Skip to content

35. āturōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athāta āturōpakramaṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

View original

अथात आतुरोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now the chapter concerning the approach to a patient will be explained, as taught by Bhagavan Dhanvantari.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

yādr̥śa ātura upakramyō bhavati tādr̥śōpakramaṇamadhikr̥tya kr̥tō'dhyāya ityarthaḥ||1-2||

Meaning of the commentary

The chapter concerns how a patient who is suitable for treatment is to be approached and treated.

Key terms

AturopakramaNa (aturopakramana)
Assessment and therapeutic approach to a patient.

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

āturamupakramamāṇēna bhiṣajā''yurādāvēva parīkṣitavyaṁ ; satyāyuṣi vyādhyr̥tvagnivayōdēhabalasattvasātmyaprakr̥tibhēṣajadēśān parīkṣēta ||3||

View original

आतुरमुपक्रममाणेन भिषजाऽऽयुरादावेव परीक्षितव्यं ; सत्यायुषि व्याध्यृत्वग्निवयोदेहबलसत्त्वसात्म्यप्रकृतिभेषजदेशान् परीक्षेत ||३||

Meaning of the śloka

A physician beginning treatment should first examine the patient's lifespan. When life remains, the physician should examine the disease, season, agni, age, bodily strength, mental strength, habituation, constitution, medicine and place.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

upakramaṇaṁ cikitsā, sā ca dīrghāyuṣi kartavyētyāha- āturamityādi| satyāyuṣīti| vidyamānē sati jīvitē vyādhyādīnāṁ parīkṣā kartavyā| tatra vyādhiḥ sādhyāsādhyabhēdēna; r̥tavaḥ iti agnivayōdēhabalānāmr̥tvāyattatvāt; agniriti dīptāgnimandāgnyādibhēdēna; vayō bālyādyavasthābhēdēna; dēhabalaṁ kr̥śasthūlādibhēdēna; sattvaṁ guṇaḥ, sa cōttamādibhēdēna; sātmyaṁ prāṇinā sēvitō yō madhurādirasō vyāyāmādirvā sukhāya bhavati tat sātmyamucyatē, ētadapi parīkṣyaṁ; prakr̥tirvātādikā; bhēṣajamauṣadhaṁ parīkṣyamiti sambandhaḥ, dōṣasātmyaprakr̥tyādyapēkṣāṇi balavanti bhēṣajāni bhavantīti parīkṣā; dēśō jāṅgalānūpabhēdēna, ‘dēśaśabdānantaraṁ luptādiśabdanirdēśādauṣadhakālādīn parīkṣēta’ iti kēcidvadanti||3||

Meaning of the commentary

Treatment is said to be undertaken for one with a long enough lifespan. Disease is assessed as treatable or incurable. Season is considered because agni, age-related condition and bodily strength depend on it. Agni includes strong and weak states, age includes childhood and later stages, and body strength includes lean, corpulent and related conditions. Sattva is mental quality, graded as superior and otherwise. Satmya is a taste such as sweet, or a practice such as exercise, habitually used by a person and conducive to comfort. Constitution includes vata and the other types. Medicine is examined because potency depends on dosha, habituation, constitution and related factors. Place includes dry-land and marshy regions. Some understand an omitted and related factors after place, adding medicine timing and other considerations.

Key terms

sAtmya (satmya)
A food quality or practice habituated to the person and conducive to comfort.
sattva
Mental strength or quality assessed in degrees.

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

tatra mahāpāṇipādapārśvapr̥ṣṭhastanāgradaśanavadanaskandhalalāṭaṁ dīrghāṅguliparvōcchvāsaprēkṣaṇabāhuṁ, vistīrṇabhrūstanāntarōraskaṁ hrasvajaṅghāmēḍhragrīvaṁ, gambhīrasattvasvaranābhim , anuccairbaddhastanam, upacitamahārōmaśakarṇaṁ, paścānmastiṣkaṁ, snātānuliptaṁ mūrdhānupūrvyā viśuṣyamāṇaśarīraṁ paścācca viśuṣyamāṇahr̥dayaṁ puruṣaṁ jānīyāddīrghāyuḥ khalvayamiti | tamēkāntēnōpakramēt | ēbhirlakṣaṇairviparītairalpāyuḥ; miśrairmadhyamāyuriti ||4||

View original

तत्र महापाणिपादपार्श्वपृष्ठस्तनाग्रदशनवदनस्कन्धललाटं दीर्घाङ्गुलिपर्वोच्छ्वासप्रेक्षणबाहुं, विस्तीर्णभ्रूस्तनान्तरोरस्कं ह्रस्वजङ्घामेढ्रग्रीवं, गम्भीरसत्त्वस्वरनाभिम् , अनुच्चैर्बद्धस्तनम्, उपचितमहारोमशकर्णं, पश्चान्मस्तिष्कं, स्नातानुलिप्तं मूर्धानुपूर्व्या विशुष्यमाणशरीरं पश्चाच्च विशुष्यमाणहृदयं पुरुषं जानीयाद्दीर्घायुः खल्वयमिति | तमेकान्तेनोपक्रमेत् | एभिर्लक्षणैर्विपरीतैरल्पायुः; मिश्रैर्मध्यमायुरिति ||४||

Meaning of the śloka

The source attributes long lifespan to a person with comparatively large hands, feet, flanks, back, nipple tips, teeth, face, shoulders and forehead; long finger joints, breathing, gaze and arms; broad eyebrows, space between the breasts and chest; short lower legs, genital organ and neck; depth of mind, voice and navel; slightly raised, compact breasts; well-developed, large, hairy ears; a posterior hair whorl or related cranial feature; and a body that, after bathing and anointing, dries successively from the head downward, with the heart region drying last. Such a person is to be treated confidently. Opposite signs indicate short lifespan and a mixture indicates intermediate lifespan.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tatra dīrghāyuṣō lakṣaṇāni nirdēṣṭumāha- tatrētyādi| mahacchabdaḥ pāṇipādādibhirlalāṭāntaiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| mahatvaṁ ca svairaṅgulairuktapramāṇāt kiñcidādhikyam| dīrghaśabdō'ṅguliprabhr̥tibhirbāhvantaiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| dīrghatvamapyuktapramāṇāt kiñcidādhikyaṁ jñēyam| tatra mahattvaṁ vistārēṇa saha, dairghyaṁ vistāraṁ vinā| aṅguliparvāṇi aṅguligranthayaḥ| prēkṣaṇāni lōcanāni| vistīrṇaśabdō bhrūprabhr̥tibhirurōntaiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; vistīrṇaṁ vipulam| stanāntaraṁ stanayōrmadhyam| urō hr̥dayakaṇṭhāntaram| hrasvaśabdō jaṅghādibhirgrīvāntaiḥ saha pratyēkam sambadhyatē| mēḍhraṁ liṅgam| gambhīraśabdō'pi sattvādibhirnābhyantaiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| gambhīraṁ gahanam| sattvasya gāmbhīryaṁ prācuryamucyatē, svarasya gāmbhīryaṁ susnigdhānunāditvaṁ , nābhērgambhīratvaṁ nimnatā| anuccairbaddhastanamiti kiñciduccanibiḍastanam| upacitamahārōmaśakarṇamiti upacitau māṁsalau mahāntau vistīrṇau lōmaśau karṇau yasya tam| paścānmastiṣkamiti paścādgrīvābhāgē mastiṣkō rōmāvartō vidyatē yasya tam; ‘pārśvamastiṣkam’ ityanyē paṭhanti, tatra pārśvayōrmastiṣkau dvāvāvartau cūḍābhāgē yasyētyarthaḥ; aparē mastiṣkaśabdēna mastakasnēhaṁ ghr̥tikāmiti vadanti, sa paścādbhāgē bhavatītyarthaḥ; anyē tu ‘upacitamahārōmaśakarṇapārśvamastiṣkaṁ’ iti samuditaṁ padaṁ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- upacitā māṁsalāḥ, mahāntō vistīrṇāḥ, rōmaśā lōmavantaḥ, karṇapārśvamastiṣkā yasya taṁ; karṇapārśvamastiṣkaśabdēna karṇasya pārśvau dvau, tayōrēvōparitanabhāgō mastiṣkaṁ; ‘kālamastakam’ ityanyē paṭhanti| snātānuliptamityādi| mūrdhānupūrvyā mastakānukramēṇa, ētēna prathamaṁ mastakādiśarīraṁ śuṣyati paścāddhr̥dayamityarthaḥ| khalvayamiti khalu niścayēna, ayaṁ puruṣaḥ| dīrghāyuṣaṁ jñātvā kiṁ kuryādityāha- tamityādi|- taṁ puruṣam, ēkāntēna ēkaniścayēna adōlāyamānahr̥dayēnētyarthaḥ, upakramēt cikitsēt; anyē tvāhuḥ- ēkāntēna sātatyēnētyarthaḥ| alpasyāyuṣō lakṣaṇamatidēśēna nirdiśannāha- ēbhirityādi| anyē ‘tatraitairlakṣaṇaiḥ’- ityādipāṭhaṁ paṭhanti| madhyamāyuṣō lakṣaṇamāha- miśrairityādi| miśrairiti alpāyurdīrghāyurlakṣaṇairityarthaḥ||4||

Meaning of the commentary

Large and long each mean slightly exceeding the stated measurements; largeness includes breadth while length does not. Finger joints are the knuckles and prekshana means eyes. Broad applies to eyebrows, the interval between breasts and the chest. Deep sattva means abundance, a deep voice is unctuous and resonant, and a deep navel is recessed. The breasts are slightly raised and compact. The ears are fleshy, broad and hairy. Pashcanmastishka can mean a hair whorl behind the neck. Alternatives read side hair whorls near the crown; a posterior fatty cranial feature called ghritika; one compound describing fleshy, broad, hairy regions beside the ears; or kalamastaka. Drying in order means the head and body dry first and the heart last. Ekantena can mean treating with firm conviction or treating continuously. Some use a variant introductory wording for the opposite signs.

Key terms

dIrghAyuHlakShaNa (dirghayurlakshana)
Traditional bodily and behavioural signs interpreted as indicating long lifespan.

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

bhavanti cātra | gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṁhatāṅgaḥ sthirēndriyaḥ | uttarōttarasukṣētrō yaḥ sa dīrghāyurucyatē ||5|| garbhāt prabhr̥tyarōgō yaḥ śanaiḥ samupacīyatē | śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ samāsataḥ ||6||

View original

भवन्ति चात्र | गूढसन्धिसिरास्नायुः संहताङ्गः स्थिरेन्द्रियः | उत्तरोत्तरसुक्षेत्रो यः स दीर्घायुरुच्यते ||५|| गर्भात् प्रभृत्यरोगो यः शनैः समुपचीयते | शरीरज्ञानविज्ञानैः स दीर्घायुः समासतः ||६||

Meaning of the śloka

A person whose joints, vessels and ligaments are well concealed, whose limbs are compact and senses steady, and whose successive bodily regions are increasingly well formed is said to have long life. One who has been healthy from the womb onward and gradually develops in body, knowledge and practical understanding is also described in summary as long-lived.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

prāganuktaṁ dīrghāyuṣō lakṣaṇamāha- gūḍhētyādi| gūḍhā guptāḥ sandhisirāsnāyavō yasyētyarthaḥ| saṁhatāṅgō gūḍhāṅgaḥ| sthirēndriya iti acalēndriya ityarthaḥ; anyē tindriyaśabdēnēndriyādhiṣṭhānaṁ vadanti; tēna sthirēndriyādhiṣṭhāna ityarthaḥ| ētēna vimuktākṣitvādayō bhāvāstasya na santītyukam| uttarōttarasukṣētra iti uttarōttaraṁ śrēṣṭhācchrēṣṭhaṁ, sukṣētraḥ śōbhanaśarīraḥ| tatra pādagulphau prathamaṁ kṣētraṁ, jaṅghē jānunī cēti dvitīyamityādi yāvat “kēśāntaṁ ca śiraścaiva daśamaṁ kṣētramucyatē” iti| garbhādityādi śanairiti kramēṇa, samupacīyatē vr̥ddhiṁ yāti| kaiḥ kr̥tvētyāha- śarīrajñānavijñānaiḥ|- tatra śarīravr̥ddhirmēdaḥprabhr̥tikā; jñānavijñānē mānasau dharmau, jñānaṁ tattvāvabōdhaḥ, vijñānaṁ citrādikarmakauśalyam| samāsataḥ saṅkṣēpataḥ| vijñānaśabdāntaraṁ luptādiśabdanirdēśādanyē'pi śubhādayaḥ| taduktaṁ,- “vyañjanādi śubhā vidyā mēdō mēdhā dhanaṁ yaśaḥ| alpē vayasi yasyaitanna sa jīvēcciraṁ naraḥ”- iti||5-6||

Meaning of the commentary

Concealed means protected beneath the body, and compact limbs likewise means well covered. Steady senses can mean unmoving sensory organs; others take indriya as their bodily seats, excluding such signs as protruding or loose eyes. Successive good fields means each bodily region is better formed than the preceding one, beginning with feet and ankles and continuing through ten regions to the hairline and head. Bodily growth includes development of medas and related tissues. Jnana is understanding of principles and vijnana skill in activities such as art. An omitted and related qualities after vijnana includes auspicious attainments. A cited verse conversely says that a person who develops sexual signs, learning, body bulk, intelligence, wealth and fame too early will not live long.

Key terms

sukShetra (sukshetra)
A well-formed bodily region within the traditional sequence of ten body fields.
vij~jAna (vijnana)
Practical skill, illustrated by competence in arts and related activities.

Adhikarana 5 (7-8) · Śloka 9

madhyamasyāyuṣō jñānamata ūrdhvaṁ nibōdha mē | adhastādakṣayōryasya lēkhāḥ syurvyaktamāyatāḥ ||7|| dvē vā tisrō'dhikā vā'pi pādau karṇau ca māṁsalau | nāsāgramūrdhvaṁ ca bhavēdūrdhvaṁ lēkhāśca pr̥ṣṭhataḥ ||8|| yasya syustasya paramamāyurbhavati saptatiḥ |9|

View original

मध्यमस्यायुषो ज्ञानमत ऊर्ध्वं निबोध मे | अधस्तादक्षयोर्यस्य लेखाः स्युर्व्यक्तमायताः ||७|| द्वे वा तिस्रोऽधिका वाऽपि पादौ कर्णौ च मांसलौ | नासाग्रमूर्ध्वं च भवेदूर्ध्वं लेखाश्च पृष्ठतः ||८|| यस्य स्युस्तस्य परममायुर्भवति सप्ततिः |९|

Meaning of the śloka

For intermediate lifespan, the source lists clearly elongated lines below the eyes, numbering two, three or more; fleshy feet and ears; an upward-turned nasal tip; and upward-running lines on the back. A person with these signs is assigned a maximum lifespan of seventy years.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

prāganuktasya madhyamāyuṣō lakṣaṇaṁ nirdiśannāha- madhyamētyādi| akṣayōḥ kōṣṭakāsthnōḥ, lēkhā rājayaḥ, ‘adhastāddhastayōḥ’ ityādi pāṭhaṁ kēcit paṭhanti||7-8||-

Meaning of the commentary

Akshi is interpreted as the orbital bone, and lekha as lines or streaks. Some read below the hands instead of below the eyes.

Key terms

madhyamAyuH (madhyamayuh)
Intermediate lifespan in the source's threefold prognostic scheme.

Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 11

jaghanyasyāyuṣō jñānamata ūrdhvaṁ nibōdha mē ||9|| hasvāni yasya parvāṇi sumahaccāpi mēhanam | tathōrasyavalīḍhāni na ca syātpr̥ṣṭhamāyatam ||10|| ūrdhvaṁ ca śravaṇau sthānānnāsā cōccā śarīriṇaḥ | hasatō jalpatō vā'pi dantamāṁsaṁ pradr̥śyatē | prēkṣatē yaśca vibhrāntaṁ sa jīvētpañcaviṁśatim ||11||

View original

जघन्यस्यायुषो ज्ञानमत ऊर्ध्वं निबोध मे ||९|| हस्वानि यस्य पर्वाणि सुमहच्चापि मेहनम् | तथोरस्यवलीढानि न च स्यात्पृष्ठमायतम् ||१०|| ऊर्ध्वं च श्रवणौ स्थानान्नासा चोच्चा शरीरिणः | हसतो जल्पतो वाऽपि दन्तमांसं प्रदृश्यते | प्रेक्षते यश्च विभ्रान्तं स जीवेत्पञ्चविंशतिम् ||११||

Meaning of the śloka

For short lifespan, the source lists short joints, an exceptionally large genital organ, contrary whorls on the chest, a back that is not long, ears placed high, a raised nose, gums visible while laughing or speaking, and a confused gaze. Such a person is assigned a lifespan of twenty-five years.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

prāganuktasyālpāyuṣō lakṣaṇaṁ nirdēṣṭumāha- jaghanyasyētyādi| jaghanyasya alpasya| mēhanaṁ mēḍhram| tathōrasyavalīḍhānīti urasi vakṣaḥsthalē, avalīḍhāni āvartabhēdāḥ pratilōmānulōmatvēna| ‘tathōrasyavalīḍhāni’ ityatra sthānē kēcidanyathā pāṭhaṁ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ| vibhrāntaṁ viśēṣēṇa mōhayuktaṁ yathā bhavati| pañcaviṁśatiṁ ‘varṣāṇi’ iti śēṣaḥ||9-11||

Meaning of the commentary

Jaghanya means short or lowest. Mehana means the male genital organ. Avalidhani are opposing hair-whorl patterns on the chest. Some have a different reading at this phrase, but it is absent from the available commentary and is not reproduced. Vibhranta means markedly confused. Years is understood after twenty-five.

Key terms

jaghanyAyuH (jaghanyayuh)
Short or lowest lifespan in the source's prognostic scheme.

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

atha punarāyuṣō vijñānārthamaṅgapratyaṅgapramāṇasārānupadēkṣyāmaḥ | tatrāṅgānyantarādhisakthibāhuśirāṁsi, tadavayavāḥ pratyaṅgānīti | tatra, svairaṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradēśinyau dvyaṅgulāyatē ; pradēśinyāstu madhyamānāmikākaniṣṭhikā yathōttaraṁ pañcamabhāgahīnāḥ; caturaṅgulāyatē pañcāṅgulavistr̥tē prapadapādatalē; pañcacaturaṅgulāyatavistr̥tā pārṣṇiḥ; caturdaśāṅgulāyataḥ pādaḥ; caturdaśāṅgulapariṇāhāni pādagulphajaṅghājānumadhyāni; aṣṭādaśāṅgulā jaṅghā, jānūpariṣṭācca dvātriṁśadaṅgulam, ētē pañcāśat; jaṅghāyāmasamāvūrū; dvyaṅgulāni vr̥ṣaṇacibukadaśananāsāpuṭabhāgakarṇamūlabhrūnayanāntarāṇi; caturaṅgulāni mēhanavadanāntaranāsākarṇalalāṭagrīvōcchrāyadr̥ṣṭyantarāṇi; dvādaśāṅgulāni bhagavistāramēhananābhihr̥dayagrīvāstanāntaramukhāyāmamaṇibandhaprakōṣṭhasthaulyāni; indrabastipariṇāhāṁsapīṭhakūrparāntarāyāmaḥ ṣōḍaśāṅgulaḥ; caturviṁśatyaṅgulō hastaḥ; dvātriṁśadaṅgulaparimāṇau bhujau; dvātriṁśatpariṇāhāvūrū; maṇibandhakūrparāntaraṁ ṣōḍaśāṅgulaṁ; talaṁ ṣaṭcaturaṅgulāyāmavistāram; aṅguṣṭhamūlapradēśinīśravaṇāpāṅgāntaramadhyamāṅgulyau pañcāṅgulē; ardhapañcāṅgulē pradēśinyanāmikē; sārdhatryaṅgulau kaniṣṭhāṅguṣṭhau; caturviṁśativistārapariṇāhaṁ mukhagrīvaṁ; tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā; nayanatribhāgapariṇāhā tārakā; navamastārakāṁśō dr̥ṣṭiḥ; kēśāntamastakāntaramēkādaśāṅgulaṁ; mastakādavaṭukēśāntō daśāṅgulaḥ; karṇāvaṭvantaraṁ caturdaśāṅgulaṁ; puruṣōraḥpramāṇavistīrṇā strīśrōṇiḥ; aṣṭādaśāṅgulavistāramuraḥ; tatpramāṇā puruṣasya kaṭī; saviṁśamaṅgulaśataṁ puruṣāyāma iti ||12||

View original

अथ पुनरायुषो विज्ञानार्थमङ्गप्रत्यङ्गप्रमाणसारानुपदेक्ष्यामः | तत्राङ्गान्यन्तराधिसक्थिबाहुशिरांसि, तदवयवाः प्रत्यङ्गानीति | तत्र, स्वैरङ्गुलैः पादाङ्गुष्ठप्रदेशिन्यौ द्व्यङ्गुलायते ; प्रदेशिन्यास्तु मध्यमानामिकाकनिष्ठिका यथोत्तरं पञ्चमभागहीनाः; चतुरङ्गुलायते पञ्चाङ्गुलविस्तृते प्रपदपादतले; पञ्चचतुरङ्गुलायतविस्तृता पार्ष्णिः; चतुर्दशाङ्गुलायतः पादः; चतुर्दशाङ्गुलपरिणाहानि पादगुल्फजङ्घाजानुमध्यानि; अष्टादशाङ्गुला जङ्घा, जानूपरिष्टाच्च द्वात्रिंशदङ्गुलम्, एते पञ्चाशत्; जङ्घायामसमावूरू; द्व्यङ्गुलानि वृषणचिबुकदशननासापुटभागकर्णमूलभ्रूनयनान्तराणि; चतुरङ्गुलानि मेहनवदनान्तरनासाकर्णललाटग्रीवोच्छ्रायदृष्ट्यन्तराणि; द्वादशाङ्गुलानि भगविस्तारमेहननाभिहृदयग्रीवास्तनान्तरमुखायाममणिबन्धप्रकोष्ठस्थौल्यानि; इन्द्रबस्तिपरिणाहांसपीठकूर्परान्तरायामः षोडशाङ्गुलः; चतुर्विंशत्यङ्गुलो हस्तः; द्वात्रिंशदङ्गुलपरिमाणौ भुजौ; द्वात्रिंशत्परिणाहावूरू; मणिबन्धकूर्परान्तरं षोडशाङ्गुलं; तलं षट्चतुरङ्गुलायामविस्तारम्; अङ्गुष्ठमूलप्रदेशिनीश्रवणापाङ्गान्तरमध्यमाङ्गुल्यौ पञ्चाङ्गुले; अर्धपञ्चाङ्गुले प्रदेशिन्यनामिके; सार्धत्र्यङ्गुलौ कनिष्ठाङ्गुष्ठौ; चतुर्विंशतिविस्तारपरिणाहं मुखग्रीवं; त्रिभागाङ्गुलविस्तारा नासापुटमर्यादा; नयनत्रिभागपरिणाहा तारका; नवमस्तारकांशो दृष्टिः; केशान्तमस्तकान्तरमेकादशाङ्गुलं; मस्तकादवटुकेशान्तो दशाङ्गुलः; कर्णावट्वन्तरं चतुर्दशाङ्गुलं; पुरुषोरःप्रमाणविस्तीर्णा स्त्रीश्रोणिः; अष्टादशाङ्गुलविस्तारमुरः; तत्प्रमाणा पुरुषस्य कटी; सविंशमङ्गुलशतं पुरुषायाम इति ||१२||

Meaning of the śloka

For further assessment of lifespan, the source gives traditional measurements of limbs and subparts in units of the person's own finger breadth. The great toe and second toe are two angulas long, and each succeeding toe is one-fifth shorter. The forefoot and sole are four angulas long and five broad; the heel is five long and four broad; and the foot is fourteen long. Circumferences at the foot, ankle, mid-calf and mid-knee are fourteen. The lower leg is eighteen long, and the distance above the knee to the hip is thirty-two, together making fifty; the thighs correspond in length to the lower legs. Two-angula measures are assigned to the testis, chin, teeth, outer nostril portions, ear root, eyebrows and interval between the eyes. Four-angula measures apply to the genital organ, opened mouth, nasal ridge, ear, forehead and neck height, and interval between the visual centres. Twelve-angula measures apply to the genital opening, intervals from genital organ to navel, navel to heart, heart to neck and between breasts, face length, and circumference of wrist and forearm. The mid-calf circumference and distance from shoulder head to elbow are sixteen. The hand from elbow to middle fingertip is twenty-four; the arms are thirty-two; the thighs have a circumference of thirty-two; and wrist to elbow is sixteen. The palm is six long and four broad. The interval from thumb root to index finger, ear opening to outer eye corner, and length of the middle finger are five. Index and ring fingers are four and a half, and little finger and thumb three and a half. Face and neck together are described through a twenty-four measure. The nostril boundary is one and one-third angulas; the pupil has one-third the eye's circumference, and the visual centre is one-ninth of the pupil. Hairline to crown is eleven, crown to the posterior hairline ten, and between the depressions behind the ears fourteen. A woman's pelvis equals a man's chest measure; the chest is eighteen broad, and a man's waist has that measure. Total male reach or height with arms raised is one hundred and twenty angulas.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

yadapēkṣayā lalāṭādīnāṁ mahattvahrasvatvādyuktaṁ tadēvāṅgulimānēna nirdiśannāha- athētyādi| sārāḥ sattvādikāḥ| kāni punastānyaṅgāni pratyaṅgāni cētyāha- tatrētyādi| antarādhiḥ śarīramadhyabhāgaḥ| kaṭisandhimārabhya pādāṅgulīryāvat ‘sakthi’ ucyatē| tadavayavā iti antarādhibāhudvayasakthidvayaśirasāmavayavā ityarthaḥ| tatra pādāṅguṣṭhāt prabhr̥ti yāvanmastakamanukramēṇa mānaṁ darśayannāha- tatrētyādi| tatra tēṣāṁ pratyaṅgānāṁ madhyē| pādāṅguṣṭhaḥ pādasyaiva pradēśinī ca, dvyaṅgulāyatē aṅguladvayadīrghē, ‘nakhaṁ vihāya’ iti śēṣaḥ| pradēśinyāstviti pradēśinyāḥ sakāśānmadhyamāṅgulī pañcamabhāgahīnā, tatō'pi madhyamāyāḥ sakāśādanāmikā pañcamabhāgahīnā, tatō'pyanāmikāyāḥ kaniṣṭhikā pañcamabhāgahīnētyarthaḥ| pañcamabhāgastu ardhāṅgulamātraḥ| prapadaṁ pādāgraṁ, pādatalaṁ pādamadhyam; anyē ‘ṣaṭpañcāṅgulavistr̥tē prapadapādatalē’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ‘prapadaṁ ṣaḍaṅgulavistāraṁ, pañcāṅgulavistāraṁ, pādatalam’ iti| pañcacaturaṅgulāyatavistr̥tēti pañcāṅgulāyatā caturaṅgulavistārētyarthaḥ| pādamadhyagulphamadhyajaṅghāmadhyajānumadhyānītyarthaḥ- caturdaśāṅgulapariṇāhānīti pariṇāhō vartulatā caturdaśāṅgulamānarajjvā vēṣṭanamityarthaḥ| anyē ‘trayōdaśāṅgulapariṇāhāni ’ iti paṭhanti| aṣṭētyādi| jaṅghāśabdēna gulphajānumadhyamucyatē, sā aṣṭādaśāṅgulapramāṇā dairghyēṇa| anyē ‘caturviṁśatyaṅgulā jaṅghā’ iti paṭhanti| jānūpariṣṭāccētyādi upariṣṭāduparitanavibhāgaḥ, jānunō'dhaḥsandhimārabhya kaṭisandhiṁ yāvadvātriṁśadaṅgulō dairghyēṇētyarthaḥ; ētē pañcāśat jaṅghājānūpariṣṭāccētyēkatra militāḥ pañcāśadaṅgulā bhavanti| jaṅghētyādi jaṅghayōrāyāmēna dairghyēṇa samāvūrū, ūrū apyaṣṭādaśāṅgulāvityarthaḥ; jānuna upari vaṅkṣaṇasandhiparyantamūrū| dvyaṅgulānītyādi| vr̥ṣaṇam aṇḍaṁ, vistārē dvyaṅgulaṁ; adharauṣṭhādadhastāccibukaṁ tadapi dvyaṅgulam| ardhaṁ bahirardhaṁ māṁsavēṣṭitamiti dantā dvyaṅgulāḥ| nāsāpuṭabhāga iti dvayōrnāsāpuṭayōrbhāgō bahirbhāgaḥ pratyēkamaṅguladvayapramāṇa ityarthaḥ| nayanāntarāṇi nayanayōrmadhyam| atrāpi pāṭhāntarāṇi santi, tāni cābhāvānna likhitāni| caturaṅgulānītyādi| mēhanamucchrāyahīnaṁ caturaṅgulaṁ śaśajātēḥ puṁsaḥ, sōcchrāyaṁ tu ṣaḍaṅgulam| vyāttasya mukhasyāntaramapi caturaṅgulaṁ, nāsāvaṁśō dairghyēṇa caturaṅgulaḥ, karṇalalāṭagrīvāṇāmucchrāyō dīrghatvaṁ caturaṅgulaṁ; dr̥ṣṭyantarāṇīti dr̥ṣṭī atra kr̥ṣṇatārakē masūradalapramāṇē bhavataḥ, tayōrdr̥ṣṭyōrantaraṁ caturaṅgulam| dvādaśētyādi| bhagō yōniḥ, tasya vistārō randhraḥ, tasya pariṇāhō dvādaśāṅgulaḥ, idaṁ tu bhagapramāṇaṁ hastinījātistriyā jñēyaṁ, kāmaśāstrōktatvāt| mēhananābhyōntaraṁ dvādaśāṅgulaṁ, tathā nābhihr̥dayayōrgrīvāhr̥dayayōḥ stanayōścāntaramiti jñēyam| mukhāyāmō mukhadairghyam, ētacca cibukādārabhya lalāṭāntaṁ yāvadvādaśāṅgulam| maṇibandhaprakōṣṭhābhyāṁ saha sthaulyaśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē; tatra maṇibandhasya pāṇimūlasya pariṇāhō dvādaśāṅgulaḥ, prakōṣṭhasya pariṇāhō dvādaśāṅgulaḥ; prakōṣṭhō maṇibandhōpariṣṭācaturaṅgulē kalāvikē ityarthaḥ| indrabastītyādi indrabastērjaṅghāmadhyasya pariṇāhaḥ ṣōḍaśāṅgulaḥ| aṁsapīṭhō bāhuśiraḥ, kūrparō bhujamadhyaṁ, tayōrantarāyāmō dairghyaṁ ṣōḍaśāṅgula ityarthaḥ| ‘ṣōḍaśāṅgula’ ityasya sthānē kēcit ‘viṁśatyaṅgula’ iti paṭhanti| pūrvaṁ ‘jaṅghāmadhyaṁ caturdaśāṅgulapariṇāham’ iti yatprōktaṁ tadgulphāśritaṁ jaṅghāmadhyaṁ jñēyaṁ, iha tu jānvāśritam, atō na virōdhaḥ| caturviṁśatītyādi| hastō'tra kūrparādimadhyamāṅgulyantaparyantō jñēyaḥ| dvātriṁśadityādi| maṇibandhaḥ pāṇimūlaṁ, kūrparaṁ kuhaṇikā, tayōrantaraṁ madhyaṁ ṣōḍaśāṅgulam; ‘aṣṭādaśāṅgulam’ ityaparē| talamityādi talamatra hastatalaṁ ṣaḍaṅgulāyāmaṁ, caturaṅgulavistāram| aṅguṣṭhētyādi aṅguṣṭhamūlasya pradēśinyāścāntaraṁ pañcāṅgulaṁ, śravaṇasya karṇavivarasya apāṅgasya bhrūpucchāntasya cāntaraṁ pañcāṅgulaṁ, madhyamāṅgulī pañcāṅgulā cētyarthaḥ| ‘aṅguṣṭhamūlakaniṣṭhikā’ ityādipāṭhaṁ kēcit paṭhanti| ardhētyādi sārdhacaturaṅgulē pradēśinyanāmikē aṅgulyau dairghyēṇētyarthaḥ| sārdhatryaṅgulāviti ‘dairghyēṇa’ iti śēṣaḥ| caturviṁśatītyādi caturaṅgulivistāraṁ mukhaṁ, viṁśatyaṅgulipariṇāhā grīvētyarthaḥ; anyē ‘caturviṁśatyaṅgulavistāramuraḥ, caturviṁśatyaṅgulavistārā grīvā’ iti pāṭhāntaramatra manyantē| tribhāgētyādi aṅgulasya tribhāgēna sahāṅgulaṁ tribhāgāṅgulaṁ, tāvanmātrastiryaṅmita ēkō nāsāpuṭaḥ; anyē tu ‘tribhāgahīnāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā’ iti pāṭhaṁ manyantē; tēṣāṁ matē taruṇāsthihīnasyaikasyaiva nāsārandhrasya pramāṇaṁ, na tu taruṇāsthisahitayōrdvayōrapi nāsāpuṭayōḥ| nayanētyādi nayanatribhāgō dviyavapramāṇaḥ, tatpariṇāhā tārakā kr̥ṣṇabhāga ityarthaḥ| navamētyādi tārakānavamāṁśō dr̥ṣṭimaṇḍalaṁ śalyatantrābhihitapramāṇaṁ, śālākyatantrapramāṇaṁ tu masūradalamātramēva, atō na dōṣaḥ; athavā tārakānavāṁśēnāpi masūradalamātramēva bhavati, tārakāśabdēnātrāpi kr̥ṣṇavibhāgaḥ| kēśāntētyādi kēśāntaḥ śaṅkhayōrupari, mastakaśabdēnātra mastakamadhyavibhāgō rōmāvartānvitaḥ, tatra kēśāntamastakayōrantaramēkādaśāṅgulam| mastakādityādi mastakāt mastakamadhyavibhāgāt| avaṭukēśānta iti avaṭuḥ kr̥kāṭikā ‘giviḍikā ’ iti lōkē, tatkēśāntaḥ tatkēśaparyantaḥ, tayōrantaraṁ daśāṅgulam| karṇētyādi karṇadvayasya yau avaṭū gartau, tayōrantaraṁ caturdaśāṅgulaṁ paścātkarṇayōrityarthaḥ; na punaḥ karṇāvaṭvōrēvāntaraṁ, tadantarasyālpapramāṇatvāt| puruṣōra ityādi śrōṇiratrōrusandhēradhastāt smaramandirōparitanavibhāgaḥ| hr̥dayādūrdhvaṁ kaṇṭhasyādhaḥ puruṣōrō dvādaśāṅgulaṁ, tatpramāṇā strīśrōṇirityarthaḥ| anyēṣāṁ matē caturviṁśatyaṅgulavistāramura iti; tanmatē strīśrōṇirapi tatpramāṇaivēti| aṣṭādaśētyādi aṣṭādaśāṅgulavistīrṇamuraḥ striyā ityarthaḥ, tatpramāṇā aṣṭādaśāṅgulavistīrṇā puruṣasya kaṭī| pūrvōktapramāṇamēkatvēnāha- saviṁśamityādi| viṁśatyā aṅgulaiḥ saha śataṁ saviṁśamaṅgulaśataṁ, puruṣāyāmaḥ pādāgrasthitasyōrdhvabāhōḥ puruṣasya dairghyam||12||

Meaning of the commentary

Anga comprises trunk, two legs, two arms and head; pratyanga means their components. Sakthi extends from the hip joint to the toes. Measurements proceed from the great toe toward the crown and use the subject's own fingers, excluding the nail where stated. One-fifth of the toe is explained as half an angula. A variant gives forefoot breadth six and sole breadth five. Heel length and breadth are five and four. Some read thirteen rather than fourteen for circumferences, twenty-four rather than eighteen for lower-leg length, twenty rather than sixteen from shoulder to elbow, and eighteen rather than sixteen from wrist to elbow. The eighteen-angula thigh reading follows the statement that thigh length equals lower-leg length. The commentary provides detailed anatomical assignments for each compound, including separate outer nostril portions and the interval of the two eyes. Four angulas for the genital organ applies without its elevation to one traditional male type, and six with elevation. The twelve-angula genital-opening measure is attributed to a traditional female type cited from Kamashastra. Face length runs from chin to forehead. The earlier fourteen-angula calf circumference is located nearer the ankle, while the sixteen-angula Indrabasti circumference is nearer the knee. A hand here runs from elbow through the middle fingertip. Variant readings affect the finger pair beginning at thumb root, the combined face-neck clause, nostril width, and chest and neck widths. The visual measurements distinguish the black part of the eye, pupil and central visual area, with an attempted reconciliation of surgical and Shalakya measures. The female pelvis is the region below the hip joint and above the genital region. The commentary variously gives male chest as twelve or twenty-four in explaining the comparison, while the source later states an eighteen-angula chest for a woman and the same for a man's waist. The final one-hundred-twenty measure is for a man standing with arms raised.

Key terms

svA~ggula (svangula)
The person's own finger breadth used as the unit of proportional measurement.
a~gga-pratya~gga (anga-pratyanga)
Major body divisions and their component subparts.
indrabasti
The mid-calf region, specified here near the knee for a circumference measure.

Adhikarana 8 (13) · Śloka 13

bhavanti cātra ślōkāḥ | pañcaviṁśē tatō varṣē pumān nārī tu ṣōḍaśē | samatvāgatavīryau tau jānīyāt kuśalō bhiṣak ||13||

View original

भवन्ति चात्र श्लोकाः | पञ्चविंशे ततो वर्षे पुमान् नारी तु षोडशे | समत्वागतवीर्यौ तौ जानीयात् कुशलो भिषक् ||१३||

Meaning of the śloka

A skilled physician is instructed to regard a man in his twenty-fifth year and a woman in her sixteenth as having reached bodily completeness and mature vigour.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tatra strīśrōṇipuruṣōraḥprabhr̥tīnāṁ yauvana ēva yathōktapramāṇatā bhavati, na tvalpē vayasītyāha- pañcaviṁśa ityādi| ētēna pañcaviṁśē varṣē puruṣaṁ samatvāgatavīryam jānīyāt; ṣōḍaśē tu varṣē nārīṁ samatvāgatavīryāṁ jānīyāt, tayōśca samatvāgatavīryayōrēva yathōktaṁ pramāṇaṁ bhavati| anyatrāpyuktaṁ, “varṣē'tha pañcaviṁśē naraḥ samanvitabalaḥ ṣōḍaśē nārī| arhati mānōnmānaṁ jīvitabhāgē caturthē vā”- iti| samatvāgatavīryāviti samatvaṁ paripūrṇatvamāgataṁ vīryaṁ yayōstau samatvāgatavīryau, rasādidhātuparipūrtyā vīryapūrtiḥ, paripūrṇasarvadhātukāvityarthaḥ| anyē tvēvaṁ paṭhanti ‘samanvāgatavīryau’ iti; “samyaganu paścādāgataṁ vīryamupacayaśaktilakṣaṇaṁ yayōḥ” iti ca vyākhyānayanti||13||

Meaning of the commentary

The preceding measurements of features such as female pelvis and male chest are said to apply in youth rather than early age. At the stated ages, full bodily measure and vigour are considered established. Another quotation similarly assigns full strength and suitability for measurement to a man at twenty-five and a woman at sixteen, or at one-quarter of life. Samatvagata means completeness has been attained, and virya is complete through fullness of rasa and the other tissues. A variant reads samanvagatavirya, explained as strength and growth having properly arrived afterward.

Key terms

samatvAgatavIrya (samatvagatavirya)
Having reached bodily completeness and mature vigour in the source's age scheme.

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

dēhaḥ svairaṅgulairēṣa yathāvadanukīrtitaḥ |14|

View original

देहः स्वैरङ्गुलैरेष यथावदनुकीर्तितः |१४|

Meaning of the śloka

The body's measurements have been stated using the person's own finger breadths.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

kaiḥ punaraṅgulairidaṁ mānamuktamityāha- dēha ityādi| ēṣa dēhaḥ svairaṅgulairyathāvaduktamānēnānukīrtitaḥ kathita ityarthaḥ|14|-

Meaning of the commentary

This clarifies that the preceding dimensions are expressed through the measured person's own angula unit and were stated according to the prescribed method.

Key terms

a~ggula (angula)
A proportional finger-breadth unit based on the individual being measured.

Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 15

yuktaḥ pramāṇēnānēna pumān vā yadi vā'ṅganā ||14|| dīrghamāyuravāpnōti vittaṁ ca mahadr̥cchati | madhyamaṁ madhyamairāyurvittaṁ hīnaistathā'varam ||15||

View original

युक्तः प्रमाणेनानेन पुमान् वा यदि वाऽङ्गना ||१४|| दीर्घमायुरवाप्नोति वित्तं च महदृच्छति | मध्यमं मध्यमैरायुर्वित्तं हीनैस्तथाऽवरम् ||१५||

Meaning of the śloka

A man or woman conforming to these full measurements is said to obtain long life and great wealth. Intermediate signs correspond to intermediate lifespan and wealth, and deficient signs to lesser lifespan and wealth.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

uktapramāṇaprayōjanaṁ darśayannāha- yukta ityādi| madhyamairiti madhyamalakṣaṇaiḥ| vittaṁ dhanam; avaraṁ hīnaṁ bhavati| tathā tēna prakārēṇa| kairityāha- hīnaiḥ; hīnalakṣaṇairityarthaḥ||14-15||

Meaning of the commentary

The passage states the proposed purpose of the measurements. Intermediate means possessing the middle-grade characteristics. Vitta means wealth, and avara means lesser. Hina refers to the deficient characteristics.

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

atha sārān vakṣyāmaḥ- smr̥tibhaktiprajñāśaucaśauryōpētaṁ kalyāṇābhinivēśaṁ sattvasāraṁ vidyāt; snigdhasaṁhataśvētāsthidantanakhaṁ bahulakāmaprajaṁ śukrēṇa; akr̥śamuttamabalaṁ snigdhagambhīrasvaraṁ saubhāgyōpapannaṁ mahānētraṁ ca majjñā; mahāśiraḥskandhaṁ dr̥ḍhadantahanvasthinakhamasthibhiḥ; snigdhamūtrasvēdasvaraṁ br̥haccharīramāyāsāsahiṣṇuṁ mēdasā; acchidragātraṁ gūḍhāsthisandhiṁ māṁsōpacitaṁ ca māṁsēna; snigdhatāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalaṁ raktēna; suprasannamr̥dutvagrōmāṇaṁ tvaksāraṁ vidyāditi | ēṣāṁ pūrvaṁ pūrvaṁ pradhānamāyuḥsaubhāgyayōriti ||16||

View original

अथ सारान् वक्ष्यामः- स्मृतिभक्तिप्रज्ञाशौचशौर्योपेतं कल्याणाभिनिवेशं सत्त्वसारं विद्यात्; स्निग्धसंहतश्वेतास्थिदन्तनखं बहुलकामप्रजं शुक्रेण; अकृशमुत्तमबलं स्निग्धगम्भीरस्वरं सौभाग्योपपन्नं महानेत्रं च मज्ज्ञा; महाशिरःस्कन्धं दृढदन्तहन्वस्थिनखमस्थिभिः; स्निग्धमूत्रस्वेदस्वरं बृहच्छरीरमायासासहिष्णुं मेदसा; अच्छिद्रगात्रं गूढास्थिसन्धिं मांसोपचितं च मांसेन; स्निग्धताम्रनखनयनतालुजिह्वौष्ठपाणिपादतलं रक्तेन; सुप्रसन्नमृदुत्वग्रोमाणं त्वक्सारं विद्यादिति | एषां पूर्वं पूर्वं प्रधानमायुःसौभाग्ययोरिति ||१६||

Meaning of the śloka

The tissue and mental essences are next described. Sattva essence is marked by memory, devotion, discernment, purity, courage and commitment to what is beneficial. Shukra essence is associated with unctuous, compact, white bones, teeth and nails, strong desire and many offspring. Majja essence is associated with a body that is not emaciated, excellent strength, an unctuous deep voice, good fortune and large eyes. Bone essence is associated with a large head and shoulders and firm teeth, jaw, bones and nails. Medas essence is associated with unctuous urine, sweat and voice, a large body and tolerance of exertion. Flesh essence is associated with an even body without depressions, well-covered bones and joints, and developed flesh. Blood essence is associated with unctuous copper-coloured nails, eyes, palate, tongue, lips, palms and soles. Skin essence is associated with exceptionally clear, soft skin and hair. Among these, each earlier essence is considered more important than the following one for lifespan and good fortune.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sārēṇāpyāyurnirdiśannāha- athētyādi| smr̥tiḥ smaraṇaṁ, prajñā kālatrayātmikā buddhiḥ, śauryaṁ sarvakarmasvaviṣāditā| kalyāṇābhinivēśaṁ kalyāṇaviṣayē yatnaparam| sattvasāraṁ vidyāditi sattvaguṇabahulaṁ jānīyādityarthaḥ| snigdhētyādi| snigdhasaṁhataśvētaśabdāstrayō'pyasthidantanakhaiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyantē| saṁhataṁ ghanam| bahulakāmaprajamiti bahukāmaṁ bahuprajamityarthaḥ| śukrēṇēti śukrēṇa kr̥tvā sāraṁ vidyāditi sambandhaḥ| upapannamiti yuktamityarthaḥ| majjñēti majjadhātunā kr̥tvā sāraṁ vidyāditi sambandhaḥ| mahāśabdaḥ śiraḥskandhābhyāṁ saha sambadhyatē| dr̥ḍhaśabdō dantahanvasthinakhaiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| asthibhiḥ haḍḍaiḥ kr̥tvā sāraṁ vidyāditi sambandhaḥ| snigdhētyādi| snigdhaśabdō mūtrasvēdasvaraiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| br̥haccharīramiti prabalakāyam| āyāsāsahiṣṇumiti kaṣṭakārikarmākṣamam| mēdasēti mēdasā kr̥tvā sāraṁ jānīyāditi sambandhaḥ| acchidragātramiti animnaśarīramityarthaḥ| gūḍhētyādi gūḍhāsthisandhiḥ guptahaḍḍasandhirityarthaḥ| māṁsōpacitamiti māṁsalaśarīramityarthaḥ| māṁsēnēti māṁsēna kr̥tvā sāraṁ vidyāditi sambandhaḥ| snigdhētyādi| snigdhatāmraśabdau pāṇitalāntairnakhādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| raktēnēti rudhirēṇa kr̥tvā sāraṁ vidyādityarthaḥ| suprasannētyādi| suprasannamr̥duśabdau tvagrōmabhyāṁ saha pratyēkaṁ sambadhyētē| tvaksāraṁ rasasāraṁ; tvakśabdēna tvaksthō rasō'bhihitaḥ| ēṣāmiti ēṣāṁ pūrvōktasārāṇāṁ madhyē, pūrvaṁ pūrvaṁ pradhānamiti yō yaḥ pūrvaḥ sāraḥ sa sa pradhānamityarthaḥ| kayōḥ pradhānaṁ śrēṣṭhamityāha- āyuḥsaubhāgyayōriti|- saubhāgyaṁ sarvasyāpi pratibhāsamānatvam||16||

Meaning of the commentary

Memory is recollection, prajna understanding across past, present and future, courage freedom from despondency in action, and commitment to good means diligent orientation toward it. Sattva essence means abundance of sattva quality. For shukra, unctuous, compact and white each applies to bones, teeth and nails; many desires and many offspring are separately intended. Majja essence includes possession of good fortune. Large applies separately to head and shoulders in bone essence, and firm to teeth, jaw, bones and nails. Unctuous applies separately to urine, sweat and voice in medas essence; a large body is a strong build and tolerance of exertion means capacity for difficult activity. Flesh essence includes a body without depressions and concealed bone joints. Unctuous and copper-coloured each apply to all listed blood signs. Clear and soft apply to both skin and hair. Skin essence is interpreted as rasa essence because skin here denotes rasa situated in the skin. Earlier means each preceding essence in the list is considered superior for lifespan and saubhagya, meaning appearing attractive to everyone.

Key terms

sAra (sara)
The excellence or predominance of a mental quality or bodily tissue, inferred from traditional signs.
sattvasAra (sattvasara)
Excellence of mental qualities such as memory, discernment and courage.
tvaksAra (tvaksara)
Skin or rasa essence, associated here with clear, soft skin and hair.

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

viśēṣatō'ṅgapratyaṅgapramāṇādatha sārataḥ | parīkṣyāyuḥ sunipuṇō bhiṣak sidhyati karmasu ||17||

View original

विशेषतोऽङ्गप्रत्यङ्गप्रमाणादथ सारतः | परीक्ष्यायुः सुनिपुणो भिषक् सिध्यति कर्मसु ||१७||

Meaning of the śloka

A highly skilled physician who examines lifespan through the measurements of major and minor body parts and through the essences is said to succeed in treatment.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

aṅgapratyaṅgamānasārajñānaphalamāha- viśēṣata ityādi| viśēṣata iti parasparavyāvartanēnētyarthaḥ| ētēna viparītavraṇadūtādicchāyāśarīrasvabhāvavipratipattyupadravāsādhyatādibhiścāyurniścitya viśēṣatō mahālalāṭētyādilakṣaṇabhēdēna pravarāvaramadhyamānyāyūṁṣi parīkṣya bhiṣak sidhyatītyarthaḥ| sunipuṇa iti suṣṭhu atiśayēna nipuṇaḥ kuśalaḥ| bhiṣak sidhyati karmasviti vaidyaḥ karmaviṣayē siddhiṁ prāpnōtītyarthaḥ| kēcit ‘sāmānyatō'ṅgapratyaṅga ...’ ityādi paṭhanti| tēṣāṁ matē sāmānyataḥ sthūlavr̥ttyētyarthaḥ||17||

Meaning of the commentary

Viseshatah means distinguishing the measures and essences from one another. The physician also determines lifespan through contrary wound signs, messengers, chaya, bodily and natural alterations, complications and incurability, and then distinguishes superior, inferior and intermediate lifespan through features such as a large forehead. Sunipuna means exceptionally skilled. Some read generally rather than particularly, interpreting this as assessment in broad outline.

Adhikarana 13 (18) · Śloka 18

vyādhiviśēṣāstu prāgabhihitāḥ; sarva ēvaitē trividhāḥ- sādhyā, yāpyāḥ, pratyākhyēyāśca | tatraitān bhūyastridhā parīkṣēta- kimayamaupasargikaḥ, prākkēvalaḥ, anyalakṣaṇa iti | tatra, aupasargikō nāma yaḥ pūrvōtpannaṁ vyādhiṁ jaghanyakālajātō vyādhirupasr̥jati, sa tanmūla ēvōpadravasañjñaḥ; prākkēvalō nāma yaḥ prāgēvōtpannō vyādhirapūrvarūpō'nupadravaśca; anyalakṣaṇō nāma yō bhaviṣyadvyādhikhyāpakaḥ, sa pūrvarūpasañjñaḥ | tatra, sōpadravamanyōnyāvirōdhēnōpakramēta, balavantamupadravaṁ vā; prākkēvalaṁ yathāsvaṁ pratikurvīta; anyalakṣaṇē tvādivyādhau prayatēta ||18||

View original

व्याधिविशेषास्तु प्रागभिहिताः; सर्व एवैते त्रिविधाः- साध्या, याप्याः, प्रत्याख्येयाश्च | तत्रैतान् भूयस्त्रिधा परीक्षेत- किमयमौपसर्गिकः, प्राक्केवलः, अन्यलक्षण इति | तत्र, औपसर्गिको नाम यः पूर्वोत्पन्नं व्याधिं जघन्यकालजातो व्याधिरुपसृजति, स तन्मूल एवोपद्रवसञ्ज्ञः; प्राक्केवलो नाम यः प्रागेवोत्पन्नो व्याधिरपूर्वरूपोऽनुपद्रवश्च; अन्यलक्षणो नाम यो भविष्यद्व्याधिख्यापकः, स पूर्वरूपसञ्ज्ञः | तत्र, सोपद्रवमन्योन्याविरोधेनोपक्रमेत, बलवन्तमुपद्रवं वा; प्राक्केवलं यथास्वं प्रतिकुर्वीत; अन्यलक्षणे त्वादिव्याधौ प्रयतेत ||१८||

Meaning of the śloka

Diseases described earlier are of three kinds: treatable, maintainable and to be declined. They should again be examined in three ways: as a complication, as a primary disease arising alone, or as a sign of another disease. A complication is a later disease that attaches to an earlier disease and arises from it. A primary solitary disease arises first without prodromal signs or complication. A sign of another disease announces a future disease and is called purvarupa. When a primary disease has a complication, treat both without conflict or first treat the stronger complication. Treat a solitary primary disease according to its own therapy. When prodromal signs occur, direct effort toward the disease that is beginning.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

vyādhiparīkṣāṁ nirdiśannāha- vyādhītyādi| prāgabhihitā iti vēdōtpattyadhyāyē vyādhisamuddēśīyē ca yē uktāḥ| pratyākhyēyāścēti cakārāt pratyākhyēyānāmapi sādhyatvaṁ darśayati; yathā- "valyāmābhyantarāyāṁ tu pratyākhyāya samācarēt"; tathā mukharōgēṣu māṁsatānālāsaprabhr̥tiṣūktaṁ- "tēṣu cāpi kriyāṁ vaidyaḥ pratyākhyāya samācarēt"- (ci. a. 12) iti| ētān vyādhīn| bhūyaḥ punarapi| kathaṁ parīkṣētētyāha- kimayamaupasargika iti; kimayamupadrava ityarthaḥ| kimayaṁ prākkēvala iti kimayaṁ pūrvarūpēṇōpadravēṇa ca rahita ityarthaḥ| kimayamanyalakṣaṇa iti kimayaṁ vyādhēḥ pūrvarūpamityarthaḥ| tēṣāṁ lakṣaṇamāha- tatrētyādi| tatra tēṣāṁ madhyē aupasargikastāvat kathyatē| jaghanyakālajātō vyādhiriti paścātkālajātō rōga ityarthaḥ| upasr̥jati samīpē ātmānaṁ nayatītyarthaḥ| ētēna tēna saha milatītyuktam| sa iti paścādutpannō vyādhirityarthaḥ| tanmūla ēvēti prāgutpannavyādhihētuka ēvētyarthaḥ| paścādutpannō vyādhirēvōpadravō bhavati, na punarmūlavyādhinā saha bhūtāni liṅgānyupadravasañjñāni; liṅgānyapi yadi cirakālānubandhīni bhavanti tadā tānyapyupadravasañjñāni bhavanti| upasr̥jatīti atraikavacanādēka ēva vyādhirupadrava iti na mantavyam, aparē'pi yē mūlavyādhēranantaramutpadyantē vyādhayastē'pyupadravāḥ; ēkavacanasyāpradhānatvāt| upadravasañjña iti upasarga iti caikaiva sañjñētyarthaḥ| apūrvarūpaḥ pūrvarūparahita ityarthaḥ| anupadravaścēti upadravarahita ityarthaḥ| ētēna maśakatilakālakanyacchavyaṅgādayaḥ prākkēvalā vyādhayaḥ kathyantē, vyādhisvabhāvāt pūrvarūpamantarēṇāpi prāgēvōtpadyanta ityarthaḥ| anyalakṣaṇa ityādi yō bhāvinaṁ vyādhiṁ khyāpayati sa pūrvarūpasañjñaḥ| vyādhīnāṁ bahutvāt kaḥ prathamaṁ pratikaraṇīya ityāha- tatrētyādi| sahōpadravēṇa vartata iti sōpadravō mūlavyādhirityarthastaṁ, tathōpadrava uttarakālajō vyādhistam| anyōnyāvirōdhēna ubhayāvirōdhēnētyarthaḥ| balavantamupadravaṁ vēti balavantamupadravaṁ prathamaṁ cōpakramētānyōnyāvirōdhēnēti sambandhaḥ| yathāsvaṁ yathātmīyacikitsitam| anyalakṣaṇa ityādi anyalakṣaṇē punaḥ pūrvarūpasañjñitē, ādivyādhau prayatēta prayatnaṁ kurvīta, ‘yathāsvam’ ityanuvartatē||18||

Meaning of the commentary

The earlier diseases are those described in the opening and disease-classification chapters. The conjunction after declined shows that even a declined case can sometimes be treated after warning, as cited for certain ear and mouth diseases. Aupasargika here means upadrava. Prakkevala lacks both prodrome and complication. Anyalakshana means a prodrome of a future disease. A later disease joins the earlier one and has it as its cause. It is the later disease itself, not merely simultaneous signs of the root disease, that is called a complication, although persistent signs can acquire that designation. The singular does not restrict a case to one complication; multiple later diseases can qualify. Upadrava and upasarga are synonymous. Examples of solitary diseases include mashaka, tilakalaka, nyaccha and vyanga, which arise by their nature without a prodrome. Treating without conflict means that measures for the root disease and complication do not oppose each other. If the complication is stronger it is treated first. In prodrome, according to its own treatment carries forward and effort is directed to the impending primary disease.

Key terms

aupasargika
A later complication arising from and attaching to a prior primary disease.
prAkkevala (prakkevala)
A primary disease arising alone, without prodromal signs or complications.
anyalakShaNa (anyalakshana)
A sign announcing another future disease, identified as purvarupa.

Adhikarana 14 (19) · Śloka 19

bhavati cātra | nāsti rōgō vinā dōṣairyasmāttasmādvicakṣaṇaḥ | anuktamapi dōṣāṇāṁ liṅgairvyādhimupācarēt ||19||

View original

भवति चात्र | नास्ति रोगो विना दोषैर्यस्मात्तस्माद्विचक्षणः | अनुक्तमपि दोषाणां लिङ्गैर्व्याधिमुपाचरेत् ||१९||

Meaning of the śloka

Because no disease exists without doshas, a discerning physician should treat even a disease not explicitly described by recognising the signs of the involved doshas.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

vyādhīnāmānantyāddōṣabhēdēnānuktasya vyādhērdōṣavyapēkṣācikitsārthaṁ, tathā rōgakr̥tasyāpi rōgasya cikitsāmapi kartuṁ, na kāryavyādhimātrasya nāpi tu hētuvyādhimātrasyēti kathayannāha- nāstītyādi| anuktamapi vyādhiṁ dōṣāṇāṁ liṅgaiḥ kr̥tvōpācarēditi sambandhaḥ||19||

Meaning of the commentary

Diseases are innumerable. Therefore an unnamed disease is treated according to its dosha differentiation, and a disease caused by another disease is treated as well. Treatment should address neither only the resulting disease nor only the causal disease, but the relevant whole. The grammatical connection is that an unlisted disease is treated through the signs of the doshas.

Key terms

doShali~gga (doshalingga)
Signs indicating the dosha involvement used to guide treatment of an unnamed disease.

Adhikarana 15 (20) · Śloka 20

prāgabhihitā r̥tavaḥ ||20||

View original

प्रागभिहिता ऋतवः ||२०||

Meaning of the śloka

The seasons have been described earlier.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

r̥tuparīkṣāṁ nirdiśannāha- prāgityādi| prāgiti r̥tucaryādhyāyē||20||

Meaning of the commentary

This statement directs the examination of season back to the earlier chapter on seasonal conduct.

Key terms

RutavaH (rtavah)
The seasons, whose examination is referenced to the earlier seasonal-conduct chapter.

Adhikarana 16 (21) · Śloka 21

śītē śītapratīkāramuṣṇē cōṣṇanivāraṇam | kr̥tvā kuryāt kriyāṁ prāptāṁ kriyākālaṁ na hāpayēt ||21||

View original

शीते शीतप्रतीकारमुष्णे चोष्णनिवारणम् | कृत्वा कुर्यात् क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत् ||२१||

Meaning of the śloka

In cold weather, measures opposing cold should first be arranged; in hot weather, heat should first be checked. The indicated procedure should then be performed without allowing the proper time for action to pass.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

visadr̥śakālajasyātyayikasya vyādhērvidhyantaramupadiśannāha- śītē ityādi| śītē śītakālē, śītapratīkāraṁ śītaviparyayaṁ kr̥tvā, uṣṇamityarthaḥ; uṣṇē uṣṇakālē, uṣṇanivāraṇamuṣṇaviparyayaṁ kr̥tvā, śītamityarthaḥ| kuryāt kriyāmiti kriyāmagnikarmādikām| taduktaṁ,- “tatrāpyātyayikē'gnikarmasādhyē vyādhau tatpratyanīkaṁ vidhiṁ kr̥tvā” (sū. a. 12) ityādi| prāptāmiti yōgyām| kāla ēvāvaśyaṁ kriyā karaṇīyētyāha- kriyākālaṁ na hāpayēt|- na hāpayēt nōllaṅghayēt, atiklēśavaiphalyavyādhyasādhyatvabhayāt kālaśaktēratiśayaprabhaviṣṇutvāt| tadyathā- aprāptē kālē āmajvarē ‘bhēṣajaṁ hyāmadōṣasya bhūyō jvalayati jvaram’ (u. 39) ityādi| uṣṇē cōṣṇanivāraṇamityatra cakārādvr̥ṣṭau vr̥ṣṭipratīkārō'nuktō'pi samuccīyatē| anyē tu vr̥ṣṭērapi śītatvācchītē śītapratīkāramityanēnaiva tadgrahaṇamiti manyantē||21||

Meaning of the commentary

The verse gives a special rule for an urgent disease occurring in a dissimilar season. Opposing cold means creating warmth, and preventing heat means creating coolness. Kriya includes procedures such as agnikarma when indicated. The proper opportunity must not be missed because delay is said to risk severe distress, failure and incurability, while time itself has great force. The commentary cites the example that medicine given while doshas remain ama may intensify fever. The conjunction also includes measures against rain. Others say rain is already included under cold because of its cooling character.

Key terms

kriyAkAlam (kriyakalam)
The proper opportunity or timing for the indicated therapeutic action.
Atyayika (atyayika)
Urgent, qualifying the disease situation discussed by the commentary.

Adhikarana 17 (22) · Śloka 22

aprāptē vā kriyākālē prāptē vā na kr̥tā kriyā | kriyā hīnā'tiriktā vā sādhyēṣvapi na sidhyati ||22||

View original

अप्राप्ते वा क्रियाकाले प्राप्ते वा न कृता क्रिया | क्रिया हीनाऽतिरिक्ता वा साध्येष्वपि न सिध्यति ||२२||

Meaning of the śloka

A procedure performed before its proper time, omitted when the proper time has arrived, or applied in deficient or excessive measure does not succeed even in curable conditions.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

kīdr̥śī kriyā na sidhyatītyāha- aprāptē vētyādi| aprāptē kālē anāgatē kālē, kriyā kr̥tā sādhyēṣvapi na sidhyatīti sambandhaḥ| anāgatē hi kālē kriyā kr̥tā na sidhyati, tathāca prāguktaṁ- bhēṣajaṁ hyāmadōṣasyētyādi| prāptē vā na kr̥tā kriyēti atītē kālē kriyā kr̥tētyarthaḥ; sā'pi sādhyēṣvapi vyādhiṣu na sidhyati| yathā- jīrṇajvarē kṣīramāṁsarasasnēhasādhyē laṅghanamiti| kriyā hīnā'tiriktā vēti bahudōṣē hīnā kriyā'kiñcitkarī, alpadōṣē mahatī rōgijīvitaharī rōgāntakāriṇī ca| cakārānmithyā kriyā cānuktā samuccīyatē; tadyathā- śītasādhyē uṣṇā, uṣṇasādhyē śītā cēti||22||

Meaning of the commentary

An action performed before its time fails, as illustrated by medicine given before an ama state has resolved. Failure to act at the proper time means acting only after the opportunity has passed; the commentary gives fasting in an established fever that instead requires milk, meat broth and unctuous treatment. A deficient measure does nothing when doshas are abundant, while an excessive measure in slight dosha disturbance may take life or create another disease. The conjunction also includes wrong treatment, such as heat where cooling is indicated or cooling where heat is indicated.

Key terms

hInA (hina)
Deficient in measure relative to the condition.
atiriktA (atirikta)
Excessive in measure relative to the condition.

Adhikarana 18 (23) · Śloka 23

yā hyudīrṇaṁ śamayati nānyaṁ vyādhiṁ karōti ca | sā kriyā, na tu yā vyādhiṁ haratyanyamudīrayēt ||23||

View original

या ह्युदीर्णं शमयति नान्यं व्याधिं करोति च | सा क्रिया, न तु या व्याधिं हरत्यन्यमुदीरयेत् ||२३||

Meaning of the śloka

A true treatment is one that calms the aggravated condition without producing another disease. An intervention that removes one disease while provoking another is not considered proper treatment.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

kriyā'kriyayōrlakṣaṇamāha- yētyādi| udīrṇam utkaṭam| na tu yā vyādhiṁ haratyanyamudīrayēditi na punaḥ sā kriyā kathyatē, yā ēkaṁ vyādhiṁ haratyanyaṁ prakōpayatītyarthaḥ| yathā- kr̥śabr̥ṁhaṇē'gnisādamēhātīsārādayaḥ, yathā vā sthaulyāpakarṣaṇē mēhacikitsāpatarpaṇē ca yakṣmavātarōgādayaḥ||23||

Meaning of the commentary

Udirna means markedly aggravated. The commentary illustrates improper intervention with nourishing a lean person in a way that produces weak digestive fire, prameha or diarrhea, and with reducing corpulence or under-nourishing prameha in a way that produces yakshma or vata disorders.

Key terms

kriyA (kriya)
Proper treatment, defined as calming the target disorder without provoking another.

Adhikarana 19 (24) · Śloka 24

prāgabhihitō'gnirannasya pācakaḥ | sa caturvidhō bhavati- dōṣānabhipanna ēkaḥ, vikriyāmāpannastrividhō bhavati- viṣamō vātēna, tīkṣṇaḥ pittēna, mandaḥ ślēṣmaṇā, caturthaḥ samaḥ sarvasāmyāditi | tatra, yō yathākālamupayuktamannaṁ samyak pacati sa samaḥ, samairdōṣaiḥ; yaḥ kadācit samyak pacati, kadācidādhmānaśūlōdāvartātisārajaṭharagauravāntrakūjanapravāhaṇāni kr̥tvā, sa viṣamaḥ; yaḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśu pacati sa tīkṣṇaḥ, sa ēvābhivardhamānō'tyagnirityābhāṣyatē, sa muhurmuhuḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśutaraṁ pacati, pākāntē ca galatālvōṣṭhaśōṣadāhasantāpāñjanayati; yastvalpamapyupayuktamudaraśirōgauravakāsaśvāsaprasēkacchardigātrasadanāni kr̥tvā mahatā kālēna pacati, sa mandaḥ ||24||

View original

प्रागभिहितोऽग्निरन्नस्य पाचकः | स चतुर्विधो भवति- दोषानभिपन्न एकः, विक्रियामापन्नस्त्रिविधो भवति- विषमो वातेन, तीक्ष्णः पित्तेन, मन्दः श्लेष्मणा, चतुर्थः समः सर्वसाम्यादिति | तत्र, यो यथाकालमुपयुक्तमन्नं सम्यक् पचति स समः, समैर्दोषैः; यः कदाचित् सम्यक् पचति, कदाचिदाध्मानशूलोदावर्तातिसारजठरगौरवान्त्रकूजनप्रवाहणानि कृत्वा, स विषमः; यः प्रभूतमप्युपयुक्तमन्नमाशु पचति स तीक्ष्णः, स एवाभिवर्धमानोऽत्यग्निरित्याभाष्यते, स मुहुर्मुहुः प्रभूतमप्युपयुक्तमन्नमाशुतरं पचति, पाकान्ते च गलताल्वोष्ठशोषदाहसन्तापाञ्जनयति; यस्त्वल्पमप्युपयुक्तमुदरशिरोगौरवकासश्वासप्रसेकच्छर्दिगात्रसदनानि कृत्वा महता कालेन पचति, स मन्दः ||२४||

Meaning of the śloka

Agni, previously described as the digester of food, is fourfold. In its altered forms it is irregular through vata, sharp through pitta, and weak through kapha; the fourth is balanced through balance of all doshas. Balanced agni properly digests food taken at the right time. Irregular agni sometimes digests properly and sometimes does so only after producing distension, pain, udavarta, diarrhea, abdominal heaviness, intestinal sounds and straining. Sharp agni rapidly digests even abundant food; when it increases further it is called atyagni and repeatedly digests large amounts still more rapidly, followed by dryness, burning and heat of the throat, palate and lips. Weak agni takes a long time to digest even a small amount after producing heaviness of abdomen and head, cough, difficult breathing, salivation, vomiting and bodily fatigue.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

agniparīkṣāṁ nirdiśannāha- prāgityādi| prāk vraṇapraśnē| pañcaprakārō bhrājakādibhēdēna| kathaṁ punaścaturvidha ityāha- dōṣētyādi| dōṣābhipannō dōṣaiḥ prāpta ēka ēvāgnirvikriyāmāpannastrividhō bhavati- viṣama ityādi| viṣamō vātēna, tīkṣṇaḥ pittēna, mandaḥ ślēṣmaṇā, anēna prakārēṇētyarthaḥ; caturthaḥ samaḥ sarvasāmyāditi| nanu, dōṣābhipannatvēnaiva vikriyāmāpanna iti prāpyatē, tat kimarthaṁ vikriyāmāpanna ityuktaṁ? naiṣa dōṣaḥ, vātādikaprakr̥tīnāṁ puruṣāṇāṁ vātādidōṣābhipannatvaṁ bhavati, na ca vikriyā kācidbhavatīti| tēṣāṁ caturṇāmagnīnāṁ| lakṣaṇamāha- tatrētyādi| yathākālamiti kālasyānullaṅghanēna| prathamaṁ prakr̥tiḥ prakr̥tēranantaraṁ vikr̥tiriti jñāpanārthaṁ prathamaṁ vyatyayēna samāgnilakṣaṇamuktaṁ- ya ityādi| viṣamāgnērvāyuryadā na vikṣipati tadā'gniḥ samyak pacati, yadā punaritaścētaśca bhāgaśō vikṣiptaḥ syāttadā samyaṅga pacati| ētānyādhmānādīni kr̥tvā yaḥ pacati sa viṣama iti sambandhaḥ| kūjanaṁ guḍaguḍāyanaśabdaḥ| pravāhaṇaṁ nikunthanam| upayuktaṁ dattam| tīkṣṇa iti tīkṣṇastu trividhaḥ- ēkastīkṣṇa āśupācakaḥ, anya upēkṣitō'tyagnisañjñō bhasmakāparaparyāyaḥ, apara upēkṣitastīkṣṇatamō muhurmuhurityādinā kathitaḥ| yaśca muhurmuhuḥ pacati vahnistatra pākāntē galādiśōṣādīn janayatīti sambandhaḥ| ‘santāpañjanayatī’ ityasyāgrē kēcid ‘yathā vātēnānubadhyatē pittaṁ tadatyarthaṁ dravōpētam’ ityādi pāṭhaṁ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ| yastvityādi| prasēkō lālāsrāvaḥ| gātrasadanam aṅgaglāniḥ||24||

Meaning of the commentary

The earlier reference to agni is in the wound discussion. Although agni is fivefold when divided as bhrajaka and the other forms, it is fourfold in the present functional classification. Dosha contact does not itself always mean pathological alteration, since people of vata and other constitutions may have dosha association without disease. Balanced agni is therefore stated first to place the normal condition before alteration. Vata sometimes leaves digestion undisturbed and sometimes disperses agni unevenly so food does not digest properly. Kujana is a gurgling sound and pravahana is straining. Sharp agni has three degrees: rapid digestion, neglected atyagni also called bhasmaka, and the still sharper neglected form that repeatedly digests food and causes dryness and heat after digestion. Some witnesses add a passage explaining pitta joined by vata, but it was unavailable and is not reproduced. Praseka is salivation and gatrasadana is fatigue of the limbs.

Key terms

samAgni (samagni)
Balanced digestive fire that digests appropriately timed food properly.
viShamAgni (vishamagni)
Irregular digestive fire associated with vata in this classification.
atyagni
An intensified form of sharp agni, also called bhasmaka in the commentary.

Adhikarana 20 (25) · Śloka 25

viṣamō vātajān rōgāṁstīkṣṇaḥ pittanimittajān | karōtyagnistathā mandō vikārān kaphasambhavān ||25||

View original

विषमो वातजान् रोगांस्तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् | करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान् ||२५||

Meaning of the śloka

Irregular agni produces disorders attributed to vata, sharp agni those attributed to pitta, and weak agni those arising from kapha.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ētē viṣamādayō'gnaya utpannāḥ kiṁ kurvantītyāha- viṣama ityādi||25||

Meaning of the commentary

The verse states what the irregular, sharp and weak forms of agni are held to produce.

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

tatra, samē parirakṣaṇaṁ kurvīta; viṣamē snigdhāmlalavaṇaiḥ kriyāviśēṣaiḥ pratikurvīta; tīkṣṇē madhurasnigdhaśītairvirēkaiśca; ēvamēvātyagnau, viśēṣēṇa māhiṣaiśca kṣīradadhisarpirbhiḥ; mandē kaṭutiktakaṣāyairvamanaiśca ||26||

View original

तत्र, समे परिरक्षणं कुर्वीत; विषमे स्निग्धाम्ललवणैः क्रियाविशेषैः प्रतिकुर्वीत; तीक्ष्णे मधुरस्निग्धशीतैर्विरेकैश्च; एवमेवात्यग्नौ, विशेषेण माहिषैश्च क्षीरदधिसर्पिर्भिः; मन्दे कटुतिक्तकषायैर्वमनैश्च ||२६||

Meaning of the śloka

Balanced agni should be maintained. Irregular agni is addressed with unctuous, sour and salty measures; sharp agni with sweet, unctuous and cooling measures and purgation; atyagni in the same way, especially with buffalo milk, curd and ghee; and weak agni with pungent, bitter and astringent measures and emesis.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

samāgnyādīnāṁ cikitsitamāha- tatrētyādi| parirakṣaṇamiti yathā samamēvāgnistiṣṭhatītyarthaḥ| ēvamēvēti madhurasnigdhaśītaistribhistathā virēcanaiścētyarthaḥ||26||

Meaning of the commentary

Maintenance means keeping balanced agni in that same state. 'In the same way' applies the sweet, unctuous and cooling measures together with purgation to atyagni.

Key terms

parirakShaNam (parirakshanam)
Preserving balanced agni in its existing state.

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

jāṭharō bhagavānagnirīśvarō'nnasya pācakaḥ | saukṣmyādrasānādadānō vivēktuṁ naiva śakyatē ||27||

View original

जाठरो भगवानग्निरीश्वरोऽन्नस्य पाचकः | सौक्ष्म्याद्रसानाददानो विवेक्तुं नैव शक्यते ||२७||

Meaning of the śloka

The revered jatharagni, situated in the abdomen, governs and digests food. Because it is subtle while taking up tastes, it cannot be directly distinguished.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

agnēridānīṁ pratyakṣānupalabhyasyāpyastitvamāha- jāṭhara ityādi| jaṭharamudaraṁ, tatra bhavō jāṭharaḥ| bhagavāniti māhātmyavānityarthaḥ| īśvara iti aṣṭamahaiśvaryaguṇayuktaḥ, ata ēvāṇimādiguṇayukta iti| sūkṣmatvānna dr̥śyatē, kāryairupalabhyatē| nanu, yadyasāvīśvarastat kathamasya māndyādayō dōṣā bhavanti? satyaṁ; puruṣasya prāktanakarmaṇā māndyādayaḥ kriyantē, athavā'gniḥ pittāśritaḥ, tataḥ pittavighātādagnimāndyādayō dōṣā na svata iti| saukṣmyāt aṇimādiguṇayuktatvāt| rasān madhurādīn| ādadāna iti paripaktuṁ gr̥hṇan| vivēktuṁ naiva śakyata iti sākṣānnōpalabhyata ityarthaḥ; api tvannapākalakṣaṇēna kāryēṇānumīyatē'styagniriti||27||

Meaning of the commentary

Jathara means abdomen and jathara agni is that which exists there. Bhagavan means possessing greatness, while ishvara is explained through the eight extraordinary powers beginning with anima. Agni is not visible because of subtlety but is known through its effects. An objection asks how an all-powerful agni can become weak. One answer attributes weakness and other faults to the person's prior action; another says agni depends on pitta, so its impairment arises from disruption of pitta rather than from agni itself. Agni takes up sweet and the other tastes for digestion and is inferred from the effect of food digestion rather than perceived directly.

Key terms

jAThara agni (jathara agni)
The subtle digestive fire situated in the abdomen in the passage's doctrine.
saukShmyAt (saukshmyat)
Because of subtlety, explaining why agni is inferred from effects rather than directly perceived.

Adhikarana 23 (28) · Śloka 28

prāṇāpānasamānaistu sarvataḥ pavanaistribhiḥ | dhmāyatē pālyatē cāpi svāṁ svāṁ gatimavasthitaiḥ ||28||

View original

प्राणापानसमानैस्तु सर्वतः पवनैस्त्रिभिः | ध्मायते पाल्यते चापि स्वां स्वां गतिमवस्थितैः ||२८||

Meaning of the śloka

Jatharagni is kindled and sustained from all sides by the three forms of vayu—prana, apana and samana—each remaining in its own course and function.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

yathā bāhyasyāgnērvāyuḥ sahāyō bhavati, tadvajjāṭharasyāpi vāyusahāyatvaṁ darśayannāha- prāṇētyādi| sarvataḥ sarvāsu dikṣu, anyē ‘sarvata iti sarvēbhyō vāyubhya’ ityarthaṁ vadanti; tēna sarvēbhyō'pi vāyubhyaḥ sakāśāttraya ēva vātā dhamanapālanasamarthā na vyānōdānāvityuktaṁ bhavati| dhmāyatē prāṇāpānābhyāṁ; pālyatē samānēna| svāṁ svāṁ gatimavasthitaiḥ svasvamārgē svasyāḥ svasyāḥ kriyāyāḥ kārakairavikr̥tairityarthaḥ| ‘svāṁ svāṁ gatimavasthitaiḥ’ ityasyāgrē vahnēḥ prādhānyakhyāpanāya kēcit ‘yuktē'gnau’ ityādipāṭhaṁ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ||28||

Meaning of the commentary

As wind assists external fire, vayu assists jatharagni. 'From all sides' may mean in every direction. Others take it as distinguishing these three from all forms of vayu: prana and apana kindle the fire, while samana sustains it; vyana and udana do not perform these roles. Remaining in their own courses means that the three are unaltered and carry out their proper actions in their respective paths. Some witnesses add a passage beginning 'when agni is properly joined' to emphasize its primacy, but it was unavailable and is omitted.

Key terms

prANApAnasamAnaiH (pranapanasamanaih)
By prana, apana and samana, the three vayus assigned roles in kindling and sustaining jatharagni.

Adhikarana 24 (29) · Śloka 29

vayastu trividhaṁ- bālyaṁ, madhyaṁ, vr̥ddhamiti | tatrōnaṣōḍaśavarṣīyā bālāḥ | tē trividhāḥ- kṣīrapāḥ, kṣīrānnādā, annādā iti | tēṣu saṁvatsaraparāḥ kṣīrapāḥ, dvisaṁvatsaraparāḥ kṣīrānnādāḥ, paratō'nnādā iti | ṣōḍaśasaptatyōrantarē madhyaṁ vayaḥ | tasya vikalpō- vr̥ddhiḥ, yauvanaṁ, sampūrṇatā, parihāṇiriti | tatra, āviṁśatērvr̥ddhiḥ, ātriṁśatō yauvanam, ācatvāriṁśataḥ sarvadhātvindriyabalavīryasampūrṇatā, ata ūrdhvamīṣatparihāṇiryāvat saptatiriti | saptatērūrdhvaṁ kṣīyamāṇadhātvindriyabalavīryōtsāhamahanyahani valīpalitakhālityajuṣṭaṁ kāsaśvāsaprabhr̥tibhirupadravairabhibhūyamānaṁ sarvakriyāsvasamarthaṁ jīrṇāgāramivābhivr̥ṣṭamavasīdantaṁ vr̥ddhamācakṣatē ||29||

View original

वयस्तु त्रिविधं- बाल्यं, मध्यं, वृद्धमिति | तत्रोनषोडशवर्षीया बालाः | ते त्रिविधाः- क्षीरपाः, क्षीरान्नादा, अन्नादा इति | तेषु संवत्सरपराः क्षीरपाः, द्विसंवत्सरपराः क्षीरान्नादाः, परतोऽन्नादा इति | षोडशसप्तत्योरन्तरे मध्यं वयः | तस्य विकल्पो- वृद्धिः, यौवनं, सम्पूर्णता, परिहाणिरिति | तत्र, आविंशतेर्वृद्धिः, आत्रिंशतो यौवनम्, आचत्वारिंशतः सर्वधात्विन्द्रियबलवीर्यसम्पूर्णता, अत ऊर्ध्वमीषत्परिहाणिर्यावत् सप्ततिरिति | सप्ततेरूर्ध्वं क्षीयमाणधात्विन्द्रियबलवीर्योत्साहमहन्यहनि वलीपलितखालित्यजुष्टं कासश्वासप्रभृतिभिरुपद्रवैरभिभूयमानं सर्वक्रियास्वसमर्थं जीर्णागारमिवाभिवृष्टमवसीदन्तं वृद्धमाचक्षते ||२९||

Meaning of the śloka

Age is threefold: childhood, middle age and old age. Those below sixteen are children, divided into milk-fed, milk-and-food-fed, and food-fed. Milk-fed extends through the first year, milk and food through the second, and food thereafter. Middle age extends from sixteen to seventy and comprises growth, youth, completeness and decline: growth through twenty, youth through thirty, fullness of tissues, senses, strength and virility through forty, and gradual decline thereafter until seventy. Beyond seventy, old age is described through daily decline of tissues, senses, strength, virility and vigor; wrinkles, gray hair and baldness; complications such as cough and difficult breathing; incapacity for activities; and sinking like an old house soaked by rain.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

idānīṁ vayaḥparīkṣāṁ nirdiśannāha- vayastvityādi| tatrōnaṣōḍaśavarṣīyā bālā iti pañcadaśavarṣīyā ityarthaḥ| kṣīrānnādā iti dugdhānnabhōjina ityarthaḥ| annādā iti kēvalānnabhakṣakā iti| kṣīrapāḥ stananiḥsr̥takṣīrabhakṣakā ityarthaḥ| tēṣāmavadhimāha- tēṣvityādi| saṁvatsaraparā iti paraśabdēnātrāvadhiruktaḥ| paratō'nnādā iti tr̥tīyādisaṁvatsarēṣvityarthaḥ| atrāpi kēcit pāṭhāntaraṁ manyantē, taccābhāvānna likhitam| madhyamavayasō'vadhiṁ bhēdāṁśca kathayannāha- ṣōḍaśētyādi| antarē antarālē| madhyaṁ vayaḥ ‘kathyatē’ iti śēṣaḥ| vikalpō bhēda ityarthaḥ| vr̥ddhirvardhanaṁ; yauvanamiti vr̥ddhisampūrṇatayōrmiśrībhāvaḥ, ‘yūnō vikārō yauvanam’ ityēkē; sampūrṇatēti vr̥ddhānāmavayavānāmāpyāyanaṁ sampūrṇatā| āviṁśatēriti viṁśativarṣāṇi maryādīkr̥tyētyarthaḥ| ‘yāvat saptatiḥ’ ityatra sthānē ‘yāvat ṣaṣṭiḥ’ iti kēcit paṭhanti| saptatēranantaraṁ yādr̥śō bhavati yannāmā ca kathyatē tadāha- saptatērityādi| vīryaṁ rētaḥ, valī tvaksaṅkōcaḥ, palitaṁ kēśaśuklatvaṁ, khālityaṁ khalvāṭatvaṁ ‘cāndilatvam’ iti lōkē| abhivr̥ṣṭaṁ mēghavr̥ṣṭyā siktamityarthaḥ| avasīdantaṁ patantam||29||

Meaning of the commentary

Below sixteen means through the fifteenth year. Milk-fed refers to breast milk, milk-and-food-fed to both milk and solid food, and food-fed to solid food alone beginning in the third year. An alternate childhood reading is mentioned but unavailable. Middle age lies between sixteen and seventy. Growth means bodily increase. Youth may mean the mixture of growth and completeness; others define it as the transformation characteristic of a young person. Completeness is the nourishment of fully grown parts. Some read the upper limit of decline as sixty rather than seventy. Virya here means semen, vali contraction of skin, palita whitening of hair, and khalitya baldness. Old age is compared to an old building drenched by rain and collapsing.

Key terms

vayaH (vayah)
Age, divided here into childhood, middle age and old age.
parihANiH (parihanih)
The stage of gradual decline within middle age.

Adhikarana 25 (30) · Śloka 30

tatrōttarōttarāsu vayōvasthāsūttarōttarā bhēṣajamātrāviśēṣā bhavanti, r̥tē ca parihāṇēḥ; tatrādyāpēkṣayā pratikurvīta ||30||

View original

तत्रोत्तरोत्तरासु वयोवस्थासूत्तरोत्तरा भेषजमात्राविशेषा भवन्ति, ऋते च परिहाणेः; तत्राद्यापेक्षया प्रतिकुर्वीत ||३०||

Meaning of the śloka

In successive stages of age, progressively greater medicine quantities are used, except during decline. In the stage of decline, treatment should be measured with reference to the earliest stage.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

vayōjñānasya bhēṣajamātrāprayōgaḥ phalamiti darśayannāha,- tatrētyādi| tatra vayōjñānē| uttarōttarāsu vayōvasthāsviti bālyayauvanādikāsu| uttarōttarā iti utkr̥ṣṭōtkr̥ṣṭāḥ, bhēṣajamātrāviśēṣā iti auṣadhapramāṇaviśēṣāḥ, r̥tē ca parihāṇēriti saptatērūrdhvaṁ varjayitvētyarthaḥ| tatrādyāpēkṣayā pratikurvītēti tatra parihāṇau, ādyāpēkṣayā bālyāpēkṣayā , ṣōḍaśavarṣavadbhēṣajamātrētyarthaḥ| bhēṣajamātrā ca tantrāntarōktā grāhyā| tadyathā- “prathamē māsi jātasya śiśōrbhēṣajaraktikā| avalēhyā tu kartavyā madhukṣīrasitāghr̥taiḥ|| ēkaikāṁ vardhayēttāvadyāvatsaṁvatsarō bhavēt| tadūrdhvaṁ māṣavr̥ddhiḥ syādyāvat ṣōḍaśakābdikāḥ|| ṣōḍaśābdāttatastūrdhvaṁ yāvadāsaptatēriti| ēvamēva vibhāgō'yaṁ tadūrdhvaṁ bālavatkriyā|| mānamētat prayōktavyaṁ sarvamānavidhāvapi" iti| svatantrē'pi sāṁvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāmityādi| anyē ‘tatrādyāpēkṣayā’ ityatra ‘anyāpēkṣayā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- parihāṇēranyā vr̥ddhirucyatē, tadapēkṣayētyarthaḥ; ētēna ṣōḍaśavarṣavanmātrā prayōktavyētyarthaḥ||30||

Meaning of the commentary

The purpose of knowing age is adjustment of medicine quantity. Successive stages from childhood through youth receive progressively larger measures, except after seventy. In decline, the quantity is compared with childhood, specifically that for a sixteen-year-old. The commentary cites another treatise: a newborn receives one raktika in the first month in a lickable preparation with honey, milk, sugar and ghee; the amount rises monthly through the first year, then by one masha yearly through sixteen, remains at the adult measure through seventy, and returns to a child-like measure thereafter. It also refers to dosage divisions elsewhere in this treatise. Some read 'with reference to the other stage' and interpret that other stage as growth, reaching the same sixteen-year comparison.

Key terms

bheShajamAtrA (bheshajamatra)
The quantity of medicine varied according to the age classification.
AdyApekShayA (adyapekshaya)
With reference to the earliest stage, interpreted as a childhood or sixteen-year measure.

Adhikarana 26 (31) · Śloka 31

bhavanti cātra- bālē vivardhatē ślēṣmā madhyamē pittamēva tu | bhūyiṣṭhaṁ vardhatē vāyurvr̥ddhē tadvīkṣya yōjayēt ||31||

View original

भवन्ति चात्र- बाले विवर्धते श्लेष्मा मध्यमे पित्तमेव तु | भूयिष्ठं वर्धते वायुर्वृद्धे तद्वीक्ष्य योजयेत् ||३१||

Meaning of the śloka

Kapha predominates in childhood, pitta in middle age, and vayu most strongly in old age. Treatment should be planned after considering this.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

dōṣacayādāvapi vayōjñānaphalaṁ darśayannāha- bālē ityādi| bhūyiṣṭhaṁ bahutaram| ētēna yathā bālē ślēṣmā na tathā pittavātāvityarthaḥ; ēvaṁ śēṣayōrapi||31||

Meaning of the commentary

Bhuyishtha means more abundant. Thus kapha is more prominent than pitta and vata in childhood, with corresponding predominance understood for pitta in middle age and vata in old age.

Key terms

bhUyiShTham (bhuyishtham)
Most abundant or predominant relative to the other doshas.

Adhikarana 27 (32) · Śloka 32

agnikṣāravirēkaistu bālavr̥ddhau vivarjayēt | tatsādhyēṣu vikārēṣu mr̥dvīṁ kuryāt kriyāṁ śanaiḥ ||32||

View original

अग्निक्षारविरेकैस्तु बालवृद्धौ विवर्जयेत् | तत्साध्येषु विकारेषु मृद्वीं कुर्यात् क्रियां शनैः ||३२||

Meaning of the śloka

Fire treatment, alkali and purgation should be avoided in children and older people. In disorders considered treatable by these, a mild procedure should instead be performed gradually.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

vayōjñānaphalaṁ kriyāviśēṣē'pi bhavatītyāha- agnītyādi| mr̥dvīṁ kuryāt kriyāmiti ajāśakr̥dādimr̥dudravyasaṁśrayō'gnirapi mr̥duḥ, āśrayaviśēṣādapyēṣāṁ mārdavādi bhavati; taduktaṁ, “snēhadagdhē'dhikā rujō bhavanti” (su. 12)- iti| athavā mr̥dvīmiti chēdyabhēdyādikāṁ pratiniyatabhēṣajēna; taduktaṁ- “bālavr̥ddhāsahakṣīṇabhīrūṇāṁ yōṣitāmapi| marmōpari ca jātēṣu rōgēṣūktēṣu dāraṇam” (ci. a. 1) iti; uktēṣu dāraṇamiti miśrakōktēṣu| tadyathā- "kapōtakaṅkagr̥dhrāṇāṁ purīṣāṇi ca dāraṇam"(su.37) iti| kṣārō'pyāvāpaprativāpahīnō mr̥duḥ, ēvaṁ virēkō'pi caturaṅgulādimr̥dudravyāśrayō mr̥duḥ| śanairmandamityarthaḥ||32||

Meaning of the commentary

The passage gives age-specific modification of procedures. Even fire can be made mild by using gentle materials such as goat dung as its support. Alternatively, 'mild procedure' refers to incision or opening using the specific medicines prescribed for children, older people, those unable to tolerate treatment, the depleted, fearful persons, women and diseases over vital points. Alkali is made mild by omitting strong added ingredients, and purgation by basing it on mild substances such as caturangula. Shanaih means gently or slowly.

Key terms

mRudvIM kriyAm (mrdvim kriyam)
A mild form of the otherwise indicated procedure, performed gradually.

Adhikarana 28 (33) · Śloka 33

dēhaḥ sthūlaḥ, kr̥śō, madhya, iti prāgupadiṣṭaḥ ||33||

View original

देहः स्थूलः, कृशो, मध्य, इति प्रागुपदिष्टः ||३३||

Meaning of the śloka

Body build, previously taught, is of three kinds: stout, lean and intermediate.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

dēhaparīkṣāṁ nirdiśannāha- dēha ityādi| prāgupadiṣṭa iti dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyē||33||

Meaning of the commentary

The passage introduces examination of body build and refers back to the chapter on recognizing increase and decrease of dosha, tissue and waste.

Key terms

dehaH sthUlaH kRushaH madhyaH (dehah sthulah krshah madhyah)
The threefold classification of body build as stout, lean or intermediate.

Adhikarana 29 (34) · Śloka 34

karśayēdbr̥ṁhayēccāpi sadā sthūlakr̥śau narau | rakṣaṇaṁ caiva madhyasya kurvīta satataṁ bhiṣak ||34||

View original

कर्शयेद्बृंहयेच्चापि सदा स्थूलकृशौ नरौ | रक्षणं चैव मध्यस्य कुर्वीत सततं भिषक् ||३४||

Meaning of the śloka

The physician should continually reduce an excessively corpulent person, nourish an excessively lean person, and preserve one of moderate build.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tayōrapi karaṇīyamanirdiṣṭaṁ nirdiśannāha- karśayēdityādi||34||

Meaning of the commentary

The verse states the previously unspecified action appropriate to each of the three bodily builds.

Adhikarana 30 (35) · Śloka 35

balamabhihitaguṇaṁ; daurbalyaṁ tu svabhāvadōṣajarādibhiravēkṣitavyam | yasmādbalavataḥ sarvakriyāpravr̥ttistasmādbalamēva pradhānamadhikaraṇānām ||35||

View original

बलमभिहितगुणं; दौर्बल्यं तु स्वभावदोषजरादिभिरवेक्षितव्यम् | यस्माद्बलवतः सर्वक्रियाप्रवृत्तिस्तस्माद्बलमेव प्रधानमधिकरणानाम् ||३५||

Meaning of the śloka

Strength has the qualities already described. Weakness should be assessed according to constitution, doshas, ageing and similar causes. Because a strong person can undertake every activity, strength is foremost among the factors supporting action.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

balaparīkṣāṁ nirdiśannāha- balamityādi| abhihitaguṇaṁ kathitaguṇam, ‘ōjaḥ sōmātmakam’ (sū. a. 15) ityādinā| anupadiṣṭamapi cikitsōpayōgi daurbalyaṁ kāraṇabhēdēna nirdiśannāha- daurbalyamityādi| svabhāvānmātr̥pitr̥śōṇitaśukrasvabhāvādityarthaḥ, dōṣairvātādibhiḥ, jarayā vārdhakyēna; avēkṣitavyaṁ svabhāvādibhirjñātavyamityarthaḥ| anyē tu ‘avēkṣitavyam’ ityatra sthānē ‘jarāpēkṣitaṁ bhavati’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- yathā kṣīrapāt kṣīrānnādaḥ, kṣīrānnādādannāda iti| balaprādhānyaṁ darśayannāha- yasmādityādi| pravr̥ttiḥ anuṣṭhānaṁ karaṇamityarthaḥ| anyē ‘pratipattiḥ’ iti paṭhanti; tatrāpi sa ēvārthaḥ| adhikaraṇānāṁ kriyādhārāṇām||35||

Meaning of the commentary

Previously described strength refers back to the teaching on ojas. Constitutional weakness derives from parental reproductive factors, and weakness may also arise from doshas or old age. Another reading says strength is dependent on age and explains the stages as milk-fed, milk-and-food-fed, and food-fed. Pravritti means performance; a variant reads pratipatti with the same sense. Adhikarana means a basis of action.

Key terms

balam
Strength as the principal capacity supporting action.

Adhikarana 31 (36) · Śloka 36

kēcit kr̥śāḥ prāṇavantaḥ sthūlāścālpabalā narāḥ | tasmāt sthiratvaṁ vyāyāmairbalaṁ vaidyaḥ pratarkayēt ||36||

View original

केचित् कृशाः प्राणवन्तः स्थूलाश्चाल्पबला नराः | तस्मात् स्थिरत्वं व्यायामैर्बलं वैद्यः प्रतर्कयेत् ||३६||

Meaning of the śloka

Some lean people possess vitality, while some corpulent people have little strength. Therefore the physician should infer firmness and strength through capacity for exercise.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tatra balayōrupacayaśaktilakṣaṇayōrvyabhicāramāha- kēcidityādi| sthiratvamiti sthairyalakṣaṇaṁ yadbalaṁ tad vyāyāmaiḥ kr̥tvā pratarkayēt vicārayēdityarthaḥ||36||

Meaning of the commentary

The verse distinguishes bodily development from functional power because the two do not always correspond. Exercise is used to assess strength in the sense of stability or endurance.

Adhikarana 32 (37-38) · Śloka 38

sattvaṁ tu vyasanābhyudayakriyādisthānēṣvaviklavakaram ||37|| sattvavān sahatē sarvaṁ saṁstabhyātmānamātmanā | rājasaḥ stabhyamānō'nyaiḥ sahatē naiva tāmasaḥ ||38||

View original

सत्त्वं तु व्यसनाभ्युदयक्रियादिस्थानेष्वविक्लवकरम् ||३७|| सत्त्ववान् सहते सर्वं संस्तभ्यात्मानमात्मना | राजसः स्तभ्यमानोऽन्यैः सहते नैव तामसः ||३८||

Meaning of the śloka

Sattva is the quality that prevents collapse during adversity, prosperity and required action. A sattvika person steadies the mind through personal understanding and endures everything; a rajasa person endures when supported by others; a tamasa person does not endure even with support.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sattvaṁ darśayannāha- sattvamityādi| sattvaṁ manōbalaṁ guṇaviśēṣō rajastamasōrvipakṣaḥ; sattvē sati pīḍādisahiṣṇutvalakṣaṇaṁ manōbalaṁ bhavati| vyasanaṁ duḥkhaṁ, sukhasya hēturabhyudayaḥ, tayōḥ kriyāsthānāni, yēṣu sthānēṣu vyasanābhyudayakriyē bhavataḥ, tāni vyasanābhyudayakriyāsthānāni tēṣu| aviklavakaram aglānikaramaharṣakaraṁ ca| sattvē uttamaṁ manōbalaṁ, rajasi madhyamaṁ manōbalaṁ, tamasi manōdaurbalyamēvēti| trayamapi ślōkēna nirdiśannāha- sattvavānityādi| sarvamiti kāyapīḍādikaṁ duḥkhamityarthaḥ| saṁstabhyātmānamiti saṁstabhya dr̥ḍhīkr̥tya; kam? ātmānaṁ mana ityarthaḥ| kēna manaḥ saṁstabhyētyāha- ātmanā, budhdyētyarthaḥ| stabhyamānō'nyairiti anyaiḥ puruṣaidr̥ḍhīkriyamāṇaḥ| naiva tāmasa iti tāmasastamōguṇabahulaḥ; anyairapyavaṣṭabhyamānō na sahata ityarthaḥ||37-38||

Meaning of the commentary

Sattva is mental strength, opposed to rajas and tamas, and produces endurance of distress. Adversity means suffering and prosperity a cause of pleasure; sattva prevents dejection in the former and excessive elation in the latter. Sattva represents high mental strength, rajas moderate strength and tamas weakness. The sattvika person firms the mind through buddhi; the rajasa requires other people, while the tamasa cannot endure even then.

Key terms

sattvam
Mental strength expressed as steadiness and endurance.

Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40

sātmyāni tu dēśakālajātyr̥turōgavyāyāmōdakadivāsvapnarasaprabhr̥tīni prakr̥tiviruddhānyapi yānyabādhakarāṇi bhavanti ||39|| yō rasaḥ kalpatē yasya sukhāyaiva niṣēvitaḥ | vyāyāmajātamanyadvā tat sātmyamiti nirdiśēt ||40||

View original

सात्म्यानि तु देशकालजात्यृतुरोगव्यायामोदकदिवास्वप्नरसप्रभृतीनि प्रकृतिविरुद्धान्यपि यान्यबाधकराणि भवन्ति ||३९|| यो रसः कल्पते यस्य सुखायैव निषेवितः | व्यायामजातमन्यद्वा तत् सात्म्यमिति निर्दिशेत् ||४०||

Meaning of the śloka

Satmya includes habits involving region, time, community or species, season, disease, exercise, water, daytime sleep, tastes and similar factors that cause no distress even when contrary to ordinary nature. Whatever taste, exercise-derived practice or other habit consistently produces comfort for a person is called satmya.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sātmyaparīkṣāṁ nirdiśannāha- sātmyānītyādi| sātmyaṁ nāma sukhaṁ yat karōti taducyatē| tatra dēśasātmyaṁ yathā- dēśō hi dvividhaḥ- bhūmiḥ, āturaśarīraṁ ca| tatrāturaśarīrasātmyaṁ dvividhaṁ- samudāyasyaikam, anyadavayavasya| tatra samudāyasya yathā- madhurō rasaḥ sarvadhātuvardhanaḥ, avayavasātmyaṁ yathā- cakṣuṣyakēśyakaṇṭhyādidravyam| bhūmisātmyamapi samudāyaikadēśabhēdēna dvividhaṁ; tatra samudāyasya yathā- jāṅgaladēśē yau āhārācārau tau anūpē viparītau| dēśāvayavānāmapi yathā- bāhlīkapallavacīnādīnāṁ māṣagōdhūmamādhvīkādibhiḥ sātmyam| jātisātmyaṁ yathā- manuṣyajātēḥ sātmyaṁ śālyādayaḥ, mr̥gapakṣijātīnāṁ ca tr̥ṇapataṅgādīni| r̥tusātmyaṁ yathā- r̥tvabhihitamannapānādi| rōgasātmyaṁ yathā- gulmināṁ kṣīram, udāvartināṁ ghr̥taṁ, pramēhiṇāṁ kṣaudramityādi| vyāyāmastrividhaḥ- kāyavāṅmanōbhēdāt| udakagrahaṇamāhārōpalakṣaṇaṁ, tēna caturvidhō'pyāhāraḥ saṅgr̥hītaḥ| divāsvapnaprabhr̥tīnīti prabhr̥tigrahaṇājjāgaraṇādīnāṁ grahaṇam| divāsvapnarasaprabhr̥tīnīti kēcidrasaśabdaṁ paṭhanti| tēṣāṁ matē rasōdakagrahaṇādrasanēndriyagrāhyaṁ dugdhadadhighr̥tasalilādyannapānaṁ gr̥hyatē| prakr̥tiviruddhānyapīti svabhāvēna viruddhānītyarthaḥ| anyē tu prakr̥tiḥ svabhāvatō vātādibhēdēna bhinnētyācakṣatē| tadēva sātmyaṁ vistarōktamāhārācārabhēdēna dvibhēdaṁ saṅkṣipya ślōkēna darśayannāha- yō rasa ityādi| kalpatē bhavati| sukhāyaiva niṣēvitaḥ sukhakāraṇamēva sēvitaḥ sannityarthaḥ| anyē ‘sukhāyaivātisēvita’ iti paṭhanti| vyāyāmajātamiti vyāyāmasamūhaḥ, anyadvēti dēśajātyādi||39-40||

Meaning of the commentary

Satmya is what produces comfort. Region may mean land or the patient's body; bodily compatibility may concern the whole, as sweet taste nourishing all tissues, or a part, as substances suited to eyes, hair or throat. Land compatibility also concerns whole regions or local peoples and their customary foods. Further classes include species, seasonal regimen, disease-specific use, bodily, verbal or mental exercise, all four forms of food implied by water, and daytime sleep together with waking. Some explicitly read rasa, taking water and taste to include milk, curd, ghee and other foods. 'Contrary to prakriti' may mean naturally contrary or contrary to one's doshic constitution. Another reading says 'when excessively used for comfort.'

Key terms

sAtmyam (satmyam)
A personally or contextually habituated factor that is tolerated and produces comfort.

Adhikarana 34 (41) · Śloka 41

prakr̥tiṁ bhēṣajaṁ cōpariṣṭādvakṣyāmaḥ ||41||

View original

प्रकृतिं भेषजं चोपरिष्टाद्वक्ष्यामः ||४१||

Meaning of the śloka

Prakriti and medicines will be explained later.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

prakr̥tērbhēṣajasya ca kva punaḥ parīkṣētyāha- prakr̥timityādi| prakr̥tiṁ śārīrē, bhēṣajaṁ bhūmipravibhāgīyē, āturōpakramaṇīyādhyāyādanantaraṁ sūtrasthānasamāptiṁ yāvadbhēṣajaparīkṣaivētyēkē||41||

Meaning of the commentary

Prakriti is examined in the Sharirasthana and medicines in the Bhumipravibhagiya chapter. Some say that everything from the end of this chapter to the close of the Sutrasthana is examination of medicine.

Adhikarana 35 (42) · Śloka 42

dēśastvānūpō jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti | tatra, bahūdakanimnōnnatanadīvarṣagahanō mr̥duśītānilō bahumahāparvatavr̥kṣō mr̥dusukumārōpacitaśarīramanuṣyaprāyaḥ kaphavātarōgabhūyiṣṭhaścānūpaḥ; ākāśasamaḥ praviralālpakaṇṭakivr̥kṣaprāyō'lpavarṣaprasravaṇōdapānōdakaprāya uṣṇadāruṇavātaḥ praviralālpaśailaḥ sthirakr̥śaśarīramanuṣyaprāyō vātapittarōgabhūyiṣṭhaśca jāṅgalaḥ; ubhayadēśalakṣaṇaḥ sādhāraṇa iti ||42||

View original

देशस्त्वानूपो जाङ्गलः साधारण इति | तत्र, बहूदकनिम्नोन्नतनदीवर्षगहनो मृदुशीतानिलो बहुमहापर्वतवृक्षो मृदुसुकुमारोपचितशरीरमनुष्यप्रायः कफवातरोगभूयिष्ठश्चानूपः; आकाशसमः प्रविरलाल्पकण्टकिवृक्षप्रायोऽल्पवर्षप्रस्रवणोदपानोदकप्राय उष्णदारुणवातः प्रविरलाल्पशैलः स्थिरकृशशरीरमनुष्यप्रायो वातपित्तरोगभूयिष्ठश्च जाङ्गलः; उभयदेशलक्षणः साधारण इति ||४२||

Meaning of the śloka

Land is anupa, jangala or sadharana. Anupa has abundant water, uneven low and high ground, rivers, rain and dense growth, soft cool wind, many large mountains and trees, generally soft, delicate, well-developed people, and predominance of kapha and vata disorders. Jangala is open and level like the sky, with sparse small thorny trees, little rain and little water in springs and wells, hot harsh wind, few small hills, generally firm lean people, and predominance of vata and pitta disorders. Sadharana combines characteristics of both.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

dēśaparīkṣāṁ nirdiśannāha- dēśa ityādi| tēṣāṁ lakṣaṇamāha- tatrētyādi| bahuśabda udakādibhirvarṣāntaiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| gahana iti ētaiḥ kr̥tvā gahanībhūta ityarthaḥ| ākāśasama iti nirāvaraṇatvānnimnōnnatatārahitatvēna samabhūmibhāga ityarthaḥ| praviralālpakaṇṭakivr̥kṣaprāya iti praviralā alpā kaṇṭakinō vr̥kṣāḥ prāyēṇa yatra dēśē sa tathā| alpavarṣaprasravaṇōdapānōdakaprāya iti alpaṁ varṣāyāḥ prasravaṇānāṁ nirjharāṇāmudapānānāṁ ca kūpānāmudakaṁ prāyēṇa yatra sa tathā||42||

Meaning of the commentary

The repeated 'abundant' applies to water through rain, and gahana means made dense by these. Akashasama means unobstructed, even land without depressions and elevations. The jangala description means sparse, few, mostly thorny trees and generally little water from rain, springs and wells.

Key terms

anUpa (anupa)
The classical wet-land category.
jA~ggala (jangala)
The classical dry, open-land category.

Adhikarana 36 (43) · Śloka 43

bhavanti cātra- samāḥ sādhāraṇē yasmācchītavarṣōṣmamārutāḥ | dōṣāṇāṁ samatā jantōstasmātsādhāraṇō mataḥ ||43||

View original

भवन्ति चात्र- समाः साधारणे यस्माच्छीतवर्षोष्ममारुताः | दोषाणां समता जन्तोस्तस्मात्साधारणो मतः ||४३||

Meaning of the śloka

A region is called sadharana because cold, rain, heat and wind are balanced there, and consequently the doshas of its inhabitants remain balanced.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

trividhadēśaparijñānē dōṣacayādiphalaṁ darśayannāha- samā ityādi||43||

Meaning of the commentary

The verse states the doshic implication of understanding the three land types.

Adhikarana 37 (44-45) · Śloka 45

na tathā balavantaḥ syurjalajā vā sthalāhr̥tāḥ | svadēśē nicitā dōṣā anyasmin kōpamāgatāḥ ||44|| ucitē vartamānasya nāsti dēśakr̥taṁ bhayam | āhārasvapnacēṣṭādau taddēśasya guṇē sati ||45||

View original

न तथा बलवन्तः स्युर्जलजा वा स्थलाहृताः | स्वदेशे निचिता दोषा अन्यस्मिन् कोपमागताः ||४४|| उचिते वर्तमानस्य नास्ति देशकृतं भयम् | आहारस्वप्नचेष्टादौ तद्देशस्य गुणे सति ||४५||

Meaning of the śloka

Disorders arising in water-rich land are less powerful when taken to dry land. Doshas accumulated in their own region may become aggravated in another. One who follows a suitable regimen need not fear harm from region, provided food, sleep, activity and related conduct possess qualities appropriate to that region.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tulyaguṇadēśajātasya rōgasya viparītaguṇē dēśē sucikitsyatāṁ darśayannāha- na tathētyādi| jalajā iti ānūpadēśajātāḥ ślīpadādayaḥ| sthalāhr̥tā iti jāṅgaladēśaṁ nītā ityarthaḥ| uktavyādhikāraṇadōṣacayādērvisadr̥śadēśāśrayaṁ prathamaṁ darśayannāha- svadēśa ityādi| svadēśē iti yathā- ānūpē dēśē sañcitaḥ kaphō jāṅgaladēśē kupitaḥ| ucita iti nyāyya ityarthaḥ| yadi punarāhārādāvanucitē vartatē tadā bhavatyēva bhayaṁ; yathā anūpadēśē sañcitē kaphē jāṅgaladēśē'pi divāsvapnādi kurvataḥ puruṣasya bhayaṁ bhavatyēva| āhārasvapnētyādi| taddēśasya guṇē sati jāṅgaladēśasya raukṣyauṣṇyādau guṇē satyapyucitē vartēta| ētaduktaṁ bhavati- yadyapyāhārasvapnacēṣṭādayō guṇā api santi, tathā'pyucitē vartēta kaphaviparītaguṇē vartētētyarthaḥ||44-45||

Meaning of the commentary

Examples from anupa include shlipada. Kapha accumulated in anupa may aggravate in jangala. Uchita means appropriate. Harm still occurs if conduct is unsuitable, as when someone with accumulated kapha continues daytime sleep in jangala. Even amid jangala dryness and heat, conduct should remain appropriate and possess qualities opposed to kapha.

Adhikarana 38 (46-47) · Śloka 47

dēśaprakr̥tisātmyartuviparītō'cirōtthitaḥ | sampattau bhiṣagādīnāṁ balasattvāyuṣāṁ tathā ||46|| kēvalaḥ samadēhāgnēḥ sukhasādhyatamō gadaḥ | atō'nyathā tvasādhyaḥ syātkr̥cchrō vyāmiśralakṣaṇaḥ ||47||

View original

देशप्रकृतिसात्म्यर्तुविपरीतोऽचिरोत्थितः | सम्पत्तौ भिषगादीनां बलसत्त्वायुषां तथा ||४६|| केवलः समदेहाग्नेः सुखसाध्यतमो गदः | अतोऽन्यथा त्वसाध्यः स्यात्कृच्छ्रो व्यामिश्रलक्षणः ||४७||

Meaning of the śloka

A newly arisen disease opposite to the region, constitution, habituation and season is easiest to treat when physician and other supports, strength, sattva and lifespan are complete, the disease is caused by one dosha or lacks complications, and body and agni are balanced. With opposite features it is incurable; with mixed features it is difficult to treat.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sukhasādhyādīnāṁ lakṣaṇamāha- dēśētyādi| dēśaviparītō yathā- jāṅgaladēśē kapharōgōtpattiḥ; prakr̥tiviparītō yathā- pittaprakr̥tēḥ kapharōgōtpattiḥ; sātmyaviparītō yathā- kaṭusātmyasya kapharōgōtpattiḥ, r̥tuviparyayō yathā- śaradi vātikasya, hēmantē paittikasya, grīṣmē ślaiṣmikasya vyādhēḥ prādurbhāva iti| acirōtthitō nava ityarthaḥ| anyē tu nañā nirdiṣṭatvādraktagulmādiḥ purāṇō'pi sādhya iti| sampattāviti paripūrṇatvē| balasattvāyuṣāṁ tathētyatrāpi sampattāviti sambadhyatē| kēvala ēkadōṣajanitō nirupadravō vā| samadēhāgnēḥ samakāyāgnēḥ||46-47||

Meaning of the commentary

Examples are kapha disease in jangala, kapha disease in pitta constitution, kapha disease in one habituated to pungent taste, and vata disease in autumn, pitta disease in winter or kapha disease in summer. Achirotthita means recent. Others say the negative construction allows even an old condition such as raktagulma to be treatable. Sampatti means completeness and applies also to strength, sattva and lifespan. Kevala means single-dosha or uncomplicated.

Key terms

vyAmishralakShaNaH (vyamishralakshanah)
Having a mixture of favourable and unfavourable prognostic features.

Adhikarana 39 (48) · Śloka 48

kriyāyāstu guṇālābhē kriyāmanyāṁ prayōjayēt | pūrvasyāṁ śāntavēgāyāṁ na kriyāsaṅkarō hitaḥ ||48||

View original

क्रियायास्तु गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत् | पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासङ्करो हितः ||४८||

Meaning of the śloka

If one treatment produces no benefit, another should be used after the force of the first has subsided; mixing treatments together is not beneficial.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

kriyāphalaṁ yadā na dr̥śyatē tadā'nyā kriyā kartavyā; sā'pi viśramya kālāntaritā satī kartavyēti darśayannāha- kriyāyā ityādi| pañcarātryantaritā ṣaḍrātryantaritā vā'nyā kriyā prayōktavyā| saṅkarō yugapaddvayōḥ prayōgaḥ||48||

Meaning of the commentary

When no result appears, another treatment is used only after a pause, stated as an interval of five or six nights. Sankara means simultaneous use of two treatments.

Adhikarana 40 (49) · Śloka 49

guṇālābhē'pi sapadi yadi saiva kriyā hitā | kartavyaiva tadā vyādhiḥ kr̥cchrasādhyatamō yadi ||49||

View original

गुणालाभेऽपि सपदि यदि सैव क्रिया हिता | कर्तव्यैव तदा व्याधिः कृच्छ्रसाध्यतमो यदि ||४९||

Meaning of the śloka

Even when benefit is not immediately obtained, if the same treatment remains suitable it should continue when the disease is especially difficult to treat.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

yasyāpi phalaṁ na dr̥śyatē sā'pi saptarātraṁ prakartavyētyāha- guṇālābha ityādi| sapadi śīghraṁ yadā punaḥ kr̥cchrasādhyō vyādhistadā guṇasya kriyāphalasyālābhē'pi hitā yā kriyā saiva prayōktavyā| asmiñchlōkē pāṭhāntaramasti, taccābhāvānna likhitam||49||

Meaning of the commentary

The commentary says such a treatment may be continued for seven nights. Sapadi means quickly: when a difficult disease shows no result but the procedure remains appropriate, that same procedure is applied. The commentary notes another reading but does not provide it because it was unavailable.

Adhikarana 41 (50) · Śloka 50

ya ēvamēnaṁ vidhimēkarūpaṁ bibharti kālādivaśēna dhīmān | sa mr̥tyupāśāñjagatō gadaughāñchinatti bhaiṣajyaparaśvadhēna ||50||

View original

य एवमेनं विधिमेकरूपं बिभर्ति कालादिवशेन धीमान् | स मृत्युपाशाञ्जगतो गदौघाञ्छिनत्ति भैषज्यपरश्वधेन ||५०||

Meaning of the śloka

The discerning physician who consistently maintains this method while adapting it to time and other factors cuts people free from the noose of death and masses of disease with the axe of medicine.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

atra tu stutyarthaṁ ślōkamāha- ya ēvamityādi| ēvamanēna prakārēṇa, ēnaṁ vidhiṁ pūrvōktaṁ vidhānam, ēkarūpaṁ bibharti aprakalpaṁ(mpaṁ) dhārayati, kālādivaśēna kālādisāmarthyēnētyarthaḥ, gadaughān vikārasamūhān, bhaiṣajyaparaśvadhēnēti auṣadhakuṭhārēṇētyarthaḥ| kēcidamuṁ ślōkaṁ na paṭhanti| ēkē ācāryā viparītāviparītavraṇādyavāraṇīyaparyantamariṣṭādhyāyān ṣaṭ vadanti; aparē tu āturōpakramaṇīyamariṣṭamiti vadanti| vr̥ddhāścātraivamupadiśanti- ariṣṭādhyāyā vighnabhayādgr̥hādbahiḥ pāṭhanīyā dēvālayādiṣu||50||

Meaning of the commentary

This is praise of the preceding method. Ekarupa means holding it without confusion, while kaladivashena means according to the power of time and other factors. Some omit the verse. Some teachers count six arishta chapters from Viparitaviparitavrana through Avaraniya; others include Aturopakramaniya as an arishta chapter. Elders direct that arishta chapters be recited outside the home, such as in a temple, from fear of obstacles.

Adhikarana puṣpikā · Śloka 35

iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē āturōpakramaṇīyō nāma pañcatriṁśō'dhyāyaḥ ||35||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने आतुरोपक्रमणीयो नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ||३५||

Meaning of the śloka

Thus ends the thirty-fifth chapter, called Aturopakramaniya, in the Sutrasthana of the Sushruta Samhita.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

iti śrīḍalha(hṇa)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē pañcatriṁśattamō'dhyāyaḥ||35||

Meaning of the commentary

Thus ends the thirty-fifth chapter in the Sutrasthana of the Nibandhasangraha commentary on Sushruta, composed by Shri Dalhana.