25. aṣṭavidhaśastrakarmīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 5

અથાતોઽષ્ટવિધશસ્ત્રકર્મીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| છેદ્યા ભગન્દરા ગ્રન્થિઃ શ્લૈષ્મિકસ્તિલકાલકઃ | વ્રણવર્ત્માર્બુદાન્યર્શશ્ચર્મકીલોઽસ્થિમાંસગમ્ ||૩|| શલ્યં જતુમણિર્માંસસઙ્ઘાતો ગલશુણ્ડિકા | સ્નાયુમાંસસિરાકોથો વલ્મીકં શતપોનકઃ ||૪|| અધ્રુષશ્ચોપદંશાશ્ચ માંસકન્દ્યધિમાંસકઃ |૫|

તત્ર પૂર્વં છેદ્યકર્મણ એવ દર્શિતત્વાત્તદ્ભેદમેવ દર્શયન્નાહ- છેદ્યા ભગન્દરા ઇત્યાદિ| ગ્રન્થિઃ શ્લૈષ્મિક ઇતિ આમો ન તુ પક્વઃ| તિલકાલક ઇતિ ક્ષુદ્રરોગપરિપઠિતઃ; ન તુ શૂકદોષોક્તઃ, તસ્યાસાધ્યત્વાત્| વ્રણવર્ત્મેતિ ક્લિન્નો વ્રણૌષ્ઠઃ| અર્બુદાનિ સર્વાણિ| અર્શો વાતિકં શ્લૈષ્મિકં ચ| ચર્મકીલ ઇતિ ગુદપાર્શ્વવર્તી માંસાઙ્કુરઃ| સ્નાય્વાદિભિઃ સહ કોથશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે, કોથઃ પૂતીભાવઃ| શતપોનક ઇતિ શૂકદોષપઠિતઃ; અન્યે તુ “ભગન્દરગ્રહણેનાપ્યુપાત્તસ્ય શતપોનકસ્ય પુનરુપાદાનમત્યન્તચ્છેદનાર્થમ્, અનન્યપ્રતીકારત્વાત્”||૧-૪||

Adhikarana 2 (5-8) · Śloka 8

ભેદ્યા વિદ્રધયોઽન્યત્ર સર્વજાદ્ગ્રન્થયસ્ત્રયઃ ||૫|| આદિતો યે વિસર્પાશ્ચ વૃદ્ધયઃ સવિદારિકાઃ | પ્રમેહપિડકાઃ શોફઃ સ્તનરોગોઽવમન્થકાઃ ||૬|| કુમ્ભીકાનુશયી નાડ્યો વૃન્દૌ પુષ્કરિકાઽલજી | પ્રાયશઃ ક્ષુદ્રરોગાશ્ચ પુપ્પુટૌ તાલુદન્તજૌ ||૭|| તુણ્ડિકેરી ગિલાયુશ્ચ પૂર્વં યે ચ પ્રપાકિણઃ | બસ્તિસ્તથાઽશ્મરીહેતોર્મેદોજા યે ચ કેચન ||૮||

ભેદ્યવિષયં દર્શયન્નાહ- ભેદ્યા ઇત્યાદિ| ગ્રન્થયસ્ત્રય ઇતિ વાતપિત્તકફજાઃ| આદિતો યે વિસર્પાશ્ચેતિ વાતપિત્તશ્લેષ્મજાઃ| વિદારિકા ક્ષુદ્રરોગેષુ| અવમન્થક ઇતિ શૂકદોષેષુ| વૃન્દાવિતિ એકવૃન્દો વૃન્દશ્ચ કણ્ઠગતરોગેષુ| પુષ્કરિકા શૂકદોષેષુ| પુપ્પુટૌ તાલુદન્તજાવિતિ તાલુપુપ્પુટો દન્તપુપ્પુટશ્ચ| પૂર્વં યે ચ પ્રપાકિણ ઇતિ ભગન્દરાદયઃ| બસ્તિસ્તથાઽશ્મરીહેતોરિતિ અશ્મરીનિમિત્તમેવ બસ્તિર્ભેદ્યો નાન્યહેતોઃ, અભેદે ધ્રુવમરણાદ્ભેદે ચ સંશયાત્||૫-૮||

Adhikarana 3 (9) · Śloka 10

લેખ્યાશ્ચતસ્રો રોહિણ્યઃ કિલાસમુપજિહ્વિકા | મેદોજો દન્તવૈદર્ભો ગ્રન્થિર્વર્ત્માધિજિહ્વિકા ||૯|| અર્શાંસિ મણ્ડલં માંસકન્દી માંસોન્નતિસ્તથા |૧૦|

લેખ્યવિષયં દર્શયન્નાહ- લેખ્યાશ્ચતસ્ર ઇત્યાદિ| ચતસ્રો રોહિણ્યઃ ઇતિ વાતપિત્તશ્લેષ્મસન્નિપાતોત્થાઃ, રક્તજાઃ પુનરેકાન્તાસાધ્યત્વાદિહ નોક્તાઃ| વર્ત્મ ઇતિ વ્રણવર્ત્મ નેત્રવર્ત્મ ચેત્યર્થઃ| મણ્ડલં કણ્ડૂકુષ્ઠાદીનામ્| માંસકન્દી સ્વલ્પમાંસાઙ્કુરઃ||૯||-

Adhikarana 4 (10) · Śloka 10

વેધ્યાઃ સિરા બહુવિધા મૂત્રવૃદ્ધિર્દકોદરમ્ ||૧૦||

વેધ્યવિષયં દર્શયન્નાહ- વેધ્યા ઇત્યાદિ||૧૦||

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

એષ્યા નાડ્યઃ સશલ્યાશ્ચ વ્રણા ઉન્માર્ગિણશ્ચ યે |૧૧|

એષ્યવિષયં દર્શયન્નાહ- એષ્યા ઇત્યાદિ| એષ્યા ઇતિ લોહાદિશલાકયાઽન્તરન્વેષણીયા ઇત્યર્થઃ, શલ્યસ્થિતિજ્ઞાનાર્થં, સુખેનાપકર્ષણાય ચ| ઉન્માર્ગી તિર્યગ્ગતિઃ|૧૧|-

Adhikarana 6 (11) · Śloka 12

આહાર્યાઃ શર્કરાસ્તિસ્રો દન્તકર્ણમલોઽશ્મરી ||૧૧|| શલ્યાનિ મૂઢગર્ભાશ્ચ વર્ચશ્ચ નિચિતં ગુદે |૧૨|

આહાર્યવિષયં દર્શયન્નાહ- આહાર્યા ઇત્યાદિ| આહાર્યા આકર્ષણીયાઃ| શર્કરાસ્તિસ્ર ઇતિ મૂત્રશર્કરા પાદશર્કરા દન્તશર્કરા ચેતિ||૧૧||-

Adhikarana 7 (12-15) · Śloka 16

સ્રાવ્યા વિદ્રધયઃ પઞ્ચ ભવેયુઃ સર્વજાદૃતે ||૧૨|| કુષ્ઠાનિ વાયુઃ સરુજઃ શોફો યશ્ચૈકદેશજઃ | પાલ્યામયાઃ શ્લીપદાનિ વિષજુષ્ટં ચ શોણિતમ્ ||૧૩|| અર્બુદાનિ વિસર્પાશ્ચ ગ્રન્થયશ્ચાદિતશ્ચ તે | ત્રયસ્ત્રયશ્ચોપદંશાઃ સ્તનરોગા વિદારિકા ||૧૪|| સુ(શુ)ષિરો ગલશાલૂકં કણ્ટકાઃ કૃમિદન્તકઃ | દન્તવેષ્ટઃ સોપકુશઃ શીતાદો દન્તપુપ્પુટઃ ||૧૫|| પિત્તાસૃક્કફજાશ્ચૌષ્ઠ્યાઃ ક્ષુદ્રરોગાશ્ચ ભૂયશઃ |૧૬|

વિસ્રાવ્યવિષયં દર્શયન્નાહ- સ્રાવ્યા ઇત્યાદિ||૧૨-૧૫||-

Adhikarana 8 (16) · Śloka 17

સીવ્યા મેદઃસમુત્થાશ્ચ ભિન્નાઃ સુલિખિતા ગદાઃ ||૧૬|| સદ્યોવ્રણાશ્ચ યે ચૈવ ચલસન્ધિવ્યપાશ્રિતાઃ |૧૭|

સીવ્યવિષયં દર્શયન્નાહ- સીવ્યા ઇત્યાદિ| મેદઃસમુત્થા ઇતિ યે કેચન મેદોભવવિકારાઃ| ભિન્ના ઇતિ વિદીર્ણા ઇત્યર્થઃ| સુલિખિતા ગદા ઇતિ નિરવશેષલિખિતા ઇત્યર્થઃ| વ્યપાશ્રિતા ઇતિ વિશેષેણાશ્રિતા ઇત્યર્થઃ| ‘સાધ્યાઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૧૬||-

Adhikarana 9 (17) · Śloka 18

ન ક્ષારાગ્નિવિષૈર્જુષ્ટા ન ચ મારુતવાહિનઃ ||૧૭|| નાન્તર્લોહિતશલ્યાશ્ચ... |૧૮|

અથ કે ન સીવ્યા ઇત્યાહ- ન ક્ષારેત્યાદિ||૧૭||

Adhikarana 10 (18) · Śloka 18

... તેષુ સમ્યગ્વિશોધનમ્ |૧૮|

તેષુ કિં કર્તવ્યમિત્યાહ- તેષ્વિત્યાદિ|૧૮|-

Adhikarana 11 (18-19) · Śloka 19

પાંશુરોમનખાદીનિ ચલમસ્થિ ભવેચ્ચ યત્ ||૧૮|| અહૃતાનિ યતોઽમૂનિ પાચયેયુર્ભૃશં વ્રણમ્ | રુજશ્ચ વિવિધાઃ કુર્યુસ્તસ્માદેતાન્ વિશોધયેત્ ||૧૯||

કાન્ વિશોધયેદિત્યાહ- પાંશ્વિત્યાદિ| અન્યે ‘તૃણાદીનિ’ ઇતિ પઠન્તિ| કસ્માદેતે વિશોધ્યા ઇત્યાહ- અહૃતાનીત્યાદિ||૧૮-૧૯||

Adhikarana 12 (20-26) · Śloka 26

તતો વ્રણં સમુન્નમ્ય સ્થાપયિત્વા યથાસ્થિતમ્ | સીવ્યેત્ સૂક્ષ્મેણ સૂત્રેણ વલ્કેનાશ્મન્તકસ્ય વા ||૨૦|| શણજક્ષૌમસૂત્રાભ્યાં સ્નાય્વા બાલેન વા પુનઃ | મૂર્વાગુડૂચીતાનૈર્વા સીવ્યેદ્વેલ્લિતકં શનૈઃ ||૨૧|| સીવ્યેદ્ગોફણિકાં વાઽપિ સીવ્યેદ્વા તુન્નસેવનીમ્ | ઋજુગ્રન્થિમથો વાઽપિ યથાયોગમથાપિ વા ||૨૨|| દેશેઽલ્પમાંસે સન્ધૌ ચ સૂચી વૃત્તાઽઙ્ગુલદ્વયમ્ | આયતા ત્ર્યઙ્ગુલા ત્ર્યસ્રા માંસલે ચાઽપિ પૂજિતા ||૨૩|| ધનુર્વક્રા હિતા મર્મફલકોશોદરોપરિ | ઇત્યેતાસ્ત્રિવિધાઃ સૂચીસ્તીક્ષ્ણાગ્રાઃ સુસમાહિતાઃ ||૨૪|| કારયેન્માલતીપુષ્પવૃન્તાગ્રપરિમણ્ડલાઃ | નાતિદૂરે નિકૃષ્ટે વા સૂચીં કર્મણિ પાતયેત્ ||૨૫|| દૂરાદ્રુજો વ્રણૌષ્ઠસ્ય સન્નિકૃષ્ટેઽવલુઞ્ચનમ્ ||૨૬||

તત્ર સપ્તાનાં છેદ્યાદિકર્મણામવચારણસ્યાન્યત્ર દર્શિતત્વાત્ સીવ્યસ્ય પુનરત્રૈવ વિસ્તરેણ નિર્દિશન્નાહ- તતો વ્રણમિત્યાદિ| સમુન્નમ્ય ઉન્નતં કૃત્વા| અશ્મન્તકઃ અમ્લલોટકસદૃશો વૃક્ષઃ| ક્ષૌમમિતિ ક્ષુમા અતસી તસ્યા ઇદં ક્ષૌમમ્| સ્નાયુરિતિ શણાકાર ઉપધાતુવિશેષઃ, યેન ધનૂંષિ નહ્યન્તે| મૂર્વા ચૌરસ્નાયુઃ, યયા પૂર્વદેશે ગુણાન્ કુર્વન્તિ ધનુષામ્| અન્યે કોવિદારસદૃશયુગ્મપત્રાં લતાવિશેષાં મૂર્વામાચક્ષતે| તાનૈરિતિ તન્તુભિરિત્યર્થઃ| વેલ્લિતકં વક્રમ્| ગોફણિકાં ગોફણાકારામ્| તુન્નસેવનીમિતિ યથા વસ્ત્રં પાટિતં તન્તુવાયકાઃ સન્દધતિ તદ્વત્તુન્નસેવનીં સીવ્યેત્| ઋજુગ્રન્થિમિતિ ઋજુગ્રન્થેઃ સદૃશો બન્ધો યસ્યાં સેવન્યાં સા ઋજુગ્રન્થિઃ| ત્ર્યસ્રેતિ ત્રિધારેત્યર્થઃ| ફલકોષઃ અણ્ડકોષઃ| સુસમાહિતાઃ ઇતિ સુહસ્તા ઇત્યર્થઃ| પરિમણ્ડલા ઇતિ વર્તુલા ઇત્યર્થઃ| સન્નિકૃષ્ટે નિકટ ઇત્યર્થઃ| અવલુચ્ચનમિતિ ત્રુટનમિત્યર્થઃ||૨૦-૨૬||-

Adhikarana 13 (27-28) · Śloka 28

અથ ક્ષૌમપિચુચ્છન્નં સુસ્યૂતં પ્રતિસારયેત્ | પ્રિયઙ્ગ્વઞ્જનયષ્ટ્યાહ્વરોધ્રચૂર્ણૈઃ સમન્તતઃ ||૨૭|| શલ્લકીફલચૂર્ણૈર્વા ક્ષૌમધ્યામેન વા પુનઃ | તતો વ્રણં યથાયોગં બદ્ધ્વાઽઽચારિકમાદિશેત્ ||૨૮||

સીવનસ્ય પશ્ચાત્કર્મ દર્શયન્નાહ- અથ ક્ષૌમેત્યાદિ| ક્ષૌમેણ અતસીવસ્ત્રેણ, પિચુના કાર્પાસતૂલેન, આભ્યાં દ્વાભ્યાં છન્નમિત્યર્થઃ| સુસ્યૂતમિતિ ‘સમ્યક્સીવિતમ્’ ઇતિ લોકે| પ્રતિસારયેત્ અવચૂર્ણયેદિત્યર્થઃ| અવચૂર્ણનદ્રવ્યાણ્યાહ- પ્રિયઙ્ગ્વઞ્જનેત્યાદિ| અઞ્જનં સૌવીરાઞ્જનમ્| સમન્તત ઇતિ સર્વત્રેત્યર્થઃ| ક્ષૌમધ્યામેનેતિ અતસીભવવસ્ત્રભસ્મના| આચારિકમાદિશેદિતિ વ્રણિતોપાસનીયોક્તમાચારં કથયેદિત્યર્થઃ| કેચિદિહ છેદ્યાદીનિ ગદ્યેનૈવ પઠન્તિ યાવત્ ‘બદ્ધ્વાઽઽચારિકમાદિશેત્’ ઇતિ||૨૭-૨૮||

Adhikarana 14 (29) · Śloka 29

એતદષ્ટવિધં કર્મ સમાસેન પ્રકીર્તિતમ્ | ચિકિત્સિતેષુ કાર્ત્સ્ન્યેન વિસ્તરસ્તસ્ય વક્ષ્યતે ||૨૯||

સઙ્ક્ષેપોક્તિરિયં, વિસ્તરોઽસ્ય વક્ષ્યત ઇતિ દર્શયન્નાહ- એતદિત્યાદિ| અષ્ટગ્રહણં પુનર્યદિહ કૃતં તચ્ચરકોક્તષટ્સઙ્ખ્યાનિરાકરણાર્થમ્ ||૨૯||

Adhikarana 15 (30) · Śloka 30

હીનાતિરિક્તં તિર્યક્ ચ ગાત્રચ્છેદનમાત્મનઃ | એતાશ્ચતસ્રોઽષ્ટવિધે કર્મણિ વ્યાપદઃ સ્મૃતાઃ ||૩૦||

તત્રાષ્ટાનામપિ કર્મણાં વ્યાપદં દર્શયન્નાહ- હીનાતિરિક્તમિત્યાદિ| ગાત્રચ્છેદનમાત્મનઃ ઇતિ શસ્ત્રકર્મ કુર્વતઃ સ્વશરીર છેદનમિત્યર્થઃ| ચતસ્રો વ્યાપદ ઇતિ; અન્યે તુ ‘એતા હિ તિસ્ર’ ઇતિ પઠન્તિ; સ તુ પ્રમાદપાઠઃ||૩૦||

Adhikarana 16 (31) · Śloka 31

અજ્ઞાનલોભાહિતવાક્યયોગભયપ્રમોહૈરપરૈશ્ચ ભાવૈઃ | યદા પ્રયુઞ્જીત ભિષક્ કુશસ્ત્રં તદા સ શેષાન્ કુરુતે વિકારાન્ ||૩૧||

વ્યાપદો હેતૂન્ દર્શયન્નાહ- અજ્ઞાનેત્યાદિ| અહિતવાક્યયોગઃ શત્રુવચનપ્રયોગઃ| પ્રમોહે વૈચિત્ત્યમ્ | અપરૈશ્ચ ભાવૈરિતિ પ્રયોજનવ્યગ્રત્વાદિભિરિત્યર્થઃ| કુશસ્ત્રમિતિ ઈષચ્છસ્ત્રમ્| સ શેષાનિતિ સ ઇતિ વૈદ્યઃ શેષાન્ અપરાનિત્યર્થઃ||૩૧||

Adhikarana 17 (32) · Śloka 32

તં ક્ષારશસ્ત્રાગ્નિભિરૌષધૈશ્ચ ભૂયોઽભિયુઞ્જાનમયુક્તિયુક્તમ્ | જિજીવિષુર્દૂરત એવ વૈદ્યં વિવર્જયેદુગ્રવિષાહિતુલ્યમ્ ||૩૨||

પ્રાગુક્તાજ્ઞાનાદિદોષદૂષિતં વૈદ્યં પ્રત્યાતુરઃ કિં કુર્યાદિત્યાહ- તં ક્ષારશસ્ત્રાગ્નિભિરિત્યાદિ| તં તથાવિધં ભિષક્છદ્મચરમ્| અયુક્તિયુક્તં યથા ભવતીત્યર્થઃ| જિજીવિષુઃ જીવિતુમિચ્છુઃ| દૂરત એવ વૈદ્યં વિવર્જયેદિતિ તસ્મૈ દર્શનમપિ ન દદ્યાત્||૩૨||

Adhikarana 18 (33) · Śloka 33

તદેવ યુક્તં ત્વતિ મર્મસન્ધીન્ હિંસ્યાત્ સિરાઃ સ્નાયુમથાસ્થિ ચૈવ | મૂર્ખપ્રયુક્તં પુરુષં ક્ષણેન પ્રાણૈર્વિયુઞ્જ્યાદથવા કદાચિત્ ||૩૩||

હીનવ્યાપદમભિધાયાતિરિક્તશસ્ત્રવ્યાપદં દર્શયન્નાહ- તદેવેત્યાદિ|- તદેવ શસ્ત્રં, યુક્તં પ્રયુક્તં, તુ પુનરર્થે, અતીતિ અતિશયેન, પ્રાણૈર્વિયુઞ્જ્યાદિતિ પ્રાણૈઃ સહ વિયોગં કારયેદિત્યર્થઃ||૩૩||

Adhikarana 19 (34-35) · Śloka 35

ભ્રમઃ પ્રલાપઃ પતનં પ્રમોહો વિચેષ્ટનં સંલયનોષ્ણતે ચ | સ્રસ્તાઙ્ગતા મૂર્ચ્છનમૂર્ધ્વવાતસ્તીવ્રા રુજો વાતકૃતાશ્ચ તાસ્તાઃ ||૩૪|| માંસોદકાભં રુધિરં ચ ગચ્છેત્ સર્વેન્દ્રિયાર્થોપરમસ્તથૈવ | દશાર્ધસઙ્ખ્યેષ્વપિ વિક્ષતેષુ સામાન્યતો મર્મસુ લિઙ્ગમુક્તમ્ ||૩૫||

મર્મસન્ધિસિરાસ્નાય્વસ્થિપઞ્ચાનાં છેદનાત્ પઞ્ચપ્રકારામતિરિક્તશસ્ત્રવ્યાપદં દર્શયિત્વેદાનીં તેષ્વેવ મર્માદિષુ વિદ્ધેષુ યાનિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ તાનિ સામાન્યેન દર્શયન્નાહ- ભ્રમ ઇત્યાદિ|- ભ્રમઃ ચક્રારૂઢસ્યેવ| પ્રલાપઃ અસમ્બદ્ધભાષણમ્| પતનમ્ અનૂર્ધ્વસ્થિતિઃ| પ્રમોહઃ નૈવાત્યન્તં ચિત્તનાશઃ| વિચેષ્ટનં વિગતકાયપરિસ્પન્દનમ્| સંલયનં સુષુપ્તાવસ્થસ્યેવ ચિત્તસ્યાકર્મણ્યતા| ઉષ્ણતા શરીરસ્ય પરિતાપઃ| સ્રસ્તાઙ્ગતા શરીરશૈથિલ્યમ્| મૂર્ચ્છનં ચેતનાચ્યુતિઃ| ઊર્ધ્વવાત ઇતિ શ્વાસોઽત્રાભિપ્રેતો ન રોગવિશેષઃ| માંસોદકાભં માંસધાવનજલસદૃશમ્| ઉપરમો નિવૃત્તિઃ| દશાર્ધસઙ્ખ્યેષ્વિતિ ‘તદેવ યુક્તં’ ઇત્યાદિશ્લોકોક્તેષુ મર્મસન્ધિશિરાસ્નાય્વસ્થિષુ પઞ્ચસુ ક્ષતેષુ વિદ્ધેષુ||૩૪-૩૫||

Adhikarana 20 (36-39) · Śloka 39

સુરેન્દ્રગોપપ્રતિમં પ્રભૂતં રક્તં સ્રવેદ્વૈ ક્ષતતશ્ચ વાયુઃ | કરોતિ રોગાન્ વિવિધાન્ યથોક્તાંશ્છિન્નાસુ ભિન્નાસ્વથવા સિરાસુ ||૩૬|| કૌબ્જ્યં શરીરાવયવાવસાદઃ ક્રિયાસ્વશક્તિસ્તુમુલા રુજશ્ચ | ચિરાદ્વ્ર્રણો રોહતિ યસ્ય ચાપિ તં સ્નાયુવિદ્ધં મનુજં વ્યવસ્યેત્ ||૩૭|| શોફાતિવૃદ્ધિસ્તુમુલા રુજશ્ચ બલક્ષયઃ પર્વસુ ભેદશોફૌ | ક્ષતેષુ સન્ધિષ્વચલાચલેષુ સ્યાત્ સન્ધિકર્મોપરતિશ્ચ લિઙ્ગમ્ ||૩૮|| ઘોરા રુજો યસ્ય નિશાદિનેષુ સર્વાસ્વવસ્થાસુ ન શાન્તિરસ્તિ | તૃષ્ણાઙ્ગસાદૌ શ્વયથુશ્ચ રુક્ ચ તમસ્થિવિદ્ધં મનુજં વ્યવસ્યેત્ ||૩૯||

અમર્મવિદ્ધસિરાદિલિઙ્ગં દર્શયન્નાહ- સુરેન્દત્યાદિ| સુરેન્દ્રગોપપ્રતિમમિતિ ઇન્દ્રગોપકીટસન્નિભમિત્યર્થઃ| યથોક્તાનિતિ શોણિતવર્ણનીયોક્તશિરોરોગાધિમન્થાદીન્| કૌબ્જ્યમિત્યાદિ કૌબ્જ્યમિતિ અન્તર્બહિરાયામજં દ્વિધા| અવયવાવસાદ ઇતિ અવયવસ્ય સ્વકર્મણ્યસામર્થ્યમ્| ક્રિયાસ્વશક્તિરિતિ સામાન્યેન સર્વશરીરસ્ય, ક્રિયાશ્ચાત્રોત્ક્ષેપણાપક્ષેપણપ્રસારણાકુઞ્ચનલક્ષણાઃ| તુમુલા ગહનાઃ; અન્યે તુ “વાતપિત્તશ્લેષ્મજનિતા એકત્ર વ્યાકુલીભૂતવેદનાસ્તુમુલા ઉચ્યન્તે” ઇતિ વદન્તિ| વ્યવસ્યેત્ જાનીયાદિત્યર્થઃ| શોફાતિવૃદ્ધિરિત્યાદિ શોફઃ પ્રસિદ્ધઃ| પર્વસ્વિતિ સન્ધિષુ| ભેદઃ સ્ફુટનમિવ| ચલેષ્વિતિ શાખાહનુકરગ્રીવાસુ ચલાઃ સન્ધયઃ||૩૬-૩૯||

Adhikarana 21 (40) · Śloka 40

યથાસ્વમેતાનિ વિભાવયેચ્ચ લિઙ્ગાનિ મર્મસ્વભિતાડિતેષુ |૪૦|

સિરાદીનાં મર્મરહિતાનાં વિદ્ધલક્ષણમભિધાય સિરાદિમર્મવિદ્ધલક્ષણમતિદેશેન દર્શયન્નાહ- યથાસ્વમિત્યાદિ| ચકારોઽયં ભિન્નક્રમે એતાનિ ચેત્યત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન ન કેવલં ભ્રમપ્રલાપાદીનિ પૂર્વોક્તાનિ , કિન્તુ અવમર્મવિદ્ધસિરાદિલિઙ્ગાન્યપિ યથાસ્વં બોદ્ધવ્યાનીત્યર્થઃ|૪૦|-

Adhikarana 22 (40) · Śloka 40

સ્પર્શં ન જાનાતિ વિપાણ્ડુવર્ણો યો માંસમર્મણ્યભિતાડિતઃ સ્યાત્ ||૪૦||

અનુક્તસ્ય માંસસ્ય મર્મવિદ્ધલક્ષણં દર્શયન્નાહ- સ્પર્શમિત્યાદિ| સિરાદિવન્માંસમપિ પૂર્વં કુતો ન નિર્દિષ્ટમિતિ ચેત્? કેવલમાંસવિદ્ધસ્યાવ્યાપકત્વાત્| કેચિદાચાર્યા ભ્રમપ્રલાપાદીનિ લિઙ્ગાનિ સદ્યઃપ્રાણહરાદીનાં મર્મણાં મન્યન્તે, અત એવ તેષાં મતે દશાર્ધસઙ્ખ્યેષ્વિત્યત્ર સદ્યઃપ્રાણહરકાલાન્તરપ્રાણહરવિશલ્યપ્રાણહરવૈકલ્યકરરુજાકરાખ્યેષુ પઞ્ચસુ મર્મસ્વિતિ વ્યાખ્યાનં, તથા તેષાં મતે યાનિ સિરાદીનાં ‘સુરેન્દ્રગોપપ્રતિમાં’ ઇત્યાદિલક્ષણાન્યુક્તાનિ તાન્યપિ સિરાદિમર્મવિદ્ધેષુ જ્ઞાતવ્યાનિ, ન પુનર્મર્મરહિતસિરાદિવિદ્ધેષુ, અત એવ તેષાં મતે ‘યથાસ્વમેતાનિ વિભાવયેચ્ચ’ ઇત્યત્ર ન ચકારાર્થં કથયન્તિ, કિન્તુ સુરેન્દ્રગોપપ્રતિમમિત્યાદ્યુક્તલક્ષણેષ્વન્તર્ભાવયન્તિ યથાસ્વમિત્યાદિપાઠમ્||૪૦||

Adhikarana 23 (41) · Śloka 41

આત્માનમેવાથ જઘન્યકારી શસ્ત્રેણ યો હન્તિ હિ કર્મ કુર્વન્ | તમાત્મવાનાત્મહનં કુવૈદ્યં વિવર્જયેદાયુરભીપ્સમાનઃ ||૪૧||

અતિરિક્તશસ્ત્રવ્યાપદમભિધાય વૈદ્યસ્યૈવાત્મગાત્રચ્છેદનવ્યાપદં દર્શયન્નાહ- આત્માનમેવેત્યાદિ| આત્માનમેવેતિ સ્વાઙ્ગમેવેત્યર્થઃ; શસ્ત્રગ્રહણધારણાવચારણાનભિજ્ઞત્વાદ્ધિનસ્તીત્યર્થઃ| જઘન્યકારી અતિહીનકર્મકારી| તં તથાવિધં કુવૈદ્યમ્| આત્મવાન્ બુદ્ધિમાન્, ‘આતુર’ ઇતિ શેષઃ| આત્મહનમ્ આત્મચ્છેદિનમ્, આત્મતુદમ્ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| આયુઃ જીવિતમ્||૪૧||

Adhikarana 24 (42) · Śloka 42

તિર્યક્ પ્રણિહિતે શસ્ત્રે દોષાઃ પૂર્વમુદાહૃતાઃ | તસ્માત્ પરિહરન્ દોષાન્ કુર્યાચ્છસ્ત્રનિપાતનમ્ ||૪૨||

તિર્યક્શસ્ત્રપ્રણિધાનકર્મવ્યાપદં દર્શયન્નાહ- તિર્યક્પ્રણિહિત ઇત્યાદિ| દોષાઃ પૂર્વમુદાહૃતા ઇતિ અગ્રોપહરણીયાધ્યાયે ‘સિરાસ્નાયુચ્છેદનમ્’ (સૂ. અ.૫) ઇત્યાદયો દોષાઃ| દોષપરિહારં દર્શયન્નાહ- તસ્માદિત્યાદિ||૪૨||

Adhikarana 25 (43) · Śloka 44

માતરં પિતરં પુત્રાન્ બાન્ધવાનપિ ચાતુરઃ | અપ્યેતાનભિશઙ્કેત વૈદ્યે વિશ્વાસમેતિ ચ ||૪૩|| વિસૃજત્યાત્મનાઽઽત્માનં ન ચૈનં પરિશઙ્કતે |૪૪|

ઇદાનીં વૈદ્યં પ્રત્યાતુરેણ કિં કર્તવ્યમિત્યાહ- માતરમિત્યાદિ| અત્ર શ્લોકે પ્રથમોઽપિશબ્દઃ સમુચ્ચયે, દ્વિતીયસ્તુ સમ્ભાવનાયામ્| વિસૃજતિ દદાતિ| આત્મના સ્વયમેવ| આત્માનં શરીરમ્| એનં વૈદ્યમ્||૪૩||-

Adhikarana 26 (44) · Śloka 44

તસ્માત્ પુત્રવદેવૈનં પાલયેદાતુરં ભિષક્ ||૪૪||

વૈદ્યેનૈવંવિધે આતુરે વિશ્વસ્તે યત્ કર્તવ્યં તદાહ- તસ્માદિત્યાદિ| એમાતુરમિત્યત્ર સમ્બન્ધઃ| સાધ્વેકપુત્રવત્ પાલયેદિત્યર્થઃ||૪૪||

Adhikarana 27 (45) · Śloka 45

ધર્માર્થૌ કીર્તિમિત્યર્થં સતાં ગ્રહણમુત્તમમ્ | પ્રાપ્નુયાત્ સ્વર્ગવાસં ચ હિતમારભ્ય કર્મણા ||૪૫||

સમ્યક્પાલને મહદેવ ફલં ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- ધર્માર્થાવિત્યાદિ| સતાં ગ્રહણમુત્તમમિતિ શિષ્ટાનાં મધ્યે ગ્રહણમુપાદાનમુત્તમં ભવતીત્યર્થઃ||૪૫||

Adhikarana 28 (46) · Śloka 46

કર્મણા કશ્ચિદેકેન દ્વાભ્યાં કશ્ચિત્ત્રિભિસ્તથા | વિકારઃ સાધ્યતે કશ્ચિચ્ચતુર્ભિરપિ કર્મભિઃ ||૪૬||

સાધ્યોઽપિ વ્યાધિરનેકકર્મસાધ્યો ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- કર્મણેત્યાદિ| કર્મણેતિ છેદ્યાદિકેન સ્નેહાદિકેન વા; અપિશબ્દાત્ પઞ્ચાદિભિરપિ| કેચિત્ ‘ધર્માર્થૌ’ ઇત્યાદિશ્લોકમધ્યાયાન્તે પઠન્તિ||૪૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 25

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાનેઽષ્ટવિધશસ્ત્રકર્મીયો નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૫||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને પઞ્ચવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૫||