Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 5
അഥാതോऽഷ്ടവിധശസ്ത്രകര്മീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
ഛേദ്യാ ഭഗന്ദരാ ഗ്രന്ഥിഃ ശ്ലൈഷ്മികസ്തിലകാലകഃ |
വ്രണവര്ത്മാര്ബുദാന്യര്ശശ്ചര്മകീലോऽസ്ഥിമാംസഗമ് ||൩||
ശല്യം ജതുമണിര്മാംസസങ്ഘാതോ ഗലശുണ്ഡികാ |
സ്നായുമാംസസിരാകോഥോ വല്മീകം ശതപോനകഃ ||൪||
അധ്രുഷശ്ചോപദംശാശ്ച മാംസകന്ദ്യധിമാംസകഃ |൫|
View original
अथातोऽष्टविधशस्त्रकर्मीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
छेद्या भगन्दरा ग्रन्थिः श्लैष्मिकस्तिलकालकः |
व्रणवर्त्मार्बुदान्यर्शश्चर्मकीलोऽस्थिमांसगम् ||३||
शल्यं जतुमणिर्मांससङ्घातो गलशुण्डिका |
स्नायुमांससिराकोथो वल्मीकं शतपोनकः ||४||
अध्रुषश्चोपदंशाश्च मांसकन्द्यधिमांसकः |५|
Adhikarana 2 (5-8) · Śloka 8
ഭേദ്യാ വിദ്രധയോऽന്യത്ര സര്വജാദ്ഗ്രന്ഥയസ്ത്രയഃ ||൫||
ആദിതോ യേ വിസര്പാശ്ച വൃദ്ധയഃ സവിദാരികാഃ |
പ്രമേഹപിഡകാഃ ശോഫഃ സ്തനരോഗോऽവമന്ഥകാഃ ||൬||
കുമ്ഭീകാനുശയീ നാഡ്യോ വൃന്ദൌ പുഷ്കരികാऽലജീ |
പ്രായശഃ ക്ഷുദ്രരോഗാശ്ച പുപ്പുടൌ താലുദന്തജൌ ||൭||
തുണ്ഡികേരീ ഗിലായുശ്ച പൂര്വം യേ ച പ്രപാകിണഃ |
ബസ്തിസ്തഥാऽശ്മരീഹേതോര്മേദോജാ യേ ച കേചന ||൮||
View original
भेद्या विद्रधयोऽन्यत्र सर्वजाद्ग्रन्थयस्त्रयः ||५||
आदितो ये विसर्पाश्च वृद्धयः सविदारिकाः |
प्रमेहपिडकाः शोफः स्तनरोगोऽवमन्थकाः ||६||
कुम्भीकानुशयी नाड्यो वृन्दौ पुष्करिकाऽलजी |
प्रायशः क्षुद्ररोगाश्च पुप्पुटौ तालुदन्तजौ ||७||
तुण्डिकेरी गिलायुश्च पूर्वं ये च प्रपाकिणः |
बस्तिस्तथाऽश्मरीहेतोर्मेदोजा ये च केचन ||८||
Adhikarana 3 (9) · Śloka 10
ലേഖ്യാശ്ചതസ്രോ രോഹിണ്യഃ കിലാസമുപജിഹ്വികാ |
മേദോജോ ദന്തവൈദര്ഭോ ഗ്രന്ഥിര്വര്ത്മാധിജിഹ്വികാ ||൯||
അര്ശാംസി മണ്ഡലം മാംസകന്ദീ മാംസോന്നതിസ്തഥാ |൧൦|
View original
लेख्याश्चतस्रो रोहिण्यः किलासमुपजिह्विका |
मेदोजो दन्तवैदर्भो ग्रन्थिर्वर्त्माधिजिह्विका ||९||
अर्शांसि मण्डलं मांसकन्दी मांसोन्नतिस्तथा |१०|
Adhikarana 4 (10) · Śloka 10
വേധ്യാഃ സിരാ ബഹുവിധാ മൂത്രവൃദ്ധിര്ദകോദരമ് ||൧൦||
View original
वेध्याः सिरा बहुविधा मूत्रवृद्धिर्दकोदरम् ||१०||
Adhikarana 5 (11) · Śloka 11
ഏഷ്യാ നാഡ്യഃ സശല്യാശ്ച വ്രണാ ഉന്മാര്ഗിണശ്ച യേ |൧൧|
View original
एष्या नाड्यः सशल्याश्च व्रणा उन्मार्गिणश्च ये |११|
Adhikarana 6 (11) · Śloka 12
ആഹാര്യാഃ ശര്കരാസ്തിസ്രോ ദന്തകര്ണമലോऽശ്മരീ ||൧൧||
ശല്യാനി മൂഢഗര്ഭാശ്ച വര്ചശ്ച നിചിതം ഗുദേ |൧൨|
View original
आहार्याः शर्करास्तिस्रो दन्तकर्णमलोऽश्मरी ||११||
शल्यानि मूढगर्भाश्च वर्चश्च निचितं गुदे |१२|
Adhikarana 7 (12-15) · Śloka 16
സ്രാവ്യാ വിദ്രധയഃ പഞ്ച ഭവേയുഃ സര്വജാദൃതേ ||൧൨||
കുഷ്ഠാനി വായുഃ സരുജഃ ശോഫോ യശ്ചൈകദേശജഃ |
പാല്യാമയാഃ ശ്ലീപദാനി വിഷജുഷ്ടം ച ശോണിതമ് ||൧൩||
അര്ബുദാനി വിസര്പാശ്ച ഗ്രന്ഥയശ്ചാദിതശ്ച തേ |
ത്രയസ്ത്രയശ്ചോപദംശാഃ സ്തനരോഗാ വിദാരികാ ||൧൪||
സു(ശു)ഷിരോ ഗലശാലൂകം കണ്ടകാഃ കൃമിദന്തകഃ |
ദന്തവേഷ്ടഃ സോപകുശഃ ശീതാദോ ദന്തപുപ്പുടഃ ||൧൫||
പിത്താസൃക്കഫജാശ്ചൌഷ്ഠ്യാഃ ക്ഷുദ്രരോഗാശ്ച ഭൂയശഃ |൧൬|
View original
स्राव्या विद्रधयः पञ्च भवेयुः सर्वजादृते ||१२||
कुष्ठानि वायुः सरुजः शोफो यश्चैकदेशजः |
पाल्यामयाः श्लीपदानि विषजुष्टं च शोणितम् ||१३||
अर्बुदानि विसर्पाश्च ग्रन्थयश्चादितश्च ते |
त्रयस्त्रयश्चोपदंशाः स्तनरोगा विदारिका ||१४||
सु(शु)षिरो गलशालूकं कण्टकाः कृमिदन्तकः |
दन्तवेष्टः सोपकुशः शीतादो दन्तपुप्पुटः ||१५||
पित्तासृक्कफजाश्चौष्ठ्याः क्षुद्ररोगाश्च भूयशः |१६|
Adhikarana 8 (16) · Śloka 17
സീവ്യാ മേദഃസമുത്ഥാശ്ച ഭിന്നാഃ സുലിഖിതാ ഗദാഃ ||൧൬||
സദ്യോവ്രണാശ്ച യേ ചൈവ ചലസന്ധിവ്യപാശ്രിതാഃ |൧൭|
View original
सीव्या मेदःसमुत्थाश्च भिन्नाः सुलिखिता गदाः ||१६||
सद्योव्रणाश्च ये चैव चलसन्धिव्यपाश्रिताः |१७|
Adhikarana 9 (17) · Śloka 18
ന ക്ഷാരാഗ്നിവിഷൈര്ജുഷ്ടാ ന ച മാരുതവാഹിനഃ ||൧൭||
നാന്തര്ലോഹിതശല്യാശ്ച... |൧൮|
View original
न क्षाराग्निविषैर्जुष्टा न च मारुतवाहिनः ||१७||
नान्तर्लोहितशल्याश्च... |१८|
Adhikarana 10 (18) · Śloka 18
... തേഷു സമ്യഗ്വിശോധനമ് |൧൮|
View original
... तेषु सम्यग्विशोधनम् |१८|
Adhikarana 11 (18-19) · Śloka 19
പാംശുരോമനഖാദീനി ചലമസ്ഥി ഭവേച്ച യത് ||൧൮||
അഹൃതാനി യതോऽമൂനി പാചയേയുര്ഭൃശം വ്രണമ് |
രുജശ്ച വിവിധാഃ കുര്യുസ്തസ്മാദേതാന് വിശോധയേത് ||൧൯||
View original
पांशुरोमनखादीनि चलमस्थि भवेच्च यत् ||१८||
अहृतानि यतोऽमूनि पाचयेयुर्भृशं व्रणम् |
रुजश्च विविधाः कुर्युस्तस्मादेतान् विशोधयेत् ||१९||
Adhikarana 12 (20-26) · Śloka 26
തതോ വ്രണം സമുന്നമ്യ സ്ഥാപയിത്വാ യഥാസ്ഥിതമ് |
സീവ്യേത് സൂക്ഷ്മേണ സൂത്രേണ വല്കേനാശ്മന്തകസ്യ വാ ||൨൦||
ശണജക്ഷൌമസൂത്രാഭ്യാം സ്നായ്വാ ബാലേന വാ പുനഃ |
മൂര്വാഗുഡൂചീതാനൈര്വാ സീവ്യേദ്വേല്ലിതകം ശനൈഃ ||൨൧||
സീവ്യേദ്ഗോഫണികാം വാऽപി സീവ്യേദ്വാ തുന്നസേവനീമ് |
ഋജുഗ്രന്ഥിമഥോ വാऽപി യഥായോഗമഥാപി വാ ||൨൨||
ദേശേऽല്പമാംസേ സന്ധൌ ച സൂചീ വൃത്താऽങ്ഗുലദ്വയമ് |
ആയതാ ത്ര്യങ്ഗുലാ ത്ര്യസ്രാ മാംസലേ ചാऽപി പൂജിതാ ||൨൩||
ധനുര്വക്രാ ഹിതാ മര്മഫലകോശോദരോപരി |
ഇത്യേതാസ്ത്രിവിധാഃ സൂചീസ്തീക്ഷ്ണാഗ്രാഃ സുസമാഹിതാഃ ||൨൪||
കാരയേന്മാലതീപുഷ്പവൃന്താഗ്രപരിമണ്ഡലാഃ |
നാതിദൂരേ നികൃഷ്ടേ വാ സൂചീം കര്മണി പാതയേത് ||൨൫||
ദൂരാദ്രുജോ വ്രണൌഷ്ഠസ്യ സന്നികൃഷ്ടേऽവലുഞ്ചനമ് ||൨൬||
View original
ततो व्रणं समुन्नम्य स्थापयित्वा यथास्थितम् |
सीव्येत् सूक्ष्मेण सूत्रेण वल्केनाश्मन्तकस्य वा ||२०||
शणजक्षौमसूत्राभ्यां स्नाय्वा बालेन वा पुनः |
मूर्वागुडूचीतानैर्वा सीव्येद्वेल्लितकं शनैः ||२१||
सीव्येद्गोफणिकां वाऽपि सीव्येद्वा तुन्नसेवनीम् |
ऋजुग्रन्थिमथो वाऽपि यथायोगमथापि वा ||२२||
देशेऽल्पमांसे सन्धौ च सूची वृत्ताऽङ्गुलद्वयम् |
आयता त्र्यङ्गुला त्र्यस्रा मांसले चाऽपि पूजिता ||२३||
धनुर्वक्रा हिता मर्मफलकोशोदरोपरि |
इत्येतास्त्रिविधाः सूचीस्तीक्ष्णाग्राः सुसमाहिताः ||२४||
कारयेन्मालतीपुष्पवृन्ताग्रपरिमण्डलाः |
नातिदूरे निकृष्टे वा सूचीं कर्मणि पातयेत् ||२५||
दूराद्रुजो व्रणौष्ठस्य सन्निकृष्टेऽवलुञ्चनम् ||२६||
Adhikarana 13 (27-28) · Śloka 28
അഥ ക്ഷൌമപിചുച്ഛന്നം സുസ്യൂതം പ്രതിസാരയേത് |
പ്രിയങ്ഗ്വഞ്ജനയഷ്ട്യാഹ്വരോധ്രചൂര്ണൈഃ സമന്തതഃ ||൨൭||
ശല്ലകീഫലചൂര്ണൈര്വാ ക്ഷൌമധ്യാമേന വാ പുനഃ |
തതോ വ്രണം യഥായോഗം ബദ്ധ്വാऽऽചാരികമാദിശേത് ||൨൮||
View original
अथ क्षौमपिचुच्छन्नं सुस्यूतं प्रतिसारयेत् |
प्रियङ्ग्वञ्जनयष्ट्याह्वरोध्रचूर्णैः समन्ततः ||२७||
शल्लकीफलचूर्णैर्वा क्षौमध्यामेन वा पुनः |
ततो व्रणं यथायोगं बद्ध्वाऽऽचारिकमादिशेत् ||२८||
Adhikarana 14 (29) · Śloka 29
ഏതദഷ്ടവിധം കര്മ സമാസേന പ്രകീര്തിതമ് |
ചികിത്സിതേഷു കാര്ത്സ്ന്യേന വിസ്തരസ്തസ്യ വക്ഷ്യതേ ||൨൯||
View original
एतदष्टविधं कर्म समासेन प्रकीर्तितम् |
चिकित्सितेषु कार्त्स्न्येन विस्तरस्तस्य वक्ष्यते ||२९||
Adhikarana 15 (30) · Śloka 30
ഹീനാതിരിക്തം തിര്യക് ച ഗാത്രച്ഛേദനമാത്മനഃ |
ഏതാശ്ചതസ്രോऽഷ്ടവിധേ കര്മണി വ്യാപദഃ സ്മൃതാഃ ||൩൦||
View original
हीनातिरिक्तं तिर्यक् च गात्रच्छेदनमात्मनः |
एताश्चतस्रोऽष्टविधे कर्मणि व्यापदः स्मृताः ||३०||
Adhikarana 16 (31) · Śloka 31
അജ്ഞാനലോഭാഹിതവാക്യയോഗഭയപ്രമോഹൈരപരൈശ്ച ഭാവൈഃ |
യദാ പ്രയുഞ്ജീത ഭിഷക് കുശസ്ത്രം തദാ സ ശേഷാന് കുരുതേ വികാരാന് ||൩൧||
View original
अज्ञानलोभाहितवाक्ययोगभयप्रमोहैरपरैश्च भावैः |
यदा प्रयुञ्जीत भिषक् कुशस्त्रं तदा स शेषान् कुरुते विकारान् ||३१||
Adhikarana 17 (32) · Śloka 32
തം ക്ഷാരശസ്ത്രാഗ്നിഭിരൌഷധൈശ്ച ഭൂയോऽഭിയുഞ്ജാനമയുക്തിയുക്തമ് |
ജിജീവിഷുര്ദൂരത ഏവ വൈദ്യം വിവര്ജയേദുഗ്രവിഷാഹിതുല്യമ് ||൩൨||
View original
तं क्षारशस्त्राग्निभिरौषधैश्च भूयोऽभियुञ्जानमयुक्तियुक्तम् |
जिजीविषुर्दूरत एव वैद्यं विवर्जयेदुग्रविषाहितुल्यम् ||३२||
Adhikarana 18 (33) · Śloka 33
തദേവ യുക്തം ത്വതി മര്മസന്ധീന് ഹിംസ്യാത് സിരാഃ സ്നായുമഥാസ്ഥി ചൈവ |
മൂര്ഖപ്രയുക്തം പുരുഷം ക്ഷണേന പ്രാണൈര്വിയുഞ്ജ്യാദഥവാ കദാചിത് ||൩൩||
View original
तदेव युक्तं त्वति मर्मसन्धीन् हिंस्यात् सिराः स्नायुमथास्थि चैव |
मूर्खप्रयुक्तं पुरुषं क्षणेन प्राणैर्वियुञ्ज्यादथवा कदाचित् ||३३||
Adhikarana 19 (34-35) · Śloka 35
ഭ്രമഃ പ്രലാപഃ പതനം പ്രമോഹോ വിചേഷ്ടനം സംലയനോഷ്ണതേ ച |
സ്രസ്താങ്ഗതാ മൂര്ച്ഛനമൂര്ധ്വവാതസ്തീവ്രാ രുജോ വാതകൃതാശ്ച താസ്താഃ ||൩൪||
മാംസോദകാഭം രുധിരം ച ഗച്ഛേത് സര്വേന്ദ്രിയാര്ഥോപരമസ്തഥൈവ |
ദശാര്ധസങ്ഖ്യേഷ്വപി വിക്ഷതേഷു സാമാന്യതോ മര്മസു ലിങ്ഗമുക്തമ് ||൩൫||
View original
भ्रमः प्रलापः पतनं प्रमोहो विचेष्टनं संलयनोष्णते च |
स्रस्ताङ्गता मूर्च्छनमूर्ध्ववातस्तीव्रा रुजो वातकृताश्च तास्ताः ||३४||
मांसोदकाभं रुधिरं च गच्छेत् सर्वेन्द्रियार्थोपरमस्तथैव |
दशार्धसङ्ख्येष्वपि विक्षतेषु सामान्यतो मर्मसु लिङ्गमुक्तम् ||३५||
Adhikarana 20 (36-39) · Śloka 39
സുരേന്ദ്രഗോപപ്രതിമം പ്രഭൂതം രക്തം സ്രവേദ്വൈ ക്ഷതതശ്ച വായുഃ |
കരോതി രോഗാന് വിവിധാന് യഥോക്താംശ്ഛിന്നാസു ഭിന്നാസ്വഥവാ സിരാസു ||൩൬||
കൌബ്ജ്യം ശരീരാവയവാവസാദഃ ക്രിയാസ്വശക്തിസ്തുമുലാ രുജശ്ച |
ചിരാദ്വ്ര്രണോ രോഹതി യസ്യ ചാപി തം സ്നായുവിദ്ധം മനുജം വ്യവസ്യേത് ||൩൭||
ശോഫാതിവൃദ്ധിസ്തുമുലാ രുജശ്ച ബലക്ഷയഃ പര്വസു ഭേദശോഫൌ |
ക്ഷതേഷു സന്ധിഷ്വചലാചലേഷു സ്യാത് സന്ധികര്മോപരതിശ്ച ലിങ്ഗമ് ||൩൮||
ഘോരാ രുജോ യസ്യ നിശാദിനേഷു സര്വാസ്വവസ്ഥാസു ന ശാന്തിരസ്തി |
തൃഷ്ണാങ്ഗസാദൌ ശ്വയഥുശ്ച രുക് ച തമസ്ഥിവിദ്ധം മനുജം വ്യവസ്യേത് ||൩൯||
View original
सुरेन्द्रगोपप्रतिमं प्रभूतं रक्तं स्रवेद्वै क्षततश्च वायुः |
करोति रोगान् विविधान् यथोक्तांश्छिन्नासु भिन्नास्वथवा सिरासु ||३६||
कौब्ज्यं शरीरावयवावसादः क्रियास्वशक्तिस्तुमुला रुजश्च |
चिराद्व्र्रणो रोहति यस्य चापि तं स्नायुविद्धं मनुजं व्यवस्येत् ||३७||
शोफातिवृद्धिस्तुमुला रुजश्च बलक्षयः पर्वसु भेदशोफौ |
क्षतेषु सन्धिष्वचलाचलेषु स्यात् सन्धिकर्मोपरतिश्च लिङ्गम् ||३८||
घोरा रुजो यस्य निशादिनेषु सर्वास्ववस्थासु न शान्तिरस्ति |
तृष्णाङ्गसादौ श्वयथुश्च रुक् च तमस्थिविद्धं मनुजं व्यवस्येत् ||३९||
Adhikarana 21 (40) · Śloka 40
യഥാസ്വമേതാനി വിഭാവയേച്ച ലിങ്ഗാനി മര്മസ്വഭിതാഡിതേഷു |൪൦|
View original
यथास्वमेतानि विभावयेच्च लिङ्गानि मर्मस्वभिताडितेषु |४०|
Adhikarana 22 (40) · Śloka 40
സ്പര്ശം ന ജാനാതി വിപാണ്ഡുവര്ണോ യോ മാംസമര്മണ്യഭിതാഡിതഃ സ്യാത് ||൪൦||
View original
स्पर्शं न जानाति विपाण्डुवर्णो यो मांसमर्मण्यभिताडितः स्यात् ||४०||
Adhikarana 23 (41) · Śloka 41
ആത്മാനമേവാഥ ജഘന്യകാരീ ശസ്ത്രേണ യോ ഹന്തി ഹി കര്മ കുര്വന് |
തമാത്മവാനാത്മഹനം കുവൈദ്യം വിവര്ജയേദായുരഭീപ്സമാനഃ ||൪൧||
View original
आत्मानमेवाथ जघन्यकारी शस्त्रेण यो हन्ति हि कर्म कुर्वन् |
तमात्मवानात्महनं कुवैद्यं विवर्जयेदायुरभीप्समानः ||४१||
Adhikarana 24 (42) · Śloka 42
തിര്യക് പ്രണിഹിതേ ശസ്ത്രേ ദോഷാഃ പൂര്വമുദാഹൃതാഃ |
തസ്മാത് പരിഹരന് ദോഷാന് കുര്യാച്ഛസ്ത്രനിപാതനമ് ||൪൨||
View original
तिर्यक् प्रणिहिते शस्त्रे दोषाः पूर्वमुदाहृताः |
तस्मात् परिहरन् दोषान् कुर्याच्छस्त्रनिपातनम् ||४२||
Adhikarana 25 (43) · Śloka 44
മാതരം പിതരം പുത്രാന് ബാന്ധവാനപി ചാതുരഃ |
അപ്യേതാനഭിശങ്കേത വൈദ്യേ വിശ്വാസമേതി ച ||൪൩||
വിസൃജത്യാത്മനാऽऽത്മാനം ന ചൈനം പരിശങ്കതേ |൪൪|
View original
मातरं पितरं पुत्रान् बान्धवानपि चातुरः |
अप्येतानभिशङ्केत वैद्ये विश्वासमेति च ||४३||
विसृजत्यात्मनाऽऽत्मानं न चैनं परिशङ्कते |४४|
Adhikarana 26 (44) · Śloka 44
തസ്മാത് പുത്രവദേവൈനം പാലയേദാതുരം ഭിഷക് ||൪൪||
View original
तस्मात् पुत्रवदेवैनं पालयेदातुरं भिषक् ||४४||
Adhikarana 27 (45) · Śloka 45
ധര്മാര്ഥൌ കീര്തിമിത്യര്ഥം സതാം ഗ്രഹണമുത്തമമ് |
പ്രാപ്നുയാത് സ്വര്ഗവാസം ച ഹിതമാരഭ്യ കര്മണാ ||൪൫||
View original
धर्मार्थौ कीर्तिमित्यर्थं सतां ग्रहणमुत्तमम् |
प्राप्नुयात् स्वर्गवासं च हितमारभ्य कर्मणा ||४५||
Adhikarana 28 (46) · Śloka 46
കര്മണാ കശ്ചിദേകേന ദ്വാഭ്യാം കശ്ചിത്ത്രിഭിസ്തഥാ |
വികാരഃ സാധ്യതേ കശ്ചിച്ചതുര്ഭിരപി കര്മഭിഃ ||൪൬||
View original
कर्मणा कश्चिदेकेन द्वाभ्यां कश्चित्त्रिभिस्तथा |
विकारः साध्यते कश्चिच्चतुर्भिरपि कर्मभिः ||४६||
Adhikarana puShpikA · Śloka 25
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽഷ്ടവിധശസ്ത്രകര്മീയോ നാമ പഞ്ചവിംശോऽധ്യായഃ ||൨൫||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थानेऽष्टविधशस्त्रकर्मीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ||२५||