35. āturōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત આતુરોપક્રમણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

યાદૃશ આતુર ઉપક્રમ્યો ભવતિ તાદૃશોપક્રમણમધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાય ઇત્યર્થઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

આતુરમુપક્રમમાણેન ભિષજાઽઽયુરાદાવેવ પરીક્ષિતવ્યં ; સત્યાયુષિ વ્યાધ્યૃત્વગ્નિવયોદેહબલસત્ત્વસાત્મ્યપ્રકૃતિભેષજદેશાન્ પરીક્ષેત ||૩||

ઉપક્રમણં ચિકિત્સા, સા ચ દીર્ઘાયુષિ કર્તવ્યેત્યાહ- આતુરમિત્યાદિ| સત્યાયુષીતિ| વિદ્યમાને સતિ જીવિતે વ્યાધ્યાદીનાં પરીક્ષા કર્તવ્યા| તત્ર વ્યાધિઃ સાધ્યાસાધ્યભેદેન; ઋતવઃ ઇતિ અગ્નિવયોદેહબલાનામૃત્વાયત્તત્વાત્; અગ્નિરિતિ દીપ્તાગ્નિમન્દાગ્ન્યાદિભેદેન; વયો બાલ્યાદ્યવસ્થાભેદેન; દેહબલં કૃશસ્થૂલાદિભેદેન; સત્ત્વં ગુણઃ, સ ચોત્તમાદિભેદેન; સાત્મ્યં પ્રાણિના સેવિતો યો મધુરાદિરસો વ્યાયામાદિર્વા સુખાય ભવતિ તત્ સાત્મ્યમુચ્યતે, એતદપિ પરીક્ષ્યં; પ્રકૃતિર્વાતાદિકા; ભેષજમૌષધં પરીક્ષ્યમિતિ સમ્બન્ધઃ, દોષસાત્મ્યપ્રકૃત્યાદ્યપેક્ષાણિ બલવન્તિ ભેષજાનિ ભવન્તીતિ પરીક્ષા; દેશો જાઙ્ગલાનૂપભેદેન, ‘દેશશબ્દાનન્તરં લુપ્તાદિશબ્દનિર્દેશાદૌષધકાલાદીન્ પરીક્ષેત’ ઇતિ કેચિદ્વદન્તિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્ર મહાપાણિપાદપાર્શ્વપૃષ્ઠસ્તનાગ્રદશનવદનસ્કન્ધલલાટં દીર્ઘાઙ્ગુલિપર્વોચ્છ્વાસપ્રેક્ષણબાહું, વિસ્તીર્ણભ્રૂસ્તનાન્તરોરસ્કં હ્રસ્વજઙ્ઘામેઢ્રગ્રીવં, ગમ્ભીરસત્ત્વસ્વરનાભિમ્ , અનુચ્ચૈર્બદ્ધસ્તનમ્, ઉપચિતમહારોમશકર્ણં, પશ્ચાન્મસ્તિષ્કં, સ્નાતાનુલિપ્તં મૂર્ધાનુપૂર્વ્યા વિશુષ્યમાણશરીરં પશ્ચાચ્ચ વિશુષ્યમાણહૃદયં પુરુષં જાનીયાદ્દીર્ઘાયુઃ ખલ્વયમિતિ | તમેકાન્તેનોપક્રમેત્ | એભિર્લક્ષણૈર્વિપરીતૈરલ્પાયુઃ; મિશ્રૈર્મધ્યમાયુરિતિ ||૪||

તત્ર દીર્ઘાયુષો લક્ષણાનિ નિર્દેષ્ટુમાહ- તત્રેત્યાદિ| મહચ્છબ્દઃ પાણિપાદાદિભિર્લલાટાન્તૈઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| મહત્વં ચ સ્વૈરઙ્ગુલૈરુક્તપ્રમાણાત્ કિઞ્ચિદાધિક્યમ્| દીર્ઘશબ્દોઽઙ્ગુલિપ્રભૃતિભિર્બાહ્વન્તૈઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| દીર્ઘત્વમપ્યુક્તપ્રમાણાત્ કિઞ્ચિદાધિક્યં જ્ઞેયમ્| તત્ર મહત્ત્વં વિસ્તારેણ સહ, દૈર્ઘ્યં વિસ્તારં વિના| અઙ્ગુલિપર્વાણિ અઙ્ગુલિગ્રન્થયઃ| પ્રેક્ષણાનિ લોચનાનિ| વિસ્તીર્ણશબ્દો ભ્રૂપ્રભૃતિભિરુરોન્તૈઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; વિસ્તીર્ણં વિપુલમ્| સ્તનાન્તરં સ્તનયોર્મધ્યમ્| ઉરો હૃદયકણ્ઠાન્તરમ્| હ્રસ્વશબ્દો જઙ્ઘાદિભિર્ગ્રીવાન્તૈઃ સહ પ્રત્યેકમ્ સમ્બધ્યતે| મેઢ્રં લિઙ્ગમ્| ગમ્ભીરશબ્દોઽપિ સત્ત્વાદિભિર્નાભ્યન્તૈઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| ગમ્ભીરં ગહનમ્| સત્ત્વસ્ય ગામ્ભીર્યં પ્રાચુર્યમુચ્યતે, સ્વરસ્ય ગામ્ભીર્યં સુસ્નિગ્ધાનુનાદિત્વં , નાભેર્ગમ્ભીરત્વં નિમ્નતા| અનુચ્ચૈર્બદ્ધસ્તનમિતિ કિઞ્ચિદુચ્ચનિબિડસ્તનમ્| ઉપચિતમહારોમશકર્ણમિતિ ઉપચિતૌ માંસલૌ મહાન્તૌ વિસ્તીર્ણૌ લોમશૌ કર્ણૌ યસ્ય તમ્| પશ્ચાન્મસ્તિષ્કમિતિ પશ્ચાદ્ગ્રીવાભાગે મસ્તિષ્કો રોમાવર્તો વિદ્યતે યસ્ય તમ્; ‘પાર્શ્વમસ્તિષ્કમ્’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, તત્ર પાર્શ્વયોર્મસ્તિષ્કૌ દ્વાવાવર્તૌ ચૂડાભાગે યસ્યેત્યર્થઃ; અપરે મસ્તિષ્કશબ્દેન મસ્તકસ્નેહં ઘૃતિકામિતિ વદન્તિ, સ પશ્ચાદ્ભાગે ભવતીત્યર્થઃ; અન્યે તુ ‘ઉપચિતમહારોમશકર્ણપાર્શ્વમસ્તિષ્કં’ ઇતિ સમુદિતં પદં પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- ઉપચિતા માંસલાઃ, મહાન્તો વિસ્તીર્ણાઃ, રોમશા લોમવન્તઃ, કર્ણપાર્શ્વમસ્તિષ્કા યસ્ય તં; કર્ણપાર્શ્વમસ્તિષ્કશબ્દેન કર્ણસ્ય પાર્શ્વૌ દ્વૌ, તયોરેવોપરિતનભાગો મસ્તિષ્કં; ‘કાલમસ્તકમ્’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ| સ્નાતાનુલિપ્તમિત્યાદિ| મૂર્ધાનુપૂર્વ્યા મસ્તકાનુક્રમેણ, એતેન પ્રથમં મસ્તકાદિશરીરં શુષ્યતિ પશ્ચાદ્ધૃદયમિત્યર્થઃ| ખલ્વયમિતિ ખલુ નિશ્ચયેન, અયં પુરુષઃ| દીર્ઘાયુષં જ્ઞાત્વા કિં કુર્યાદિત્યાહ- તમિત્યાદિ|- તં પુરુષમ્, એકાન્તેન એકનિશ્ચયેન અદોલાયમાનહૃદયેનેત્યર્થઃ, ઉપક્રમેત્ ચિકિત્સેત્; અન્યે ત્વાહુઃ- એકાન્તેન સાતત્યેનેત્યર્થઃ| અલ્પસ્યાયુષો લક્ષણમતિદેશેન નિર્દિશન્નાહ- એભિરિત્યાદિ| અન્યે ‘તત્રૈતૈર્લક્ષણૈઃ’- ઇત્યાદિપાઠં પઠન્તિ| મધ્યમાયુષો લક્ષણમાહ- મિશ્રૈરિત્યાદિ| મિશ્રૈરિતિ અલ્પાયુર્દીર્ઘાયુર્લક્ષણૈરિત્યર્થઃ||૪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

ભવન્તિ ચાત્ર | ગૂઢસન્ધિસિરાસ્નાયુઃ સંહતાઙ્ગઃ સ્થિરેન્દ્રિયઃ | ઉત્તરોત્તરસુક્ષેત્રો યઃ સ દીર્ઘાયુરુચ્યતે ||૫|| ગર્ભાત્ પ્રભૃત્યરોગો યઃ શનૈઃ સમુપચીયતે | શરીરજ્ઞાનવિજ્ઞાનૈઃ સ દીર્ઘાયુઃ સમાસતઃ ||૬||

પ્રાગનુક્તં દીર્ઘાયુષો લક્ષણમાહ- ગૂઢેત્યાદિ| ગૂઢા ગુપ્તાઃ સન્ધિસિરાસ્નાયવો યસ્યેત્યર્થઃ| સંહતાઙ્ગો ગૂઢાઙ્ગઃ| સ્થિરેન્દ્રિય ઇતિ અચલેન્દ્રિય ઇત્યર્થઃ; અન્યે તિન્દ્રિયશબ્દેનેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનં વદન્તિ; તેન સ્થિરેન્દ્રિયાધિષ્ઠાન ઇત્યર્થઃ| એતેન વિમુક્તાક્ષિત્વાદયો ભાવાસ્તસ્ય ન સન્તીત્યુકમ્| ઉત્તરોત્તરસુક્ષેત્ર ઇતિ ઉત્તરોત્તરં શ્રેષ્ઠાચ્છ્રેષ્ઠં, સુક્ષેત્રઃ શોભનશરીરઃ| તત્ર પાદગુલ્ફૌ પ્રથમં ક્ષેત્રં, જઙ્ઘે જાનુની ચેતિ દ્વિતીયમિત્યાદિ યાવત્ “કેશાન્તં ચ શિરશ્ચૈવ દશમં ક્ષેત્રમુચ્યતે” ઇતિ| ગર્ભાદિત્યાદિ શનૈરિતિ ક્રમેણ, સમુપચીયતે વૃદ્ધિં યાતિ| કૈઃ કૃત્વેત્યાહ- શરીરજ્ઞાનવિજ્ઞાનૈઃ|- તત્ર શરીરવૃદ્ધિર્મેદઃપ્રભૃતિકા; જ્ઞાનવિજ્ઞાને માનસૌ ધર્મૌ, જ્ઞાનં તત્ત્વાવબોધઃ, વિજ્ઞાનં ચિત્રાદિકર્મકૌશલ્યમ્| સમાસતઃ સઙ્ક્ષેપતઃ| વિજ્ઞાનશબ્દાન્તરં લુપ્તાદિશબ્દનિર્દેશાદન્યેઽપિ શુભાદયઃ| તદુક્તં,- “વ્યઞ્જનાદિ શુભા વિદ્યા મેદો મેધા ધનં યશઃ| અલ્પે વયસિ યસ્યૈતન્ન સ જીવેચ્ચિરં નરઃ”- ઇતિ||૫-૬||

Adhikarana 5 (7-8) · Śloka 9

મધ્યમસ્યાયુષો જ્ઞાનમત ઊર્ધ્વં નિબોધ મે | અધસ્તાદક્ષયોર્યસ્ય લેખાઃ સ્યુર્વ્યક્તમાયતાઃ ||૭|| દ્વે વા તિસ્રોઽધિકા વાઽપિ પાદૌ કર્ણૌ ચ માંસલૌ | નાસાગ્રમૂર્ધ્વં ચ ભવેદૂર્ધ્વં લેખાશ્ચ પૃષ્ઠતઃ ||૮|| યસ્ય સ્યુસ્તસ્ય પરમમાયુર્ભવતિ સપ્તતિઃ |૯|

પ્રાગનુક્તસ્ય મધ્યમાયુષો લક્ષણં નિર્દિશન્નાહ- મધ્યમેત્યાદિ| અક્ષયોઃ કોષ્ટકાસ્થ્નોઃ, લેખા રાજયઃ, ‘અધસ્તાદ્ધસ્તયોઃ’ ઇત્યાદિ પાઠં કેચિત્ પઠન્તિ||૭-૮||-

Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 11

જઘન્યસ્યાયુષો જ્ઞાનમત ઊર્ધ્વં નિબોધ મે ||૯|| હસ્વાનિ યસ્ય પર્વાણિ સુમહચ્ચાપિ મેહનમ્ | તથોરસ્યવલીઢાનિ ન ચ સ્યાત્પૃષ્ઠમાયતમ્ ||૧૦|| ઊર્ધ્વં ચ શ્રવણૌ સ્થાનાન્નાસા ચોચ્ચા શરીરિણઃ | હસતો જલ્પતો વાઽપિ દન્તમાંસં પ્રદૃશ્યતે | પ્રેક્ષતે યશ્ચ વિભ્રાન્તં સ જીવેત્પઞ્ચવિંશતિમ્ ||૧૧||

પ્રાગનુક્તસ્યાલ્પાયુષો લક્ષણં નિર્દેષ્ટુમાહ- જઘન્યસ્યેત્યાદિ| જઘન્યસ્ય અલ્પસ્ય| મેહનં મેઢ્રમ્| તથોરસ્યવલીઢાનીતિ ઉરસિ વક્ષઃસ્થલે, અવલીઢાનિ આવર્તભેદાઃ પ્રતિલોમાનુલોમત્વેન| ‘તથોરસ્યવલીઢાનિ’ ઇત્યત્ર સ્થાને કેચિદન્યથા પાઠં પઠન્તિ, સ ચાભાવાન્ન લિખિતઃ| વિભ્રાન્તં વિશેષેણ મોહયુક્તં યથા ભવતિ| પઞ્ચવિંશતિં ‘વર્ષાણિ’ ઇતિ શેષઃ||૯-૧૧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

અથ પુનરાયુષો વિજ્ઞાનાર્થમઙ્ગપ્રત્યઙ્ગપ્રમાણસારાનુપદેક્ષ્યામઃ | તત્રાઙ્ગાન્યન્તરાધિસક્થિબાહુશિરાંસિ, તદવયવાઃ પ્રત્યઙ્ગાનીતિ | તત્ર, સ્વૈરઙ્ગુલૈઃ પાદાઙ્ગુષ્ઠપ્રદેશિન્યૌ દ્વ્યઙ્ગુલાયતે ; પ્રદેશિન્યાસ્તુ મધ્યમાનામિકાકનિષ્ઠિકા યથોત્તરં પઞ્ચમભાગહીનાઃ; ચતુરઙ્ગુલાયતે પઞ્ચાઙ્ગુલવિસ્તૃતે પ્રપદપાદતલે; પઞ્ચચતુરઙ્ગુલાયતવિસ્તૃતા પાર્ષ્ણિઃ; ચતુર્દશાઙ્ગુલાયતઃ પાદઃ; ચતુર્દશાઙ્ગુલપરિણાહાનિ પાદગુલ્ફજઙ્ઘાજાનુમધ્યાનિ; અષ્ટાદશાઙ્ગુલા જઙ્ઘા, જાનૂપરિષ્ટાચ્ચ દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલમ્, એતે પઞ્ચાશત્; જઙ્ઘાયામસમાવૂરૂ; દ્વ્યઙ્ગુલાનિ વૃષણચિબુકદશનનાસાપુટભાગકર્ણમૂલભ્રૂનયનાન્તરાણિ; ચતુરઙ્ગુલાનિ મેહનવદનાન્તરનાસાકર્ણલલાટગ્રીવોચ્છ્રાયદૃષ્ટ્યન્તરાણિ; દ્વાદશાઙ્ગુલાનિ ભગવિસ્તારમેહનનાભિહૃદયગ્રીવાસ્તનાન્તરમુખાયામમણિબન્ધપ્રકોષ્ઠસ્થૌલ્યાનિ; ઇન્દ્રબસ્તિપરિણાહાંસપીઠકૂર્પરાન્તરાયામઃ ષોડશાઙ્ગુલઃ; ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલો હસ્તઃ; દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલપરિમાણૌ ભુજૌ; દ્વાત્રિંશત્પરિણાહાવૂરૂ; મણિબન્ધકૂર્પરાન્તરં ષોડશાઙ્ગુલં; તલં ષટ્ચતુરઙ્ગુલાયામવિસ્તારમ્; અઙ્ગુષ્ઠમૂલપ્રદેશિનીશ્રવણાપાઙ્ગાન્તરમધ્યમાઙ્ગુલ્યૌ પઞ્ચાઙ્ગુલે; અર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલે પ્રદેશિન્યનામિકે; સાર્ધત્ર્યઙ્ગુલૌ કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠૌ; ચતુર્વિંશતિવિસ્તારપરિણાહં મુખગ્રીવં; ત્રિભાગાઙ્ગુલવિસ્તારા નાસાપુટમર્યાદા; નયનત્રિભાગપરિણાહા તારકા; નવમસ્તારકાંશો દૃષ્ટિઃ; કેશાન્તમસ્તકાન્તરમેકાદશાઙ્ગુલં; મસ્તકાદવટુકેશાન્તો દશાઙ્ગુલઃ; કર્ણાવટ્વન્તરં ચતુર્દશાઙ્ગુલં; પુરુષોરઃપ્રમાણવિસ્તીર્ણા સ્ત્રીશ્રોણિઃ; અષ્ટાદશાઙ્ગુલવિસ્તારમુરઃ; તત્પ્રમાણા પુરુષસ્ય કટી; સવિંશમઙ્ગુલશતં પુરુષાયામ ઇતિ ||૧૨||

યદપેક્ષયા લલાટાદીનાં મહત્ત્વહ્રસ્વત્વાદ્યુક્તં તદેવાઙ્ગુલિમાનેન નિર્દિશન્નાહ- અથેત્યાદિ| સારાઃ સત્ત્વાદિકાઃ| કાનિ પુનસ્તાન્યઙ્ગાનિ પ્રત્યઙ્ગાનિ ચેત્યાહ- તત્રેત્યાદિ| અન્તરાધિઃ શરીરમધ્યભાગઃ| કટિસન્ધિમારભ્ય પાદાઙ્ગુલીર્યાવત્ ‘સક્થિ’ ઉચ્યતે| તદવયવા ઇતિ અન્તરાધિબાહુદ્વયસક્થિદ્વયશિરસામવયવા ઇત્યર્થઃ| તત્ર પાદાઙ્ગુષ્ઠાત્ પ્રભૃતિ યાવન્મસ્તકમનુક્રમેણ માનં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્ર તેષાં પ્રત્યઙ્ગાનાં મધ્યે| પાદાઙ્ગુષ્ઠઃ પાદસ્યૈવ પ્રદેશિની ચ, દ્વ્યઙ્ગુલાયતે અઙ્ગુલદ્વયદીર્ઘે, ‘નખં વિહાય’ ઇતિ શેષઃ| પ્રદેશિન્યાસ્ત્વિતિ પ્રદેશિન્યાઃ સકાશાન્મધ્યમાઙ્ગુલી પઞ્ચમભાગહીના, તતોઽપિ મધ્યમાયાઃ સકાશાદનામિકા પઞ્ચમભાગહીના, તતોઽપ્યનામિકાયાઃ કનિષ્ઠિકા પઞ્ચમભાગહીનેત્યર્થઃ| પઞ્ચમભાગસ્તુ અર્ધાઙ્ગુલમાત્રઃ| પ્રપદં પાદાગ્રં, પાદતલં પાદમધ્યમ્; અન્યે ‘ષટ્પઞ્ચાઙ્ગુલવિસ્તૃતે પ્રપદપાદતલે’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- ‘પ્રપદં ષડઙ્ગુલવિસ્તારં, પઞ્ચાઙ્ગુલવિસ્તારં, પાદતલમ્’ ઇતિ| પઞ્ચચતુરઙ્ગુલાયતવિસ્તૃતેતિ પઞ્ચાઙ્ગુલાયતા ચતુરઙ્ગુલવિસ્તારેત્યર્થઃ| પાદમધ્યગુલ્ફમધ્યજઙ્ઘામધ્યજાનુમધ્યાનીત્યર્થઃ- ચતુર્દશાઙ્ગુલપરિણાહાનીતિ પરિણાહો વર્તુલતા ચતુર્દશાઙ્ગુલમાનરજ્જ્વા વેષ્ટનમિત્યર્થઃ| અન્યે ‘ત્રયોદશાઙ્ગુલપરિણાહાનિ ’ ઇતિ પઠન્તિ| અષ્ટેત્યાદિ| જઙ્ઘાશબ્દેન ગુલ્ફજાનુમધ્યમુચ્યતે, સા અષ્ટાદશાઙ્ગુલપ્રમાણા દૈર્ઘ્યેણ| અન્યે ‘ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલા જઙ્ઘા’ ઇતિ પઠન્તિ| જાનૂપરિષ્ટાચ્ચેત્યાદિ ઉપરિષ્ટાદુપરિતનવિભાગઃ, જાનુનોઽધઃસન્ધિમારભ્ય કટિસન્ધિં યાવદ્વાત્રિંશદઙ્ગુલો દૈર્ઘ્યેણેત્યર્થઃ; એતે પઞ્ચાશત્ જઙ્ઘાજાનૂપરિષ્ટાચ્ચેત્યેકત્ર મિલિતાઃ પઞ્ચાશદઙ્ગુલા ભવન્તિ| જઙ્ઘેત્યાદિ જઙ્ઘયોરાયામેન દૈર્ઘ્યેણ સમાવૂરૂ, ઊરૂ અપ્યષ્ટાદશાઙ્ગુલાવિત્યર્થઃ; જાનુન ઉપરિ વઙ્ક્ષણસન્ધિપર્યન્તમૂરૂ| દ્વ્યઙ્ગુલાનીત્યાદિ| વૃષણમ્ અણ્ડં, વિસ્તારે દ્વ્યઙ્ગુલં; અધરૌષ્ઠાદધસ્તાચ્ચિબુકં તદપિ દ્વ્યઙ્ગુલમ્| અર્ધં બહિરર્ધં માંસવેષ્ટિતમિતિ દન્તા દ્વ્યઙ્ગુલાઃ| નાસાપુટભાગ ઇતિ દ્વયોર્નાસાપુટયોર્ભાગો બહિર્ભાગઃ પ્રત્યેકમઙ્ગુલદ્વયપ્રમાણ ઇત્યર્થઃ| નયનાન્તરાણિ નયનયોર્મધ્યમ્| અત્રાપિ પાઠાન્તરાણિ સન્તિ, તાનિ ચાભાવાન્ન લિખિતાનિ| ચતુરઙ્ગુલાનીત્યાદિ| મેહનમુચ્છ્રાયહીનં ચતુરઙ્ગુલં શશજાતેઃ પુંસઃ, સોચ્છ્રાયં તુ ષડઙ્ગુલમ્| વ્યાત્તસ્ય મુખસ્યાન્તરમપિ ચતુરઙ્ગુલં, નાસાવંશો દૈર્ઘ્યેણ ચતુરઙ્ગુલઃ, કર્ણલલાટગ્રીવાણામુચ્છ્રાયો દીર્ઘત્વં ચતુરઙ્ગુલં; દૃષ્ટ્યન્તરાણીતિ દૃષ્ટી અત્ર કૃષ્ણતારકે મસૂરદલપ્રમાણે ભવતઃ, તયોર્દૃષ્ટ્યોરન્તરં ચતુરઙ્ગુલમ્| દ્વાદશેત્યાદિ| ભગો યોનિઃ, તસ્ય વિસ્તારો રન્ધ્રઃ, તસ્ય પરિણાહો દ્વાદશાઙ્ગુલઃ, ઇદં તુ ભગપ્રમાણં હસ્તિનીજાતિસ્ત્રિયા જ્ઞેયં, કામશાસ્ત્રોક્તત્વાત્| મેહનનાભ્યોન્તરં દ્વાદશાઙ્ગુલં, તથા નાભિહૃદયયોર્ગ્રીવાહૃદયયોઃ સ્તનયોશ્ચાન્તરમિતિ જ્ઞેયમ્| મુખાયામો મુખદૈર્ઘ્યમ્, એતચ્ચ ચિબુકાદારભ્ય લલાટાન્તં યાવદ્વાદશાઙ્ગુલમ્| મણિબન્ધપ્રકોષ્ઠાભ્યાં સહ સ્થૌલ્યશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; તત્ર મણિબન્ધસ્ય પાણિમૂલસ્ય પરિણાહો દ્વાદશાઙ્ગુલઃ, પ્રકોષ્ઠસ્ય પરિણાહો દ્વાદશાઙ્ગુલઃ; પ્રકોષ્ઠો મણિબન્ધોપરિષ્ટાચતુરઙ્ગુલે કલાવિકે ઇત્યર્થઃ| ઇન્દ્રબસ્તીત્યાદિ ઇન્દ્રબસ્તેર્જઙ્ઘામધ્યસ્ય પરિણાહઃ ષોડશાઙ્ગુલઃ| અંસપીઠો બાહુશિરઃ, કૂર્પરો ભુજમધ્યં, તયોરન્તરાયામો દૈર્ઘ્યં ષોડશાઙ્ગુલ ઇત્યર્થઃ| ‘ષોડશાઙ્ગુલ’ ઇત્યસ્ય સ્થાને કેચિત્ ‘વિંશત્યઙ્ગુલ’ ઇતિ પઠન્તિ| પૂર્વં ‘જઙ્ઘામધ્યં ચતુર્દશાઙ્ગુલપરિણાહમ્’ ઇતિ યત્પ્રોક્તં તદ્ગુલ્ફાશ્રિતં જઙ્ઘામધ્યં જ્ઞેયં, ઇહ તુ જાન્વાશ્રિતમ્, અતો ન વિરોધઃ| ચતુર્વિંશતીત્યાદિ| હસ્તોઽત્ર કૂર્પરાદિમધ્યમાઙ્ગુલ્યન્તપર્યન્તો જ્ઞેયઃ| દ્વાત્રિંશદિત્યાદિ| મણિબન્ધઃ પાણિમૂલં, કૂર્પરં કુહણિકા, તયોરન્તરં મધ્યં ષોડશાઙ્ગુલમ્; ‘અષ્ટાદશાઙ્ગુલમ્’ ઇત્યપરે| તલમિત્યાદિ તલમત્ર હસ્તતલં ષડઙ્ગુલાયામં, ચતુરઙ્ગુલવિસ્તારમ્| અઙ્ગુષ્ઠેત્યાદિ અઙ્ગુષ્ઠમૂલસ્ય પ્રદેશિન્યાશ્ચાન્તરં પઞ્ચાઙ્ગુલં, શ્રવણસ્ય કર્ણવિવરસ્ય અપાઙ્ગસ્ય ભ્રૂપુચ્છાન્તસ્ય ચાન્તરં પઞ્ચાઙ્ગુલં, મધ્યમાઙ્ગુલી પઞ્ચાઙ્ગુલા ચેત્યર્થઃ| ‘અઙ્ગુષ્ઠમૂલકનિષ્ઠિકા’ ઇત્યાદિપાઠં કેચિત્ પઠન્તિ| અર્ધેત્યાદિ સાર્ધચતુરઙ્ગુલે પ્રદેશિન્યનામિકે અઙ્ગુલ્યૌ દૈર્ઘ્યેણેત્યર્થઃ| સાર્ધત્ર્યઙ્ગુલાવિતિ ‘દૈર્ઘ્યેણ’ ઇતિ શેષઃ| ચતુર્વિંશતીત્યાદિ ચતુરઙ્ગુલિવિસ્તારં મુખં, વિંશત્યઙ્ગુલિપરિણાહા ગ્રીવેત્યર્થઃ; અન્યે ‘ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલવિસ્તારમુરઃ, ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલવિસ્તારા ગ્રીવા’ ઇતિ પાઠાન્તરમત્ર મન્યન્તે| ત્રિભાગેત્યાદિ અઙ્ગુલસ્ય ત્રિભાગેન સહાઙ્ગુલં ત્રિભાગાઙ્ગુલં, તાવન્માત્રસ્તિર્યઙ્મિત એકો નાસાપુટઃ; અન્યે તુ ‘ત્રિભાગહીનાઙ્ગુલવિસ્તારા નાસાપુટમર્યાદા’ ઇતિ પાઠં મન્યન્તે; તેષાં મતે તરુણાસ્થિહીનસ્યૈકસ્યૈવ નાસારન્ધ્રસ્ય પ્રમાણં, ન તુ તરુણાસ્થિસહિતયોર્દ્વયોરપિ નાસાપુટયોઃ| નયનેત્યાદિ નયનત્રિભાગો દ્વિયવપ્રમાણઃ, તત્પરિણાહા તારકા કૃષ્ણભાગ ઇત્યર્થઃ| નવમેત્યાદિ તારકાનવમાંશો દૃષ્ટિમણ્ડલં શલ્યતન્ત્રાભિહિતપ્રમાણં, શાલાક્યતન્ત્રપ્રમાણં તુ મસૂરદલમાત્રમેવ, અતો ન દોષઃ; અથવા તારકાનવાંશેનાપિ મસૂરદલમાત્રમેવ ભવતિ, તારકાશબ્દેનાત્રાપિ કૃષ્ણવિભાગઃ| કેશાન્તેત્યાદિ કેશાન્તઃ શઙ્ખયોરુપરિ, મસ્તકશબ્દેનાત્ર મસ્તકમધ્યવિભાગો રોમાવર્તાન્વિતઃ, તત્ર કેશાન્તમસ્તકયોરન્તરમેકાદશાઙ્ગુલમ્| મસ્તકાદિત્યાદિ મસ્તકાત્ મસ્તકમધ્યવિભાગાત્| અવટુકેશાન્ત ઇતિ અવટુઃ કૃકાટિકા ‘ગિવિડિકા ’ ઇતિ લોકે, તત્કેશાન્તઃ તત્કેશપર્યન્તઃ, તયોરન્તરં દશાઙ્ગુલમ્| કર્ણેત્યાદિ કર્ણદ્વયસ્ય યૌ અવટૂ ગર્તૌ, તયોરન્તરં ચતુર્દશાઙ્ગુલં પશ્ચાત્કર્ણયોરિત્યર્થઃ; ન પુનઃ કર્ણાવટ્વોરેવાન્તરં, તદન્તરસ્યાલ્પપ્રમાણત્વાત્| પુરુષોર ઇત્યાદિ શ્રોણિરત્રોરુસન્ધેરધસ્તાત્ સ્મરમન્દિરોપરિતનવિભાગઃ| હૃદયાદૂર્ધ્વં કણ્ઠસ્યાધઃ પુરુષોરો દ્વાદશાઙ્ગુલં, તત્પ્રમાણા સ્ત્રીશ્રોણિરિત્યર્થઃ| અન્યેષાં મતે ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલવિસ્તારમુર ઇતિ; તન્મતે સ્ત્રીશ્રોણિરપિ તત્પ્રમાણૈવેતિ| અષ્ટાદશેત્યાદિ અષ્ટાદશાઙ્ગુલવિસ્તીર્ણમુરઃ સ્ત્રિયા ઇત્યર્થઃ, તત્પ્રમાણા અષ્ટાદશાઙ્ગુલવિસ્તીર્ણા પુરુષસ્ય કટી| પૂર્વોક્તપ્રમાણમેકત્વેનાહ- સવિંશમિત્યાદિ| વિંશત્યા અઙ્ગુલૈઃ સહ શતં સવિંશમઙ્ગુલશતં, પુરુષાયામઃ પાદાગ્રસ્થિતસ્યોર્ધ્વબાહોઃ પુરુષસ્ય દૈર્ઘ્યમ્||૧૨||

Adhikarana 8 (13) · Śloka 13

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ | પઞ્ચવિંશે તતો વર્ષે પુમાન્ નારી તુ ષોડશે | સમત્વાગતવીર્યૌ તૌ જાનીયાત્ કુશલો ભિષક્ ||૧૩||

તત્ર સ્ત્રીશ્રોણિપુરુષોરઃપ્રભૃતીનાં યૌવન એવ યથોક્તપ્રમાણતા ભવતિ, ન ત્વલ્પે વયસીત્યાહ- પઞ્ચવિંશ ઇત્યાદિ| એતેન પઞ્ચવિંશે વર્ષે પુરુષં સમત્વાગતવીર્યમ્ જાનીયાત્; ષોડશે તુ વર્ષે નારીં સમત્વાગતવીર્યાં જાનીયાત્, તયોશ્ચ સમત્વાગતવીર્યયોરેવ યથોક્તં પ્રમાણં ભવતિ| અન્યત્રાપ્યુક્તં, “વર્ષેઽથ પઞ્ચવિંશે નરઃ સમન્વિતબલઃ ષોડશે નારી| અર્હતિ માનોન્માનં જીવિતભાગે ચતુર્થે વા”- ઇતિ| સમત્વાગતવીર્યાવિતિ સમત્વં પરિપૂર્ણત્વમાગતં વીર્યં યયોસ્તૌ સમત્વાગતવીર્યૌ, રસાદિધાતુપરિપૂર્ત્યા વીર્યપૂર્તિઃ, પરિપૂર્ણસર્વધાતુકાવિત્યર્થઃ| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ ‘સમન્વાગતવીર્યૌ’ ઇતિ; “સમ્યગનુ પશ્ચાદાગતં વીર્યમુપચયશક્તિલક્ષણં યયોઃ” ઇતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

દેહઃ સ્વૈરઙ્ગુલૈરેષ યથાવદનુકીર્તિતઃ |૧૪|

કૈઃ પુનરઙ્ગુલૈરિદં માનમુક્તમિત્યાહ- દેહ ઇત્યાદિ| એષ દેહઃ સ્વૈરઙ્ગુલૈર્યથાવદુક્તમાનેનાનુકીર્તિતઃ કથિત ઇત્યર્થઃ|૧૪|-

Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 15

યુક્તઃ પ્રમાણેનાનેન પુમાન્ વા યદિ વાઽઙ્ગના ||૧૪|| દીર્ઘમાયુરવાપ્નોતિ વિત્તં ચ મહદૃચ્છતિ | મધ્યમં મધ્યમૈરાયુર્વિત્તં હીનૈસ્તથાઽવરમ્ ||૧૫||

ઉક્તપ્રમાણપ્રયોજનં દર્શયન્નાહ- યુક્ત ઇત્યાદિ| મધ્યમૈરિતિ મધ્યમલક્ષણૈઃ| વિત્તં ધનમ્; અવરં હીનં ભવતિ| તથા તેન પ્રકારેણ| કૈરિત્યાહ- હીનૈઃ; હીનલક્ષણૈરિત્યર્થઃ||૧૪-૧૫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

અથ સારાન્ વક્ષ્યામઃ- સ્મૃતિભક્તિપ્રજ્ઞાશૌચશૌર્યોપેતં કલ્યાણાભિનિવેશં સત્ત્વસારં વિદ્યાત્; સ્નિગ્ધસંહતશ્વેતાસ્થિદન્તનખં બહુલકામપ્રજં શુક્રેણ; અકૃશમુત્તમબલં સ્નિગ્ધગમ્ભીરસ્વરં સૌભાગ્યોપપન્નં મહાનેત્રં ચ મજ્જ્ઞા; મહાશિરઃસ્કન્ધં દૃઢદન્તહન્વસ્થિનખમસ્થિભિઃ; સ્નિગ્ધમૂત્રસ્વેદસ્વરં બૃહચ્છરીરમાયાસાસહિષ્ણું મેદસા; અચ્છિદ્રગાત્રં ગૂઢાસ્થિસન્ધિં માંસોપચિતં ચ માંસેન; સ્નિગ્ધતામ્રનખનયનતાલુજિહ્વૌષ્ઠપાણિપાદતલં રક્તેન; સુપ્રસન્નમૃદુત્વગ્રોમાણં ત્વક્સારં વિદ્યાદિતિ | એષાં પૂર્વં પૂર્વં પ્રધાનમાયુઃસૌભાગ્યયોરિતિ ||૧૬||

સારેણાપ્યાયુર્નિર્દિશન્નાહ- અથેત્યાદિ| સ્મૃતિઃ સ્મરણં, પ્રજ્ઞા કાલત્રયાત્મિકા બુદ્ધિઃ, શૌર્યં સર્વકર્મસ્વવિષાદિતા| કલ્યાણાભિનિવેશં કલ્યાણવિષયે યત્નપરમ્| સત્ત્વસારં વિદ્યાદિતિ સત્ત્વગુણબહુલં જાનીયાદિત્યર્થઃ| સ્નિગ્ધેત્યાદિ| સ્નિગ્ધસંહતશ્વેતશબ્દાસ્ત્રયોઽપ્યસ્થિદન્તનખૈઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યન્તે| સંહતં ઘનમ્| બહુલકામપ્રજમિતિ બહુકામં બહુપ્રજમિત્યર્થઃ| શુક્રેણેતિ શુક્રેણ કૃત્વા સારં વિદ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| ઉપપન્નમિતિ યુક્તમિત્યર્થઃ| મજ્જ્ઞેતિ મજ્જધાતુના કૃત્વા સારં વિદ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| મહાશબ્દઃ શિરઃસ્કન્ધાભ્યાં સહ સમ્બધ્યતે| દૃઢશબ્દો દન્તહન્વસ્થિનખૈઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| અસ્થિભિઃ હડ્ડૈઃ કૃત્વા સારં વિદ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| સ્નિગ્ધેત્યાદિ| સ્નિગ્ધશબ્દો મૂત્રસ્વેદસ્વરૈઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| બૃહચ્છરીરમિતિ પ્રબલકાયમ્| આયાસાસહિષ્ણુમિતિ કષ્ટકારિકર્માક્ષમમ્| મેદસેતિ મેદસા કૃત્વા સારં જાનીયાદિતિ સમ્બન્ધઃ| અચ્છિદ્રગાત્રમિતિ અનિમ્નશરીરમિત્યર્થઃ| ગૂઢેત્યાદિ ગૂઢાસ્થિસન્ધિઃ ગુપ્તહડ્ડસન્ધિરિત્યર્થઃ| માંસોપચિતમિતિ માંસલશરીરમિત્યર્થઃ| માંસેનેતિ માંસેન કૃત્વા સારં વિદ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| સ્નિગ્ધેત્યાદિ| સ્નિગ્ધતામ્રશબ્દૌ પાણિતલાન્તૈર્નખાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| રક્તેનેતિ રુધિરેણ કૃત્વા સારં વિદ્યાદિત્યર્થઃ| સુપ્રસન્નેત્યાદિ| સુપ્રસન્નમૃદુશબ્દૌ ત્વગ્રોમભ્યાં સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યેતે| ત્વક્સારં રસસારં; ત્વક્શબ્દેન ત્વક્સ્થો રસોઽભિહિતઃ| એષામિતિ એષાં પૂર્વોક્તસારાણાં મધ્યે, પૂર્વં પૂર્વં પ્રધાનમિતિ યો યઃ પૂર્વઃ સારઃ સ સ પ્રધાનમિત્યર્થઃ| કયોઃ પ્રધાનં શ્રેષ્ઠમિત્યાહ- આયુઃસૌભાગ્યયોરિતિ|- સૌભાગ્યં સર્વસ્યાપિ પ્રતિભાસમાનત્વમ્||૧૬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

વિશેષતોઽઙ્ગપ્રત્યઙ્ગપ્રમાણાદથ સારતઃ | પરીક્ષ્યાયુઃ સુનિપુણો ભિષક્ સિધ્યતિ કર્મસુ ||૧૭||

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગમાનસારજ્ઞાનફલમાહ- વિશેષત ઇત્યાદિ| વિશેષત ઇતિ પરસ્પરવ્યાવર્તનેનેત્યર્થઃ| એતેન વિપરીતવ્રણદૂતાદિચ્છાયાશરીરસ્વભાવવિપ્રતિપત્ત્યુપદ્રવાસાધ્યતાદિભિશ્ચાયુર્નિશ્ચિત્ય વિશેષતો મહાલલાટેત્યાદિલક્ષણભેદેન પ્રવરાવરમધ્યમાન્યાયૂંષિ પરીક્ષ્ય ભિષક્ સિધ્યતીત્યર્થઃ| સુનિપુણ ઇતિ સુષ્ઠુ અતિશયેન નિપુણઃ કુશલઃ| ભિષક્ સિધ્યતિ કર્મસ્વિતિ વૈદ્યઃ કર્મવિષયે સિદ્ધિં પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ| કેચિત્ ‘સામાન્યતોઽઙ્ગપ્રત્યઙ્ગ ...’ ઇત્યાદિ પઠન્તિ| તેષાં મતે સામાન્યતઃ સ્થૂલવૃત્ત્યેત્યર્થઃ||૧૭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 18

વ્યાધિવિશેષાસ્તુ પ્રાગભિહિતાઃ; સર્વ એવૈતે ત્રિવિધાઃ- સાધ્યા, યાપ્યાઃ, પ્રત્યાખ્યેયાશ્ચ | તત્રૈતાન્ ભૂયસ્ત્રિધા પરીક્ષેત- કિમયમૌપસર્ગિકઃ, પ્રાક્કેવલઃ, અન્યલક્ષણ ઇતિ | તત્ર, ઔપસર્ગિકો નામ યઃ પૂર્વોત્પન્નં વ્યાધિં જઘન્યકાલજાતો વ્યાધિરુપસૃજતિ, સ તન્મૂલ એવોપદ્રવસઞ્જ્ઞઃ; પ્રાક્કેવલો નામ યઃ પ્રાગેવોત્પન્નો વ્યાધિરપૂર્વરૂપોઽનુપદ્રવશ્ચ; અન્યલક્ષણો નામ યો ભવિષ્યદ્વ્યાધિખ્યાપકઃ, સ પૂર્વરૂપસઞ્જ્ઞઃ | તત્ર, સોપદ્રવમન્યોન્યાવિરોધેનોપક્રમેત, બલવન્તમુપદ્રવં વા; પ્રાક્કેવલં યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીત; અન્યલક્ષણે ત્વાદિવ્યાધૌ પ્રયતેત ||૧૮||

વ્યાધિપરીક્ષાં નિર્દિશન્નાહ- વ્યાધીત્યાદિ| પ્રાગભિહિતા ઇતિ વેદોત્પત્ત્યધ્યાયે વ્યાધિસમુદ્દેશીયે ચ યે ઉક્તાઃ| પ્રત્યાખ્યેયાશ્ચેતિ ચકારાત્ પ્રત્યાખ્યેયાનામપિ સાધ્યત્વં દર્શયતિ; યથા- "વલ્યામાભ્યન્તરાયાં તુ પ્રત્યાખ્યાય સમાચરેત્"; તથા મુખરોગેષુ માંસતાનાલાસપ્રભૃતિષૂક્તં- "તેષુ ચાપિ ક્રિયાં વૈદ્યઃ પ્રત્યાખ્યાય સમાચરેત્"- (ચિ. અ. ૧૨) ઇતિ| એતાન્ વ્યાધીન્| ભૂયઃ પુનરપિ| કથં પરીક્ષેતેત્યાહ- કિમયમૌપસર્ગિક ઇતિ; કિમયમુપદ્રવ ઇત્યર્થઃ| કિમયં પ્રાક્કેવલ ઇતિ કિમયં પૂર્વરૂપેણોપદ્રવેણ ચ રહિત ઇત્યર્થઃ| કિમયમન્યલક્ષણ ઇતિ કિમયં વ્યાધેઃ પૂર્વરૂપમિત્યર્થઃ| તેષાં લક્ષણમાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્ર તેષાં મધ્યે ઔપસર્ગિકસ્તાવત્ કથ્યતે| જઘન્યકાલજાતો વ્યાધિરિતિ પશ્ચાત્કાલજાતો રોગ ઇત્યર્થઃ| ઉપસૃજતિ સમીપે આત્માનં નયતીત્યર્થઃ| એતેન તેન સહ મિલતીત્યુક્તમ્| સ ઇતિ પશ્ચાદુત્પન્નો વ્યાધિરિત્યર્થઃ| તન્મૂલ એવેતિ પ્રાગુત્પન્નવ્યાધિહેતુક એવેત્યર્થઃ| પશ્ચાદુત્પન્નો વ્યાધિરેવોપદ્રવો ભવતિ, ન પુનર્મૂલવ્યાધિના સહ ભૂતાનિ લિઙ્ગાન્યુપદ્રવસઞ્જ્ઞાનિ; લિઙ્ગાન્યપિ યદિ ચિરકાલાનુબન્ધીનિ ભવન્તિ તદા તાન્યપ્યુપદ્રવસઞ્જ્ઞાનિ ભવન્તિ| ઉપસૃજતીતિ અત્રૈકવચનાદેક એવ વ્યાધિરુપદ્રવ ઇતિ ન મન્તવ્યમ્, અપરેઽપિ યે મૂલવ્યાધેરનન્તરમુત્પદ્યન્તે વ્યાધયસ્તેઽપ્યુપદ્રવાઃ; એકવચનસ્યાપ્રધાનત્વાત્| ઉપદ્રવસઞ્જ્ઞ ઇતિ ઉપસર્ગ ઇતિ ચૈકૈવ સઞ્જ્ઞેત્યર્થઃ| અપૂર્વરૂપઃ પૂર્વરૂપરહિત ઇત્યર્થઃ| અનુપદ્રવશ્ચેતિ ઉપદ્રવરહિત ઇત્યર્થઃ| એતેન મશકતિલકાલકન્યચ્છવ્યઙ્ગાદયઃ પ્રાક્કેવલા વ્યાધયઃ કથ્યન્તે, વ્યાધિસ્વભાવાત્ પૂર્વરૂપમન્તરેણાપિ પ્રાગેવોત્પદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ| અન્યલક્ષણ ઇત્યાદિ યો ભાવિનં વ્યાધિં ખ્યાપયતિ સ પૂર્વરૂપસઞ્જ્ઞઃ| વ્યાધીનાં બહુત્વાત્ કઃ પ્રથમં પ્રતિકરણીય ઇત્યાહ- તત્રેત્યાદિ| સહોપદ્રવેણ વર્તત ઇતિ સોપદ્રવો મૂલવ્યાધિરિત્યર્થસ્તં, તથોપદ્રવ ઉત્તરકાલજો વ્યાધિસ્તમ્| અન્યોન્યાવિરોધેન ઉભયાવિરોધેનેત્યર્થઃ| બલવન્તમુપદ્રવં વેતિ બલવન્તમુપદ્રવં પ્રથમં ચોપક્રમેતાન્યોન્યાવિરોધેનેતિ સમ્બન્ધઃ| યથાસ્વં યથાત્મીયચિકિત્સિતમ્| અન્યલક્ષણ ઇત્યાદિ અન્યલક્ષણે પુનઃ પૂર્વરૂપસઞ્જ્ઞિતે, આદિવ્યાધૌ પ્રયતેત પ્રયત્નં કુર્વીત, ‘યથાસ્વમ્’ ઇત્યનુવર્તતે||૧૮||

Adhikarana 14 (19) · Śloka 19

ભવતિ ચાત્ર | નાસ્તિ રોગો વિના દોષૈર્યસ્માત્તસ્માદ્વિચક્ષણઃ | અનુક્તમપિ દોષાણાં લિઙ્ગૈર્વ્યાધિમુપાચરેત્ ||૧૯||

વ્યાધીનામાનન્ત્યાદ્દોષભેદેનાનુક્તસ્ય વ્યાધેર્દોષવ્યપેક્ષાચિકિત્સાર્થં, તથા રોગકૃતસ્યાપિ રોગસ્ય ચિકિત્સામપિ કર્તું, ન કાર્યવ્યાધિમાત્રસ્ય નાપિ તુ હેતુવ્યાધિમાત્રસ્યેતિ કથયન્નાહ- નાસ્તીત્યાદિ| અનુક્તમપિ વ્યાધિં દોષાણાં લિઙ્ગૈઃ કૃત્વોપાચરેદિતિ સમ્બન્ધઃ||૧૯||

Adhikarana 15 (20) · Śloka 20

પ્રાગભિહિતા ઋતવઃ ||૨૦||

ઋતુપરીક્ષાં નિર્દિશન્નાહ- પ્રાગિત્યાદિ| પ્રાગિતિ ઋતુચર્યાધ્યાયે||૨૦||

Adhikarana 16 (21) · Śloka 21

શીતે શીતપ્રતીકારમુષ્ણે ચોષ્ણનિવારણમ્ | કૃત્વા કુર્યાત્ ક્રિયાં પ્રાપ્તાં ક્રિયાકાલં ન હાપયેત્ ||૨૧||

વિસદૃશકાલજસ્યાત્યયિકસ્ય વ્યાધેર્વિધ્યન્તરમુપદિશન્નાહ- શીતે ઇત્યાદિ| શીતે શીતકાલે, શીતપ્રતીકારં શીતવિપર્યયં કૃત્વા, ઉષ્ણમિત્યર્થઃ; ઉષ્ણે ઉષ્ણકાલે, ઉષ્ણનિવારણમુષ્ણવિપર્યયં કૃત્વા, શીતમિત્યર્થઃ| કુર્યાત્ ક્રિયામિતિ ક્રિયામગ્નિકર્માદિકામ્| તદુક્તં,- “તત્રાપ્યાત્યયિકેઽગ્નિકર્મસાધ્યે વ્યાધૌ તત્પ્રત્યનીકં વિધિં કૃત્વા” (સૂ. અ. ૧૨) ઇત્યાદિ| પ્રાપ્તામિતિ યોગ્યામ્| કાલ એવાવશ્યં ક્રિયા કરણીયેત્યાહ- ક્રિયાકાલં ન હાપયેત્|- ન હાપયેત્ નોલ્લઙ્ઘયેત્, અતિક્લેશવૈફલ્યવ્યાધ્યસાધ્યત્વભયાત્ કાલશક્તેરતિશયપ્રભવિષ્ણુત્વાત્| તદ્યથા- અપ્રાપ્તે કાલે આમજ્વરે ‘ભેષજં હ્યામદોષસ્ય ભૂયો જ્વલયતિ જ્વરમ્’ (ઉ. ૩૯) ઇત્યાદિ| ઉષ્ણે ચોષ્ણનિવારણમિત્યત્ર ચકારાદ્વૃષ્ટૌ વૃષ્ટિપ્રતીકારોઽનુક્તોઽપિ સમુચ્ચીયતે| અન્યે તુ વૃષ્ટેરપિ શીતત્વાચ્છીતે શીતપ્રતીકારમિત્યનેનૈવ તદ્ગ્રહણમિતિ મન્યન્તે||૨૧||

Adhikarana 17 (22) · Śloka 22

અપ્રાપ્તે વા ક્રિયાકાલે પ્રાપ્તે વા ન કૃતા ક્રિયા | ક્રિયા હીનાઽતિરિક્તા વા સાધ્યેષ્વપિ ન સિધ્યતિ ||૨૨||

કીદૃશી ક્રિયા ન સિધ્યતીત્યાહ- અપ્રાપ્તે વેત્યાદિ| અપ્રાપ્તે કાલે અનાગતે કાલે, ક્રિયા કૃતા સાધ્યેષ્વપિ ન સિધ્યતીતિ સમ્બન્ધઃ| અનાગતે હિ કાલે ક્રિયા કૃતા ન સિધ્યતિ, તથાચ પ્રાગુક્તં- ભેષજં હ્યામદોષસ્યેત્યાદિ| પ્રાપ્તે વા ન કૃતા ક્રિયેતિ અતીતે કાલે ક્રિયા કૃતેત્યર્થઃ; સાઽપિ સાધ્યેષ્વપિ વ્યાધિષુ ન સિધ્યતિ| યથા- જીર્ણજ્વરે ક્ષીરમાંસરસસ્નેહસાધ્યે લઙ્ઘનમિતિ| ક્રિયા હીનાઽતિરિક્તા વેતિ બહુદોષે હીના ક્રિયાઽકિઞ્ચિત્કરી, અલ્પદોષે મહતી રોગિજીવિતહરી રોગાન્તકારિણી ચ| ચકારાન્મિથ્યા ક્રિયા ચાનુક્તા સમુચ્ચીયતે; તદ્યથા- શીતસાધ્યે ઉષ્ણા, ઉષ્ણસાધ્યે શીતા ચેતિ||૨૨||

Adhikarana 18 (23) · Śloka 23

યા હ્યુદીર્ણં શમયતિ નાન્યં વ્યાધિં કરોતિ ચ | સા ક્રિયા, ન તુ યા વ્યાધિં હરત્યન્યમુદીરયેત્ ||૨૩||

ક્રિયાઽક્રિયયોર્લક્ષણમાહ- યેત્યાદિ| ઉદીર્ણમ્ ઉત્કટમ્| ન તુ યા વ્યાધિં હરત્યન્યમુદીરયેદિતિ ન પુનઃ સા ક્રિયા કથ્યતે, યા એકં વ્યાધિં હરત્યન્યં પ્રકોપયતીત્યર્થઃ| યથા- કૃશબૃંહણેઽગ્નિસાદમેહાતીસારાદયઃ, યથા વા સ્થૌલ્યાપકર્ષણે મેહચિકિત્સાપતર્પણે ચ યક્ષ્મવાતરોગાદયઃ||૨૩||

Adhikarana 19 (24) · Śloka 24

પ્રાગભિહિતોઽગ્નિરન્નસ્ય પાચકઃ | સ ચતુર્વિધો ભવતિ- દોષાનભિપન્ન એકઃ, વિક્રિયામાપન્નસ્ત્રિવિધો ભવતિ- વિષમો વાતેન, તીક્ષ્ણઃ પિત્તેન, મન્દઃ શ્લેષ્મણા, ચતુર્થઃ સમઃ સર્વસામ્યાદિતિ | તત્ર, યો યથાકાલમુપયુક્તમન્નં સમ્યક્ પચતિ સ સમઃ, સમૈર્દોષૈઃ; યઃ કદાચિત્ સમ્યક્ પચતિ, કદાચિદાધ્માનશૂલોદાવર્તાતિસારજઠરગૌરવાન્ત્રકૂજનપ્રવાહણાનિ કૃત્વા, સ વિષમઃ; યઃ પ્રભૂતમપ્યુપયુક્તમન્નમાશુ પચતિ સ તીક્ષ્ણઃ, સ એવાભિવર્ધમાનોઽત્યગ્નિરિત્યાભાષ્યતે, સ મુહુર્મુહુઃ પ્રભૂતમપ્યુપયુક્તમન્નમાશુતરં પચતિ, પાકાન્તે ચ ગલતાલ્વોષ્ઠશોષદાહસન્તાપાઞ્જનયતિ; યસ્ત્વલ્પમપ્યુપયુક્તમુદરશિરોગૌરવકાસશ્વાસપ્રસેકચ્છર્દિગાત્રસદનાનિ કૃત્વા મહતા કાલેન પચતિ, સ મન્દઃ ||૨૪||

અગ્નિપરીક્ષાં નિર્દિશન્નાહ- પ્રાગિત્યાદિ| પ્રાક્ વ્રણપ્રશ્ને| પઞ્ચપ્રકારો ભ્રાજકાદિભેદેન| કથં પુનશ્ચતુર્વિધ ઇત્યાહ- દોષેત્યાદિ| દોષાભિપન્નો દોષૈઃ પ્રાપ્ત એક એવાગ્નિર્વિક્રિયામાપન્નસ્ત્રિવિધો ભવતિ- વિષમ ઇત્યાદિ| વિષમો વાતેન, તીક્ષ્ણઃ પિત્તેન, મન્દઃ શ્લેષ્મણા, અનેન પ્રકારેણેત્યર્થઃ; ચતુર્થઃ સમઃ સર્વસામ્યાદિતિ| નનુ, દોષાભિપન્નત્વેનૈવ વિક્રિયામાપન્ન ઇતિ પ્રાપ્યતે, તત્ કિમર્થં વિક્રિયામાપન્ન ઇત્યુક્તં? નૈષ દોષઃ, વાતાદિકપ્રકૃતીનાં પુરુષાણાં વાતાદિદોષાભિપન્નત્વં ભવતિ, ન ચ વિક્રિયા કાચિદ્ભવતીતિ| તેષાં ચતુર્ણામગ્નીનાં| લક્ષણમાહ- તત્રેત્યાદિ| યથાકાલમિતિ કાલસ્યાનુલ્લઙ્ઘનેન| પ્રથમં પ્રકૃતિઃ પ્રકૃતેરનન્તરં વિકૃતિરિતિ જ્ઞાપનાર્થં પ્રથમં વ્યત્યયેન સમાગ્નિલક્ષણમુક્તં- ય ઇત્યાદિ| વિષમાગ્નેર્વાયુર્યદા ન વિક્ષિપતિ તદાઽગ્નિઃ સમ્યક્ પચતિ, યદા પુનરિતશ્ચેતશ્ચ ભાગશો વિક્ષિપ્તઃ સ્યાત્તદા સમ્યઙ્ગ પચતિ| એતાન્યાધ્માનાદીનિ કૃત્વા યઃ પચતિ સ વિષમ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| કૂજનં ગુડગુડાયનશબ્દઃ| પ્રવાહણં નિકુન્થનમ્| ઉપયુક્તં દત્તમ્| તીક્ષ્ણ ઇતિ તીક્ષ્ણસ્તુ ત્રિવિધઃ- એકસ્તીક્ષ્ણ આશુપાચકઃ, અન્ય ઉપેક્ષિતોઽત્યગ્નિસઞ્જ્ઞો ભસ્મકાપરપર્યાયઃ, અપર ઉપેક્ષિતસ્તીક્ષ્ણતમો મુહુર્મુહુરિત્યાદિના કથિતઃ| યશ્ચ મુહુર્મુહુઃ પચતિ વહ્નિસ્તત્ર પાકાન્તે ગલાદિશોષાદીન્ જનયતીતિ સમ્બન્ધઃ| ‘સન્તાપઞ્જનયતી’ ઇત્યસ્યાગ્રે કેચિદ્ ‘યથા વાતેનાનુબધ્યતે પિત્તં તદત્યર્થં દ્રવોપેતમ્’ ઇત્યાદિ પાઠં પઠન્તિ, સ ચાભાવાન્ન લિખિતઃ| યસ્ત્વિત્યાદિ| પ્રસેકો લાલાસ્રાવઃ| ગાત્રસદનમ્ અઙ્ગગ્લાનિઃ||૨૪||

Adhikarana 20 (25) · Śloka 25

વિષમો વાતજાન્ રોગાંસ્તીક્ષ્ણઃ પિત્તનિમિત્તજાન્ | કરોત્યગ્નિસ્તથા મન્દો વિકારાન્ કફસમ્ભવાન્ ||૨૫||

એતે વિષમાદયોઽગ્નય ઉત્પન્નાઃ કિં કુર્વન્તીત્યાહ- વિષમ ઇત્યાદિ||૨૫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

તત્ર, સમે પરિરક્ષણં કુર્વીત; વિષમે સ્નિગ્ધામ્લલવણૈઃ ક્રિયાવિશેષૈઃ પ્રતિકુર્વીત; તીક્ષ્ણે મધુરસ્નિગ્ધશીતૈર્વિરેકૈશ્ચ; એવમેવાત્યગ્નૌ, વિશેષેણ માહિષૈશ્ચ ક્ષીરદધિસર્પિર્ભિઃ; મન્દે કટુતિક્તકષાયૈર્વમનૈશ્ચ ||૨૬||

સમાગ્ન્યાદીનાં ચિકિત્સિતમાહ- તત્રેત્યાદિ| પરિરક્ષણમિતિ યથા સમમેવાગ્નિસ્તિષ્ઠતીત્યર્થઃ| એવમેવેતિ મધુરસ્નિગ્ધશીતૈસ્ત્રિભિસ્તથા વિરેચનૈશ્ચેત્યર્થઃ||૨૬||

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

જાઠરો ભગવાનગ્નિરીશ્વરોઽન્નસ્ય પાચકઃ | સૌક્ષ્મ્યાદ્રસાનાદદાનો વિવેક્તું નૈવ શક્યતે ||૨૭||

અગ્નેરિદાનીં પ્રત્યક્ષાનુપલભ્યસ્યાપ્યસ્તિત્વમાહ- જાઠર ઇત્યાદિ| જઠરમુદરં, તત્ર ભવો જાઠરઃ| ભગવાનિતિ માહાત્મ્યવાનિત્યર્થઃ| ઈશ્વર ઇતિ અષ્ટમહૈશ્વર્યગુણયુક્તઃ, અત એવાણિમાદિગુણયુક્ત ઇતિ| સૂક્ષ્મત્વાન્ન દૃશ્યતે, કાર્યૈરુપલભ્યતે| નનુ, યદ્યસાવીશ્વરસ્તત્ કથમસ્ય માન્દ્યાદયો દોષા ભવન્તિ? સત્યં; પુરુષસ્ય પ્રાક્તનકર્મણા માન્દ્યાદયઃ ક્રિયન્તે, અથવાઽગ્નિઃ પિત્તાશ્રિતઃ, તતઃ પિત્તવિઘાતાદગ્નિમાન્દ્યાદયો દોષા ન સ્વત ઇતિ| સૌક્ષ્મ્યાત્ અણિમાદિગુણયુક્તત્વાત્| રસાન્ મધુરાદીન્| આદદાન ઇતિ પરિપક્તું ગૃહ્ણન્| વિવેક્તું નૈવ શક્યત ઇતિ સાક્ષાન્નોપલભ્યત ઇત્યર્થઃ; અપિ ત્વન્નપાકલક્ષણેન કાર્યેણાનુમીયતેઽસ્ત્યગ્નિરિતિ||૨૭||

Adhikarana 23 (28) · Śloka 28

પ્રાણાપાનસમાનૈસ્તુ સર્વતઃ પવનૈસ્ત્રિભિઃ | ધ્માયતે પાલ્યતે ચાપિ સ્વાં સ્વાં ગતિમવસ્થિતૈઃ ||૨૮||

યથા બાહ્યસ્યાગ્નેર્વાયુઃ સહાયો ભવતિ, તદ્વજ્જાઠરસ્યાપિ વાયુસહાયત્વં દર્શયન્નાહ- પ્રાણેત્યાદિ| સર્વતઃ સર્વાસુ દિક્ષુ, અન્યે ‘સર્વત ઇતિ સર્વેભ્યો વાયુભ્ય’ ઇત્યર્થં વદન્તિ; તેન સર્વેભ્યોઽપિ વાયુભ્યઃ સકાશાત્ત્રય એવ વાતા ધમનપાલનસમર્થા ન વ્યાનોદાનાવિત્યુક્તં ભવતિ| ધ્માયતે પ્રાણાપાનાભ્યાં; પાલ્યતે સમાનેન| સ્વાં સ્વાં ગતિમવસ્થિતૈઃ સ્વસ્વમાર્ગે સ્વસ્યાઃ સ્વસ્યાઃ ક્રિયાયાઃ કારકૈરવિકૃતૈરિત્યર્થઃ| ‘સ્વાં સ્વાં ગતિમવસ્થિતૈઃ’ ઇત્યસ્યાગ્રે વહ્નેઃ પ્રાધાન્યખ્યાપનાય કેચિત્ ‘યુક્તેઽગ્નૌ’ ઇત્યાદિપાઠં પઠન્તિ, સ ચાભાવાન્ન લિખિતઃ||૨૮||

Adhikarana 24 (29) · Śloka 29

વયસ્તુ ત્રિવિધં- બાલ્યં, મધ્યં, વૃદ્ધમિતિ | તત્રોનષોડશવર્ષીયા બાલાઃ | તે ત્રિવિધાઃ- ક્ષીરપાઃ, ક્ષીરાન્નાદા, અન્નાદા ઇતિ | તેષુ સંવત્સરપરાઃ ક્ષીરપાઃ, દ્વિસંવત્સરપરાઃ ક્ષીરાન્નાદાઃ, પરતોઽન્નાદા ઇતિ | ષોડશસપ્તત્યોરન્તરે મધ્યં વયઃ | તસ્ય વિકલ્પો- વૃદ્ધિઃ, યૌવનં, સમ્પૂર્ણતા, પરિહાણિરિતિ | તત્ર, આવિંશતેર્વૃદ્ધિઃ, આત્રિંશતો યૌવનમ્, આચત્વારિંશતઃ સર્વધાત્વિન્દ્રિયબલવીર્યસમ્પૂર્ણતા, અત ઊર્ધ્વમીષત્પરિહાણિર્યાવત્ સપ્તતિરિતિ | સપ્તતેરૂર્ધ્વં ક્ષીયમાણધાત્વિન્દ્રિયબલવીર્યોત્સાહમહન્યહનિ વલીપલિતખાલિત્યજુષ્ટં કાસશ્વાસપ્રભૃતિભિરુપદ્રવૈરભિભૂયમાનં સર્વક્રિયાસ્વસમર્થં જીર્ણાગારમિવાભિવૃષ્ટમવસીદન્તં વૃદ્ધમાચક્ષતે ||૨૯||

ઇદાનીં વયઃપરીક્ષાં નિર્દિશન્નાહ- વયસ્ત્વિત્યાદિ| તત્રોનષોડશવર્ષીયા બાલા ઇતિ પઞ્ચદશવર્ષીયા ઇત્યર્થઃ| ક્ષીરાન્નાદા ઇતિ દુગ્ધાન્નભોજિન ઇત્યર્થઃ| અન્નાદા ઇતિ કેવલાન્નભક્ષકા ઇતિ| ક્ષીરપાઃ સ્તનનિઃસૃતક્ષીરભક્ષકા ઇત્યર્થઃ| તેષામવધિમાહ- તેષ્વિત્યાદિ| સંવત્સરપરા ઇતિ પરશબ્દેનાત્રાવધિરુક્તઃ| પરતોઽન્નાદા ઇતિ તૃતીયાદિસંવત્સરેષ્વિત્યર્થઃ| અત્રાપિ કેચિત્ પાઠાન્તરં મન્યન્તે, તચ્ચાભાવાન્ન લિખિતમ્| મધ્યમવયસોઽવધિં ભેદાંશ્ચ કથયન્નાહ- ષોડશેત્યાદિ| અન્તરે અન્તરાલે| મધ્યં વયઃ ‘કથ્યતે’ ઇતિ શેષઃ| વિકલ્પો ભેદ ઇત્યર્થઃ| વૃદ્ધિર્વર્ધનં; યૌવનમિતિ વૃદ્ધિસમ્પૂર્ણતયોર્મિશ્રીભાવઃ, ‘યૂનો વિકારો યૌવનમ્’ ઇત્યેકે; સમ્પૂર્ણતેતિ વૃદ્ધાનામવયવાનામાપ્યાયનં સમ્પૂર્ણતા| આવિંશતેરિતિ વિંશતિવર્ષાણિ મર્યાદીકૃત્યેત્યર્થઃ| ‘યાવત્ સપ્તતિઃ’ ઇત્યત્ર સ્થાને ‘યાવત્ ષષ્ટિઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| સપ્તતેરનન્તરં યાદૃશો ભવતિ યન્નામા ચ કથ્યતે તદાહ- સપ્તતેરિત્યાદિ| વીર્યં રેતઃ, વલી ત્વક્સઙ્કોચઃ, પલિતં કેશશુક્લત્વં, ખાલિત્યં ખલ્વાટત્વં ‘ચાન્દિલત્વમ્’ ઇતિ લોકે| અભિવૃષ્ટં મેઘવૃષ્ટ્યા સિક્તમિત્યર્થઃ| અવસીદન્તં પતન્તમ્||૨૯||

Adhikarana 25 (30) · Śloka 30

તત્રોત્તરોત્તરાસુ વયોવસ્થાસૂત્તરોત્તરા ભેષજમાત્રાવિશેષા ભવન્તિ, ઋતે ચ પરિહાણેઃ; તત્રાદ્યાપેક્ષયા પ્રતિકુર્વીત ||૩૦||

વયોજ્ઞાનસ્ય ભેષજમાત્રાપ્રયોગઃ ફલમિતિ દર્શયન્નાહ,- તત્રેત્યાદિ| તત્ર વયોજ્ઞાને| ઉત્તરોત્તરાસુ વયોવસ્થાસ્વિતિ બાલ્યયૌવનાદિકાસુ| ઉત્તરોત્તરા ઇતિ ઉત્કૃષ્ટોત્કૃષ્ટાઃ, ભેષજમાત્રાવિશેષા ઇતિ ઔષધપ્રમાણવિશેષાઃ, ઋતે ચ પરિહાણેરિતિ સપ્તતેરૂર્ધ્વં વર્જયિત્વેત્યર્થઃ| તત્રાદ્યાપેક્ષયા પ્રતિકુર્વીતેતિ તત્ર પરિહાણૌ, આદ્યાપેક્ષયા બાલ્યાપેક્ષયા , ષોડશવર્ષવદ્ભેષજમાત્રેત્યર્થઃ| ભેષજમાત્રા ચ તન્ત્રાન્તરોક્તા ગ્રાહ્યા| તદ્યથા- “પ્રથમે માસિ જાતસ્ય શિશોર્ભેષજરક્તિકા| અવલેહ્યા તુ કર્તવ્યા મધુક્ષીરસિતાઘૃતૈઃ|| એકૈકાં વર્ધયેત્તાવદ્યાવત્સંવત્સરો ભવેત્| તદૂર્ધ્વં માષવૃદ્ધિઃ સ્યાદ્યાવત્ ષોડશકાબ્દિકાઃ|| ષોડશાબ્દાત્તતસ્તૂર્ધ્વં યાવદાસપ્તતેરિતિ| એવમેવ વિભાગોઽયં તદૂર્ધ્વં બાલવત્ક્રિયા|| માનમેતત્ પ્રયોક્તવ્યં સર્વમાનવિધાવપિ" ઇતિ| સ્વતન્ત્રેઽપિ સાંવત્સરિકાષ્ટદ્વિરષ્ટવર્ષાણામિત્યાદિ| અન્યે ‘તત્રાદ્યાપેક્ષયા’ ઇત્યત્ર ‘અન્યાપેક્ષયા’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- પરિહાણેરન્યા વૃદ્ધિરુચ્યતે, તદપેક્ષયેત્યર્થઃ; એતેન ષોડશવર્ષવન્માત્રા પ્રયોક્તવ્યેત્યર્થઃ||૩૦||

Adhikarana 26 (31) · Śloka 31

ભવન્તિ ચાત્ર- બાલે વિવર્ધતે શ્લેષ્મા મધ્યમે પિત્તમેવ તુ | ભૂયિષ્ઠં વર્ધતે વાયુર્વૃદ્ધે તદ્વીક્ષ્ય યોજયેત્ ||૩૧||

દોષચયાદાવપિ વયોજ્ઞાનફલં દર્શયન્નાહ- બાલે ઇત્યાદિ| ભૂયિષ્ઠં બહુતરમ્| એતેન યથા બાલે શ્લેષ્મા ન તથા પિત્તવાતાવિત્યર્થઃ; એવં શેષયોરપિ||૩૧||

Adhikarana 27 (32) · Śloka 32

અગ્નિક્ષારવિરેકૈસ્તુ બાલવૃદ્ધૌ વિવર્જયેત્ | તત્સાધ્યેષુ વિકારેષુ મૃદ્વીં કુર્યાત્ ક્રિયાં શનૈઃ ||૩૨||

વયોજ્ઞાનફલં ક્રિયાવિશેષેઽપિ ભવતીત્યાહ- અગ્નીત્યાદિ| મૃદ્વીં કુર્યાત્ ક્રિયામિતિ અજાશકૃદાદિમૃદુદ્રવ્યસંશ્રયોઽગ્નિરપિ મૃદુઃ, આશ્રયવિશેષાદપ્યેષાં માર્દવાદિ ભવતિ; તદુક્તં, “સ્નેહદગ્ધેઽધિકા રુજો ભવન્તિ” (સુ. ૧૨)- ઇતિ| અથવા મૃદ્વીમિતિ છેદ્યભેદ્યાદિકાં પ્રતિનિયતભેષજેન; તદુક્તં- “બાલવૃદ્ધાસહક્ષીણભીરૂણાં યોષિતામપિ| મર્મોપરિ ચ જાતેષુ રોગેષૂક્તેષુ દારણમ્” (ચિ. અ. ૧) ઇતિ; ઉક્તેષુ દારણમિતિ મિશ્રકોક્તેષુ| તદ્યથા- "કપોતકઙ્કગૃધ્રાણાં પુરીષાણિ ચ દારણમ્"(સુ.૩૭) ઇતિ| ક્ષારોઽપ્યાવાપપ્રતિવાપહીનો મૃદુઃ, એવં વિરેકોઽપિ ચતુરઙ્ગુલાદિમૃદુદ્રવ્યાશ્રયો મૃદુઃ| શનૈર્મન્દમિત્યર્થઃ||૩૨||

Adhikarana 28 (33) · Śloka 33

દેહઃ સ્થૂલઃ, કૃશો, મધ્ય, ઇતિ પ્રાગુપદિષ્ટઃ ||૩૩||

દેહપરીક્ષાં નિર્દિશન્નાહ- દેહ ઇત્યાદિ| પ્રાગુપદિષ્ટ ઇતિ દોષધાતુમલક્ષયવૃદ્ધિવિજ્ઞાનીયે||૩૩||

Adhikarana 29 (34) · Śloka 34

કર્શયેદ્બૃંહયેચ્ચાપિ સદા સ્થૂલકૃશૌ નરૌ | રક્ષણં ચૈવ મધ્યસ્ય કુર્વીત સતતં ભિષક્ ||૩૪||

તયોરપિ કરણીયમનિર્દિષ્ટં નિર્દિશન્નાહ- કર્શયેદિત્યાદિ||૩૪||

Adhikarana 30 (35) · Śloka 35

બલમભિહિતગુણં; દૌર્બલ્યં તુ સ્વભાવદોષજરાદિભિરવેક્ષિતવ્યમ્ | યસ્માદ્બલવતઃ સર્વક્રિયાપ્રવૃત્તિસ્તસ્માદ્બલમેવ પ્રધાનમધિકરણાનામ્ ||૩૫||

બલપરીક્ષાં નિર્દિશન્નાહ- બલમિત્યાદિ| અભિહિતગુણં કથિતગુણમ્, ‘ઓજઃ સોમાત્મકમ્’ (સૂ. અ. ૧૫) ઇત્યાદિના| અનુપદિષ્ટમપિ ચિકિત્સોપયોગિ દૌર્બલ્યં કારણભેદેન નિર્દિશન્નાહ- દૌર્બલ્યમિત્યાદિ| સ્વભાવાન્માતૃપિતૃશોણિતશુક્રસ્વભાવાદિત્યર્થઃ, દોષૈર્વાતાદિભિઃ, જરયા વાર્ધક્યેન; અવેક્ષિતવ્યં સ્વભાવાદિભિર્જ્ઞાતવ્યમિત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘અવેક્ષિતવ્યમ્’ ઇત્યત્ર સ્થાને ‘જરાપેક્ષિતં ભવતિ’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- યથા ક્ષીરપાત્ ક્ષીરાન્નાદઃ, ક્ષીરાન્નાદાદન્નાદ ઇતિ| બલપ્રાધાન્યં દર્શયન્નાહ- યસ્માદિત્યાદિ| પ્રવૃત્તિઃ અનુષ્ઠાનં કરણમિત્યર્થઃ| અન્યે ‘પ્રતિપત્તિઃ’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| અધિકરણાનાં ક્રિયાધારાણામ્||૩૫||

Adhikarana 31 (36) · Śloka 36

કેચિત્ કૃશાઃ પ્રાણવન્તઃ સ્થૂલાશ્ચાલ્પબલા નરાઃ | તસ્માત્ સ્થિરત્વં વ્યાયામૈર્બલં વૈદ્યઃ પ્રતર્કયેત્ ||૩૬||

તત્ર બલયોરુપચયશક્તિલક્ષણયોર્વ્યભિચારમાહ- કેચિદિત્યાદિ| સ્થિરત્વમિતિ સ્થૈર્યલક્ષણં યદ્બલં તદ્ વ્યાયામૈઃ કૃત્વા પ્રતર્કયેત્ વિચારયેદિત્યર્થઃ||૩૬||

Adhikarana 32 (37-38) · Śloka 38

સત્ત્વં તુ વ્યસનાભ્યુદયક્રિયાદિસ્થાનેષ્વવિક્લવકરમ્ ||૩૭|| સત્ત્વવાન્ સહતે સર્વં સંસ્તભ્યાત્માનમાત્મના | રાજસઃ સ્તભ્યમાનોઽન્યૈઃ સહતે નૈવ તામસઃ ||૩૮||

સત્ત્વં દર્શયન્નાહ- સત્ત્વમિત્યાદિ| સત્ત્વં મનોબલં ગુણવિશેષો રજસ્તમસોર્વિપક્ષઃ; સત્ત્વે સતિ પીડાદિસહિષ્ણુત્વલક્ષણં મનોબલં ભવતિ| વ્યસનં દુઃખં, સુખસ્ય હેતુરભ્યુદયઃ, તયોઃ ક્રિયાસ્થાનાનિ, યેષુ સ્થાનેષુ વ્યસનાભ્યુદયક્રિયે ભવતઃ, તાનિ વ્યસનાભ્યુદયક્રિયાસ્થાનાનિ તેષુ| અવિક્લવકરમ્ અગ્લાનિકરમહર્ષકરં ચ| સત્ત્વે ઉત્તમં મનોબલં, રજસિ મધ્યમં મનોબલં, તમસિ મનોદૌર્બલ્યમેવેતિ| ત્રયમપિ શ્લોકેન નિર્દિશન્નાહ- સત્ત્વવાનિત્યાદિ| સર્વમિતિ કાયપીડાદિકં દુઃખમિત્યર્થઃ| સંસ્તભ્યાત્માનમિતિ સંસ્તભ્ય દૃઢીકૃત્ય; કમ્? આત્માનં મન ઇત્યર્થઃ| કેન મનઃ સંસ્તભ્યેત્યાહ- આત્મના, બુધ્દ્યેત્યર્થઃ| સ્તભ્યમાનોઽન્યૈરિતિ અન્યૈઃ પુરુષૈદૃઢીક્રિયમાણઃ| નૈવ તામસ ઇતિ તામસસ્તમોગુણબહુલઃ; અન્યૈરપ્યવષ્ટભ્યમાનો ન સહત ઇત્યર્થઃ||૩૭-૩૮||

Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40

સાત્મ્યાનિ તુ દેશકાલજાત્યૃતુરોગવ્યાયામોદકદિવાસ્વપ્નરસપ્રભૃતીનિ પ્રકૃતિવિરુદ્ધાન્યપિ યાન્યબાધકરાણિ ભવન્તિ ||૩૯|| યો રસઃ કલ્પતે યસ્ય સુખાયૈવ નિષેવિતઃ | વ્યાયામજાતમન્યદ્વા તત્ સાત્મ્યમિતિ નિર્દિશેત્ ||૪૦||

સાત્મ્યપરીક્ષાં નિર્દિશન્નાહ- સાત્મ્યાનીત્યાદિ| સાત્મ્યં નામ સુખં યત્ કરોતિ તદુચ્યતે| તત્ર દેશસાત્મ્યં યથા- દેશો હિ દ્વિવિધઃ- ભૂમિઃ, આતુરશરીરં ચ| તત્રાતુરશરીરસાત્મ્યં દ્વિવિધં- સમુદાયસ્યૈકમ્, અન્યદવયવસ્ય| તત્ર સમુદાયસ્ય યથા- મધુરો રસઃ સર્વધાતુવર્ધનઃ, અવયવસાત્મ્યં યથા- ચક્ષુષ્યકેશ્યકણ્ઠ્યાદિદ્રવ્યમ્| ભૂમિસાત્મ્યમપિ સમુદાયૈકદેશભેદેન દ્વિવિધં; તત્ર સમુદાયસ્ય યથા- જાઙ્ગલદેશે યૌ આહારાચારૌ તૌ અનૂપે વિપરીતૌ| દેશાવયવાનામપિ યથા- બાહ્લીકપલ્લવચીનાદીનાં માષગોધૂમમાધ્વીકાદિભિઃ સાત્મ્યમ્| જાતિસાત્મ્યં યથા- મનુષ્યજાતેઃ સાત્મ્યં શાલ્યાદયઃ, મૃગપક્ષિજાતીનાં ચ તૃણપતઙ્ગાદીનિ| ઋતુસાત્મ્યં યથા- ઋત્વભિહિતમન્નપાનાદિ| રોગસાત્મ્યં યથા- ગુલ્મિનાં ક્ષીરમ્, ઉદાવર્તિનાં ઘૃતં, પ્રમેહિણાં ક્ષૌદ્રમિત્યાદિ| વ્યાયામસ્ત્રિવિધઃ- કાયવાઙ્મનોભેદાત્| ઉદકગ્રહણમાહારોપલક્ષણં, તેન ચતુર્વિધોઽપ્યાહારઃ સઙ્ગૃહીતઃ| દિવાસ્વપ્નપ્રભૃતીનીતિ પ્રભૃતિગ્રહણાજ્જાગરણાદીનાં ગ્રહણમ્| દિવાસ્વપ્નરસપ્રભૃતીનીતિ કેચિદ્રસશબ્દં પઠન્તિ| તેષાં મતે રસોદકગ્રહણાદ્રસનેન્દ્રિયગ્રાહ્યં દુગ્ધદધિઘૃતસલિલાદ્યન્નપાનં ગૃહ્યતે| પ્રકૃતિવિરુદ્ધાન્યપીતિ સ્વભાવેન વિરુદ્ધાનીત્યર્થઃ| અન્યે તુ પ્રકૃતિઃ સ્વભાવતો વાતાદિભેદેન ભિન્નેત્યાચક્ષતે| તદેવ સાત્મ્યં વિસ્તરોક્તમાહારાચારભેદેન દ્વિભેદં સઙ્ક્ષિપ્ય શ્લોકેન દર્શયન્નાહ- યો રસ ઇત્યાદિ| કલ્પતે ભવતિ| સુખાયૈવ નિષેવિતઃ સુખકારણમેવ સેવિતઃ સન્નિત્યર્થઃ| અન્યે ‘સુખાયૈવાતિસેવિત’ ઇતિ પઠન્તિ| વ્યાયામજાતમિતિ વ્યાયામસમૂહઃ, અન્યદ્વેતિ દેશજાત્યાદિ||૩૯-૪૦||

Adhikarana 34 (41) · Śloka 41

પ્રકૃતિં ભેષજં ચોપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યામઃ ||૪૧||

પ્રકૃતેર્ભેષજસ્ય ચ ક્વ પુનઃ પરીક્ષેત્યાહ- પ્રકૃતિમિત્યાદિ| પ્રકૃતિં શારીરે, ભેષજં ભૂમિપ્રવિભાગીયે, આતુરોપક્રમણીયાધ્યાયાદનન્તરં સૂત્રસ્થાનસમાપ્તિં યાવદ્ભેષજપરીક્ષૈવેત્યેકે||૪૧||

Adhikarana 35 (42) · Śloka 42

દેશસ્ત્વાનૂપો જાઙ્ગલઃ સાધારણ ઇતિ | તત્ર, બહૂદકનિમ્નોન્નતનદીવર્ષગહનો મૃદુશીતાનિલો બહુમહાપર્વતવૃક્ષો મૃદુસુકુમારોપચિતશરીરમનુષ્યપ્રાયઃ કફવાતરોગભૂયિષ્ઠશ્ચાનૂપઃ; આકાશસમઃ પ્રવિરલાલ્પકણ્ટકિવૃક્ષપ્રાયોઽલ્પવર્ષપ્રસ્રવણોદપાનોદકપ્રાય ઉષ્ણદારુણવાતઃ પ્રવિરલાલ્પશૈલઃ સ્થિરકૃશશરીરમનુષ્યપ્રાયો વાતપિત્તરોગભૂયિષ્ઠશ્ચ જાઙ્ગલઃ; ઉભયદેશલક્ષણઃ સાધારણ ઇતિ ||૪૨||

દેશપરીક્ષાં નિર્દિશન્નાહ- દેશ ઇત્યાદિ| તેષાં લક્ષણમાહ- તત્રેત્યાદિ| બહુશબ્દ ઉદકાદિભિર્વર્ષાન્તૈઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| ગહન ઇતિ એતૈઃ કૃત્વા ગહનીભૂત ઇત્યર્થઃ| આકાશસમ ઇતિ નિરાવરણત્વાન્નિમ્નોન્નતતારહિતત્વેન સમભૂમિભાગ ઇત્યર્થઃ| પ્રવિરલાલ્પકણ્ટકિવૃક્ષપ્રાય ઇતિ પ્રવિરલા અલ્પા કણ્ટકિનો વૃક્ષાઃ પ્રાયેણ યત્ર દેશે સ તથા| અલ્પવર્ષપ્રસ્રવણોદપાનોદકપ્રાય ઇતિ અલ્પં વર્ષાયાઃ પ્રસ્રવણાનાં નિર્ઝરાણામુદપાનાનાં ચ કૂપાનામુદકં પ્રાયેણ યત્ર સ તથા||૪૨||

Adhikarana 36 (43) · Śloka 43

ભવન્તિ ચાત્ર- સમાઃ સાધારણે યસ્માચ્છીતવર્ષોષ્મમારુતાઃ | દોષાણાં સમતા જન્તોસ્તસ્માત્સાધારણો મતઃ ||૪૩||

ત્રિવિધદેશપરિજ્ઞાને દોષચયાદિફલં દર્શયન્નાહ- સમા ઇત્યાદિ||૪૩||

Adhikarana 37 (44-45) · Śloka 45

ન તથા બલવન્તઃ સ્યુર્જલજા વા સ્થલાહૃતાઃ | સ્વદેશે નિચિતા દોષા અન્યસ્મિન્ કોપમાગતાઃ ||૪૪|| ઉચિતે વર્તમાનસ્ય નાસ્તિ દેશકૃતં ભયમ્ | આહારસ્વપ્નચેષ્ટાદૌ તદ્દેશસ્ય ગુણે સતિ ||૪૫||

તુલ્યગુણદેશજાતસ્ય રોગસ્ય વિપરીતગુણે દેશે સુચિકિત્સ્યતાં દર્શયન્નાહ- ન તથેત્યાદિ| જલજા ઇતિ આનૂપદેશજાતાઃ શ્લીપદાદયઃ| સ્થલાહૃતા ઇતિ જાઙ્ગલદેશં નીતા ઇત્યર્થઃ| ઉક્તવ્યાધિકારણદોષચયાદેર્વિસદૃશદેશાશ્રયં પ્રથમં દર્શયન્નાહ- સ્વદેશ ઇત્યાદિ| સ્વદેશે ઇતિ યથા- આનૂપે દેશે સઞ્ચિતઃ કફો જાઙ્ગલદેશે કુપિતઃ| ઉચિત ઇતિ ન્યાય્ય ઇત્યર્થઃ| યદિ પુનરાહારાદાવનુચિતે વર્તતે તદા ભવત્યેવ ભયં; યથા અનૂપદેશે સઞ્ચિતે કફે જાઙ્ગલદેશેઽપિ દિવાસ્વપ્નાદિ કુર્વતઃ પુરુષસ્ય ભયં ભવત્યેવ| આહારસ્વપ્નેત્યાદિ| તદ્દેશસ્ય ગુણે સતિ જાઙ્ગલદેશસ્ય રૌક્ષ્યૌષ્ણ્યાદૌ ગુણે સત્યપ્યુચિતે વર્તેત| એતદુક્તં ભવતિ- યદ્યપ્યાહારસ્વપ્નચેષ્ટાદયો ગુણા અપિ સન્તિ, તથાઽપ્યુચિતે વર્તેત કફવિપરીતગુણે વર્તેતેત્યર્થઃ||૪૪-૪૫||

Adhikarana 38 (46-47) · Śloka 47

દેશપ્રકૃતિસાત્મ્યર્તુવિપરીતોઽચિરોત્થિતઃ | સમ્પત્તૌ ભિષગાદીનાં બલસત્ત્વાયુષાં તથા ||૪૬|| કેવલઃ સમદેહાગ્નેઃ સુખસાધ્યતમો ગદઃ | અતોઽન્યથા ત્વસાધ્યઃ સ્યાત્કૃચ્છ્રો વ્યામિશ્રલક્ષણઃ ||૪૭||

સુખસાધ્યાદીનાં લક્ષણમાહ- દેશેત્યાદિ| દેશવિપરીતો યથા- જાઙ્ગલદેશે કફરોગોત્પત્તિઃ; પ્રકૃતિવિપરીતો યથા- પિત્તપ્રકૃતેઃ કફરોગોત્પત્તિઃ; સાત્મ્યવિપરીતો યથા- કટુસાત્મ્યસ્ય કફરોગોત્પત્તિઃ, ઋતુવિપર્યયો યથા- શરદિ વાતિકસ્ય, હેમન્તે પૈત્તિકસ્ય, ગ્રીષ્મે શ્લૈષ્મિકસ્ય વ્યાધેઃ પ્રાદુર્ભાવ ઇતિ| અચિરોત્થિતો નવ ઇત્યર્થઃ| અન્યે તુ નઞા નિર્દિષ્ટત્વાદ્રક્તગુલ્માદિઃ પુરાણોઽપિ સાધ્ય ઇતિ| સમ્પત્તાવિતિ પરિપૂર્ણત્વે| બલસત્ત્વાયુષાં તથેત્યત્રાપિ સમ્પત્તાવિતિ સમ્બધ્યતે| કેવલ એકદોષજનિતો નિરુપદ્રવો વા| સમદેહાગ્નેઃ સમકાયાગ્નેઃ||૪૬-૪૭||

Adhikarana 39 (48) · Śloka 48

ક્રિયાયાસ્તુ ગુણાલાભે ક્રિયામન્યાં પ્રયોજયેત્ | પૂર્વસ્યાં શાન્તવેગાયાં ન ક્રિયાસઙ્કરો હિતઃ ||૪૮||

ક્રિયાફલં યદા ન દૃશ્યતે તદાઽન્યા ક્રિયા કર્તવ્યા; સાઽપિ વિશ્રમ્ય કાલાન્તરિતા સતી કર્તવ્યેતિ દર્શયન્નાહ- ક્રિયાયા ઇત્યાદિ| પઞ્ચરાત્ર્યન્તરિતા ષડ્રાત્ર્યન્તરિતા વાઽન્યા ક્રિયા પ્રયોક્તવ્યા| સઙ્કરો યુગપદ્દ્વયોઃ પ્રયોગઃ||૪૮||

Adhikarana 40 (49) · Śloka 49

ગુણાલાભેઽપિ સપદિ યદિ સૈવ ક્રિયા હિતા | કર્તવ્યૈવ તદા વ્યાધિઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતમો યદિ ||૪૯||

યસ્યાપિ ફલં ન દૃશ્યતે સાઽપિ સપ્તરાત્રં પ્રકર્તવ્યેત્યાહ- ગુણાલાભ ઇત્યાદિ| સપદિ શીઘ્રં યદા પુનઃ કૃચ્છ્રસાધ્યો વ્યાધિસ્તદા ગુણસ્ય ક્રિયાફલસ્યાલાભેઽપિ હિતા યા ક્રિયા સૈવ પ્રયોક્તવ્યા| અસ્મિઞ્છ્લોકે પાઠાન્તરમસ્તિ, તચ્ચાભાવાન્ન લિખિતમ્||૪૯||

Adhikarana 41 (50) · Śloka 50

ય એવમેનં વિધિમેકરૂપં બિભર્તિ કાલાદિવશેન ધીમાન્ | સ મૃત્યુપાશાઞ્જગતો ગદૌઘાઞ્છિનત્તિ ભૈષજ્યપરશ્વધેન ||૫૦||

અત્ર તુ સ્તુત્યર્થં શ્લોકમાહ- ય એવમિત્યાદિ| એવમનેન પ્રકારેણ, એનં વિધિં પૂર્વોક્તં વિધાનમ્, એકરૂપં બિભર્તિ અપ્રકલ્પં(મ્પં) ધારયતિ, કાલાદિવશેન કાલાદિસામર્થ્યેનેત્યર્થઃ, ગદૌઘાન્ વિકારસમૂહાન્, ભૈષજ્યપરશ્વધેનેતિ ઔષધકુઠારેણેત્યર્થઃ| કેચિદમું શ્લોકં ન પઠન્તિ| એકે આચાર્યા વિપરીતાવિપરીતવ્રણાદ્યવારણીયપર્યન્તમરિષ્ટાધ્યાયાન્ ષટ્ વદન્તિ; અપરે તુ આતુરોપક્રમણીયમરિષ્ટમિતિ વદન્તિ| વૃદ્ધાશ્ચાત્રૈવમુપદિશન્તિ- અરિષ્ટાધ્યાયા વિઘ્નભયાદ્ગૃહાદ્બહિઃ પાઠનીયા દેવાલયાદિષુ||૫૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 35

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને આતુરોપક્રમણીયો નામ પઞ્ચત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૫||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્ણ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને પઞ્ચત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૫||