25. aṣṭavidhaśastrakarmīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 5

અથાતોઽષ્ટવિધશસ્ત્રકર્મીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| છેદ્યા ભગન્દરા ગ્રન્થિઃ શ્લૈષ્મિકસ્તિલકાલકઃ | વ્રણવર્ત્માર્બુદાન્યર્શશ્ચર્મકીલોઽસ્થિમાંસગમ્ ||૩|| શલ્યં જતુમણિર્માંસસઙ્ઘાતો ગલશુણ્ડિકા | સ્નાયુમાંસસિરાકોથો વલ્મીકં શતપોનકઃ ||૪|| અધ્રુષશ્ચોપદંશાશ્ચ માંસકન્દ્યધિમાંસકઃ |૫|

Adhikarana 2 (5-8) · Śloka 8

ભેદ્યા વિદ્રધયોઽન્યત્ર સર્વજાદ્ગ્રન્થયસ્ત્રયઃ ||૫|| આદિતો યે વિસર્પાશ્ચ વૃદ્ધયઃ સવિદારિકાઃ | પ્રમેહપિડકાઃ શોફઃ સ્તનરોગોઽવમન્થકાઃ ||૬|| કુમ્ભીકાનુશયી નાડ્યો વૃન્દૌ પુષ્કરિકાઽલજી | પ્રાયશઃ ક્ષુદ્રરોગાશ્ચ પુપ્પુટૌ તાલુદન્તજૌ ||૭|| તુણ્ડિકેરી ગિલાયુશ્ચ પૂર્વં યે ચ પ્રપાકિણઃ | બસ્તિસ્તથાઽશ્મરીહેતોર્મેદોજા યે ચ કેચન ||૮||

Adhikarana 3 (9) · Śloka 10

લેખ્યાશ્ચતસ્રો રોહિણ્યઃ કિલાસમુપજિહ્વિકા | મેદોજો દન્તવૈદર્ભો ગ્રન્થિર્વર્ત્માધિજિહ્વિકા ||૯|| અર્શાંસિ મણ્ડલં માંસકન્દી માંસોન્નતિસ્તથા |૧૦|

Adhikarana 4 (10) · Śloka 10

વેધ્યાઃ સિરા બહુવિધા મૂત્રવૃદ્ધિર્દકોદરમ્ ||૧૦||

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

એષ્યા નાડ્યઃ સશલ્યાશ્ચ વ્રણા ઉન્માર્ગિણશ્ચ યે |૧૧|

Adhikarana 6 (11) · Śloka 12

આહાર્યાઃ શર્કરાસ્તિસ્રો દન્તકર્ણમલોઽશ્મરી ||૧૧|| શલ્યાનિ મૂઢગર્ભાશ્ચ વર્ચશ્ચ નિચિતં ગુદે |૧૨|

Adhikarana 7 (12-15) · Śloka 16

સ્રાવ્યા વિદ્રધયઃ પઞ્ચ ભવેયુઃ સર્વજાદૃતે ||૧૨|| કુષ્ઠાનિ વાયુઃ સરુજઃ શોફો યશ્ચૈકદેશજઃ | પાલ્યામયાઃ શ્લીપદાનિ વિષજુષ્ટં ચ શોણિતમ્ ||૧૩|| અર્બુદાનિ વિસર્પાશ્ચ ગ્રન્થયશ્ચાદિતશ્ચ તે | ત્રયસ્ત્રયશ્ચોપદંશાઃ સ્તનરોગા વિદારિકા ||૧૪|| સુ(શુ)ષિરો ગલશાલૂકં કણ્ટકાઃ કૃમિદન્તકઃ | દન્તવેષ્ટઃ સોપકુશઃ શીતાદો દન્તપુપ્પુટઃ ||૧૫|| પિત્તાસૃક્કફજાશ્ચૌષ્ઠ્યાઃ ક્ષુદ્રરોગાશ્ચ ભૂયશઃ |૧૬|

Adhikarana 8 (16) · Śloka 17

સીવ્યા મેદઃસમુત્થાશ્ચ ભિન્નાઃ સુલિખિતા ગદાઃ ||૧૬|| સદ્યોવ્રણાશ્ચ યે ચૈવ ચલસન્ધિવ્યપાશ્રિતાઃ |૧૭|

Adhikarana 9 (17) · Śloka 18

ન ક્ષારાગ્નિવિષૈર્જુષ્ટા ન ચ મારુતવાહિનઃ ||૧૭|| નાન્તર્લોહિતશલ્યાશ્ચ... |૧૮|

Adhikarana 10 (18) · Śloka 18

... તેષુ સમ્યગ્વિશોધનમ્ |૧૮|

Adhikarana 11 (18-19) · Śloka 19

પાંશુરોમનખાદીનિ ચલમસ્થિ ભવેચ્ચ યત્ ||૧૮|| અહૃતાનિ યતોઽમૂનિ પાચયેયુર્ભૃશં વ્રણમ્ | રુજશ્ચ વિવિધાઃ કુર્યુસ્તસ્માદેતાન્ વિશોધયેત્ ||૧૯||

Adhikarana 12 (20-26) · Śloka 26

તતો વ્રણં સમુન્નમ્ય સ્થાપયિત્વા યથાસ્થિતમ્ | સીવ્યેત્ સૂક્ષ્મેણ સૂત્રેણ વલ્કેનાશ્મન્તકસ્ય વા ||૨૦|| શણજક્ષૌમસૂત્રાભ્યાં સ્નાય્વા બાલેન વા પુનઃ | મૂર્વાગુડૂચીતાનૈર્વા સીવ્યેદ્વેલ્લિતકં શનૈઃ ||૨૧|| સીવ્યેદ્ગોફણિકાં વાઽપિ સીવ્યેદ્વા તુન્નસેવનીમ્ | ઋજુગ્રન્થિમથો વાઽપિ યથાયોગમથાપિ વા ||૨૨|| દેશેઽલ્પમાંસે સન્ધૌ ચ સૂચી વૃત્તાઽઙ્ગુલદ્વયમ્ | આયતા ત્ર્યઙ્ગુલા ત્ર્યસ્રા માંસલે ચાઽપિ પૂજિતા ||૨૩|| ધનુર્વક્રા હિતા મર્મફલકોશોદરોપરિ | ઇત્યેતાસ્ત્રિવિધાઃ સૂચીસ્તીક્ષ્ણાગ્રાઃ સુસમાહિતાઃ ||૨૪|| કારયેન્માલતીપુષ્પવૃન્તાગ્રપરિમણ્ડલાઃ | નાતિદૂરે નિકૃષ્ટે વા સૂચીં કર્મણિ પાતયેત્ ||૨૫|| દૂરાદ્રુજો વ્રણૌષ્ઠસ્ય સન્નિકૃષ્ટેઽવલુઞ્ચનમ્ ||૨૬||

Adhikarana 13 (27-28) · Śloka 28

અથ ક્ષૌમપિચુચ્છન્નં સુસ્યૂતં પ્રતિસારયેત્ | પ્રિયઙ્ગ્વઞ્જનયષ્ટ્યાહ્વરોધ્રચૂર્ણૈઃ સમન્તતઃ ||૨૭|| શલ્લકીફલચૂર્ણૈર્વા ક્ષૌમધ્યામેન વા પુનઃ | તતો વ્રણં યથાયોગં બદ્ધ્વાઽઽચારિકમાદિશેત્ ||૨૮||

Adhikarana 14 (29) · Śloka 29

એતદષ્ટવિધં કર્મ સમાસેન પ્રકીર્તિતમ્ | ચિકિત્સિતેષુ કાર્ત્સ્ન્યેન વિસ્તરસ્તસ્ય વક્ષ્યતે ||૨૯||

Adhikarana 15 (30) · Śloka 30

હીનાતિરિક્તં તિર્યક્ ચ ગાત્રચ્છેદનમાત્મનઃ | એતાશ્ચતસ્રોઽષ્ટવિધે કર્મણિ વ્યાપદઃ સ્મૃતાઃ ||૩૦||

Adhikarana 16 (31) · Śloka 31

અજ્ઞાનલોભાહિતવાક્યયોગભયપ્રમોહૈરપરૈશ્ચ ભાવૈઃ | યદા પ્રયુઞ્જીત ભિષક્ કુશસ્ત્રં તદા સ શેષાન્ કુરુતે વિકારાન્ ||૩૧||

Adhikarana 17 (32) · Śloka 32

તં ક્ષારશસ્ત્રાગ્નિભિરૌષધૈશ્ચ ભૂયોઽભિયુઞ્જાનમયુક્તિયુક્તમ્ | જિજીવિષુર્દૂરત એવ વૈદ્યં વિવર્જયેદુગ્રવિષાહિતુલ્યમ્ ||૩૨||

Adhikarana 18 (33) · Śloka 33

તદેવ યુક્તં ત્વતિ મર્મસન્ધીન્ હિંસ્યાત્ સિરાઃ સ્નાયુમથાસ્થિ ચૈવ | મૂર્ખપ્રયુક્તં પુરુષં ક્ષણેન પ્રાણૈર્વિયુઞ્જ્યાદથવા કદાચિત્ ||૩૩||

Adhikarana 19 (34-35) · Śloka 35

ભ્રમઃ પ્રલાપઃ પતનં પ્રમોહો વિચેષ્ટનં સંલયનોષ્ણતે ચ | સ્રસ્તાઙ્ગતા મૂર્ચ્છનમૂર્ધ્વવાતસ્તીવ્રા રુજો વાતકૃતાશ્ચ તાસ્તાઃ ||૩૪|| માંસોદકાભં રુધિરં ચ ગચ્છેત્ સર્વેન્દ્રિયાર્થોપરમસ્તથૈવ | દશાર્ધસઙ્ખ્યેષ્વપિ વિક્ષતેષુ સામાન્યતો મર્મસુ લિઙ્ગમુક્તમ્ ||૩૫||

Adhikarana 20 (36-39) · Śloka 39

સુરેન્દ્રગોપપ્રતિમં પ્રભૂતં રક્તં સ્રવેદ્વૈ ક્ષતતશ્ચ વાયુઃ | કરોતિ રોગાન્ વિવિધાન્ યથોક્તાંશ્છિન્નાસુ ભિન્નાસ્વથવા સિરાસુ ||૩૬|| કૌબ્જ્યં શરીરાવયવાવસાદઃ ક્રિયાસ્વશક્તિસ્તુમુલા રુજશ્ચ | ચિરાદ્વ્ર્રણો રોહતિ યસ્ય ચાપિ તં સ્નાયુવિદ્ધં મનુજં વ્યવસ્યેત્ ||૩૭|| શોફાતિવૃદ્ધિસ્તુમુલા રુજશ્ચ બલક્ષયઃ પર્વસુ ભેદશોફૌ | ક્ષતેષુ સન્ધિષ્વચલાચલેષુ સ્યાત્ સન્ધિકર્મોપરતિશ્ચ લિઙ્ગમ્ ||૩૮|| ઘોરા રુજો યસ્ય નિશાદિનેષુ સર્વાસ્વવસ્થાસુ ન શાન્તિરસ્તિ | તૃષ્ણાઙ્ગસાદૌ શ્વયથુશ્ચ રુક્ ચ તમસ્થિવિદ્ધં મનુજં વ્યવસ્યેત્ ||૩૯||

Adhikarana 21 (40) · Śloka 40

યથાસ્વમેતાનિ વિભાવયેચ્ચ લિઙ્ગાનિ મર્મસ્વભિતાડિતેષુ |૪૦|

Adhikarana 22 (40) · Śloka 40

સ્પર્શં ન જાનાતિ વિપાણ્ડુવર્ણો યો માંસમર્મણ્યભિતાડિતઃ સ્યાત્ ||૪૦||

Adhikarana 23 (41) · Śloka 41

આત્માનમેવાથ જઘન્યકારી શસ્ત્રેણ યો હન્તિ હિ કર્મ કુર્વન્ | તમાત્મવાનાત્મહનં કુવૈદ્યં વિવર્જયેદાયુરભીપ્સમાનઃ ||૪૧||

Adhikarana 24 (42) · Śloka 42

તિર્યક્ પ્રણિહિતે શસ્ત્રે દોષાઃ પૂર્વમુદાહૃતાઃ | તસ્માત્ પરિહરન્ દોષાન્ કુર્યાચ્છસ્ત્રનિપાતનમ્ ||૪૨||

Adhikarana 25 (43) · Śloka 44

માતરં પિતરં પુત્રાન્ બાન્ધવાનપિ ચાતુરઃ | અપ્યેતાનભિશઙ્કેત વૈદ્યે વિશ્વાસમેતિ ચ ||૪૩|| વિસૃજત્યાત્મનાઽઽત્માનં ન ચૈનં પરિશઙ્કતે |૪૪|

Adhikarana 26 (44) · Śloka 44

તસ્માત્ પુત્રવદેવૈનં પાલયેદાતુરં ભિષક્ ||૪૪||

Adhikarana 27 (45) · Śloka 45

ધર્માર્થૌ કીર્તિમિત્યર્થં સતાં ગ્રહણમુત્તમમ્ | પ્રાપ્નુયાત્ સ્વર્ગવાસં ચ હિતમારભ્ય કર્મણા ||૪૫||

Adhikarana 28 (46) · Śloka 46

કર્મણા કશ્ચિદેકેન દ્વાભ્યાં કશ્ચિત્ત્રિભિસ્તથા | વિકારઃ સાધ્યતે કશ્ચિચ્ચતુર્ભિરપિ કર્મભિઃ ||૪૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 25

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાનેઽષ્ટવિધશસ્ત્રકર્મીયો નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૫||