka 491

శయనం చాసనం వాఽపి నేచ్ఛేద్వాఽపి ద్రవోత్తరం | నాగ్న్యాతపౌ న ప్లవనం న యానం నాపి వాహనం ||490|| న చైకరససేవాయాం ప్రసజ్యేత కదాచన | శాకావరాన్నభూయిష్ఠమమ్లం చ న సమాచరేత్ ||491||

Adhikarana 355 (492) · Śloka 492

ఏకైకశః సమస్తాన్ వా నాధ్యశ్నీయాద్రసాన్ సదా |492|

Adhikarana 356 (492) · Śloka 493

ప్రాగ్భుక్తే త్వవివిక్తేఽగ్నౌ ద్విరన్నం న సమాచరేత్ ||492|| పూర్వభుక్తే విదగ్ధేఽన్నే భుంజానో హంతి పావకం |493|

Adhikarana 357 (493) · Śloka 493

మాత్రాగురుం పరిహరేదాహారం ద్రవ్యతశ్చ యః ||493||

Adhikarana 358 (494) · Śloka 494

పిష్టాన్నం నైవ భుంజీత మాత్రయా వా బుభుక్షితః | ద్విగుణం చ పిబేత్తోయం సుఖం సమ్యక్ ప్రజీర్యతి |494|

Adhikarana 359 (494) · Śloka 494

పేయలేహ్యాద్యభక్ష్యాణాం గురు విద్యాద్యథోత్తరం ||494||

Adhikarana 360 (495) · Śloka 495

గురూణామర్ధసౌహిత్యం లఘూనాం తృప్తిరిష్యతే | ద్రవోత్తరో ద్రవశ్చాపి న మాత్రాగురురిష్యతే ||495||

Adhikarana 361 (496) · Śloka 496

ద్రవాఢ్యమపి శుష్కం తు సమ్యగేవోపపద్యతే |496|

Adhikarana 362 (496) · Śloka 497

విశుష్కమన్నమభ్యస్తం న పాకం సాధు గచ్ఛతి ||496|| పిండీకృతమసంక్లిన్నం విదాహముపగచ్ఛతి |497|

Adhikarana 363 (497) · Śloka 498

స్రోతస్యన్నవహే పిత్తం పక్తౌ వా యస్య తిష్ఠతి ||497|| విదాహి భుక్తమన్యద్వా తస్యాప్యన్నం విదహ్యతే |498|

Adhikarana 364 (498) · Śloka 498

శుష్కం విరుద్ధం విష్టంభి వహ్నివ్యాపదమావహేత్ ||498||

Adhikarana 365 (499) · Śloka 499

ఆమం విదగ్ధం విష్టబ్ధం కఫపిత్తానిలైస్త్రిభిః | అజీర్ణం కేచిదిచ్ఛంతి చతుర్థం రసశేషతః ||499||

Adhikarana 366 (500-501) · Śloka 501

అత్యంబుపానాద్విషమాశనాద్వా సంధారణాత్ స్వప్నవిపర్యయాచ్చ | కాలేఽపి సాత్మ్యం లఘు చాపి భుక్తమన్నం న పాకం భజతే నరస్య ||500|| ఈర్ష్యాభయక్రోధపరిక్షతేన లుబ్ధేన శుగ్దైన్యనిపీడితేన | ప్రద్వేషయుక్తేన చ సేవ్యమానమన్నం న సమ్యక్ పరిణామమేతి ||501||

Adhikarana 367 (502-503) · Śloka 503

మాధుర్యమన్నం గతమామసంజ్ఞం విదగ్ధసంజ్ఞం గతమమ్లభావం | కించిద్విపక్వం, భృశతోదశూలం విష్టబ్ధమానద్ధవిరుద్ధవాతం ||502|| ఉద్గారశుద్ధావపి భక్తకాంక్షా న జాయతే హృద్గురుతా చ యస్య | రసావశేషేణ తు సప్రసేకం చతుర్థమేతత్ ప్రవదంత్యజీర్ణం ||503||

Adhikarana 368 (504) · Śloka 504

మూర్చ్ఛా ప్రలాపో వమథుః ప్రసేకః సదనం భ్రమః | ఉపద్రవా భవంత్యేతే మరణం చాప్యజీర్ణతః ||504||

Adhikarana 369 (505-507) · Śloka 507

తత్రామే లంఘనం కార్యం, విదగ్ధే వమనం హితం | విష్టబ్ధే స్వేదనం పథ్యం, రసశేషే శయీత చ ||505|| వామయేదాశు తం తస్మాదుష్ణేన లవణాంబునా | కార్యం వాఽనశనం తావద్యావన్న ప్రకృతిం భజేత్ ||506|| లఘుకాయమతశ్చైనం లంఘనైః సముపాచరేత్ | యావన్న ప్రకృతిస్థః స్యాద్దోషతః ప్రాణతస్తథా ||507||

Adhikarana 370 (508-509) · Śloka 509

హితాహితోపసంయుక్తమన్నం సమశనం స్మృతం | బహు స్తోకమకాలే వా తజ్జ్ఞేయం విషమాశనం ||508|| అజీర్ణే భుజ్యతే యత్తు తదధ్యశనముచ్యతే | త్రయమేతన్నిహంత్యాశు బహూన్వ్యాధీంకరోతి వా ||509||

Adhikarana 371 (510) · Śloka 510

అన్నం విదగ్ధం హి నరస్య శీఘ్రం శీతాంబునా వై పరిపాకమేతి | తద్ధ్యస్య శైత్యేన నిహంతి పిత్తమాక్లేదిభావాచ్చ నయత్యధస్తాత్ ||510||

Adhikarana 372 (511) · Śloka 511

విదహ్యతే యస్య తు భుక్తమాత్రే దహ్యేత హృత్కోష్ఠగలం చ యస్య | ద్రాక్షాభయాం మాక్షికసంప్రయుక్తాం లీఢ్వాఽభయాం వా స సుఖం లభేత ||511||

Adhikarana 373 (512) · Śloka 512

భవేదజీర్ణం ప్రతి యస్య శంకా స్నిగ్ధస్య జంతోర్బలినోఽన్నకాలే | ప్రాతః సశుంఠీమభయామశంకో భుంజీత సంప్రాశ్య హితం హితార్థీ ||512||

Adhikarana 374 (513) · Śloka 513

స్వల్పం యదా దోషవిబద్ధమామం లీనం న తేజఃపథమావృణోతి | భవత్యజీర్ణేఽపి తదా బుభుక్షా యా మందబుద్ధిం విషవన్నిహంతి ||513||

Adhikarana 375 (514-524) · Śloka 525

అత ఉర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి గుణానాం కర్మవిస్తరం | కర్మభిస్త్వనుమీయంతే నానాద్రవ్యాశ్రయా గుణాః ||514|| హ్లాదనః స్తంభనః శీతో మూర్చ్ఛాతృట్స్వేదదాహజిత్ | ఉష్ణస్తద్విపరీతః స్యాత్పాచనశ్చ విశేషతః ||515|| స్నేహమార్దవకృత్ స్నిగ్ధో బలవర్ణకరస్తథా | రూక్షస్తద్విపరీతః స్యాద్విశేషాత్ స్తంభనః ఖరః ||516|| పిచ్ఛిలో జీవనో బల్యః సంధానః శ్లేష్మలో గురుః | విశదో విపరీతోఽస్మాత్ క్లేదాచూషణరోపణః ||517|| దాహపాకకరస్తీక్ష్ణః స్రావణో, మృదురన్యథా | సాదోపలేపబలకృద్గురుస్తర్పణబృంహణః ||518|| లఘుస్తద్విపరీతః స్యాల్లేఖనో రోపణస్తథా | దశాద్యాః కర్మతః ప్రోక్తాస్తేషాం కర్మవిశేషణైః ||519|| దశైవాన్యాన్ ప్రవక్ష్యామి ద్రవాదీంస్తాన్నిబోధ మే | ద్రవః ప్రక్లేదనః, సాంద్రః స్థూలః స్యాద్బంధకారకః ||520|| శ్లక్ష్ణః పిచ్ఛిలవజ్జ్ఞేయః కర్కశో విశదో యథా | సుఖానుబంధీ సూక్ష్మశ్చ సుగంధో రోచనో మృదుః ||521|| దుర్గంధో విపరీతోఽస్మాద్ధృల్లాసారుచికారకః | సరోఽనులోమనః ప్రోక్తో, మందో యాత్రాకరః స్మృతః ||522|| వ్యవాయీ చాఖిలం దేహం వ్యాప్య పాకాయ కల్పతే | వికాసీ వికసన్నేవం ధాతుబంధాన్ విమోక్షయేత్ ||523|| ఆశుకారీ తథాఽఽశుత్వాద్ధావత్యంభసి తైలవత్ | సూక్ష్మస్తు సౌక్ష్మ్యాత్ సూక్ష్మేషు స్రోతఃస్వనుసరః స్మృతః ||524|| గుణా వింశతిరిత్యేవం యథావత్పరికీర్తితాః |525|

Adhikarana 376 (525) · Śloka 525

సంప్రవక్ష్యామ్యతశ్చోర్ధ్వమాహారగతినిశ్చయం ||525||

Adhikarana 377 (526) · Śloka 526

పంచభూతాత్మకే దేహే హ్యాహారః పాంచభౌతికః | విపక్వః పంచధా సమ్యగ్గుణాన్ స్వానభివర్ధయేత్ ||526||

Adhikarana 378 (527) · Śloka 527

అవిదగ్ధః కఫం, పిత్తం విదగ్ధః, పవనం పునః | సమ్యగ్విపక్వో నిఃసార ఆహారః పరిబృంహయేత్ ||527||

Adhikarana 379 (528) · Śloka 528

విణ్మూత్రమాహారమలః సారః ప్రాగీరితో రసః |528|

Adhikarana 380 (528) · Śloka 528

స తు వ్యానేన విక్షిప్తః సర్వాన్ ధాతూన్ ప్రతర్పయేత్ ||528||

Adhikarana 381 (529) · Śloka 529

కఫః పిత్తం మలః ఖేషు స్వేదః స్యాన్నఖరోమ చ | నేత్రవిట్ త్వక్షు చ స్నేహో ధాతూనాం క్రమశో మలాః ||529||

Adhikarana 382 (530-531) · Śloka 531

దివా విబుద్ధే హృదయే జాగ్రతః పుండరీకవత్ | అన్నమక్లిన్నధాతుత్వాదజీర్ణేఽపి హితం నిశి ||530|| హృది సమ్మీలితే రాత్రౌ ప్రసుప్తస్య విశేషతః | క్లిన్నవిస్రస్తధాతుత్వాదజీర్ణే న హితం దివా ||531||

Adhikarana 383 (532) · Śloka 532

ఇమం విధిం యోఽనుమతం మహామునేర్నృపర్షిముఖ్యస్య పఠేద్ధి యత్నతః | స భూమిపాలాయ విధాతుమౌషధం మహాత్మనాం చార్హతి సూరిసత్తమః ||532||

Adhikarana puShpikA · Śloka 46

ఇతి భగవతా శ్రీధన్వంతరిణోపదిష్టాయాం తచ్ఛిష్యేణ మహర్షిణా సుశ్రుతేన విరచితాయాం సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే షట్చత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః ||46|| ఇతి భగవతా శ్రీధన్వంతరిణోపదిష్టాయాం తచ్ఛిష్యేణ మహర్షిణా సుశ్రుతేన విరచితాయాం సుశ్రుతసంహితాయాం ప్రథమం సూత్రస్థానం సమాప్తం |