25. aṣṭavidhaśastrakarmīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 5

അഥാതോऽഷ്ടവിധശസ്ത്രകര്മീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨|| ഛേദ്യാ ഭഗന്ദരാ ഗ്രന്ഥിഃ ശ്ലൈഷ്മികസ്തിലകാലകഃ | വ്രണവര്ത്മാര്ബുദാന്യര്ശശ്ചര്മകീലോऽസ്ഥിമാംസഗമ് ||൩|| ശല്യം ജതുമണിര്മാംസസങ്ഘാതോ ഗലശുണ്ഡികാ | സ്നായുമാംസസിരാകോഥോ വല്മീകം ശതപോനകഃ ||൪|| അധ്രുഷശ്ചോപദംശാശ്ച മാംസകന്ദ്യധിമാംസകഃ |൫|

തത്ര പൂര്വം ഛേദ്യകര്മണ ഏവ ദര്ശിതത്വാത്തദ്ഭേദമേവ ദര്ശയന്നാഹ- ഛേദ്യാ ഭഗന്ദരാ ഇത്യാദി| ഗ്രന്ഥിഃ ശ്ലൈഷ്മിക ഇതി ആമോ ന തു പക്വഃ| തിലകാലക ഇതി ക്ഷുദ്രരോഗപരിപഠിതഃ; ന തു ശൂകദോഷോക്തഃ, തസ്യാസാധ്യത്വാത്| വ്രണവര്ത്മേതി ക്ലിന്നോ വ്രണൌഷ്ഠഃ| അര്ബുദാനി സര്വാണി| അര്ശോ വാതികം ശ്ലൈഷ്മികം ച| ചര്മകീല ഇതി ഗുദപാര്ശ്വവര്തീ മാംസാങ്കുരഃ| സ്നായ്വാദിഭിഃ സഹ കോഥശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ, കോഥഃ പൂതീഭാവഃ| ശതപോനക ഇതി ശൂകദോഷപഠിതഃ; അന്യേ തു “ഭഗന്ദരഗ്രഹണേനാപ്യുപാത്തസ്യ ശതപോനകസ്യ പുനരുപാദാനമത്യന്തച്ഛേദനാര്ഥമ്, അനന്യപ്രതീകാരത്വാത്”||൧-൪||

Adhikarana 2 (5-8) · Śloka 8

ഭേദ്യാ വിദ്രധയോऽന്യത്ര സര്വജാദ്ഗ്രന്ഥയസ്ത്രയഃ ||൫|| ആദിതോ യേ വിസര്പാശ്ച വൃദ്ധയഃ സവിദാരികാഃ | പ്രമേഹപിഡകാഃ ശോഫഃ സ്തനരോഗോऽവമന്ഥകാഃ ||൬|| കുമ്ഭീകാനുശയീ നാഡ്യോ വൃന്ദൌ പുഷ്കരികാऽലജീ | പ്രായശഃ ക്ഷുദ്രരോഗാശ്ച പുപ്പുടൌ താലുദന്തജൌ ||൭|| തുണ്ഡികേരീ ഗിലായുശ്ച പൂര്വം യേ ച പ്രപാകിണഃ | ബസ്തിസ്തഥാऽശ്മരീഹേതോര്മേദോജാ യേ ച കേചന ||൮||

ഭേദ്യവിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- ഭേദ്യാ ഇത്യാദി| ഗ്രന്ഥയസ്ത്രയ ഇതി വാതപിത്തകഫജാഃ| ആദിതോ യേ വിസര്പാശ്ചേതി വാതപിത്തശ്ലേഷ്മജാഃ| വിദാരികാ ക്ഷുദ്രരോഗേഷു| അവമന്ഥക ഇതി ശൂകദോഷേഷു| വൃന്ദാവിതി ഏകവൃന്ദോ വൃന്ദശ്ച കണ്ഠഗതരോഗേഷു| പുഷ്കരികാ ശൂകദോഷേഷു| പുപ്പുടൌ താലുദന്തജാവിതി താലുപുപ്പുടോ ദന്തപുപ്പുടശ്ച| പൂര്വം യേ ച പ്രപാകിണ ഇതി ഭഗന്ദരാദയഃ| ബസ്തിസ്തഥാऽശ്മരീഹേതോരിതി അശ്മരീനിമിത്തമേവ ബസ്തിര്ഭേദ്യോ നാന്യഹേതോഃ, അഭേദേ ധ്രുവമരണാദ്ഭേദേ ച സംശയാത്||൫-൮||

Adhikarana 3 (9) · Śloka 10

ലേഖ്യാശ്ചതസ്രോ രോഹിണ്യഃ കിലാസമുപജിഹ്വികാ | മേദോജോ ദന്തവൈദര്ഭോ ഗ്രന്ഥിര്വര്ത്മാധിജിഹ്വികാ ||൯|| അര്ശാംസി മണ്ഡലം മാംസകന്ദീ മാംസോന്നതിസ്തഥാ |൧൦|

ലേഖ്യവിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- ലേഖ്യാശ്ചതസ്ര ഇത്യാദി| ചതസ്രോ രോഹിണ്യഃ ഇതി വാതപിത്തശ്ലേഷ്മസന്നിപാതോത്ഥാഃ, രക്തജാഃ പുനരേകാന്താസാധ്യത്വാദിഹ നോക്താഃ| വര്ത്മ ഇതി വ്രണവര്ത്മ നേത്രവര്ത്മ ചേത്യര്ഥഃ| മണ്ഡലം കണ്ഡൂകുഷ്ഠാദീനാമ്| മാംസകന്ദീ സ്വല്പമാംസാങ്കുരഃ||൯||-

Adhikarana 4 (10) · Śloka 10

വേധ്യാഃ സിരാ ബഹുവിധാ മൂത്രവൃദ്ധിര്ദകോദരമ് ||൧൦||

വേധ്യവിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- വേധ്യാ ഇത്യാദി||൧൦||

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

ഏഷ്യാ നാഡ്യഃ സശല്യാശ്ച വ്രണാ ഉന്മാര്ഗിണശ്ച യേ |൧൧|

ഏഷ്യവിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- ഏഷ്യാ ഇത്യാദി| ഏഷ്യാ ഇതി ലോഹാദിശലാകയാऽന്തരന്വേഷണീയാ ഇത്യര്ഥഃ, ശല്യസ്ഥിതിജ്ഞാനാര്ഥം, സുഖേനാപകര്ഷണായ ച| ഉന്മാര്ഗീ തിര്യഗ്ഗതിഃ|൧൧|-

Adhikarana 6 (11) · Śloka 12

ആഹാര്യാഃ ശര്കരാസ്തിസ്രോ ദന്തകര്ണമലോऽശ്മരീ ||൧൧|| ശല്യാനി മൂഢഗര്ഭാശ്ച വര്ചശ്ച നിചിതം ഗുദേ |൧൨|

ആഹാര്യവിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- ആഹാര്യാ ഇത്യാദി| ആഹാര്യാ ആകര്ഷണീയാഃ| ശര്കരാസ്തിസ്ര ഇതി മൂത്രശര്കരാ പാദശര്കരാ ദന്തശര്കരാ ചേതി||൧൧||-

Adhikarana 7 (12-15) · Śloka 16

സ്രാവ്യാ വിദ്രധയഃ പഞ്ച ഭവേയുഃ സര്വജാദൃതേ ||൧൨|| കുഷ്ഠാനി വായുഃ സരുജഃ ശോഫോ യശ്ചൈകദേശജഃ | പാല്യാമയാഃ ശ്ലീപദാനി വിഷജുഷ്ടം ച ശോണിതമ് ||൧൩|| അര്ബുദാനി വിസര്പാശ്ച ഗ്രന്ഥയശ്ചാദിതശ്ച തേ | ത്രയസ്ത്രയശ്ചോപദംശാഃ സ്തനരോഗാ വിദാരികാ ||൧൪|| സു(ശു)ഷിരോ ഗലശാലൂകം കണ്ടകാഃ കൃമിദന്തകഃ | ദന്തവേഷ്ടഃ സോപകുശഃ ശീതാദോ ദന്തപുപ്പുടഃ ||൧൫|| പിത്താസൃക്കഫജാശ്ചൌഷ്ഠ്യാഃ ക്ഷുദ്രരോഗാശ്ച ഭൂയശഃ |൧൬|

വിസ്രാവ്യവിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- സ്രാവ്യാ ഇത്യാദി||൧൨-൧൫||-

Adhikarana 8 (16) · Śloka 17

സീവ്യാ മേദഃസമുത്ഥാശ്ച ഭിന്നാഃ സുലിഖിതാ ഗദാഃ ||൧൬|| സദ്യോവ്രണാശ്ച യേ ചൈവ ചലസന്ധിവ്യപാശ്രിതാഃ |൧൭|

സീവ്യവിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- സീവ്യാ ഇത്യാദി| മേദഃസമുത്ഥാ ഇതി യേ കേചന മേദോഭവവികാരാഃ| ഭിന്നാ ഇതി വിദീര്ണാ ഇത്യര്ഥഃ| സുലിഖിതാ ഗദാ ഇതി നിരവശേഷലിഖിതാ ഇത്യര്ഥഃ| വ്യപാശ്രിതാ ഇതി വിശേഷേണാശ്രിതാ ഇത്യര്ഥഃ| ‘സാധ്യാഃ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൧൬||-

Adhikarana 9 (17) · Śloka 18

ന ക്ഷാരാഗ്നിവിഷൈര്ജുഷ്ടാ ന ച മാരുതവാഹിനഃ ||൧൭|| നാന്തര്ലോഹിതശല്യാശ്ച... |൧൮|

അഥ കേ ന സീവ്യാ ഇത്യാഹ- ന ക്ഷാരേത്യാദി||൧൭||

Adhikarana 10 (18) · Śloka 18

... തേഷു സമ്യഗ്വിശോധനമ് |൧൮|

തേഷു കിം കര്തവ്യമിത്യാഹ- തേഷ്വിത്യാദി|൧൮|-

Adhikarana 11 (18-19) · Śloka 19

പാംശുരോമനഖാദീനി ചലമസ്ഥി ഭവേച്ച യത് ||൧൮|| അഹൃതാനി യതോऽമൂനി പാചയേയുര്ഭൃശം വ്രണമ് | രുജശ്ച വിവിധാഃ കുര്യുസ്തസ്മാദേതാന് വിശോധയേത് ||൧൯||

കാന് വിശോധയേദിത്യാഹ- പാംശ്വിത്യാദി| അന്യേ ‘തൃണാദീനി’ ഇതി പഠന്തി| കസ്മാദേതേ വിശോധ്യാ ഇത്യാഹ- അഹൃതാനീത്യാദി||൧൮-൧൯||

Adhikarana 12 (20-26) · Śloka 26

തതോ വ്രണം സമുന്നമ്യ സ്ഥാപയിത്വാ യഥാസ്ഥിതമ് | സീവ്യേത് സൂക്ഷ്മേണ സൂത്രേണ വല്കേനാശ്മന്തകസ്യ വാ ||൨൦|| ശണജക്ഷൌമസൂത്രാഭ്യാം സ്നായ്വാ ബാലേന വാ പുനഃ | മൂര്വാഗുഡൂചീതാനൈര്വാ സീവ്യേദ്വേല്ലിതകം ശനൈഃ ||൨൧|| സീവ്യേദ്ഗോഫണികാം വാऽപി സീവ്യേദ്വാ തുന്നസേവനീമ് | ഋജുഗ്രന്ഥിമഥോ വാऽപി യഥായോഗമഥാപി വാ ||൨൨|| ദേശേऽല്പമാംസേ സന്ധൌ ച സൂചീ വൃത്താऽങ്ഗുലദ്വയമ് | ആയതാ ത്ര്യങ്ഗുലാ ത്ര്യസ്രാ മാംസലേ ചാऽപി പൂജിതാ ||൨൩|| ധനുര്വക്രാ ഹിതാ മര്മഫലകോശോദരോപരി | ഇത്യേതാസ്ത്രിവിധാഃ സൂചീസ്തീക്ഷ്ണാഗ്രാഃ സുസമാഹിതാഃ ||൨൪|| കാരയേന്മാലതീപുഷ്പവൃന്താഗ്രപരിമണ്ഡലാഃ | നാതിദൂരേ നികൃഷ്ടേ വാ സൂചീം കര്മണി പാതയേത് ||൨൫|| ദൂരാദ്രുജോ വ്രണൌഷ്ഠസ്യ സന്നികൃഷ്ടേऽവലുഞ്ചനമ് ||൨൬||

തത്ര സപ്താനാം ഛേദ്യാദികര്മണാമവചാരണസ്യാന്യത്ര ദര്ശിതത്വാത് സീവ്യസ്യ പുനരത്രൈവ വിസ്തരേണ നിര്ദിശന്നാഹ- തതോ വ്രണമിത്യാദി| സമുന്നമ്യ ഉന്നതം കൃത്വാ| അശ്മന്തകഃ അമ്ലലോടകസദൃശോ വൃക്ഷഃ| ക്ഷൌമമിതി ക്ഷുമാ അതസീ തസ്യാ ഇദം ക്ഷൌമമ്| സ്നായുരിതി ശണാകാര ഉപധാതുവിശേഷഃ, യേന ധനൂംഷി നഹ്യന്തേ| മൂര്വാ ചൌരസ്നായുഃ, യയാ പൂര്വദേശേ ഗുണാന് കുര്വന്തി ധനുഷാമ്| അന്യേ കോവിദാരസദൃശയുഗ്മപത്രാം ലതാവിശേഷാം മൂര്വാമാചക്ഷതേ| താനൈരിതി തന്തുഭിരിത്യര്ഥഃ| വേല്ലിതകം വക്രമ്| ഗോഫണികാം ഗോഫണാകാരാമ്| തുന്നസേവനീമിതി യഥാ വസ്ത്രം പാടിതം തന്തുവായകാഃ സന്ദധതി തദ്വത്തുന്നസേവനീം സീവ്യേത്| ഋജുഗ്രന്ഥിമിതി ഋജുഗ്രന്ഥേഃ സദൃശോ ബന്ധോ യസ്യാം സേവന്യാം സാ ഋജുഗ്രന്ഥിഃ| ത്ര്യസ്രേതി ത്രിധാരേത്യര്ഥഃ| ഫലകോഷഃ അണ്ഡകോഷഃ| സുസമാഹിതാഃ ഇതി സുഹസ്താ ഇത്യര്ഥഃ| പരിമണ്ഡലാ ഇതി വര്തുലാ ഇത്യര്ഥഃ| സന്നികൃഷ്ടേ നികട ഇത്യര്ഥഃ| അവലുച്ചനമിതി ത്രുടനമിത്യര്ഥഃ||൨൦-൨൬||-

Adhikarana 13 (27-28) · Śloka 28

അഥ ക്ഷൌമപിചുച്ഛന്നം സുസ്യൂതം പ്രതിസാരയേത് | പ്രിയങ്ഗ്വഞ്ജനയഷ്ട്യാഹ്വരോധ്രചൂര്ണൈഃ സമന്തതഃ ||൨൭|| ശല്ലകീഫലചൂര്ണൈര്വാ ക്ഷൌമധ്യാമേന വാ പുനഃ | തതോ വ്രണം യഥായോഗം ബദ്ധ്വാऽऽചാരികമാദിശേത് ||൨൮||

സീവനസ്യ പശ്ചാത്കര്മ ദര്ശയന്നാഹ- അഥ ക്ഷൌമേത്യാദി| ക്ഷൌമേണ അതസീവസ്ത്രേണ, പിചുനാ കാര്പാസതൂലേന, ആഭ്യാം ദ്വാഭ്യാം ഛന്നമിത്യര്ഥഃ| സുസ്യൂതമിതി ‘സമ്യക്സീവിതമ്’ ഇതി ലോകേ| പ്രതിസാരയേത് അവചൂര്ണയേദിത്യര്ഥഃ| അവചൂര്ണനദ്രവ്യാണ്യാഹ- പ്രിയങ്ഗ്വഞ്ജനേത്യാദി| അഞ്ജനം സൌവീരാഞ്ജനമ്| സമന്തത ഇതി സര്വത്രേത്യര്ഥഃ| ക്ഷൌമധ്യാമേനേതി അതസീഭവവസ്ത്രഭസ്മനാ| ആചാരികമാദിശേദിതി വ്രണിതോപാസനീയോക്തമാചാരം കഥയേദിത്യര്ഥഃ| കേചിദിഹ ഛേദ്യാദീനി ഗദ്യേനൈവ പഠന്തി യാവത് ‘ബദ്ധ്വാऽऽചാരികമാദിശേത്’ ഇതി||൨൭-൨൮||

Adhikarana 14 (29) · Śloka 29

ഏതദഷ്ടവിധം കര്മ സമാസേന പ്രകീര്തിതമ് | ചികിത്സിതേഷു കാര്ത്സ്ന്യേന വിസ്തരസ്തസ്യ വക്ഷ്യതേ ||൨൯||

സങ്ക്ഷേപോക്തിരിയം, വിസ്തരോऽസ്യ വക്ഷ്യത ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- ഏതദിത്യാദി| അഷ്ടഗ്രഹണം പുനര്യദിഹ കൃതം തച്ചരകോക്തഷട്സങ്ഖ്യാനിരാകരണാര്ഥമ് ||൨൯||

Adhikarana 15 (30) · Śloka 30

ഹീനാതിരിക്തം തിര്യക് ച ഗാത്രച്ഛേദനമാത്മനഃ | ഏതാശ്ചതസ്രോऽഷ്ടവിധേ കര്മണി വ്യാപദഃ സ്മൃതാഃ ||൩൦||

തത്രാഷ്ടാനാമപി കര്മണാം വ്യാപദം ദര്ശയന്നാഹ- ഹീനാതിരിക്തമിത്യാദി| ഗാത്രച്ഛേദനമാത്മനഃ ഇതി ശസ്ത്രകര്മ കുര്വതഃ സ്വശരീര ഛേദനമിത്യര്ഥഃ| ചതസ്രോ വ്യാപദ ഇതി; അന്യേ തു ‘ഏതാ ഹി തിസ്ര’ ഇതി പഠന്തി; സ തു പ്രമാദപാഠഃ||൩൦||

Adhikarana 16 (31) · Śloka 31

അജ്ഞാനലോഭാഹിതവാക്യയോഗഭയപ്രമോഹൈരപരൈശ്ച ഭാവൈഃ | യദാ പ്രയുഞ്ജീത ഭിഷക് കുശസ്ത്രം തദാ സ ശേഷാന് കുരുതേ വികാരാന് ||൩൧||

വ്യാപദോ ഹേതൂന് ദര്ശയന്നാഹ- അജ്ഞാനേത്യാദി| അഹിതവാക്യയോഗഃ ശത്രുവചനപ്രയോഗഃ| പ്രമോഹേ വൈചിത്ത്യമ് | അപരൈശ്ച ഭാവൈരിതി പ്രയോജനവ്യഗ്രത്വാദിഭിരിത്യര്ഥഃ| കുശസ്ത്രമിതി ഈഷച്ഛസ്ത്രമ്| സ ശേഷാനിതി സ ഇതി വൈദ്യഃ ശേഷാന് അപരാനിത്യര്ഥഃ||൩൧||

Adhikarana 17 (32) · Śloka 32

തം ക്ഷാരശസ്ത്രാഗ്നിഭിരൌഷധൈശ്ച ഭൂയോऽഭിയുഞ്ജാനമയുക്തിയുക്തമ് | ജിജീവിഷുര്ദൂരത ഏവ വൈദ്യം വിവര്ജയേദുഗ്രവിഷാഹിതുല്യമ് ||൩൨||

പ്രാഗുക്താജ്ഞാനാദിദോഷദൂഷിതം വൈദ്യം പ്രത്യാതുരഃ കിം കുര്യാദിത്യാഹ- തം ക്ഷാരശസ്ത്രാഗ്നിഭിരിത്യാദി| തം തഥാവിധം ഭിഷക്ഛദ്മചരമ്| അയുക്തിയുക്തം യഥാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ജിജീവിഷുഃ ജീവിതുമിച്ഛുഃ| ദൂരത ഏവ വൈദ്യം വിവര്ജയേദിതി തസ്മൈ ദര്ശനമപി ന ദദ്യാത്||൩൨||

Adhikarana 18 (33) · Śloka 33

തദേവ യുക്തം ത്വതി മര്മസന്ധീന് ഹിംസ്യാത് സിരാഃ സ്നായുമഥാസ്ഥി ചൈവ | മൂര്ഖപ്രയുക്തം പുരുഷം ക്ഷണേന പ്രാണൈര്വിയുഞ്ജ്യാദഥവാ കദാചിത് ||൩൩||

ഹീനവ്യാപദമഭിധായാതിരിക്തശസ്ത്രവ്യാപദം ദര്ശയന്നാഹ- തദേവേത്യാദി|- തദേവ ശസ്ത്രം, യുക്തം പ്രയുക്തം, തു പുനരര്ഥേ, അതീതി അതിശയേന, പ്രാണൈര്വിയുഞ്ജ്യാദിതി പ്രാണൈഃ സഹ വിയോഗം കാരയേദിത്യര്ഥഃ||൩൩||

Adhikarana 19 (34-35) · Śloka 35

ഭ്രമഃ പ്രലാപഃ പതനം പ്രമോഹോ വിചേഷ്ടനം സംലയനോഷ്ണതേ ച | സ്രസ്താങ്ഗതാ മൂര്ച്ഛനമൂര്ധ്വവാതസ്തീവ്രാ രുജോ വാതകൃതാശ്ച താസ്താഃ ||൩൪|| മാംസോദകാഭം രുധിരം ച ഗച്ഛേത് സര്വേന്ദ്രിയാര്ഥോപരമസ്തഥൈവ | ദശാര്ധസങ്ഖ്യേഷ്വപി വിക്ഷതേഷു സാമാന്യതോ മര്മസു ലിങ്ഗമുക്തമ് ||൩൫||

മര്മസന്ധിസിരാസ്നായ്വസ്ഥിപഞ്ചാനാം ഛേദനാത് പഞ്ചപ്രകാരാമതിരിക്തശസ്ത്രവ്യാപദം ദര്ശയിത്വേദാനീം തേഷ്വേവ മര്മാദിഷു വിദ്ധേഷു യാനി ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി താനി സാമാന്യേന ദര്ശയന്നാഹ- ഭ്രമ ഇത്യാദി|- ഭ്രമഃ ചക്രാരൂഢസ്യേവ| പ്രലാപഃ അസമ്ബദ്ധഭാഷണമ്| പതനമ് അനൂര്ധ്വസ്ഥിതിഃ| പ്രമോഹഃ നൈവാത്യന്തം ചിത്തനാശഃ| വിചേഷ്ടനം വിഗതകായപരിസ്പന്ദനമ്| സംലയനം സുഷുപ്താവസ്ഥസ്യേവ ചിത്തസ്യാകര്മണ്യതാ| ഉഷ്ണതാ ശരീരസ്യ പരിതാപഃ| സ്രസ്താങ്ഗതാ ശരീരശൈഥില്യമ്| മൂര്ച്ഛനം ചേതനാച്യുതിഃ| ഊര്ധ്വവാത ഇതി ശ്വാസോऽത്രാഭിപ്രേതോ ന രോഗവിശേഷഃ| മാംസോദകാഭം മാംസധാവനജലസദൃശമ്| ഉപരമോ നിവൃത്തിഃ| ദശാര്ധസങ്ഖ്യേഷ്വിതി ‘തദേവ യുക്തം’ ഇത്യാദിശ്ലോകോക്തേഷു മര്മസന്ധിശിരാസ്നായ്വസ്ഥിഷു പഞ്ചസു ക്ഷതേഷു വിദ്ധേഷു||൩൪-൩൫||

Adhikarana 20 (36-39) · Śloka 39

സുരേന്ദ്രഗോപപ്രതിമം പ്രഭൂതം രക്തം സ്രവേദ്വൈ ക്ഷതതശ്ച വായുഃ | കരോതി രോഗാന് വിവിധാന് യഥോക്താംശ്ഛിന്നാസു ഭിന്നാസ്വഥവാ സിരാസു ||൩൬|| കൌബ്ജ്യം ശരീരാവയവാവസാദഃ ക്രിയാസ്വശക്തിസ്തുമുലാ രുജശ്ച | ചിരാദ്വ്ര്രണോ രോഹതി യസ്യ ചാപി തം സ്നായുവിദ്ധം മനുജം വ്യവസ്യേത് ||൩൭|| ശോഫാതിവൃദ്ധിസ്തുമുലാ രുജശ്ച ബലക്ഷയഃ പര്വസു ഭേദശോഫൌ | ക്ഷതേഷു സന്ധിഷ്വചലാചലേഷു സ്യാത് സന്ധികര്മോപരതിശ്ച ലിങ്ഗമ് ||൩൮|| ഘോരാ രുജോ യസ്യ നിശാദിനേഷു സര്വാസ്വവസ്ഥാസു ന ശാന്തിരസ്തി | തൃഷ്ണാങ്ഗസാദൌ ശ്വയഥുശ്ച രുക് ച തമസ്ഥിവിദ്ധം മനുജം വ്യവസ്യേത് ||൩൯||

അമര്മവിദ്ധസിരാദിലിങ്ഗം ദര്ശയന്നാഹ- സുരേന്ദത്യാദി| സുരേന്ദ്രഗോപപ്രതിമമിതി ഇന്ദ്രഗോപകീടസന്നിഭമിത്യര്ഥഃ| യഥോക്താനിതി ശോണിതവര്ണനീയോക്തശിരോരോഗാധിമന്ഥാദീന്| കൌബ്ജ്യമിത്യാദി കൌബ്ജ്യമിതി അന്തര്ബഹിരായാമജം ദ്വിധാ| അവയവാവസാദ ഇതി അവയവസ്യ സ്വകര്മണ്യസാമര്ഥ്യമ്| ക്രിയാസ്വശക്തിരിതി സാമാന്യേന സര്വശരീരസ്യ, ക്രിയാശ്ചാത്രോത്ക്ഷേപണാപക്ഷേപണപ്രസാരണാകുഞ്ചനലക്ഷണാഃ| തുമുലാ ഗഹനാഃ; അന്യേ തു “വാതപിത്തശ്ലേഷ്മജനിതാ ഏകത്ര വ്യാകുലീഭൂതവേദനാസ്തുമുലാ ഉച്യന്തേ” ഇതി വദന്തി| വ്യവസ്യേത് ജാനീയാദിത്യര്ഥഃ| ശോഫാതിവൃദ്ധിരിത്യാദി ശോഫഃ പ്രസിദ്ധഃ| പര്വസ്വിതി സന്ധിഷു| ഭേദഃ സ്ഫുടനമിവ| ചലേഷ്വിതി ശാഖാഹനുകരഗ്രീവാസു ചലാഃ സന്ധയഃ||൩൬-൩൯||

Adhikarana 21 (40) · Śloka 40

യഥാസ്വമേതാനി വിഭാവയേച്ച ലിങ്ഗാനി മര്മസ്വഭിതാഡിതേഷു |൪൦|

സിരാദീനാം മര്മരഹിതാനാം വിദ്ധലക്ഷണമഭിധായ സിരാദിമര്മവിദ്ധലക്ഷണമതിദേശേന ദര്ശയന്നാഹ- യഥാസ്വമിത്യാദി| ചകാരോऽയം ഭിന്നക്രമേ ഏതാനി ചേത്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന ന കേവലം ഭ്രമപ്രലാപാദീനി പൂര്വോക്താനി , കിന്തു അവമര്മവിദ്ധസിരാദിലിങ്ഗാന്യപി യഥാസ്വം ബോദ്ധവ്യാനീത്യര്ഥഃ|൪൦|-

Adhikarana 22 (40) · Śloka 40

സ്പര്ശം ന ജാനാതി വിപാണ്ഡുവര്ണോ യോ മാംസമര്മണ്യഭിതാഡിതഃ സ്യാത് ||൪൦||

അനുക്തസ്യ മാംസസ്യ മര്മവിദ്ധലക്ഷണം ദര്ശയന്നാഹ- സ്പര്ശമിത്യാദി| സിരാദിവന്മാംസമപി പൂര്വം കുതോ ന നിര്ദിഷ്ടമിതി ചേത്? കേവലമാംസവിദ്ധസ്യാവ്യാപകത്വാത്| കേചിദാചാര്യാ ഭ്രമപ്രലാപാദീനി ലിങ്ഗാനി സദ്യഃപ്രാണഹരാദീനാം മര്മണാം മന്യന്തേ, അത ഏവ തേഷാം മതേ ദശാര്ധസങ്ഖ്യേഷ്വിത്യത്ര സദ്യഃപ്രാണഹരകാലാന്തരപ്രാണഹരവിശല്യപ്രാണഹരവൈകല്യകരരുജാകരാഖ്യേഷു പഞ്ചസു മര്മസ്വിതി വ്യാഖ്യാനം, തഥാ തേഷാം മതേ യാനി സിരാദീനാം ‘സുരേന്ദ്രഗോപപ്രതിമാം’ ഇത്യാദിലക്ഷണാന്യുക്താനി താന്യപി സിരാദിമര്മവിദ്ധേഷു ജ്ഞാതവ്യാനി, ന പുനര്മര്മരഹിതസിരാദിവിദ്ധേഷു, അത ഏവ തേഷാം മതേ ‘യഥാസ്വമേതാനി വിഭാവയേച്ച’ ഇത്യത്ര ന ചകാരാര്ഥം കഥയന്തി, കിന്തു സുരേന്ദ്രഗോപപ്രതിമമിത്യാദ്യുക്തലക്ഷണേഷ്വന്തര്ഭാവയന്തി യഥാസ്വമിത്യാദിപാഠമ്||൪൦||

Adhikarana 23 (41) · Śloka 41

ആത്മാനമേവാഥ ജഘന്യകാരീ ശസ്ത്രേണ യോ ഹന്തി ഹി കര്മ കുര്വന് | തമാത്മവാനാത്മഹനം കുവൈദ്യം വിവര്ജയേദായുരഭീപ്സമാനഃ ||൪൧||

അതിരിക്തശസ്ത്രവ്യാപദമഭിധായ വൈദ്യസ്യൈവാത്മഗാത്രച്ഛേദനവ്യാപദം ദര്ശയന്നാഹ- ആത്മാനമേവേത്യാദി| ആത്മാനമേവേതി സ്വാങ്ഗമേവേത്യര്ഥഃ; ശസ്ത്രഗ്രഹണധാരണാവചാരണാനഭിജ്ഞത്വാദ്ധിനസ്തീത്യര്ഥഃ| ജഘന്യകാരീ അതിഹീനകര്മകാരീ| തം തഥാവിധം കുവൈദ്യമ്| ആത്മവാന് ബുദ്ധിമാന്, ‘ആതുര’ ഇതി ശേഷഃ| ആത്മഹനമ് ആത്മച്ഛേദിനമ്, ആത്മതുദമ് ഇതി കേചിത് പഠന്തി| ആയുഃ ജീവിതമ്||൪൧||

Adhikarana 24 (42) · Śloka 42

തിര്യക് പ്രണിഹിതേ ശസ്ത്രേ ദോഷാഃ പൂര്വമുദാഹൃതാഃ | തസ്മാത് പരിഹരന് ദോഷാന് കുര്യാച്ഛസ്ത്രനിപാതനമ് ||൪൨||

തിര്യക്ശസ്ത്രപ്രണിധാനകര്മവ്യാപദം ദര്ശയന്നാഹ- തിര്യക്പ്രണിഹിത ഇത്യാദി| ദോഷാഃ പൂര്വമുദാഹൃതാ ഇതി അഗ്രോപഹരണീയാധ്യായേ ‘സിരാസ്നായുച്ഛേദനമ്’ (സൂ. അ.൫) ഇത്യാദയോ ദോഷാഃ| ദോഷപരിഹാരം ദര്ശയന്നാഹ- തസ്മാദിത്യാദി||൪൨||

Adhikarana 25 (43) · Śloka 44

മാതരം പിതരം പുത്രാന് ബാന്ധവാനപി ചാതുരഃ | അപ്യേതാനഭിശങ്കേത വൈദ്യേ വിശ്വാസമേതി ച ||൪൩|| വിസൃജത്യാത്മനാऽऽത്മാനം ന ചൈനം പരിശങ്കതേ |൪൪|

ഇദാനീം വൈദ്യം പ്രത്യാതുരേണ കിം കര്തവ്യമിത്യാഹ- മാതരമിത്യാദി| അത്ര ശ്ലോകേ പ്രഥമോऽപിശബ്ദഃ സമുച്ചയേ, ദ്വിതീയസ്തു സമ്ഭാവനായാമ്| വിസൃജതി ദദാതി| ആത്മനാ സ്വയമേവ| ആത്മാനം ശരീരമ്| ഏനം വൈദ്യമ്||൪൩||-

Adhikarana 26 (44) · Śloka 44

തസ്മാത് പുത്രവദേവൈനം പാലയേദാതുരം ഭിഷക് ||൪൪||

വൈദ്യേനൈവംവിധേ ആതുരേ വിശ്വസ്തേ യത് കര്തവ്യം തദാഹ- തസ്മാദിത്യാദി| ഏമാതുരമിത്യത്ര സമ്ബന്ധഃ| സാധ്വേകപുത്രവത് പാലയേദിത്യര്ഥഃ||൪൪||

Adhikarana 27 (45) · Śloka 45

ധര്മാര്ഥൌ കീര്തിമിത്യര്ഥം സതാം ഗ്രഹണമുത്തമമ് | പ്രാപ്നുയാത് സ്വര്ഗവാസം ച ഹിതമാരഭ്യ കര്മണാ ||൪൫||

സമ്യക്പാലനേ മഹദേവ ഫലം ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ- ധര്മാര്ഥാവിത്യാദി| സതാം ഗ്രഹണമുത്തമമിതി ശിഷ്ടാനാം മധ്യേ ഗ്രഹണമുപാദാനമുത്തമം ഭവതീത്യര്ഥഃ||൪൫||

Adhikarana 28 (46) · Śloka 46

കര്മണാ കശ്ചിദേകേന ദ്വാഭ്യാം കശ്ചിത്ത്രിഭിസ്തഥാ | വികാരഃ സാധ്യതേ കശ്ചിച്ചതുര്ഭിരപി കര്മഭിഃ ||൪൬||

സാധ്യോऽപി വ്യാധിരനേകകര്മസാധ്യോ ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ- കര്മണേത്യാദി| കര്മണേതി ഛേദ്യാദികേന സ്നേഹാദികേന വാ; അപിശബ്ദാത് പഞ്ചാദിഭിരപി| കേചിത് ‘ധര്മാര്ഥൌ’ ഇത്യാദിശ്ലോകമധ്യായാന്തേ പഠന്തി||൪൬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 25

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽഷ്ടവിധശസ്ത്രകര്മീയോ നാമ പഞ്ചവിംശോऽധ്യായഃ ||൨൫||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ പഞ്ചവിംശതിതമോऽധ്യായഃ||൨൫||