35. āturōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ਅਥਾਤ ਆਤੁਰੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||

ਯਾਦਸ਼ ਆਤੁਰ ਉਪਕ੍ਰਮ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਤਾਦਸ਼ੋਪਕ੍ਰਮਣਮਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋਧ੍ਯਾਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧-੨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ਆਤੁਰਮੁਪਕ੍ਰਮਮਾਣੇਨ ਭਿਸਜਾਯੁਰਾਦਾਵੇਵ ਪਰੀਕ੍ਸਿਤਵ੍ਯਂ ; ਸਤ੍ਯਾਯੁਸਿ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਤ੍ਵਗ੍ਨਿਵਯੋਦੇਹਬਲਸਤ੍ਤ੍ਵਸਾਤ੍ਮ੍ਯਪ੍ਰਕਤਿਭੇਸਜਦੇਸ਼ਾਨ੍ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ ||੩||

ਉਪਕ੍ਰਮਣਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਸਾ ਚ ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਸਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਤ੍ਯਾਹ- ਆਤੁਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਤ੍ਯਾਯੁਸੀਤਿ| ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ ਸਤਿ ਜੀਵਿਤੇ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪਰੀਕ੍ਸਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਭੇਦੇਨ; ਤਵਃ ਇਤਿ ਅਗ੍ਨਿਵਯੋਦੇਹਬਲਾਨਾਮਤ੍ਵਾਯਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਭੇਦੇਨ; ਵਯੋ ਬਾਲ੍ਯਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਭੇਦੇਨ; ਦੇਹਬਲਂ ਕਸ਼ਸ੍ਥੂਲਾਦਿਭੇਦੇਨ; ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਗੁਣਃ, ਸ ਚੋਤ੍ਤਮਾਦਿਭੇਦੇਨ; ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾ ਸੇਵਿਤੋ ਯੋ ਮਧੁਰਾਦਿਰਸੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਰ੍ਵਾ ਸੁਖਾਯ ਭਵਤਿ ਤਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਏਤਦਪਿ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਂ; ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਵਾਤਾਦਿਕਾ; ਭੇਸਜਮੌਸਧਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਦੋਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਾਣਿ ਬਲਵਨ੍ਤਿ ਭੇਸਜਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਪਰੀਕ੍ਸਾ; ਦੇਸ਼ੋ ਜਾਙ੍ਗਲਾਨੂਪਭੇਦੇਨ, ‘ਦੇਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਾਨਨ੍ਤਰਂ ਲੁਪ੍ਤਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੌਸਧਕਾਲਾਦੀਨ੍ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਦ੍ਵਦਨ੍ਤਿ||੩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ਤਤ੍ਰ ਮਹਾਪਾਣਿਪਾਦਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠਸ੍ਤਨਾਗ੍ਰਦਸ਼ਨਵਦਨਸ੍ਕਨ੍ਧਲਲਾਟਂ ਦੀਰ੍ਘਾਙ੍ਗੁਲਿਪਰ੍ਵੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਪ੍ਰੇਕ੍ਸਣਬਾਹੁਂ, ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਭ੍ਰੂਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰੋਰਸ੍ਕਂ ਹ੍ਰਸ੍ਵਜਙ੍ਘਾਮੇਢ੍ਰਗ੍ਰੀਵਂ, ਗਮ੍ਭੀਰਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਵਰਨਾਭਿਮ੍ , ਅਨੁਚ੍ਚੈਰ੍ਬਦ੍ਧਸ੍ਤਨਮ੍, ਉਪਚਿਤਮਹਾਰੋਮਸ਼ਕਰ੍ਣਂ, ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਂ, ਸ੍ਨਾਤਾਨੁਲਿਪ੍ਤਂ ਮੂਰ੍ਧਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਯਮਾਣਸ਼ਰੀਰਂ ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਚ ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਯਮਾਣਹਦਯਂ ਪੁਰੁਸਂ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਃ ਖਲ੍ਵਯਮਿਤਿ | ਤਮੇਕਾਨ੍ਤੇਨੋਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ | ਏਭਿਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਵਿਪਰੀਤੈਰਲ੍ਪਾਯੁਃ; ਮਿਸ਼੍ਰੈਰ੍ਮਧ੍ਯਮਾਯੁਰਿਤਿ ||੪||

ਤਤ੍ਰ ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਸੋ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਹਚ੍ਛਬ੍ਦਃ ਪਾਣਿਪਾਦਾਦਿਭਿਰ੍ਲਲਾਟਾਨ੍ਤੈਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਮਹਤ੍ਵਂ ਚ ਸ੍ਵੈਰਙ੍ਗੁਲੈਰੁਕ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਾਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਧਿਕ੍ਯਮ੍| ਦੀਰ੍ਘਸ਼ਬ੍ਦੋਙ੍ਗੁਲਿਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰ੍ਬਾਹ੍ਵਨ੍ਤੈਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਦੀਰ੍ਘਤ੍ਵਮਪ੍ਯੁਕ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਾਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਧਿਕ੍ਯਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਸ੍ਤਾਰੇਣ ਸਹ, ਦੈਰ੍ਘ੍ਯਂ ਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਵਿਨਾ| ਅਙ੍ਗੁਲਿਪਰ੍ਵਾਣਿ ਅਙ੍ਗੁਲਿਗ੍ਰਨ੍ਥਯਃ| ਪ੍ਰੇਕ੍ਸਣਾਨਿ ਲੋਚਨਾਨਿ| ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭ੍ਰੂਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰੁਰੋਨ੍ਤੈਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਵਿਪੁਲਮ੍| ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਤਨਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯਮ੍| ਉਰੋ ਹਦਯਕਣ੍ਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਹ੍ਰਸ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੋ ਜਙ੍ਘਾਦਿਭਿਰ੍ਗ੍ਰੀਵਾਨ੍ਤੈਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਮੇਢ੍ਰਂ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਗਮ੍ਭੀਰਸ਼ਬ੍ਦੋਪਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਨਾਭ੍ਯਨ੍ਤੈਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਗਮ੍ਭੀਰਂ ਗਹਨਮ੍| ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਚੁਰ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਸ੍ਵਰਸ੍ਯ ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯਂ ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨੁਨਾਦਿਤ੍ਵਂ , ਨਾਭੇਰ੍ਗਮ੍ਭੀਰਤ੍ਵਂ ਨਿਮ੍ਨਤਾ| ਅਨੁਚ੍ਚੈਰ੍ਬਦ੍ਧਸ੍ਤਨਮਿਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਚ੍ਚਨਿਬਿਡਸ੍ਤਨਮ੍| ਉਪਚਿਤਮਹਾਰੋਮਸ਼ਕਰ੍ਣਮਿਤਿ ਉਪਚਿਤੌ ਮਾਂਸਲੌ ਮਹਾਨ੍ਤੌ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੌ ਲੋਮਸ਼ੌ ਕਰ੍ਣੌ ਯਸ੍ਯ ਤਮ੍| ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਮਿਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਗ੍ਰੀਵਾਭਾਗੇ ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕੋ ਰੋਮਾਵਰ੍ਤੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਤਮ੍; ‘ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕੌ ਦ੍ਵਾਵਾਵਰ੍ਤੌ ਚੂਡਾਭਾਗੇ ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਪਰੇ ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਸ੍ਤਕਸ੍ਨੇਹਂ ਘਤਿਕਾਮਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਸ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭਾਗੇ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਉਪਚਿਤਮਹਾਰੋਮਸ਼ਕਰ੍ਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਂ’ ਇਤਿ ਸਮੁਦਿਤਂ ਪਦਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਉਪਚਿਤਾ ਮਾਂਸਲਾਃ, ਮਹਾਨ੍ਤੋ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਃ, ਰੋਮਸ਼ਾ ਲੋਮਵਨ੍ਤਃ, ਕਰ੍ਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਾ ਯਸ੍ਯ ਤਂ; ਕਰ੍ਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਰ੍ਣਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ, ਤਯੋਰੇਵੋਪਰਿਤਨਭਾਗੋ ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਂ; ‘ਕਾਲਮਸ੍ਤਕਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸ੍ਨਾਤਾਨੁਲਿਪ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਧਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਮਸ੍ਤਕਾਨੁਕ੍ਰਮੇਣ, ਏਤੇਨ ਪ੍ਰਥਮਂ ਮਸ੍ਤਕਾਦਿਸ਼ਰੀਰਂ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਧਦਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਖਲ੍ਵਯਮਿਤਿ ਖਲੁ ਨਿਸ਼੍ਚਯੇਨ, ਅਯਂ ਪੁਰੁਸਃ| ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਸਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਂ ਪੁਰੁਸਮ੍, ਏਕਾਨ੍ਤੇਨ ਏਕਨਿਸ਼੍ਚਯੇਨ ਅਦੋਲਾਯਮਾਨਹਦਯੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਉਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ- ਏਕਾਨ੍ਤੇਨ ਸਾਤਤ੍ਯੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਲ੍ਪਸ੍ਯਾਯੁਸੋ ਲਕ੍ਸਣਮਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਏਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਤਤ੍ਰੈਤੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਃ’- ਇਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਮਧ੍ਯਮਾਯੁਸੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਮਿਸ਼੍ਰੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਿਸ਼੍ਰੈਰਿਤਿ ਅਲ੍ਪਾਯੁਰ੍ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ | ਗੂਢਸਨ੍ਧਿਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਃ ਸਂਹਤਾਙ੍ਗਃ ਸ੍ਥਿਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ | ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਸੁਕ੍ਸੇਤ੍ਰੋ ਯਃ ਸ ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਰੁਚ੍ਯਤੇ ||੫|| ਗਰ੍ਭਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਤ੍ਯਰੋਗੋ ਯਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸਮੁਪਚੀਯਤੇ | ਸ਼ਰੀਰਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨੈਃ ਸ ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਃ ਸਮਾਸਤਃ ||੬||

ਪ੍ਰਾਗਨੁਕ੍ਤਂ ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਸੋ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਗੂਢੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੂਢਾ ਗੁਪ੍ਤਾਃ ਸਨ੍ਧਿਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯਵੋ ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਂਹਤਾਙ੍ਗੋ ਗੂਢਾਙ੍ਗਃ| ਸ੍ਥਿਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਇਤਿ ਅਚਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਤੇਨ ਸ੍ਥਿਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ ਵਿਮੁਕ੍ਤਾਕ੍ਸਿਤ੍ਵਾਦਯੋ ਭਾਵਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਸਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਕਮ੍| ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਸੁਕ੍ਸੇਤ੍ਰ ਇਤਿ ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾਚ੍ਛ੍ਰੇਸ੍ਠਂ, ਸੁਕ੍ਸੇਤ੍ਰਃ ਸ਼ੋਭਨਸ਼ਰੀਰਃ| ਤਤ੍ਰ ਪਾਦਗੁਲ੍ਫੌ ਪ੍ਰਥਮਂ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਂ, ਜਙ੍ਘੇ ਜਾਨੁਨੀ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਯਾਵਤ੍ “ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਚ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚੈਵ ਦਸ਼ਮਂ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ| ਗਰ੍ਭਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸ਼ਨੈਰਿਤਿ ਕ੍ਰਮੇਣ, ਸਮੁਪਚੀਯਤੇ ਵਦ੍ਧਿਂ ਯਾਤਿ| ਕੈਃ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ਰੀਰਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨੈਃ|- ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਰੀਰਵਦ੍ਧਿਰ੍ਮੇਦਃਪ੍ਰਭਤਿਕਾ; ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਮਾਨਸੌ ਧਰ੍ਮੌ, ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਵਬੋਧਃ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਚਿਤ੍ਰਾਦਿਕਰ੍ਮਕੌਸ਼ਲ੍ਯਮ੍| ਸਮਾਸਤਃ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਃ| ਵਿਜ੍ਞਾਨਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਤਰਂ ਲੁਪ੍ਤਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦਨ੍ਯੇਪਿ ਸ਼ੁਭਾਦਯਃ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ,- “ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਦਿ ਸ਼ੁਭਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਮੇਦੋ ਮੇਧਾ ਧਨਂ ਯਸ਼ਃ| ਅਲ੍ਪੇ ਵਯਸਿ ਯਸ੍ਯੈਤਨ੍ਨ ਸ ਜੀਵੇਚ੍ਚਿਰਂ ਨਰਃ”- ਇਤਿ||੫-੬||

Adhikarana 5 (7-8) · Śloka 9

ਮਧ੍ਯਮਸ੍ਯਾਯੁਸੋ ਜ੍ਞਾਨਮਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਿਬੋਧ ਮੇ | ਅਧਸ੍ਤਾਦਕ੍ਸਯੋਰ੍ਯਸ੍ਯ ਲੇਖਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਾਯਤਾਃ ||੭|| ਦ੍ਵੇ ਵਾ ਤਿਸ੍ਰੋਧਿਕਾ ਵਾਪਿ ਪਾਦੌ ਕਰ੍ਣੌ ਚ ਮਾਂਸਲੌ | ਨਾਸਾਗ੍ਰਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਭਵੇਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਲੇਖਾਸ਼੍ਚ ਪਸ੍ਠਤਃ ||੮|| ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਮਮਾਯੁਰ੍ਭਵਤਿ ਸਪ੍ਤਤਿਃ |੯|

ਪ੍ਰਾਗਨੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਮਾਯੁਸੋ ਲਕ੍ਸਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਮਧ੍ਯਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕ੍ਸਯੋਃ ਕੋਸ੍ਟਕਾਸ੍ਥ੍ਨੋਃ, ਲੇਖਾ ਰਾਜਯਃ, ‘ਅਧਸ੍ਤਾਦ੍ਧਸ੍ਤਯੋਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਾਠਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ||੭-੮||-

Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 11

ਜਘਨ੍ਯਸ੍ਯਾਯੁਸੋ ਜ੍ਞਾਨਮਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਿਬੋਧ ਮੇ ||੯|| ਹਸ੍ਵਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਸੁਮਹਚ੍ਚਾਪਿ ਮੇਹਨਮ੍ | ਤਥੋਰਸ੍ਯਵਲੀਢਾਨਿ ਨ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਸ੍ਠਮਾਯਤਮ੍ ||੧੦|| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਸ਼੍ਰਵਣੌ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਨਾਸਾ ਚੋਚ੍ਚਾ ਸ਼ਰੀਰਿਣਃ | ਹਸਤੋ ਜਲ੍ਪਤੋ ਵਾਪਿ ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਂ ਪ੍ਰਦਸ਼੍ਯਤੇ | ਪ੍ਰੇਕ੍ਸਤੇ ਯਸ਼੍ਚ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਸ ਜੀਵੇਤ੍ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਮ੍ ||੧੧||

ਪ੍ਰਾਗਨੁਕ੍ਤਸ੍ਯਾਲ੍ਪਾਯੁਸੋ ਲਕ੍ਸਣਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਜਘਨ੍ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਘਨ੍ਯਸ੍ਯ ਅਲ੍ਪਸ੍ਯ| ਮੇਹਨਂ ਮੇਢ੍ਰਮ੍| ਤਥੋਰਸ੍ਯਵਲੀਢਾਨੀਤਿ ਉਰਸਿ ਵਕ੍ਸਃਸ੍ਥਲੇ, ਅਵਲੀਢਾਨਿ ਆਵਰ੍ਤਭੇਦਾਃ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਾਨੁਲੋਮਤ੍ਵੇਨ| ‘ਤਥੋਰਸ੍ਯਵਲੀਢਾਨਿ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨੇ ਕੇਚਿਦਨ੍ਯਥਾ ਪਾਠਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਚਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਃ| ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮੋਹਯੁਕ੍ਤਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ| ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਂ ‘ਵਰ੍ਸਾਣਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੯-੧੧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

ਅਥ ਪੁਨਰਾਯੁਸੋ ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਪ੍ਰਮਾਣਸਾਰਾਨੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ | ਤਤ੍ਰਾਙ੍ਗਾਨ੍ਯਨ੍ਤਰਾਧਿਸਕ੍ਥਿਬਾਹੁਸ਼ਿਰਾਂਸਿ, ਤਦਵਯਵਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨੀਤਿ | ਤਤ੍ਰ, ਸ੍ਵੈਰਙ੍ਗੁਲੈਃ ਪਾਦਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨ੍ਯੌ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਯਤੇ ; ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਮਾਨਾਮਿਕਾਕਨਿਸ੍ਠਿਕਾ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਪਞ੍ਚਮਭਾਗਹੀਨਾਃ; ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਾਯਤੇ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤਤੇ ਪ੍ਰਪਦਪਾਦਤਲੇ; ਪਞ੍ਚਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਾਯਤਵਿਸ੍ਤਤਾ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਃ; ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਯਤਃ ਪਾਦਃ; ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰਿਣਾਹਾਨਿ ਪਾਦਗੁਲ੍ਫਜਙ੍ਘਾਜਾਨੁਮਧ੍ਯਾਨਿ; ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾ ਜਙ੍ਘਾ, ਜਾਨੂਪਰਿਸ੍ਟਾਚ੍ਚ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਮ੍, ਏਤੇ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍; ਜਙ੍ਘਾਯਾਮਸਮਾਵੂਰੂ; ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਵਸਣਚਿਬੁਕਦਸ਼ਨਨਾਸਾਪੁਟਭਾਗਕਰ੍ਣਮੂਲਭ੍ਰੂਨਯਨਾਨ੍ਤਰਾਣਿ; ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਮੇਹਨਵਦਨਾਨ੍ਤਰਨਾਸਾਕਰ੍ਣਲਲਾਟਗ੍ਰੀਵੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਦਸ੍ਟ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣਿ; ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਭਗਵਿਸ੍ਤਾਰਮੇਹਨਨਾਭਿਹਦਯਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਮੁਖਾਯਾਮਮਣਿਬਨ੍ਧਪ੍ਰਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਨਿ; ਇਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤਿਪਰਿਣਾਹਾਂਸਪੀਠਕੂਰ੍ਪਰਾਨ੍ਤਰਾਯਾਮਃ ਸੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਃ; ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੋ ਹਸ੍ਤਃ; ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਪਰਿਮਾਣੌ ਭੁਜੌ; ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਰਿਣਾਹਾਵੂਰੂ; ਮਣਿਬਨ੍ਧਕੂਰ੍ਪਰਾਨ੍ਤਰਂ ਸੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ; ਤਲਂ ਸਟ੍ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਾਯਾਮਵਿਸ੍ਤਾਰਮ੍; ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਮੂਲਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨੀਸ਼੍ਰਵਣਾਪਾਙ੍ਗਾਨ੍ਤਰਮਧ੍ਯਮਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯੌ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲੇ; ਅਰ੍ਧਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨ੍ਯਨਾਮਿਕੇ; ਸਾਰ੍ਧਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲੌ ਕਨਿਸ੍ਠਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੌ; ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਸ੍ਤਾਰਪਰਿਣਾਹਂ ਮੁਖਗ੍ਰੀਵਂ; ਤ੍ਰਿਭਾਗਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤਾਰਾ ਨਾਸਾਪੁਟਮਰ੍ਯਾਦਾ; ਨਯਨਤ੍ਰਿਭਾਗਪਰਿਣਾਹਾ ਤਾਰਕਾ; ਨਵਮਸ੍ਤਾਰਕਾਂਸ਼ੋ ਦਸ੍ਟਿਃ; ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤਮਸ੍ਤਕਾਨ੍ਤਰਮੇਕਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ; ਮਸ੍ਤਕਾਦਵਟੁਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਃ; ਕਰ੍ਣਾਵਟ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ; ਪੁਰੁਸੋਰਃਪ੍ਰਮਾਣਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼੍ਰੋਣਿਃ; ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤਾਰਮੁਰਃ; ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਾ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਕਟੀ; ਸਵਿਂਸ਼ਮਙ੍ਗੁਲਸ਼ਤਂ ਪੁਰੁਸਾਯਾਮ ਇਤਿ ||੧੨||

ਯਦਪੇਕ੍ਸਯਾ ਲਲਾਟਾਦੀਨਾਂ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਹ੍ਰਸ੍ਵਤ੍ਵਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਦੇਵਾਙ੍ਗੁਲਿਮਾਨੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਰਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਕਾਃ| ਕਾਨਿ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਚੇਤ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤਰਾਧਿਃ ਸ਼ਰੀਰਮਧ੍ਯਭਾਗਃ| ਕਟਿਸਨ੍ਧਿਮਾਰਭ੍ਯ ਪਾਦਾਙ੍ਗੁਲੀਰ੍ਯਾਵਤ੍ ‘ਸਕ੍ਥਿ’ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਤਦਵਯਵਾ ਇਤਿ ਅਨ੍ਤਰਾਧਿਬਾਹੁਦ੍ਵਯਸਕ੍ਥਿਦ੍ਵਯਸ਼ਿਰਸਾਮਵਯਵਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਪਾਦਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਤਿ ਯਾਵਨ੍ਮਸ੍ਤਕਮਨੁਕ੍ਰਮੇਣ ਮਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ| ਪਾਦਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਃ ਪਾਦਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨੀ ਚ, ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਯਤੇ ਅਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਯਦੀਰ੍ਘੇ, ‘ਨਖਂ ਵਿਹਾਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨ੍ਯਾਃ ਸਕਾਸ਼ਾਨ੍ਮਧ੍ਯਮਾਙ੍ਗੁਲੀ ਪਞ੍ਚਮਭਾਗਹੀਨਾ, ਤਤੋਪਿ ਮਧ੍ਯਮਾਯਾਃ ਸਕਾਸ਼ਾਦਨਾਮਿਕਾ ਪਞ੍ਚਮਭਾਗਹੀਨਾ, ਤਤੋਪ੍ਯਨਾਮਿਕਾਯਾਃ ਕਨਿਸ੍ਠਿਕਾ ਪਞ੍ਚਮਭਾਗਹੀਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਞ੍ਚਮਭਾਗਸ੍ਤੁ ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਮਾਤ੍ਰਃ| ਪ੍ਰਪਦਂ ਪਾਦਾਗ੍ਰਂ, ਪਾਦਤਲਂ ਪਾਦਮਧ੍ਯਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ‘ਸਟ੍ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤਤੇ ਪ੍ਰਪਦਪਾਦਤਲੇ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ‘ਪ੍ਰਪਦਂ ਸਡਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤਾਰਂ, ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤਾਰਂ, ਪਾਦਤਲਮ੍’ ਇਤਿ| ਪਞ੍ਚਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਾਯਤਵਿਸ੍ਤਤੇਤਿ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਾਯਤਾ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤਾਰੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਾਦਮਧ੍ਯਗੁਲ੍ਫਮਧ੍ਯਜਙ੍ਘਾਮਧ੍ਯਜਾਨੁਮਧ੍ਯਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ- ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰਿਣਾਹਾਨੀਤਿ ਪਰਿਣਾਹੋ ਵਰ੍ਤੁਲਤਾ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮਾਨਰਜ੍ਜ੍ਵਾ ਵੇਸ੍ਟਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰਿਣਾਹਾਨਿ ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਙ੍ਘਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗੁਲ੍ਫਜਾਨੁਮਧ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਸਾ ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਾ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾ ਜਙ੍ਘਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਜਾਨੂਪਰਿਸ੍ਟਾਚ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਉਪਰਿਸ੍ਟਾਦੁਪਰਿਤਨਵਿਭਾਗਃ, ਜਾਨੁਨੋਧਃਸਨ੍ਧਿਮਾਰਭ੍ਯ ਕਟਿਸਨ੍ਧਿਂ ਯਾਵਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲੋ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਏਤੇ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ ਜਙ੍ਘਾਜਾਨੂਪਰਿਸ੍ਟਾਚ੍ਚੇਤ੍ਯੇਕਤ੍ਰ ਮਿਲਿਤਾਃ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਜਙ੍ਘੇਤ੍ਯਾਦਿ ਜਙ੍ਘਯੋਰਾਯਾਮੇਨ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣ ਸਮਾਵੂਰੂ, ਊਰੂ ਅਪ੍ਯਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਜਾਨੁਨ ਉਪਰਿ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੂਰੂ| ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਸਣਮ੍ ਅਣ੍ਡਂ, ਵਿਸ੍ਤਾਰੇ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ; ਅਧਰੌਸ੍ਠਾਦਧਸ੍ਤਾਚ੍ਚਿਬੁਕਂ ਤਦਪਿ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਅਰ੍ਧਂ ਬਹਿਰਰ੍ਧਂ ਮਾਂਸਵੇਸ੍ਟਿਤਮਿਤਿ ਦਨ੍ਤਾ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਃ| ਨਾਸਾਪੁਟਭਾਗ ਇਤਿ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਨਾਸਾਪੁਟਯੋਰ੍ਭਾਗੋ ਬਹਿਰ੍ਭਾਗਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਯਪ੍ਰਮਾਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਯਨਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਨਯਨਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਸਨ੍ਤਿ, ਤਾਨਿ ਚਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਾਨਿ| ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੇਹਨਮੁਚ੍ਛ੍ਰਾਯਹੀਨਂ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਂ ਸ਼ਸ਼ਜਾਤੇਃ ਪੁਂਸਃ, ਸੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਂ ਤੁ ਸਡਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਵ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਮੁਖਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਮਪਿ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਂ, ਨਾਸਾਵਂਸ਼ੋ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਃ, ਕਰ੍ਣਲਲਾਟਗ੍ਰੀਵਾਣਾਮੁਚ੍ਛ੍ਰਾਯੋ ਦੀਰ੍ਘਤ੍ਵਂ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਂ; ਦਸ੍ਟ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣੀਤਿ ਦਸ੍ਟੀ ਅਤ੍ਰ ਕਸ੍ਣਤਾਰਕੇ ਮਸੂਰਦਲਪ੍ਰਮਾਣੇ ਭਵਤਃ, ਤਯੋਰ੍ਦਸ੍ਟ੍ਯੋਰਨ੍ਤਰਂ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਗੋ ਯੋਨਿਃ, ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋ ਰਨ੍ਧ੍ਰਃ, ਤਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਹੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਃ, ਇਦਂ ਤੁ ਭਗਪ੍ਰਮਾਣਂ ਹਸ੍ਤਿਨੀਜਾਤਿਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਕਾਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਮੇਹਨਨਾਭ੍ਯੋਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ, ਤਥਾ ਨਾਭਿਹਦਯਯੋਰ੍ਗ੍ਰੀਵਾਹਦਯਯੋਃ ਸ੍ਤਨਯੋਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਮੁਖਾਯਾਮੋ ਮੁਖਦੈਰ੍ਘ੍ਯਮ੍, ਏਤਚ੍ਚ ਚਿਬੁਕਾਦਾਰਭ੍ਯ ਲਲਾਟਾਨ੍ਤਂ ਯਾਵਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਮਣਿਬਨ੍ਧਪ੍ਰਕੋਸ੍ਠਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਤਤ੍ਰ ਮਣਿਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਪਾਣਿਮੂਲਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਹੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਃ, ਪ੍ਰਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਹੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਃ; ਪ੍ਰਕੋਸ੍ਠੋ ਮਣਿਬਨ੍ਧੋਪਰਿਸ੍ਟਾਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੇ ਕਲਾਵਿਕੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਬਸ੍ਤੇਰ੍ਜਙ੍ਘਾਮਧ੍ਯਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਹਃ ਸੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਃ| ਅਂਸਪੀਠੋ ਬਾਹੁਸ਼ਿਰਃ, ਕੂਰ੍ਪਰੋ ਭੁਜਮਧ੍ਯਂ, ਤਯੋਰਨ੍ਤਰਾਯਾਮੋ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯਂ ਸੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਸੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਂ ‘ਜਙ੍ਘਾਮਧ੍ਯਂ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪਰਿਣਾਹਮ੍’ ਇਤਿ ਯਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਗੁਲ੍ਫਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਜਙ੍ਘਾਮਧ੍ਯਂ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਇਹ ਤੁ ਜਾਨ੍ਵਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍, ਅਤੋ ਨ ਵਿਰੋਧਃ| ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਸ੍ਤੋਤ੍ਰ ਕੂਰ੍ਪਰਾਦਿਮਧ੍ਯਮਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਨ੍ਤਪਰ੍ਯਨ੍ਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਣਿਬਨ੍ਧਃ ਪਾਣਿਮੂਲਂ, ਕੂਰ੍ਪਰਂ ਕੁਹਣਿਕਾ, ਤਯੋਰਨ੍ਤਰਂ ਮਧ੍ਯਂ ਸੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍; ‘ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍’ ਇਤ੍ਯਪਰੇ| ਤਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਤਲਮਤ੍ਰ ਹਸ੍ਤਤਲਂ ਸਡਙ੍ਗੁਲਾਯਾਮਂ, ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤਾਰਮ੍| ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠੇਤ੍ਯਾਦਿ ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਮੂਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਰਂ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਂ, ਸ਼੍ਰਵਣਸ੍ਯ ਕਰ੍ਣਵਿਵਰਸ੍ਯ ਅਪਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਭ੍ਰੂਪੁਚ੍ਛਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਤਰਂ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਂ, ਮਧ੍ਯਮਾਙ੍ਗੁਲੀ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਾ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਮੂਲਕਨਿਸ੍ਠਿਕਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਰ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਾਰ੍ਧਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨ੍ਯਨਾਮਿਕੇ ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯੌ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਾਰ੍ਧਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਵਿਤਿ ‘ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਿਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਮੁਖਂ, ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਿਪਰਿਣਾਹਾ ਗ੍ਰੀਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇ ‘ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤਾਰਮੁਰਃ, ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤਾਰਾ ਗ੍ਰੀਵਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮਤ੍ਰ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤ੍ਰਿਭਾਗੇਤ੍ਯਾਦਿ ਅਙ੍ਗੁਲਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਭਾਗੇਨ ਸਹਾਙ੍ਗੁਲਂ ਤ੍ਰਿਭਾਗਾਙ੍ਗੁਲਂ, ਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਤਿਰ੍ਯਙ੍ਮਿਤ ਏਕੋ ਨਾਸਾਪੁਟਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਤ੍ਰਿਭਾਗਹੀਨਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤਾਰਾ ਨਾਸਾਪੁਟਮਰ੍ਯਾਦਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ਤਰੁਣਾਸ੍ਥਿਹੀਨਸ੍ਯੈਕਸ੍ਯੈਵ ਨਾਸਾਰਨ੍ਧ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਂ, ਨ ਤੁ ਤਰੁਣਾਸ੍ਥਿਸਹਿਤਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਨਾਸਾਪੁਟਯੋਃ| ਨਯਨੇਤ੍ਯਾਦਿ ਨਯਨਤ੍ਰਿਭਾਗੋ ਦ੍ਵਿਯਵਪ੍ਰਮਾਣਃ, ਤਤ੍ਪਰਿਣਾਹਾ ਤਾਰਕਾ ਕਸ੍ਣਭਾਗ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਵਮੇਤ੍ਯਾਦਿ ਤਾਰਕਾਨਵਮਾਂਸ਼ੋ ਦਸ੍ਟਿਮਣ੍ਡਲਂ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਾਭਿਹਿਤਪ੍ਰਮਾਣਂ, ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤੁ ਮਸੂਰਦਲਮਾਤ੍ਰਮੇਵ, ਅਤੋ ਨ ਦੋਸਃ; ਅਥਵਾ ਤਾਰਕਾਨਵਾਂਸ਼ੇਨਾਪਿ ਮਸੂਰਦਲਮਾਤ੍ਰਮੇਵ ਭਵਤਿ, ਤਾਰਕਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰਾਪਿ ਕਸ੍ਣਵਿਭਾਗਃ| ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤਃ ਸ਼ਙ੍ਖਯੋਰੁਪਰਿ, ਮਸ੍ਤਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਮਸ੍ਤਕਮਧ੍ਯਵਿਭਾਗੋ ਰੋਮਾਵਰ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤਃ, ਤਤ੍ਰ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤਮਸ੍ਤਕਯੋਰਨ੍ਤਰਮੇਕਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਮਸ੍ਤਕਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਮਸ੍ਤਕਾਤ੍ ਮਸ੍ਤਕਮਧ੍ਯਵਿਭਾਗਾਤ੍| ਅਵਟੁਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤ ਇਤਿ ਅਵਟੁਃ ਕਕਾਟਿਕਾ ‘ਗਿਵਿਡਿਕਾ ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਤਤ੍ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਤਃ ਤਤ੍ਕੇਸ਼ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਃ, ਤਯੋਰਨ੍ਤਰਂ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਕਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ ਕਰ੍ਣਦ੍ਵਯਸ੍ਯ ਯੌ ਅਵਟੂ ਗਰ੍ਤੌ, ਤਯੋਰਨ੍ਤਰਂ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕਰ੍ਣਯੋਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਨ ਪੁਨਃ ਕਰ੍ਣਾਵਟ੍ਵੋਰੇਵਾਨ੍ਤਰਂ, ਤਦਨ੍ਤਰਸ੍ਯਾਲ੍ਪਪ੍ਰਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਪੁਰੁਸੋਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ਼੍ਰੋਣਿਰਤ੍ਰੋਰੁਸਨ੍ਧੇਰਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਸ੍ਮਰਮਨ੍ਦਿਰੋਪਰਿਤਨਵਿਭਾਗਃ| ਹਦਯਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਣ੍ਠਸ੍ਯਾਧਃ ਪੁਰੁਸੋਰੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼੍ਰੋਣਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇਸਾਂ ਮਤੇ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤਾਰਮੁਰ ਇਤਿ; ਤਨ੍ਮਤੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼੍ਰੋਣਿਰਪਿ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੈਵੇਤਿ| ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਮੁਰਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਾ ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਕਟੀ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਮੇਕਤ੍ਵੇਨਾਹ- ਸਵਿਂਸ਼ਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਾ ਅਙ੍ਗੁਲੈਃ ਸਹ ਸ਼ਤਂ ਸਵਿਂਸ਼ਮਙ੍ਗੁਲਸ਼ਤਂ, ਪੁਰੁਸਾਯਾਮਃ ਪਾਦਾਗ੍ਰਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਬਾਹੋਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯਮ੍||੧੨||

Adhikarana 8 (13) · Śloka 13

ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ | ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ੇ ਤਤੋ ਵਰ੍ਸੇ ਪੁਮਾਨ੍ ਨਾਰੀ ਤੁ ਸੋਡਸ਼ੇ | ਸਮਤ੍ਵਾਗਤਵੀਰ੍ਯੌ ਤੌ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਕੁਸ਼ਲੋ ਭਿਸਕ੍ ||੧੩||

ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼੍ਰੋਣਿਪੁਰੁਸੋਰਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਯੌਵਨ ਏਵ ਯਥੋਕ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਤਾ ਭਵਤਿ, ਨ ਤ੍ਵਲ੍ਪੇ ਵਯਸੀਤ੍ਯਾਹ- ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਨ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ੇ ਵਰ੍ਸੇ ਪੁਰੁਸਂ ਸਮਤ੍ਵਾਗਤਵੀਰ੍ਯਮ੍ ਜਾਨੀਯਾਤ੍; ਸੋਡਸ਼ੇ ਤੁ ਵਰ੍ਸੇ ਨਾਰੀਂ ਸਮਤ੍ਵਾਗਤਵੀਰ੍ਯਾਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍, ਤਯੋਸ਼੍ਚ ਸਮਤ੍ਵਾਗਤਵੀਰ੍ਯਯੋਰੇਵ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਭਵਤਿ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, “ਵਰ੍ਸੇਥ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ੇ ਨਰਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਬਲਃ ਸੋਡਸ਼ੇ ਨਾਰੀ| ਅਰ੍ਹਤਿ ਮਾਨੋਨ੍ਮਾਨਂ ਜੀਵਿਤਭਾਗੇ ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਵਾ”- ਇਤਿ| ਸਮਤ੍ਵਾਗਤਵੀਰ੍ਯਾਵਿਤਿ ਸਮਤ੍ਵਂ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਮਾਗਤਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਯਯੋਸ੍ਤੌ ਸਮਤ੍ਵਾਗਤਵੀਰ੍ਯੌ, ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਪਰਿਪੂਰ੍ਤ੍ਯਾ ਵੀਰ੍ਯਪੂਰ੍ਤਿਃ, ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਸਰ੍ਵਧਾਤੁਕਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ ‘ਸਮਨ੍ਵਾਗਤਵੀਰ੍ਯੌ’ ਇਤਿ; “ਸਮ੍ਯਗਨੁ ਪਸ਼੍ਚਾਦਾਗਤਂ ਵੀਰ੍ਯਮੁਪਚਯਸ਼ਕ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਂ ਯਯੋਃ” ਇਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੧੩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

ਦੇਹਃ ਸ੍ਵੈਰਙ੍ਗੁਲੈਰੇਸ ਯਥਾਵਦਨੁਕੀਰ੍ਤਿਤਃ |੧੪|

ਕੈਃ ਪੁਨਰਙ੍ਗੁਲੈਰਿਦਂ ਮਾਨਮੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਦੇਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸ ਦੇਹਃ ਸ੍ਵੈਰਙ੍ਗੁਲੈਰ੍ਯਥਾਵਦੁਕ੍ਤਮਾਨੇਨਾਨੁਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ਕਥਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|੧੪|-

Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 15

ਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨਾਨੇਨ ਪੁਮਾਨ੍ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾਙ੍ਗਨਾ ||੧੪|| ਦੀਰ੍ਘਮਾਯੁਰਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵਿਤ੍ਤਂ ਚ ਮਹਦਚ੍ਛਤਿ | ਮਧ੍ਯਮਂ ਮਧ੍ਯਮੈਰਾਯੁਰ੍ਵਿਤ੍ਤਂ ਹੀਨੈਸ੍ਤਥਾਵਰਮ੍ ||੧੫||

ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧ੍ਯਮੈਰਿਤਿ ਮਧ੍ਯਮਲਕ੍ਸਣੈਃ| ਵਿਤ੍ਤਂ ਧਨਮ੍; ਅਵਰਂ ਹੀਨਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ| ਕੈਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਹੀਨੈਃ; ਹੀਨਲਕ੍ਸਣੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੪-੧੫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

ਅਥ ਸਾਰਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਸ੍ਮਤਿਭਕ੍ਤਿਪ੍ਰਜ੍ਞਾਸ਼ੌਚਸ਼ੌਰ੍ਯੋਪੇਤਂ ਕਲ੍ਯਾਣਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍; ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸਂਹਤਸ਼੍ਵੇਤਾਸ੍ਥਿਦਨ੍ਤਨਖਂ ਬਹੁਲਕਾਮਪ੍ਰਜਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣ; ਅਕਸ਼ਮੁਤ੍ਤਮਬਲਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗਮ੍ਭੀਰਸ੍ਵਰਂ ਸੌਭਾਗ੍ਯੋਪਪਨ੍ਨਂ ਮਹਾਨੇਤ੍ਰਂ ਚ ਮਜ੍ਜ੍ਞਾ; ਮਹਾਸ਼ਿਰਃਸ੍ਕਨ੍ਧਂ ਦਢਦਨ੍ਤਹਨ੍ਵਸ੍ਥਿਨਖਮਸ੍ਥਿਭਿਃ; ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੂਤ੍ਰਸ੍ਵੇਦਸ੍ਵਰਂ ਬਹਚ੍ਛਰੀਰਮਾਯਾਸਾਸਹਿਸ੍ਣੁਂ ਮੇਦਸਾ; ਅਚ੍ਛਿਦ੍ਰਗਾਤ੍ਰਂ ਗੂਢਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਂ ਮਾਂਸੋਪਚਿਤਂ ਚ ਮਾਂਸੇਨ; ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਾਮ੍ਰਨਖਨਯਨਤਾਲੁਜਿਹ੍ਵੌਸ੍ਠਪਾਣਿਪਾਦਤਲਂ ਰਕ੍ਤੇਨ; ਸੁਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮਦੁਤ੍ਵਗ੍ਰੋਮਾਣਂ ਤ੍ਵਕ੍ਸਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ | ਏਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮਾਯੁਃਸੌਭਾਗ੍ਯਯੋਰਿਤਿ ||੧੬||

ਸਾਰੇਣਾਪ੍ਯਾਯੁਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਮਤਿਃ ਸ੍ਮਰਣਂ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਕਾਲਤ੍ਰਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ, ਸ਼ੌਰ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਸ੍ਵਵਿਸਾਦਿਤਾ| ਕਲ੍ਯਾਣਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ਂ ਕਲ੍ਯਾਣਵਿਸਯੇ ਯਤ੍ਨਪਰਮ੍| ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਬਹੁਲਂ ਜਾਨੀਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸਂਹਤਸ਼੍ਵੇਤਸ਼ਬ੍ਦਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਪ੍ਯਸ੍ਥਿਦਨ੍ਤਨਖੈਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸਂਹਤਂ ਘਨਮ੍| ਬਹੁਲਕਾਮਪ੍ਰਜਮਿਤਿ ਬਹੁਕਾਮਂ ਬਹੁਪ੍ਰਜਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣੇਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣ ਕਤ੍ਵਾ ਸਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਉਪਪਨ੍ਨਮਿਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਜ੍ਜ੍ਞੇਤਿ ਮਜ੍ਜਧਾਤੁਨਾ ਕਤ੍ਵਾ ਸਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਮਹਾਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਕਨ੍ਧਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਦਢਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦਨ੍ਤਹਨ੍ਵਸ੍ਥਿਨਖੈਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਸ੍ਥਿਭਿਃ ਹਡ੍ਡੈਃ ਕਤ੍ਵਾ ਸਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਵੇਦਸ੍ਵਰੈਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਬਹਚ੍ਛਰੀਰਮਿਤਿ ਪ੍ਰਬਲਕਾਯਮ੍| ਆਯਾਸਾਸਹਿਸ੍ਣੁਮਿਤਿ ਕਸ੍ਟਕਾਰਿਕਰ੍ਮਾਕ੍ਸਮਮ੍| ਮੇਦਸੇਤਿ ਮੇਦਸਾ ਕਤ੍ਵਾ ਸਾਰਂ ਜਾਨੀਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਚ੍ਛਿਦ੍ਰਗਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਅਨਿਮ੍ਨਸ਼ਰੀਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗੂਢੇਤ੍ਯਾਦਿ ਗੂਢਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਃ ਗੁਪ੍ਤਹਡ੍ਡਸਨ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਾਂਸੋਪਚਿਤਮਿਤਿ ਮਾਂਸਲਸ਼ਰੀਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਾਂਸੇਨੇਤਿ ਮਾਂਸੇਨ ਕਤ੍ਵਾ ਸਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਾਮ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੌ ਪਾਣਿਤਲਾਨ੍ਤੈਰ੍ਨਖਾਦਿਭਿਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਰਕ੍ਤੇਨੇਤਿ ਰੁਧਿਰੇਣ ਕਤ੍ਵਾ ਸਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੁਪ੍ਰਸਨ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮਦੁਸ਼ਬ੍ਦੌ ਤ੍ਵਗ੍ਰੋਮਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯੇਤੇ| ਤ੍ਵਕ੍ਸਾਰਂ ਰਸਸਾਰਂ; ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥੋ ਰਸੋਭਿਹਿਤਃ| ਏਸਾਮਿਤਿ ਏਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਸਾਰਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ, ਪੂਰ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤਿ ਯੋ ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਃ ਸਾਰਃ ਸ ਸ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਯੋਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਆਯੁਃਸੌਭਾਗ੍ਯਯੋਰਿਤਿ|- ਸੌਭਾਗ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਮਾਨਤ੍ਵਮ੍||੧੬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

ਵਿਸ਼ੇਸਤੋਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਪ੍ਰਮਾਣਾਦਥ ਸਾਰਤਃ | ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਾਯੁਃ ਸੁਨਿਪੁਣੋ ਭਿਸਕ੍ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਕਰ੍ਮਸੁ ||੧੭||

ਅਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਮਾਨਸਾਰਜ੍ਞਾਨਫਲਮਾਹ- ਵਿਸ਼ੇਸਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਤ ਇਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਨੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ ਵਿਪਰੀਤਵ੍ਰਣਦੂਤਾਦਿਚ੍ਛਾਯਾਸ਼ਰੀਰਸ੍ਵਭਾਵਵਿਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਸਾਧ੍ਯਤਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਾਯੁਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਮਹਾਲਲਾਟੇਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਭੇਦੇਨ ਪ੍ਰਵਰਾਵਰਮਧ੍ਯਮਾਨ੍ਯਾਯੂਂਸਿ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਭਿਸਕ੍ ਸਿਧ੍ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੁਨਿਪੁਣ ਇਤਿ ਸੁਸ੍ਠੁ ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਨਿਪੁਣਃ ਕੁਸ਼ਲਃ| ਭਿਸਕ੍ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਿਤਿ ਵੈਦ੍ਯਃ ਕਰ੍ਮਵਿਸਯੇ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗ ...’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਸ੍ਥੂਲਵਤ੍ਤ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 18

ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਗਭਿਹਿਤਾਃ; ਸਰ੍ਵ ਏਵੈਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਃ- ਸਾਧ੍ਯਾ, ਯਾਪ੍ਯਾਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਾਸ਼੍ਚ | ਤਤ੍ਰੈਤਾਨ੍ ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ- ਕਿਮਯਮੌਪਸਰ੍ਗਿਕਃ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਕੇਵਲਃ, ਅਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣ ਇਤਿ | ਤਤ੍ਰ, ਔਪਸਰ੍ਗਿਕੋ ਨਾਮ ਯਃ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਜਘਨ੍ਯਕਾਲਜਾਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਪਸਜਤਿ, ਸ ਤਨ੍ਮੂਲ ਏਵੋਪਦ੍ਰਵਸਞ੍ਜ੍ਞਃ; ਪ੍ਰਾਕ੍ਕੇਵਲੋ ਨਾਮ ਯਃ ਪ੍ਰਾਗੇਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪੋਨੁਪਦ੍ਰਵਸ਼੍ਚ; ਅਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣੋ ਨਾਮ ਯੋ ਭਵਿਸ੍ਯਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਖ੍ਯਾਪਕਃ, ਸ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸਞ੍ਜ੍ਞਃ | ਤਤ੍ਰ, ਸੋਪਦ੍ਰਵਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਿਰੋਧੇਨੋਪਕ੍ਰਮੇਤ, ਬਲਵਨ੍ਤਮੁਪਦ੍ਰਵਂ ਵਾ; ਪ੍ਰਾਕ੍ਕੇਵਲਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵੀਤ; ਅਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣੇ ਤ੍ਵਾਦਿਵ੍ਯਾਧੌ ਪ੍ਰਯਤੇਤ ||੧੮||

ਵ੍ਯਾਧਿਪਰੀਕ੍ਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵ੍ਯਾਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਗਭਿਹਿਤਾ ਇਤਿ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯੇ ਵ੍ਯਾਧਿਸਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ੀਯੇ ਚ ਯੇ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਾਨਾਮਪਿ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਯਥਾ- "ਵਲ੍ਯਾਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਯਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਸਮਾਚਰੇਤ੍"; ਤਥਾ ਮੁਖਰੋਗੇਸੁ ਮਾਂਸਤਾਨਾਲਾਸਪ੍ਰਭਤਿਸੂਕ੍ਤਂ- "ਤੇਸੁ ਚਾਪਿ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਸਮਾਚਰੇਤ੍"- (ਚਿ. ਅ. ੧੨) ਇਤਿ| ਏਤਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍| ਭੂਯਃ ਪੁਨਰਪਿ| ਕਥਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤੇਤ੍ਯਾਹ- ਕਿਮਯਮੌਪਸਰ੍ਗਿਕ ਇਤਿ; ਕਿਮਯਮੁਪਦ੍ਰਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਮਯਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਕੇਵਲ ਇਤਿ ਕਿਮਯਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਣੋਪਦ੍ਰਵੇਣ ਚ ਰਹਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਮਯਮਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣ ਇਤਿ ਕਿਮਯਂ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਔਪਸਰ੍ਗਿਕਸ੍ਤਾਵਤ੍ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਜਘਨ੍ਯਕਾਲਜਾਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕਾਲਜਾਤੋ ਰੋਗ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਪਸਜਤਿ ਸਮੀਪੇ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਨਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ ਤੇਨ ਸਹ ਮਿਲਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸ ਇਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਨ੍ਮੂਲ ਏਵੇਤਿ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਪਨ੍ਨਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਕ ਏਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰੇਵੋਪਦ੍ਰਵੋ ਭਵਤਿ, ਨ ਪੁਨਰ੍ਮੂਲਵ੍ਯਾਧਿਨਾ ਸਹ ਭੂਤਾਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਿ; ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਪਿ ਯਦਿ ਚਿਰਕਾਲਾਨੁਬਨ੍ਧੀਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਤਾਨ੍ਯਪ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਉਪਸਜਤੀਤਿ ਅਤ੍ਰੈਕਵਚਨਾਦੇਕ ਏਵ ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਪਦ੍ਰਵ ਇਤਿ ਨ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍, ਅਪਰੇਪਿ ਯੇ ਮੂਲਵ੍ਯਾਧੇਰਨਨ੍ਤਰਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ਤੇਪ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਃ; ਏਕਵਚਨਸ੍ਯਾਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਪਦ੍ਰਵਸਞ੍ਜ੍ਞ ਇਤਿ ਉਪਸਰ੍ਗ ਇਤਿ ਚੈਕੈਵ ਸਞ੍ਜ੍ਞੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪੂਰ੍ਵਰੂਪਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਰਹਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨੁਪਦ੍ਰਵਸ਼੍ਚੇਤਿ ਉਪਦ੍ਰਵਰਹਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ ਮਸ਼ਕਤਿਲਕਾਲਕਨ੍ਯਚ੍ਛਵ੍ਯਙ੍ਗਾਦਯਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਕੇਵਲਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਨ੍ਤਰੇਣਾਪਿ ਪ੍ਰਾਗੇਵੋਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਯੋ ਭਾਵਿਨਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਖ੍ਯਾਪਯਤਿ ਸ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸਞ੍ਜ੍ਞਃ| ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪ੍ਰਤਿਕਰਣੀਯ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਹੋਪਦ੍ਰਵੇਣ ਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸੋਪਦ੍ਰਵੋ ਮੂਲਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਸ੍ਤਂ, ਤਥੋਪਦ੍ਰਵ ਉਤ੍ਤਰਕਾਲਜੋ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਤਮ੍| ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਿਰੋਧੇਨ ਉਭਯਾਵਿਰੋਧੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਲਵਨ੍ਤਮੁਪਦ੍ਰਵਂ ਵੇਤਿ ਬਲਵਨ੍ਤਮੁਪਦ੍ਰਵਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਚੋਪਕ੍ਰਮੇਤਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਿਰੋਧੇਨੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਯਥਾਤ੍ਮੀਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਅਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਅਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣੇ ਪੁਨਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤੇ, ਆਦਿਵ੍ਯਾਧੌ ਪ੍ਰਯਤੇਤ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ, ‘ਯਥਾਸ੍ਵਮ੍’ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ||੧੮||

Adhikarana 14 (19) · Śloka 19

ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ | ਨਾਸ੍ਤਿ ਰੋਗੋ ਵਿਨਾ ਦੋਸੈਰ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ | ਅਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੧੯||

ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਭੇਦੇਨਾਨੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਦੋਸਵ੍ਯਪੇਕ੍ਸਾਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ, ਤਥਾ ਰੋਗਕਤਸ੍ਯਾਪਿ ਰੋਗਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਪਿ ਕਰ੍ਤੁਂ, ਨ ਕਾਰ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਨਾਪਿ ਤੁ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯੇਤਿ ਕਥਯਨ੍ਨਾਹ- ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਲਿਙ੍ਗੈਃ ਕਤ੍ਵੋਪਾਚਰੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ||੧੯||

Adhikarana 15 (20) · Śloka 20

ਪ੍ਰਾਗਭਿਹਿਤਾ ਤਵਃ ||੨੦||

ਤੁਪਰੀਕ੍ਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਾਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਗਿਤਿ ਤੁਚਰ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯੇ||੨੦||

Adhikarana 16 (21) · Śloka 21

ਸ਼ੀਤੇ ਸ਼ੀਤਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮੁਸ੍ਣੇ ਚੋਸ੍ਣਨਿਵਾਰਣਮ੍ | ਕਤ੍ਵਾ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਂ ਨ ਹਾਪਯੇਤ੍ ||੨੧||

ਵਿਸਦਸ਼ਕਾਲਜਸ੍ਯਾਤ੍ਯਯਿਕਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਵਿਧ੍ਯਨ੍ਤਰਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ੀਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤੇ ਸ਼ੀਤਕਾਲੇ, ਸ਼ੀਤਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਸ਼ੀਤਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਉਸ੍ਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਉਸ੍ਣੇ ਉਸ੍ਣਕਾਲੇ, ਉਸ੍ਣਨਿਵਾਰਣਮੁਸ੍ਣਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਸ਼ੀਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਮਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਮਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਾਦਿਕਾਮ੍| ਤਦੁਕ੍ਤਂ,- “ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਾਤ੍ਯਯਿਕੇਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਸਾਧ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਂ ਵਿਧਿਂ ਕਤ੍ਵਾ” (ਸੂ. ਅ. ੧੨) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਮਿਤਿ ਯੋਗ੍ਯਾਮ੍| ਕਾਲ ਏਵਾਵਸ਼੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਰਣੀਯੇਤ੍ਯਾਹ- ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਂ ਨ ਹਾਪਯੇਤ੍|- ਨ ਹਾਪਯੇਤ੍ ਨੋਲ੍ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍, ਅਤਿਕ੍ਲੇਸ਼ਵੈਫਲ੍ਯਵ੍ਯਾਧ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਭਯਾਤ੍ ਕਾਲਸ਼ਕ੍ਤੇਰਤਿਸ਼ਯਪ੍ਰਭਵਿਸ੍ਣੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਕਾਲੇ ਆਮਜ੍ਵਰੇ ‘ਭੇਸਜਂ ਹ੍ਯਾਮਦੋਸਸ੍ਯ ਭੂਯੋ ਜ੍ਵਲਯਤਿ ਜ੍ਵਰਮ੍’ (ਉ. ੩੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਸ੍ਣੇ ਚੋਸ੍ਣਨਿਵਾਰਣਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰਾਦ੍ਵਸ੍ਟੌ ਵਸ੍ਟਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰੋਨੁਕ੍ਤੋਪਿ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਸ੍ਟੇਰਪਿ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛੀਤੇ ਸ਼ੀਤਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਤਦ੍ਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ||੨੧||

Adhikarana 17 (22) · Śloka 22

ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਵਾ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਵਾ ਨ ਕਤਾ ਕ੍ਰਿਯਾ | ਕ੍ਰਿਯਾ ਹੀਨਾਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਵਾ ਸਾਧ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ||੨੨||

ਕੀਦਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਯਾ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਕਾਲੇ ਅਨਾਗਤੇ ਕਾਲੇ, ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਤਾ ਸਾਧ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਨਾਗਤੇ ਹਿ ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਤਾ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ, ਤਥਾਚ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਂ- ਭੇਸਜਂ ਹ੍ਯਾਮਦੋਸਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਵਾ ਨ ਕਤਾ ਕ੍ਰਿਯੇਤਿ ਅਤੀਤੇ ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸਾਪਿ ਸਾਧ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ| ਯਥਾ- ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰੇ ਕ੍ਸੀਰਮਾਂਸਰਸਸ੍ਨੇਹਸਾਧ੍ਯੇ ਲਙ੍ਘਨਮਿਤਿ| ਕ੍ਰਿਯਾ ਹੀਨਾਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਵੇਤਿ ਬਹੁਦੋਸੇ ਹੀਨਾ ਕ੍ਰਿਯਾਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰੀ, ਅਲ੍ਪਦੋਸੇ ਮਹਤੀ ਰੋਗਿਜੀਵਿਤਹਰੀ ਰੋਗਾਨ੍ਤਕਾਰਿਣੀ ਚ| ਚਕਾਰਾਨ੍ਮਿਥ੍ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਚਾਨੁਕ੍ਤਾ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼ੀਤਸਾਧ੍ਯੇ ਉਸ੍ਣਾ, ਉਸ੍ਣਸਾਧ੍ਯੇ ਸ਼ੀਤਾ ਚੇਤਿ||੨੨||

Adhikarana 18 (23) · Śloka 23

ਯਾ ਹ੍ਯੁਦੀਰ੍ਣਂ ਸ਼ਮਯਤਿ ਨਾਨ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਕਰੋਤਿ ਚ | ਸਾ ਕ੍ਰਿਯਾ, ਨ ਤੁ ਯਾ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਹਰਤ੍ਯਨ੍ਯਮੁਦੀਰਯੇਤ੍ ||੨੩||

ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਿਯਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦੀਰ੍ਣਮ੍ ਉਤ੍ਕਟਮ੍| ਨ ਤੁ ਯਾ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਹਰਤ੍ਯਨ੍ਯਮੁਦੀਰਯੇਦਿਤਿ ਨ ਪੁਨਃ ਸਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਥ੍ਯਤੇ, ਯਾ ਏਕਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਹਰਤ੍ਯਨ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕੋਪਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਥਾ- ਕਸ਼ਬਂਹਣੇਗ੍ਨਿਸਾਦਮੇਹਾਤੀਸਾਰਾਦਯਃ, ਯਥਾ ਵਾ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਪਕਰ੍ਸਣੇ ਮੇਹਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪਤਰ੍ਪਣੇ ਚ ਯਕ੍ਸ੍ਮਵਾਤਰੋਗਾਦਯਃ||੨੩||

Adhikarana 19 (24) · Śloka 24

ਪ੍ਰਾਗਭਿਹਿਤੋਗ੍ਨਿਰਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪਾਚਕਃ | ਸ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋ ਭਵਤਿ- ਦੋਸਾਨਭਿਪਨ੍ਨ ਏਕਃ, ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਮਾਪਨ੍ਨਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਭਵਤਿ- ਵਿਸਮੋ ਵਾਤੇਨ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ, ਮਨ੍ਦਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ, ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਸਮਃ ਸਰ੍ਵਸਾਮ੍ਯਾਦਿਤਿ | ਤਤ੍ਰ, ਯੋ ਯਥਾਕਾਲਮੁਪਯੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਚਤਿ ਸ ਸਮਃ, ਸਮੈਰ੍ਦੋਸੈਃ; ਯਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਚਤਿ, ਕਦਾਚਿਦਾਧ੍ਮਾਨਸ਼ੂਲੋਦਾਵਰ੍ਤਾਤਿਸਾਰਜਠਰਗੌਰਵਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਪ੍ਰਵਾਹਣਾਨਿ ਕਤ੍ਵਾ, ਸ ਵਿਸਮਃ; ਯਃ ਪ੍ਰਭੂਤਮਪ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਮਾਸ਼ੁ ਪਚਤਿ ਸ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ, ਸ ਏਵਾਭਿਵਰ੍ਧਮਾਨੋਤ੍ਯਗ੍ਨਿਰਿਤ੍ਯਾਭਾਸ੍ਯਤੇ, ਸ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ਪ੍ਰਭੂਤਮਪ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਮਾਸ਼ੁਤਰਂ ਪਚਤਿ, ਪਾਕਾਨ੍ਤੇ ਚ ਗਲਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਸ਼ੋਸਦਾਹਸਨ੍ਤਾਪਾਞ੍ਜਨਯਤਿ; ਯਸ੍ਤ੍ਵਲ੍ਪਮਪ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤਮੁਦਰਸ਼ਿਰੋਗੌਰਵਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਸੇਕਚ੍ਛਰ੍ਦਿਗਾਤ੍ਰਸਦਨਾਨਿ ਕਤ੍ਵਾ ਮਹਤਾ ਕਾਲੇਨ ਪਚਤਿ, ਸ ਮਨ੍ਦਃ ||੨੪||

ਅਗ੍ਨਿਪਰੀਕ੍ਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਾਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਕ੍ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇ| ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰੋ ਭ੍ਰਾਜਕਾਦਿਭੇਦੇਨ| ਕਥਂ ਪੁਨਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਾਭਿਪਨ੍ਨੋ ਦੋਸੈਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਏਕ ਏਵਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਮਾਪਨ੍ਨਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਭਵਤਿ- ਵਿਸਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਮੋ ਵਾਤੇਨ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ, ਮਨ੍ਦਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ, ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਸਮਃ ਸਰ੍ਵਸਾਮ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਨਨੁ, ਦੋਸਾਭਿਪਨ੍ਨਤ੍ਵੇਨੈਵ ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਮਾਪਨ੍ਨ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਮਾਪਨ੍ਨ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ? ਨੈਸ ਦੋਸਃ, ਵਾਤਾਦਿਕਪ੍ਰਕਤੀਨਾਂ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਾਭਿਪਨ੍ਨਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ, ਨ ਚ ਵਿਕ੍ਰਿਯਾ ਕਾਚਿਦ੍ਭਵਤੀਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਗ੍ਨੀਨਾਂ| ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਕਾਲਮਿਤਿ ਕਾਲਸ੍ਯਾਨੁਲ੍ਲਙ੍ਘਨੇਨ| ਪ੍ਰਥਮਂ ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਪ੍ਰਕਤੇਰਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਕਤਿਰਿਤਿ ਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਵ੍ਯਤ੍ਯਯੇਨ ਸਮਾਗ੍ਨਿਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਂ- ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਮਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਯਦਾ ਨ ਵਿਕ੍ਸਿਪਤਿ ਤਦਾਗ੍ਨਿਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਚਤਿ, ਯਦਾ ਪੁਨਰਿਤਸ਼੍ਚੇਤਸ਼੍ਚ ਭਾਗਸ਼ੋ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਸਮ੍ਯਙ੍ਗ ਪਚਤਿ| ਏਤਾਨ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਾਦੀਨਿ ਕਤ੍ਵਾ ਯਃ ਪਚਤਿ ਸ ਵਿਸਮ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕੂਜਨਂ ਗੁਡਗੁਡਾਯਨਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਪ੍ਰਵਾਹਣਂ ਨਿਕੁਨ੍ਥਨਮ੍| ਉਪਯੁਕ੍ਤਂ ਦਤ੍ਤਮ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣ ਇਤਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ- ਏਕਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣ ਆਸ਼ੁਪਾਚਕਃ, ਅਨ੍ਯ ਉਪੇਕ੍ਸਿਤੋਤ੍ਯਗ੍ਨਿਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਭਸ੍ਮਕਾਪਰਪਰ੍ਯਾਯਃ, ਅਪਰ ਉਪੇਕ੍ਸਿਤਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਮੋ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਥਿਤਃ| ਯਸ਼੍ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ਪਚਤਿ ਵਹ੍ਨਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪਾਕਾਨ੍ਤੇ ਗਲਾਦਿਸ਼ੋਸਾਦੀਨ੍ ਜਨਯਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ‘ਸਨ੍ਤਾਪਞ੍ਜਨਯਤੀ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਕੇਚਿਦ੍ ‘ਯਥਾ ਵਾਤੇਨਾਨੁਬਧ੍ਯਤੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਦਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦ੍ਰਵੋਪੇਤਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਾਠਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਚਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਃ| ਯਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵਃ| ਗਾਤ੍ਰਸਦਨਮ੍ ਅਙ੍ਗਗ੍ਲਾਨਿਃ||੨੪||

Adhikarana 20 (25) · Śloka 25

ਵਿਸਮੋ ਵਾਤਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਂਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਪਿਤ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾਨ੍ | ਕਰੋਤ੍ਯਗ੍ਨਿਸ੍ਤਥਾ ਮਨ੍ਦੋ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਕਫਸਮ੍ਭਵਾਨ੍ ||੨੫||

ਏਤੇ ਵਿਸਮਾਦਯੋਗ੍ਨਯ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਃ ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਸਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

ਤਤ੍ਰ, ਸਮੇ ਪਰਿਰਕ੍ਸਣਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ; ਵਿਸਮੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਮ੍ਲਲਵਣੈਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸੈਃ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵੀਤ; ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇ ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤੈਰ੍ਵਿਰੇਕੈਸ਼੍ਚ; ਏਵਮੇਵਾਤ੍ਯਗ੍ਨੌ, ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮਾਹਿਸੈਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸੀਰਦਧਿਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭਿਃ; ਮਨ੍ਦੇ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯੈਰ੍ਵਮਨੈਸ਼੍ਚ ||੨੬||

ਸਮਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਰਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਯਥਾ ਸਮਮੇਵਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਮੇਵੇਤਿ ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤਥਾ ਵਿਰੇਚਨੈਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੬||

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

ਜਾਠਰੋ ਭਗਵਾਨਗ੍ਨਿਰੀਸ਼੍ਵਰੋਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪਾਚਕਃ | ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਦ੍ਰਸਾਨਾਦਦਾਨੋ ਵਿਵੇਕ੍ਤੁਂ ਨੈਵ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ||੨੭||

ਅਗ੍ਨੇਰਿਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਨੁਪਲਭ੍ਯਸ੍ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਤਿਤ੍ਵਮਾਹ- ਜਾਠਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਠਰਮੁਦਰਂ, ਤਤ੍ਰ ਭਵੋ ਜਾਠਰਃ| ਭਗਵਾਨਿਤਿ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਵਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਈਸ਼੍ਵਰ ਇਤਿ ਅਸ੍ਟਮਹੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਗੁਣਯੁਕ੍ਤਃ, ਅਤ ਏਵਾਣਿਮਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤ ਇਤਿ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਕਾਰ੍ਯੈਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯਸਾਵੀਸ਼੍ਵਰਸ੍ਤਤ੍ ਕਥਮਸ੍ਯ ਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦਯੋ ਦੋਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ? ਸਤ੍ਯਂ; ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਕਰ੍ਮਣਾ ਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦਯਃ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ, ਅਥਵਾਗ੍ਨਿਃ ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼੍ਰਿਤਃ, ਤਤਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਘਾਤਾਦਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦਯੋ ਦੋਸਾ ਨ ਸ੍ਵਤ ਇਤਿ| ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਅਣਿਮਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਰਸਾਨ੍ ਮਧੁਰਾਦੀਨ੍| ਆਦਦਾਨ ਇਤਿ ਪਰਿਪਕ੍ਤੁਂ ਗਹ੍ਣਨ੍| ਵਿਵੇਕ੍ਤੁਂ ਨੈਵ ਸ਼ਕ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸਾਕ੍ਸਾਨ੍ਨੋਪਲਭ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਪਿ ਤ੍ਵਨ੍ਨਪਾਕਲਕ੍ਸਣੇਨ ਕਾਰ੍ਯੇਣਾਨੁਮੀਯਤੇਸ੍ਤ੍ਯਗ੍ਨਿਰਿਤਿ||੨੭||

Adhikarana 23 (28) · Śloka 28

ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਸਮਾਨੈਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਵਨੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ | ਧ੍ਮਾਯਤੇ ਪਾਲ੍ਯਤੇ ਚਾਪਿ ਸ੍ਵਾਂ ਸ੍ਵਾਂ ਗਤਿਮਵਸ੍ਥਿਤੈਃ ||੨੮||

ਯਥਾ ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵਾਯੁਃ ਸਹਾਯੋ ਭਵਤਿ, ਤਦ੍ਵਜ੍ਜਾਠਰਸ੍ਯਾਪਿ ਵਾਯੁਸਹਾਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਾਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਦਿਕ੍ਸੁ, ਅਨ੍ਯੇ ‘ਸਰ੍ਵਤ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਵਾਯੁਭ੍ਯ’ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਤੇਨ ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋਪਿ ਵਾਯੁਭ੍ਯਃ ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਵਾਤਾ ਧਮਨਪਾਲਨਸਮਰ੍ਥਾ ਨ ਵ੍ਯਾਨੋਦਾਨਾਵਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਧ੍ਮਾਯਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਭ੍ਯਾਂ; ਪਾਲ੍ਯਤੇ ਸਮਾਨੇਨ| ਸ੍ਵਾਂ ਸ੍ਵਾਂ ਗਤਿਮਵਸ੍ਥਿਤੈਃ ਸ੍ਵਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗੇ ਸ੍ਵਸ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਸ੍ਯਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਃ ਕਾਰਕੈਰਵਿਕਤੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਸ੍ਵਾਂ ਸ੍ਵਾਂ ਗਤਿਮਵਸ੍ਥਿਤੈਃ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਵਹ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਯ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਯੁਕ੍ਤੇਗ੍ਨੌ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਚਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਃ||੨੮||

Adhikarana 24 (29) · Śloka 29

ਵਯਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ- ਬਾਲ੍ਯਂ, ਮਧ੍ਯਂ, ਵਦ੍ਧਮਿਤਿ | ਤਤ੍ਰੋਨਸੋਡਸ਼ਵਰ੍ਸੀਯਾ ਬਾਲਾਃ | ਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਃ- ਕ੍ਸੀਰਪਾਃ, ਕ੍ਸੀਰਾਨ੍ਨਾਦਾ, ਅਨ੍ਨਾਦਾ ਇਤਿ | ਤੇਸੁ ਸਂਵਤ੍ਸਰਪਰਾਃ ਕ੍ਸੀਰਪਾਃ, ਦ੍ਵਿਸਂਵਤ੍ਸਰਪਰਾਃ ਕ੍ਸੀਰਾਨ੍ਨਾਦਾਃ, ਪਰਤੋਨ੍ਨਾਦਾ ਇਤਿ | ਸੋਡਸ਼ਸਪ੍ਤਤ੍ਯੋਰਨ੍ਤਰੇ ਮਧ੍ਯਂ ਵਯਃ | ਤਸ੍ਯ ਵਿਕਲ੍ਪੋ- ਵਦ੍ਧਿਃ, ਯੌਵਨਂ, ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਤਾ, ਪਰਿਹਾਣਿਰਿਤਿ | ਤਤ੍ਰ, ਆਵਿਂਸ਼ਤੇਰ੍ਵਦ੍ਧਿਃ, ਆਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤੋ ਯੌਵਨਮ੍, ਆਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤਃ ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਲਵੀਰ੍ਯਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਤਾ, ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੀਸਤ੍ਪਰਿਹਾਣਿਰ੍ਯਾਵਤ੍ ਸਪ੍ਤਤਿਰਿਤਿ | ਸਪ੍ਤਤੇਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕ੍ਸੀਯਮਾਣਧਾਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਲਵੀਰ੍ਯੋਤ੍ਸਾਹਮਹਨ੍ਯਹਨਿ ਵਲੀਪਲਿਤਖਾਲਿਤ੍ਯਜੁਸ੍ਟਂ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰੁਪਦ੍ਰਵੈਰਭਿਭੂਯਮਾਨਂ ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵਸਮਰ੍ਥਂ ਜੀਰ੍ਣਾਗਾਰਮਿਵਾਭਿਵਸ੍ਟਮਵਸੀਦਨ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਮਾਚਕ੍ਸਤੇ ||੨੯||

ਇਦਾਨੀਂ ਵਯਃਪਰੀਕ੍ਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵਯਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੋਨਸੋਡਸ਼ਵਰ੍ਸੀਯਾ ਬਾਲਾ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਵਰ੍ਸੀਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਸੀਰਾਨ੍ਨਾਦਾ ਇਤਿ ਦੁਗ੍ਧਾਨ੍ਨਭੋਜਿਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਨਾਦਾ ਇਤਿ ਕੇਵਲਾਨ੍ਨਭਕ੍ਸਕਾ ਇਤਿ| ਕ੍ਸੀਰਪਾਃ ਸ੍ਤਨਨਿਃਸਤਕ੍ਸੀਰਭਕ੍ਸਕਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਸਾਮਵਧਿਮਾਹ- ਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਵਤ੍ਸਰਪਰਾ ਇਤਿ ਪਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰਾਵਧਿਰੁਕ੍ਤਃ| ਪਰਤੋਨ੍ਨਾਦਾ ਇਤਿ ਤਤੀਯਾਦਿਸਂਵਤ੍ਸਰੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਚ੍ਚਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਮ੍| ਮਧ੍ਯਮਵਯਸੋਵਧਿਂ ਭੇਦਾਂਸ਼੍ਚ ਕਥਯਨ੍ਨਾਹ- ਸੋਡਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤਰੇ ਅਨ੍ਤਰਾਲੇ| ਮਧ੍ਯਂ ਵਯਃ ‘ਕਥ੍ਯਤੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਵਿਕਲ੍ਪੋ ਭੇਦ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਰ੍ਧਨਂ; ਯੌਵਨਮਿਤਿ ਵਦ੍ਧਿਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਤਯੋਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਃ, ‘ਯੂਨੋ ਵਿਕਾਰੋ ਯੌਵਨਮ੍’ ਇਤ੍ਯੇਕੇ; ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਤੇਤਿ ਵਦ੍ਧਾਨਾਮਵਯਵਾਨਾਮਾਪ੍ਯਾਯਨਂ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਤਾ| ਆਵਿਂਸ਼ਤੇਰਿਤਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਰ੍ਸਾਣਿ ਮਰ੍ਯਾਦੀਕਤ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਯਾਵਤ੍ ਸਪ੍ਤਤਿਃ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਯਾਵਤ੍ ਸਸ੍ਟਿਃ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸਪ੍ਤਤੇਰਨਨ੍ਤਰਂ ਯਾਦਸ਼ੋ ਭਵਤਿ ਯਨ੍ਨਾਮਾ ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ ਤਦਾਹ- ਸਪ੍ਤਤੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੀਰ੍ਯਂ ਰੇਤਃ, ਵਲੀ ਤ੍ਵਕ੍ਸਙ੍ਕੋਚਃ, ਪਲਿਤਂ ਕੇਸ਼ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਂ, ਖਾਲਿਤ੍ਯਂ ਖਲ੍ਵਾਟਤ੍ਵਂ ‘ਚਾਨ੍ਦਿਲਤ੍ਵਮ੍’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਅਭਿਵਸ੍ਟਂ ਮੇਘਵਸ੍ਟ੍ਯਾ ਸਿਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਵਸੀਦਨ੍ਤਂ ਪਤਨ੍ਤਮ੍||੨੯||

Adhikarana 25 (30) · Śloka 30

ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਾਸੁ ਵਯੋਵਸ੍ਥਾਸੂਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਾ ਭੇਸਜਮਾਤ੍ਰਾਵਿਸ਼ੇਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਚ ਪਰਿਹਾਣੇਃ; ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵੀਤ ||੩੦||

ਵਯੋਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਭੇਸਜਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਰਯੋਗਃ ਫਲਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ,- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਯੋਜ੍ਞਾਨੇ| ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਾਸੁ ਵਯੋਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਿਤਿ ਬਾਲ੍ਯਯੌਵਨਾਦਿਕਾਸੁ| ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਾ ਇਤਿ ਉਤ੍ਕਸ੍ਟੋਤ੍ਕਸ੍ਟਾਃ, ਭੇਸਜਮਾਤ੍ਰਾਵਿਸ਼ੇਸਾ ਇਤਿ ਔਸਧਪ੍ਰਮਾਣਵਿਸ਼ੇਸਾਃ, ਤੇ ਚ ਪਰਿਹਾਣੇਰਿਤਿ ਸਪ੍ਤਤੇਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵੀਤੇਤਿ ਤਤ੍ਰ ਪਰਿਹਾਣੌ, ਆਦ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਬਾਲ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ , ਸੋਡਸ਼ਵਰ੍ਸਵਦ੍ਭੇਸਜਮਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭੇਸਜਮਾਤ੍ਰਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾ| ਤਦ੍ਯਥਾ- “ਪ੍ਰਥਮੇ ਮਾਸਿ ਜਾਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿਸ਼ੋਰ੍ਭੇਸਜਰਕ੍ਤਿਕਾ| ਅਵਲੇਹ੍ਯਾ ਤੁ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਮਧੁਕ੍ਸੀਰਸਿਤਾਘਤੈਃ|| ਏਕੈਕਾਂ ਵਰ੍ਧਯੇਤ੍ਤਾਵਦ੍ਯਾਵਤ੍ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਭਵੇਤ੍| ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਮਾਸਵਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਾਵਤ੍ ਸੋਡਸ਼ਕਾਬ੍ਦਿਕਾਃ|| ਸੋਡਸ਼ਾਬ੍ਦਾਤ੍ਤਤਸ੍ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯਾਵਦਾਸਪ੍ਤਤੇਰਿਤਿ| ਏਵਮੇਵ ਵਿਭਾਗੋਯਂ ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਬਾਲਵਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾ|| ਮਾਨਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਮਾਨਵਿਧਾਵਪਿ" ਇਤਿ| ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੇਪਿ ਸਾਂਵਤ੍ਸਰਿਕਾਸ੍ਟਦ੍ਵਿਰਸ੍ਟਵਰ੍ਸਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਅਨ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਪਰਿਹਾਣੇਰਨ੍ਯਾ ਵਦ੍ਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਦਪੇਕ੍ਸਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਏਤੇਨ ਸੋਡਸ਼ਵਰ੍ਸਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੦||

Adhikarana 26 (31) · Śloka 31

ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਬਾਲੇ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਮਧ੍ਯਮੇ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵ ਤੁ | ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਵਰ੍ਧਤੇ ਵਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧੇ ਤਦ੍ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਯੋਜਯੇਤ੍ ||੩੧||

ਦੋਸਚਯਾਦਾਵਪਿ ਵਯੋਜ੍ਞਾਨਫਲਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਬਾਲੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਬਹੁਤਰਮ੍| ਏਤੇਨ ਯਥਾ ਬਾਲੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਨ ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਵਾਤਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਏਵਂ ਸ਼ੇਸਯੋਰਪਿ||੩੧||

Adhikarana 27 (32) · Śloka 32

ਅਗ੍ਨਿਕ੍ਸਾਰਵਿਰੇਕੈਸ੍ਤੁ ਬਾਲਵਦ੍ਧੌ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ | ਤਤ੍ਸਾਧ੍ਯੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਮਦ੍ਵੀਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਸ਼ਨੈਃ ||੩੨||

ਵਯੋਜ੍ਞਾਨਫਲਂ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸੇਪਿ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਅਗ੍ਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਦ੍ਵੀਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਮਿਤਿ ਅਜਾਸ਼ਕਦਾਦਿਮਦੁਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਸ਼੍ਰਯੋਗ੍ਨਿਰਪਿ ਮਦੁਃ, ਆਸ਼੍ਰਯਵਿਸ਼ੇਸਾਦਪ੍ਯੇਸਾਂ ਮਾਰ੍ਦਵਾਦਿ ਭਵਤਿ; ਤਦੁਕ੍ਤਂ, “ਸ੍ਨੇਹਦਗ੍ਧੇਧਿਕਾ ਰੁਜੋ ਭਵਨ੍ਤਿ” (ਸੁ. ੧੨)- ਇਤਿ| ਅਥਵਾ ਮਦ੍ਵੀਮਿਤਿ ਛੇਦ੍ਯਭੇਦ੍ਯਾਦਿਕਾਂ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਭੇਸਜੇਨ; ਤਦੁਕ੍ਤਂ- “ਬਾਲਵਦ੍ਧਾਸਹਕ੍ਸੀਣਭੀਰੂਣਾਂ ਯੋਸਿਤਾਮਪਿ| ਮਰ੍ਮੋਪਰਿ ਚ ਜਾਤੇਸੁ ਰੋਗੇਸੂਕ੍ਤੇਸੁ ਦਾਰਣਮ੍” (ਚਿ. ਅ. ੧) ਇਤਿ; ਉਕ੍ਤੇਸੁ ਦਾਰਣਮਿਤਿ ਮਿਸ਼੍ਰਕੋਕ੍ਤੇਸੁ| ਤਦ੍ਯਥਾ- "ਕਪੋਤਕਙ੍ਕਗਧ੍ਰਾਣਾਂ ਪੁਰੀਸਾਣਿ ਚ ਦਾਰਣਮ੍"(ਸੁ.੩੭) ਇਤਿ| ਕ੍ਸਾਰੋਪ੍ਯਾਵਾਪਪ੍ਰਤਿਵਾਪਹੀਨੋ ਮਦੁਃ, ਏਵਂ ਵਿਰੇਕੋਪਿ ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਾਦਿਮਦੁਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯੋ ਮਦੁਃ| ਸ਼ਨੈਰ੍ਮਨ੍ਦਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੨||

Adhikarana 28 (33) · Śloka 33

ਦੇਹਃ ਸ੍ਥੂਲਃ, ਕਸ਼ੋ, ਮਧ੍ਯ, ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਗੁਪਦਿਸ੍ਟਃ ||੩੩||

ਦੇਹਪਰੀਕ੍ਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਦੇਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਗੁਪਦਿਸ੍ਟ ਇਤਿ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੇ||੩੩||

Adhikarana 29 (34) · Śloka 34

ਕਰ੍ਸ਼ਯੇਦ੍ਬਂਹਯੇਚ੍ਚਾਪਿ ਸਦਾ ਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ੌ ਨਰੌ | ਰਕ੍ਸਣਂ ਚੈਵ ਮਧ੍ਯਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸਤਤਂ ਭਿਸਕ੍ ||੩੪||

ਤਯੋਰਪਿ ਕਰਣੀਯਮਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕਰ੍ਸ਼ਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ||੩੪||

Adhikarana 30 (35) · Śloka 35

ਬਲਮਭਿਹਿਤਗੁਣਂ; ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਤੁ ਸ੍ਵਭਾਵਦੋਸਜਰਾਦਿਭਿਰਵੇਕ੍ਸਿਤਵ੍ਯਮ੍ | ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬਲਵਤਃ ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬਲਮੇਵ ਪ੍ਰਧਾਨਮਧਿਕਰਣਾਨਾਮ੍ ||੩੫||

ਬਲਪਰੀਕ੍ਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਬਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਹਿਤਗੁਣਂ ਕਥਿਤਗੁਣਮ੍, ‘ਓਜਃ ਸੋਮਾਤ੍ਮਕਮ੍’ (ਸੂ. ਅ. ੧੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਅਨੁਪਦਿਸ੍ਟਮਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਕਾਰਣਭੇਦੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ਮਾਤਪਿਤਸ਼ੋਣਿਤਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਵਭਾਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਦੋਸੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ, ਜਰਯਾ ਵਾਰ੍ਧਕ੍ਯੇਨ; ਅਵੇਕ੍ਸਿਤਵ੍ਯਂ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਿਭਿਰ੍ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਅਵੇਕ੍ਸਿਤਵ੍ਯਮ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਜਰਾਪੇਕ੍ਸਿਤਂ ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਯਥਾ ਕ੍ਸੀਰਪਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਾਨ੍ਨਾਦਃ, ਕ੍ਸੀਰਾਨ੍ਨਾਦਾਦਨ੍ਨਾਦ ਇਤਿ| ਬਲਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਅਨੁਸ੍ਠਾਨਂ ਕਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਅਧਿਕਰਣਾਨਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਧਾਰਾਣਾਮ੍||੩੫||

Adhikarana 31 (36) · Śloka 36

ਕੇਚਿਤ੍ ਕਸ਼ਾਃ ਪ੍ਰਾਣਵਨ੍ਤਃ ਸ੍ਥੂਲਾਸ਼੍ਚਾਲ੍ਪਬਲਾ ਨਰਾਃ | ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮੈਰ੍ਬਲਂ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤਰ੍ਕਯੇਤ੍ ||੩੬||

ਤਤ੍ਰ ਬਲਯੋਰੁਪਚਯਸ਼ਕ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਯੋਰ੍ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਮਾਹ- ਕੇਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਮਿਤਿ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਯਦ੍ਬਲਂ ਤਦ੍ ਵ੍ਯਾਯਾਮੈਃ ਕਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤਰ੍ਕਯੇਤ੍ ਵਿਚਾਰਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੬||

Adhikarana 32 (37-38) · Śloka 38

ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤੁ ਵ੍ਯਸਨਾਭ੍ਯੁਦਯਕ੍ਰਿਯਾਦਿਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਵਵਿਕ੍ਲਵਕਰਮ੍ ||੩੭|| ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਾਨ੍ ਸਹਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ | ਰਾਜਸਃ ਸ੍ਤਭ੍ਯਮਾਨੋਨ੍ਯੈਃ ਸਹਤੇ ਨੈਵ ਤਾਮਸਃ ||੩੮||

ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਨੋਬਲਂ ਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸੋ ਰਜਸ੍ਤਮਸੋਰ੍ਵਿਪਕ੍ਸਃ; ਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸਤਿ ਪੀਡਾਦਿਸਹਿਸ੍ਣੁਤ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਮਨੋਬਲਂ ਭਵਤਿ| ਵ੍ਯਸਨਂ ਦੁਃਖਂ, ਸੁਖਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰਭ੍ਯੁਦਯਃ, ਤਯੋਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਥਾਨਾਨਿ, ਯੇਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਵ੍ਯਸਨਾਭ੍ਯੁਦਯਕ੍ਰਿਯੇ ਭਵਤਃ, ਤਾਨਿ ਵ੍ਯਸਨਾਭ੍ਯੁਦਯਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਤੇਸੁ| ਅਵਿਕ੍ਲਵਕਰਮ੍ ਅਗ੍ਲਾਨਿਕਰਮਹਰ੍ਸਕਰਂ ਚ| ਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਉਤ੍ਤਮਂ ਮਨੋਬਲਂ, ਰਜਸਿ ਮਧ੍ਯਮਂ ਮਨੋਬਲਂ, ਤਮਸਿ ਮਨੋਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮੇਵੇਤਿ| ਤ੍ਰਯਮਪਿ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਮਿਤਿ ਕਾਯਪੀਡਾਦਿਕਂ ਦੁਃਖਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਿਤਿ ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯ ਦਢੀਕਤ੍ਯ; ਕਮ੍? ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਨ ਮਨਃ ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯੇਤ੍ਯਾਹ- ਆਤ੍ਮਨਾ, ਬੁਧ੍ਦ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਤਭ੍ਯਮਾਨੋਨ੍ਯੈਰਿਤਿ ਅਨ੍ਯੈਃ ਪੁਰੁਸੈਦਢੀਕ੍ਰਿਯਮਾਣਃ| ਨੈਵ ਤਾਮਸ ਇਤਿ ਤਾਮਸਸ੍ਤਮੋਗੁਣਬਹੁਲਃ; ਅਨ੍ਯੈਰਪ੍ਯਵਸ੍ਟਭ੍ਯਮਾਨੋ ਨ ਸਹਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੭-੩੮||

Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40

ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨਿ ਤੁ ਦੇਸ਼ਕਾਲਜਾਤ੍ਯਤੁਰੋਗਵ੍ਯਾਯਾਮੋਦਕਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਰਸਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਯਪਿ ਯਾਨ੍ਯਬਾਧਕਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੩੯|| ਯੋ ਰਸਃ ਕਲ੍ਪਤੇ ਯਸ੍ਯ ਸੁਖਾਯੈਵ ਨਿਸੇਵਿਤਃ | ਵ੍ਯਾਯਾਮਜਾਤਮਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਤਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੪੦||

ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਪਰੀਕ੍ਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨਾਮ ਸੁਖਂ ਯਤ੍ ਕਰੋਤਿ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਦੇਸ਼ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਯਥਾ- ਦੇਸ਼ੋ ਹਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ- ਭੂਮਿਃ, ਆਤੁਰਸ਼ਰੀਰਂ ਚ| ਤਤ੍ਰਾਤੁਰਸ਼ਰੀਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ- ਸਮੁਦਾਯਸ੍ਯੈਕਮ੍, ਅਨ੍ਯਦਵਯਵਸ੍ਯ| ਤਤ੍ਰ ਸਮੁਦਾਯਸ੍ਯ ਯਥਾ- ਮਧੁਰੋ ਰਸਃ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਵਰ੍ਧਨਃ, ਅਵਯਵਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਯਥਾ- ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਕੇਸ਼੍ਯਕਣ੍ਠ੍ਯਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਭੂਮਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਪਿ ਸਮੁਦਾਯੈਕਦੇਸ਼ਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ; ਤਤ੍ਰ ਸਮੁਦਾਯਸ੍ਯ ਯਥਾ- ਜਾਙ੍ਗਲਦੇਸ਼ੇ ਯੌ ਆਹਾਰਾਚਾਰੌ ਤੌ ਅਨੂਪੇ ਵਿਪਰੀਤੌ| ਦੇਸ਼ਾਵਯਵਾਨਾਮਪਿ ਯਥਾ- ਬਾਹ੍ਲੀਕਪਲ੍ਲਵਚੀਨਾਦੀਨਾਂ ਮਾਸਗੋਧੂਮਮਾਧ੍ਵੀਕਾਦਿਭਿਃ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍| ਜਾਤਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਯਥਾ- ਮਨੁਸ੍ਯਜਾਤੇਃ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਯਃ, ਮਗਪਕ੍ਸਿਜਾਤੀਨਾਂ ਚ ਤਣਪਤਙ੍ਗਾਦੀਨਿ| ਤੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਯਥਾ- ਤ੍ਵਭਿਹਿਤਮਨ੍ਨਪਾਨਾਦਿ| ਰੋਗਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਯਥਾ- ਗੁਲ੍ਮਿਨਾਂ ਕ੍ਸੀਰਮ੍, ਉਦਾਵਰ੍ਤਿਨਾਂ ਘਤਂ, ਪ੍ਰਮੇਹਿਣਾਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ- ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨੋਭੇਦਾਤ੍| ਉਦਕਗ੍ਰਹਣਮਾਹਾਰੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋਪ੍ਯਾਹਾਰਃ ਸਙ੍ਗਹੀਤਃ| ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਭਤੀਨੀਤਿ ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਜ੍ਜਾਗਰਣਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਰਸਪ੍ਰਭਤੀਨੀਤਿ ਕੇਚਿਦ੍ਰਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ਰਸੋਦਕਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਦੁਗ੍ਧਦਧਿਘਤਸਲਿਲਾਦ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਂ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਯਪੀਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸ੍ਵਭਾਵਤੋ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਭਿਨ੍ਨੇਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਤਦੇਵ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਵਿਸ੍ਤਰੋਕ੍ਤਮਾਹਾਰਾਚਾਰਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਭੇਦਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯੋ ਰਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਲ੍ਪਤੇ ਭਵਤਿ| ਸੁਖਾਯੈਵ ਨਿਸੇਵਿਤਃ ਸੁਖਕਾਰਣਮੇਵ ਸੇਵਿਤਃ ਸਨ੍ਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਸੁਖਾਯੈਵਾਤਿਸੇਵਿਤ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਵ੍ਯਾਯਾਮਜਾਤਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸਮੂਹਃ, ਅਨ੍ਯਦ੍ਵੇਤਿ ਦੇਸ਼ਜਾਤ੍ਯਾਦਿ||੩੯-੪੦||

Adhikarana 34 (41) · Śloka 41

ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਭੇਸਜਂ ਚੋਪਰਿਸ੍ਟਾਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ ||੪੧||

ਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਚ ਕ੍ਵ ਪੁਨਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਕਤਿਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਸ਼ਾਰੀਰੇ, ਭੇਸਜਂ ਭੂਮਿਪ੍ਰਵਿਭਾਗੀਯੇ, ਆਤੁਰੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਾਧ੍ਯਾਯਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਸਮਾਪ੍ਤਿਂ ਯਾਵਦ੍ਭੇਸਜਪਰੀਕ੍ਸੈਵੇਤ੍ਯੇਕੇ||੪੧||

Adhikarana 35 (42) · Śloka 42

ਦੇਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਾਨੂਪੋ ਜਾਙ੍ਗਲਃ ਸਾਧਾਰਣ ਇਤਿ | ਤਤ੍ਰ, ਬਹੂਦਕਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਨਦੀਵਰ੍ਸਗਹਨੋ ਮਦੁਸ਼ੀਤਾਨਿਲੋ ਬਹੁਮਹਾਪਰ੍ਵਤਵਕ੍ਸੋ ਮਦੁਸੁਕੁਮਾਰੋਪਚਿਤਸ਼ਰੀਰਮਨੁਸ੍ਯਪ੍ਰਾਯਃ ਕਫਵਾਤਰੋਗਭੂਯਿਸ੍ਠਸ਼੍ਚਾਨੂਪਃ; ਆਕਾਸ਼ਸਮਃ ਪ੍ਰਵਿਰਲਾਲ੍ਪਕਣ੍ਟਕਿਵਕ੍ਸਪ੍ਰਾਯੋਲ੍ਪਵਰ੍ਸਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣੋਦਪਾਨੋਦਕਪ੍ਰਾਯ ਉਸ੍ਣਦਾਰੁਣਵਾਤਃ ਪ੍ਰਵਿਰਲਾਲ੍ਪਸ਼ੈਲਃ ਸ੍ਥਿਰਕਸ਼ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਸ੍ਯਪ੍ਰਾਯੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਰੋਗਭੂਯਿਸ੍ਠਸ਼੍ਚ ਜਾਙ੍ਗਲਃ; ਉਭਯਦੇਸ਼ਲਕ੍ਸਣਃ ਸਾਧਾਰਣ ਇਤਿ ||੪੨||

ਦੇਸ਼ਪਰੀਕ੍ਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹੁਸ਼ਬ੍ਦ ਉਦਕਾਦਿਭਿਰ੍ਵਰ੍ਸਾਨ੍ਤੈਃ ਸਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਗਹਨ ਇਤਿ ਏਤੈਃ ਕਤ੍ਵਾ ਗਹਨੀਭੂਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਕਾਸ਼ਸਮ ਇਤਿ ਨਿਰਾਵਰਣਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਤਾਰਹਿਤਤ੍ਵੇਨ ਸਮਭੂਮਿਭਾਗ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਵਿਰਲਾਲ੍ਪਕਣ੍ਟਕਿਵਕ੍ਸਪ੍ਰਾਯ ਇਤਿ ਪ੍ਰਵਿਰਲਾ ਅਲ੍ਪਾ ਕਣ੍ਟਕਿਨੋ ਵਕ੍ਸਾਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਯਤ੍ਰ ਦੇਸ਼ੇ ਸ ਤਥਾ| ਅਲ੍ਪਵਰ੍ਸਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣੋਦਪਾਨੋਦਕਪ੍ਰਾਯ ਇਤਿ ਅਲ੍ਪਂ ਵਰ੍ਸਾਯਾਃ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਝਰਾਣਾਮੁਦਪਾਨਾਨਾਂ ਚ ਕੂਪਾਨਾਮੁਦਕਂ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਯਤ੍ਰ ਸ ਤਥਾ||੪੨||

Adhikarana 36 (43) · Śloka 43

ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸਮਾਃ ਸਾਧਾਰਣੇ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਛੀਤਵਰ੍ਸੋਸ੍ਮਮਾਰੁਤਾਃ | ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਮਤਾ ਜਨ੍ਤੋਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਾਧਾਰਣੋ ਮਤਃ ||੪੩||

ਤ੍ਰਿਵਿਧਦੇਸ਼ਪਰਿਜ੍ਞਾਨੇ ਦੋਸਚਯਾਦਿਫਲਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਮਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੪੩||

Adhikarana 37 (44-45) · Śloka 45

ਨ ਤਥਾ ਬਲਵਨ੍ਤਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਜਲਜਾ ਵਾ ਸ੍ਥਲਾਹਤਾਃ | ਸ੍ਵਦੇਸ਼ੇ ਨਿਚਿਤਾ ਦੋਸਾ ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕੋਪਮਾਗਤਾਃ ||੪੪|| ਉਚਿਤੇ ਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਦੇਸ਼ਕਤਂ ਭਯਮ੍ | ਆਹਾਰਸ੍ਵਪ੍ਨਚੇਸ੍ਟਾਦੌ ਤਦ੍ਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਗੁਣੇ ਸਤਿ ||੪੫||

ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਦੇਸ਼ਜਾਤਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੇ ਦੇਸ਼ੇ ਸੁਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਨ ਤਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਲਜਾ ਇਤਿ ਆਨੂਪਦੇਸ਼ਜਾਤਾਃ ਸ਼੍ਲੀਪਦਾਦਯਃ| ਸ੍ਥਲਾਹਤਾ ਇਤਿ ਜਾਙ੍ਗਲਦੇਸ਼ਂ ਨੀਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਕ੍ਤਵ੍ਯਾਧਿਕਾਰਣਦੋਸਚਯਾਦੇਰ੍ਵਿਸਦਸ਼ਦੇਸ਼ਾਸ਼੍ਰਯਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਵਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਦੇਸ਼ੇ ਇਤਿ ਯਥਾ- ਆਨੂਪੇ ਦੇਸ਼ੇ ਸਞ੍ਚਿਤਃ ਕਫੋ ਜਾਙ੍ਗਲਦੇਸ਼ੇ ਕੁਪਿਤਃ| ਉਚਿਤ ਇਤਿ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦਿ ਪੁਨਰਾਹਾਰਾਦਾਵਨੁਚਿਤੇ ਵਰ੍ਤਤੇ ਤਦਾ ਭਵਤ੍ਯੇਵ ਭਯਂ; ਯਥਾ ਅਨੂਪਦੇਸ਼ੇ ਸਞ੍ਚਿਤੇ ਕਫੇ ਜਾਙ੍ਗਲਦੇਸ਼ੇਪਿ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿ ਕੁਰ੍ਵਤਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਭਯਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵ| ਆਹਾਰਸ੍ਵਪ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਗੁਣੇ ਸਤਿ ਜਾਙ੍ਗਲਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਾਦੌ ਗੁਣੇ ਸਤ੍ਯਪ੍ਯੁਚਿਤੇ ਵਰ੍ਤੇਤ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਵਪ੍ਨਚੇਸ੍ਟਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਅਪਿ ਸਨ੍ਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯੁਚਿਤੇ ਵਰ੍ਤੇਤ ਕਫਵਿਪਰੀਤਗੁਣੇ ਵਰ੍ਤੇਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੪-੪੫||

Adhikarana 38 (46-47) · Śloka 47

ਦੇਸ਼ਪ੍ਰਕਤਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਰ੍ਤੁਵਿਪਰੀਤੋਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤਃ | ਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਭਿਸਗਾਦੀਨਾਂ ਬਲਸਤ੍ਤ੍ਵਾਯੁਸਾਂ ਤਥਾ ||੪੬|| ਕੇਵਲਃ ਸਮਦੇਹਾਗ੍ਨੇਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤਮੋ ਗਦਃ | ਅਤੋਨ੍ਯਥਾ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਚ੍ਛ੍ਰੋ ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸਣਃ ||੪੭||

ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਦੇਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਸ਼ਵਿਪਰੀਤੋ ਯਥਾ- ਜਾਙ੍ਗਲਦੇਸ਼ੇ ਕਫਰੋਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ; ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਪਰੀਤੋ ਯਥਾ- ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤੇਃ ਕਫਰੋਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ; ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਪਰੀਤੋ ਯਥਾ- ਕਟੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸ੍ਯ ਕਫਰੋਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ, ਤੁਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਯਥਾ- ਸ਼ਰਦਿ ਵਾਤਿਕਸ੍ਯ, ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਪੈਤ੍ਤਿਕਸ੍ਯ, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵ ਇਤਿ| ਅਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤੋ ਨਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਨਞਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਾਦਿਃ ਪੁਰਾਣੋਪਿ ਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ| ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਾਵਿਤਿ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵੇ| ਬਲਸਤ੍ਤ੍ਵਾਯੁਸਾਂ ਤਥੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਾਵਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਕੇਵਲ ਏਕਦੋਸਜਨਿਤੋ ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵੋ ਵਾ| ਸਮਦੇਹਾਗ੍ਨੇਃ ਸਮਕਾਯਾਗ੍ਨੇਃ||੪੬-੪੭||

Adhikarana 39 (48) · Śloka 48

ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਸ੍ਤੁ ਗੁਣਾਲਾਭੇ ਕ੍ਰਿਯਾਮਨ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ | ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਵੇਗਾਯਾਂ ਨ ਕ੍ਰਿਯਾਸਙ੍ਕਰੋ ਹਿਤਃ ||੪੮||

ਕ੍ਰਿਯਾਫਲਂ ਯਦਾ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਤਦਾਨ੍ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ; ਸਾਪਿ ਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਯ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਿਤਾ ਸਤੀ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕ੍ਰਿਯਾਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਤਰਿਤਾ ਸਡ੍ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਤਰਿਤਾ ਵਾਨ੍ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਸਙ੍ਕਰੋ ਯੁਗਪਦ੍ਦ੍ਵਯੋਃ ਪ੍ਰਯੋਗਃ||੪੮||

Adhikarana 40 (49) · Śloka 49

ਗੁਣਾਲਾਭੇਪਿ ਸਪਦਿ ਯਦਿ ਸੈਵ ਕ੍ਰਿਯਾ ਹਿਤਾ | ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੈਵ ਤਦਾ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤਮੋ ਯਦਿ ||੪੯||

ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਫਲਂ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਸਾਪਿ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਤ੍ਯਾਹ- ਗੁਣਾਲਾਭ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਪਦਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਯਦਾ ਪੁਨਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਤਦਾ ਗੁਣਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਫਲਸ੍ਯਾਲਾਭੇਪਿ ਹਿਤਾ ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸੈਵ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਅਸ੍ਮਿਞ੍ਛ੍ਲੋਕੇ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮਸ੍ਤਿ, ਤਚ੍ਚਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਮ੍||੪੯||

Adhikarana 41 (50) · Śloka 50

ਯ ਏਵਮੇਨਂ ਵਿਧਿਮੇਕਰੂਪਂ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਕਾਲਾਦਿਵਸ਼ੇਨ ਧੀਮਾਨ੍ | ਸ ਮਤ੍ਯੁਪਾਸ਼ਾਞ੍ਜਗਤੋ ਗਦੌਘਾਞ੍ਛਿਨਤ੍ਤਿ ਭੈਸਜ੍ਯਪਰਸ਼੍ਵਧੇਨ ||੫੦||

ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਸ੍ਤੁਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਲੋਕਮਾਹ- ਯ ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਏਨਂ ਵਿਧਿਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਵਿਧਾਨਮ੍, ਏਕਰੂਪਂ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਅਪ੍ਰਕਲ੍ਪਂ(ਮ੍ਪਂ) ਧਾਰਯਤਿ, ਕਾਲਾਦਿਵਸ਼ੇਨ ਕਾਲਾਦਿਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਗਦੌਘਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਸਮੂਹਾਨ੍, ਭੈਸਜ੍ਯਪਰਸ਼੍ਵਧੇਨੇਤਿ ਔਸਧਕੁਠਾਰੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਚਿਦਮੁਂ ਸ਼੍ਲੋਕਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਏਕੇ ਆਚਾਰ੍ਯਾ ਵਿਪਰੀਤਾਵਿਪਰੀਤਵ੍ਰਣਾਦ੍ਯਵਾਰਣੀਯਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮਰਿਸ੍ਟਾਧ੍ਯਾਯਾਨ੍ ਸਟ੍ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਅਪਰੇ ਤੁ ਆਤੁਰੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਮਰਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਵਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰੈਵਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ- ਅਰਿਸ੍ਟਾਧ੍ਯਾਯਾ ਵਿਘ੍ਨਭਯਾਦ੍ਗਹਾਦ੍ਬਹਿਃ ਪਾਠਨੀਯਾ ਦੇਵਾਲਯਾਦਿਸੁ||੫੦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 35

ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਆਤੁਰੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੋ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੩੫||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਣ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਪਞ੍ਚਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੫||