Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athāta āturōpakramaṇīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथात आतुरोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
yādr̥śa ātura upakramyō bhavati tādr̥śōpakramaṇamadhikr̥tya kr̥tō'dhyāya ityarthaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
āturamupakramamāṇēna bhiṣajā''yurādāvēva parīkṣitavyaṁ ; satyāyuṣi vyādhyr̥tvagnivayōdēhabalasattvasātmyaprakr̥tibhēṣajadēśān parīkṣēta ||3||
View original
आतुरमुपक्रममाणेन भिषजाऽऽयुरादावेव परीक्षितव्यं ; सत्यायुषि व्याध्यृत्वग्निवयोदेहबलसत्त्वसात्म्यप्रकृतिभेषजदेशान् परीक्षेत ||३||
upakramaṇaṁ cikitsā, sā ca dīrghāyuṣi kartavyētyāha- āturamityādi| satyāyuṣīti| vidyamānē sati jīvitē vyādhyādīnāṁ parīkṣā kartavyā| tatra vyādhiḥ sādhyāsādhyabhēdēna; r̥tavaḥ iti agnivayōdēhabalānāmr̥tvāyattatvāt; agniriti dīptāgnimandāgnyādibhēdēna; vayō bālyādyavasthābhēdēna; dēhabalaṁ kr̥śasthūlādibhēdēna; sattvaṁ guṇaḥ, sa cōttamādibhēdēna; sātmyaṁ prāṇinā sēvitō yō madhurādirasō vyāyāmādirvā sukhāya bhavati tat sātmyamucyatē, ētadapi parīkṣyaṁ; prakr̥tirvātādikā; bhēṣajamauṣadhaṁ parīkṣyamiti sambandhaḥ, dōṣasātmyaprakr̥tyādyapēkṣāṇi balavanti bhēṣajāni bhavantīti parīkṣā; dēśō jāṅgalānūpabhēdēna, ‘dēśaśabdānantaraṁ luptādiśabdanirdēśādauṣadhakālādīn parīkṣēta’ iti kēcidvadanti||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatra mahāpāṇipādapārśvapr̥ṣṭhastanāgradaśanavadanaskandhalalāṭaṁ dīrghāṅguliparvōcchvāsaprēkṣaṇabāhuṁ, vistīrṇabhrūstanāntarōraskaṁ hrasvajaṅghāmēḍhragrīvaṁ, gambhīrasattvasvaranābhim , anuccairbaddhastanam, upacitamahārōmaśakarṇaṁ, paścānmastiṣkaṁ, snātānuliptaṁ mūrdhānupūrvyā viśuṣyamāṇaśarīraṁ paścācca viśuṣyamāṇahr̥dayaṁ puruṣaṁ jānīyāddīrghāyuḥ khalvayamiti |
tamēkāntēnōpakramēt |
ēbhirlakṣaṇairviparītairalpāyuḥ; miśrairmadhyamāyuriti ||4||
View original
तत्र महापाणिपादपार्श्वपृष्ठस्तनाग्रदशनवदनस्कन्धललाटं दीर्घाङ्गुलिपर्वोच्छ्वासप्रेक्षणबाहुं, विस्तीर्णभ्रूस्तनान्तरोरस्कं ह्रस्वजङ्घामेढ्रग्रीवं, गम्भीरसत्त्वस्वरनाभिम् , अनुच्चैर्बद्धस्तनम्, उपचितमहारोमशकर्णं, पश्चान्मस्तिष्कं, स्नातानुलिप्तं मूर्धानुपूर्व्या विशुष्यमाणशरीरं पश्चाच्च विशुष्यमाणहृदयं पुरुषं जानीयाद्दीर्घायुः खल्वयमिति |
तमेकान्तेनोपक्रमेत् |
एभिर्लक्षणैर्विपरीतैरल्पायुः; मिश्रैर्मध्यमायुरिति ||४||
tatra dīrghāyuṣō lakṣaṇāni nirdēṣṭumāha- tatrētyādi| mahacchabdaḥ pāṇipādādibhirlalāṭāntaiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| mahatvaṁ ca svairaṅgulairuktapramāṇāt kiñcidādhikyam| dīrghaśabdō'ṅguliprabhr̥tibhirbāhvantaiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| dīrghatvamapyuktapramāṇāt kiñcidādhikyaṁ jñēyam| tatra mahattvaṁ vistārēṇa saha, dairghyaṁ vistāraṁ vinā| aṅguliparvāṇi aṅguligranthayaḥ| prēkṣaṇāni lōcanāni| vistīrṇaśabdō bhrūprabhr̥tibhirurōntaiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; vistīrṇaṁ vipulam| stanāntaraṁ stanayōrmadhyam| urō hr̥dayakaṇṭhāntaram| hrasvaśabdō jaṅghādibhirgrīvāntaiḥ saha pratyēkam sambadhyatē| mēḍhraṁ liṅgam| gambhīraśabdō'pi sattvādibhirnābhyantaiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| gambhīraṁ gahanam| sattvasya gāmbhīryaṁ prācuryamucyatē, svarasya gāmbhīryaṁ susnigdhānunāditvaṁ , nābhērgambhīratvaṁ nimnatā| anuccairbaddhastanamiti kiñciduccanibiḍastanam| upacitamahārōmaśakarṇamiti upacitau māṁsalau mahāntau vistīrṇau lōmaśau karṇau yasya tam| paścānmastiṣkamiti paścādgrīvābhāgē mastiṣkō rōmāvartō vidyatē yasya tam; ‘pārśvamastiṣkam’ ityanyē paṭhanti, tatra pārśvayōrmastiṣkau dvāvāvartau cūḍābhāgē yasyētyarthaḥ; aparē mastiṣkaśabdēna mastakasnēhaṁ ghr̥tikāmiti vadanti, sa paścādbhāgē bhavatītyarthaḥ; anyē tu ‘upacitamahārōmaśakarṇapārśvamastiṣkaṁ’ iti samuditaṁ padaṁ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- upacitā māṁsalāḥ, mahāntō vistīrṇāḥ, rōmaśā lōmavantaḥ, karṇapārśvamastiṣkā yasya taṁ; karṇapārśvamastiṣkaśabdēna karṇasya pārśvau dvau, tayōrēvōparitanabhāgō mastiṣkaṁ; ‘kālamastakam’ ityanyē paṭhanti| snātānuliptamityādi| mūrdhānupūrvyā mastakānukramēṇa, ētēna prathamaṁ mastakādiśarīraṁ śuṣyati paścāddhr̥dayamityarthaḥ| khalvayamiti khalu niścayēna, ayaṁ puruṣaḥ| dīrghāyuṣaṁ jñātvā kiṁ kuryādityāha- tamityādi|- taṁ puruṣam, ēkāntēna ēkaniścayēna adōlāyamānahr̥dayēnētyarthaḥ, upakramēt cikitsēt; anyē tvāhuḥ- ēkāntēna sātatyēnētyarthaḥ| alpasyāyuṣō lakṣaṇamatidēśēna nirdiśannāha- ēbhirityādi| anyē ‘tatraitairlakṣaṇaiḥ’- ityādipāṭhaṁ paṭhanti| madhyamāyuṣō lakṣaṇamāha- miśrairityādi| miśrairiti alpāyurdīrghāyurlakṣaṇairityarthaḥ||4||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
bhavanti cātra |
gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṁhatāṅgaḥ sthirēndriyaḥ |
uttarōttarasukṣētrō yaḥ sa dīrghāyurucyatē ||5||
garbhāt prabhr̥tyarōgō yaḥ śanaiḥ samupacīyatē |
śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ samāsataḥ ||6||
View original
भवन्ति चात्र |
गूढसन्धिसिरास्नायुः संहताङ्गः स्थिरेन्द्रियः |
उत्तरोत्तरसुक्षेत्रो यः स दीर्घायुरुच्यते ||५||
गर्भात् प्रभृत्यरोगो यः शनैः समुपचीयते |
शरीरज्ञानविज्ञानैः स दीर्घायुः समासतः ||६||
prāganuktaṁ dīrghāyuṣō lakṣaṇamāha- gūḍhētyādi| gūḍhā guptāḥ sandhisirāsnāyavō yasyētyarthaḥ| saṁhatāṅgō gūḍhāṅgaḥ| sthirēndriya iti acalēndriya ityarthaḥ; anyē tindriyaśabdēnēndriyādhiṣṭhānaṁ vadanti; tēna sthirēndriyādhiṣṭhāna ityarthaḥ| ētēna vimuktākṣitvādayō bhāvāstasya na santītyukam| uttarōttarasukṣētra iti uttarōttaraṁ śrēṣṭhācchrēṣṭhaṁ, sukṣētraḥ śōbhanaśarīraḥ| tatra pādagulphau prathamaṁ kṣētraṁ, jaṅghē jānunī cēti dvitīyamityādi yāvat “kēśāntaṁ ca śiraścaiva daśamaṁ kṣētramucyatē” iti| garbhādityādi śanairiti kramēṇa, samupacīyatē vr̥ddhiṁ yāti| kaiḥ kr̥tvētyāha- śarīrajñānavijñānaiḥ|- tatra śarīravr̥ddhirmēdaḥprabhr̥tikā; jñānavijñānē mānasau dharmau, jñānaṁ tattvāvabōdhaḥ, vijñānaṁ citrādikarmakauśalyam| samāsataḥ saṅkṣēpataḥ| vijñānaśabdāntaraṁ luptādiśabdanirdēśādanyē'pi śubhādayaḥ| taduktaṁ,- “vyañjanādi śubhā vidyā mēdō mēdhā dhanaṁ yaśaḥ| alpē vayasi yasyaitanna sa jīvēcciraṁ naraḥ”- iti||5-6||
Adhikarana 5 (7-8) · Śloka 9
madhyamasyāyuṣō jñānamata ūrdhvaṁ nibōdha mē |
adhastādakṣayōryasya lēkhāḥ syurvyaktamāyatāḥ ||7||
dvē vā tisrō'dhikā vā'pi pādau karṇau ca māṁsalau |
nāsāgramūrdhvaṁ ca bhavēdūrdhvaṁ lēkhāśca pr̥ṣṭhataḥ ||8||
yasya syustasya paramamāyurbhavati saptatiḥ |9|
View original
मध्यमस्यायुषो ज्ञानमत ऊर्ध्वं निबोध मे |
अधस्तादक्षयोर्यस्य लेखाः स्युर्व्यक्तमायताः ||७||
द्वे वा तिस्रोऽधिका वाऽपि पादौ कर्णौ च मांसलौ |
नासाग्रमूर्ध्वं च भवेदूर्ध्वं लेखाश्च पृष्ठतः ||८||
यस्य स्युस्तस्य परममायुर्भवति सप्ततिः |९|
prāganuktasya madhyamāyuṣō lakṣaṇaṁ nirdiśannāha- madhyamētyādi| akṣayōḥ kōṣṭakāsthnōḥ, lēkhā rājayaḥ, ‘adhastāddhastayōḥ’ ityādi pāṭhaṁ kēcit paṭhanti||7-8||-
Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 11
jaghanyasyāyuṣō jñānamata ūrdhvaṁ nibōdha mē ||9||
hasvāni yasya parvāṇi sumahaccāpi mēhanam |
tathōrasyavalīḍhāni na ca syātpr̥ṣṭhamāyatam ||10||
ūrdhvaṁ ca śravaṇau sthānānnāsā cōccā śarīriṇaḥ |
hasatō jalpatō vā'pi dantamāṁsaṁ pradr̥śyatē |
prēkṣatē yaśca vibhrāntaṁ sa jīvētpañcaviṁśatim ||11||
View original
जघन्यस्यायुषो ज्ञानमत ऊर्ध्वं निबोध मे ||९||
हस्वानि यस्य पर्वाणि सुमहच्चापि मेहनम् |
तथोरस्यवलीढानि न च स्यात्पृष्ठमायतम् ||१०||
ऊर्ध्वं च श्रवणौ स्थानान्नासा चोच्चा शरीरिणः |
हसतो जल्पतो वाऽपि दन्तमांसं प्रदृश्यते |
प्रेक्षते यश्च विभ्रान्तं स जीवेत्पञ्चविंशतिम् ||११||
prāganuktasyālpāyuṣō lakṣaṇaṁ nirdēṣṭumāha- jaghanyasyētyādi| jaghanyasya alpasya| mēhanaṁ mēḍhram| tathōrasyavalīḍhānīti urasi vakṣaḥsthalē, avalīḍhāni āvartabhēdāḥ pratilōmānulōmatvēna| ‘tathōrasyavalīḍhāni’ ityatra sthānē kēcidanyathā pāṭhaṁ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ| vibhrāntaṁ viśēṣēṇa mōhayuktaṁ yathā bhavati| pañcaviṁśatiṁ ‘varṣāṇi’ iti śēṣaḥ||9-11||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
atha punarāyuṣō vijñānārthamaṅgapratyaṅgapramāṇasārānupadēkṣyāmaḥ |
tatrāṅgānyantarādhisakthibāhuśirāṁsi, tadavayavāḥ pratyaṅgānīti |
tatra, svairaṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradēśinyau dvyaṅgulāyatē ; pradēśinyāstu madhyamānāmikākaniṣṭhikā yathōttaraṁ pañcamabhāgahīnāḥ; caturaṅgulāyatē pañcāṅgulavistr̥tē prapadapādatalē; pañcacaturaṅgulāyatavistr̥tā pārṣṇiḥ; caturdaśāṅgulāyataḥ pādaḥ; caturdaśāṅgulapariṇāhāni pādagulphajaṅghājānumadhyāni; aṣṭādaśāṅgulā jaṅghā, jānūpariṣṭācca dvātriṁśadaṅgulam, ētē pañcāśat; jaṅghāyāmasamāvūrū; dvyaṅgulāni vr̥ṣaṇacibukadaśananāsāpuṭabhāgakarṇamūlabhrūnayanāntarāṇi; caturaṅgulāni mēhanavadanāntaranāsākarṇalalāṭagrīvōcchrāyadr̥ṣṭyantarāṇi; dvādaśāṅgulāni bhagavistāramēhananābhihr̥dayagrīvāstanāntaramukhāyāmamaṇibandhaprakōṣṭhasthaulyāni; indrabastipariṇāhāṁsapīṭhakūrparāntarāyāmaḥ ṣōḍaśāṅgulaḥ; caturviṁśatyaṅgulō hastaḥ; dvātriṁśadaṅgulaparimāṇau bhujau; dvātriṁśatpariṇāhāvūrū; maṇibandhakūrparāntaraṁ ṣōḍaśāṅgulaṁ; talaṁ ṣaṭcaturaṅgulāyāmavistāram; aṅguṣṭhamūlapradēśinīśravaṇāpāṅgāntaramadhyamāṅgulyau pañcāṅgulē; ardhapañcāṅgulē pradēśinyanāmikē; sārdhatryaṅgulau kaniṣṭhāṅguṣṭhau; caturviṁśativistārapariṇāhaṁ mukhagrīvaṁ; tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā; nayanatribhāgapariṇāhā tārakā; navamastārakāṁśō dr̥ṣṭiḥ; kēśāntamastakāntaramēkādaśāṅgulaṁ; mastakādavaṭukēśāntō daśāṅgulaḥ; karṇāvaṭvantaraṁ caturdaśāṅgulaṁ; puruṣōraḥpramāṇavistīrṇā strīśrōṇiḥ; aṣṭādaśāṅgulavistāramuraḥ; tatpramāṇā puruṣasya kaṭī; saviṁśamaṅgulaśataṁ puruṣāyāma iti ||12||
View original
अथ पुनरायुषो विज्ञानार्थमङ्गप्रत्यङ्गप्रमाणसारानुपदेक्ष्यामः |
तत्राङ्गान्यन्तराधिसक्थिबाहुशिरांसि, तदवयवाः प्रत्यङ्गानीति |
तत्र, स्वैरङ्गुलैः पादाङ्गुष्ठप्रदेशिन्यौ द्व्यङ्गुलायते ; प्रदेशिन्यास्तु मध्यमानामिकाकनिष्ठिका यथोत्तरं पञ्चमभागहीनाः; चतुरङ्गुलायते पञ्चाङ्गुलविस्तृते प्रपदपादतले; पञ्चचतुरङ्गुलायतविस्तृता पार्ष्णिः; चतुर्दशाङ्गुलायतः पादः; चतुर्दशाङ्गुलपरिणाहानि पादगुल्फजङ्घाजानुमध्यानि; अष्टादशाङ्गुला जङ्घा, जानूपरिष्टाच्च द्वात्रिंशदङ्गुलम्, एते पञ्चाशत्; जङ्घायामसमावूरू; द्व्यङ्गुलानि वृषणचिबुकदशननासापुटभागकर्णमूलभ्रूनयनान्तराणि; चतुरङ्गुलानि मेहनवदनान्तरनासाकर्णललाटग्रीवोच्छ्रायदृष्ट्यन्तराणि; द्वादशाङ्गुलानि भगविस्तारमेहननाभिहृदयग्रीवास्तनान्तरमुखायाममणिबन्धप्रकोष्ठस्थौल्यानि; इन्द्रबस्तिपरिणाहांसपीठकूर्परान्तरायामः षोडशाङ्गुलः; चतुर्विंशत्यङ्गुलो हस्तः; द्वात्रिंशदङ्गुलपरिमाणौ भुजौ; द्वात्रिंशत्परिणाहावूरू; मणिबन्धकूर्परान्तरं षोडशाङ्गुलं; तलं षट्चतुरङ्गुलायामविस्तारम्; अङ्गुष्ठमूलप्रदेशिनीश्रवणापाङ्गान्तरमध्यमाङ्गुल्यौ पञ्चाङ्गुले; अर्धपञ्चाङ्गुले प्रदेशिन्यनामिके; सार्धत्र्यङ्गुलौ कनिष्ठाङ्गुष्ठौ; चतुर्विंशतिविस्तारपरिणाहं मुखग्रीवं; त्रिभागाङ्गुलविस्तारा नासापुटमर्यादा; नयनत्रिभागपरिणाहा तारका; नवमस्तारकांशो दृष्टिः; केशान्तमस्तकान्तरमेकादशाङ्गुलं; मस्तकादवटुकेशान्तो दशाङ्गुलः; कर्णावट्वन्तरं चतुर्दशाङ्गुलं; पुरुषोरःप्रमाणविस्तीर्णा स्त्रीश्रोणिः; अष्टादशाङ्गुलविस्तारमुरः; तत्प्रमाणा पुरुषस्य कटी; सविंशमङ्गुलशतं पुरुषायाम इति ||१२||
yadapēkṣayā lalāṭādīnāṁ mahattvahrasvatvādyuktaṁ tadēvāṅgulimānēna nirdiśannāha- athētyādi| sārāḥ sattvādikāḥ| kāni punastānyaṅgāni pratyaṅgāni cētyāha- tatrētyādi| antarādhiḥ śarīramadhyabhāgaḥ| kaṭisandhimārabhya pādāṅgulīryāvat ‘sakthi’ ucyatē| tadavayavā iti antarādhibāhudvayasakthidvayaśirasāmavayavā ityarthaḥ| tatra pādāṅguṣṭhāt prabhr̥ti yāvanmastakamanukramēṇa mānaṁ darśayannāha- tatrētyādi| tatra tēṣāṁ pratyaṅgānāṁ madhyē| pādāṅguṣṭhaḥ pādasyaiva pradēśinī ca, dvyaṅgulāyatē aṅguladvayadīrghē, ‘nakhaṁ vihāya’ iti śēṣaḥ| pradēśinyāstviti pradēśinyāḥ sakāśānmadhyamāṅgulī pañcamabhāgahīnā, tatō'pi madhyamāyāḥ sakāśādanāmikā pañcamabhāgahīnā, tatō'pyanāmikāyāḥ kaniṣṭhikā pañcamabhāgahīnētyarthaḥ| pañcamabhāgastu ardhāṅgulamātraḥ| prapadaṁ pādāgraṁ, pādatalaṁ pādamadhyam; anyē ‘ṣaṭpañcāṅgulavistr̥tē prapadapādatalē’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ‘prapadaṁ ṣaḍaṅgulavistāraṁ, pañcāṅgulavistāraṁ, pādatalam’ iti| pañcacaturaṅgulāyatavistr̥tēti pañcāṅgulāyatā caturaṅgulavistārētyarthaḥ| pādamadhyagulphamadhyajaṅghāmadhyajānumadhyānītyarthaḥ- caturdaśāṅgulapariṇāhānīti pariṇāhō vartulatā caturdaśāṅgulamānarajjvā vēṣṭanamityarthaḥ| anyē ‘trayōdaśāṅgulapariṇāhāni ’ iti paṭhanti| aṣṭētyādi| jaṅghāśabdēna gulphajānumadhyamucyatē, sā aṣṭādaśāṅgulapramāṇā dairghyēṇa| anyē ‘caturviṁśatyaṅgulā jaṅghā’ iti paṭhanti| jānūpariṣṭāccētyādi upariṣṭāduparitanavibhāgaḥ, jānunō'dhaḥsandhimārabhya kaṭisandhiṁ yāvadvātriṁśadaṅgulō dairghyēṇētyarthaḥ; ētē pañcāśat jaṅghājānūpariṣṭāccētyēkatra militāḥ pañcāśadaṅgulā bhavanti| jaṅghētyādi jaṅghayōrāyāmēna dairghyēṇa samāvūrū, ūrū apyaṣṭādaśāṅgulāvityarthaḥ; jānuna upari vaṅkṣaṇasandhiparyantamūrū| dvyaṅgulānītyādi| vr̥ṣaṇam aṇḍaṁ, vistārē dvyaṅgulaṁ; adharauṣṭhādadhastāccibukaṁ tadapi dvyaṅgulam| ardhaṁ bahirardhaṁ māṁsavēṣṭitamiti dantā dvyaṅgulāḥ| nāsāpuṭabhāga iti dvayōrnāsāpuṭayōrbhāgō bahirbhāgaḥ pratyēkamaṅguladvayapramāṇa ityarthaḥ| nayanāntarāṇi nayanayōrmadhyam| atrāpi pāṭhāntarāṇi santi, tāni cābhāvānna likhitāni| caturaṅgulānītyādi| mēhanamucchrāyahīnaṁ caturaṅgulaṁ śaśajātēḥ puṁsaḥ, sōcchrāyaṁ tu ṣaḍaṅgulam| vyāttasya mukhasyāntaramapi caturaṅgulaṁ, nāsāvaṁśō dairghyēṇa caturaṅgulaḥ, karṇalalāṭagrīvāṇāmucchrāyō dīrghatvaṁ caturaṅgulaṁ; dr̥ṣṭyantarāṇīti dr̥ṣṭī atra kr̥ṣṇatārakē masūradalapramāṇē bhavataḥ, tayōrdr̥ṣṭyōrantaraṁ caturaṅgulam| dvādaśētyādi| bhagō yōniḥ, tasya vistārō randhraḥ, tasya pariṇāhō dvādaśāṅgulaḥ, idaṁ tu bhagapramāṇaṁ hastinījātistriyā jñēyaṁ, kāmaśāstrōktatvāt| mēhananābhyōntaraṁ dvādaśāṅgulaṁ, tathā nābhihr̥dayayōrgrīvāhr̥dayayōḥ stanayōścāntaramiti jñēyam| mukhāyāmō mukhadairghyam, ētacca cibukādārabhya lalāṭāntaṁ yāvadvādaśāṅgulam| maṇibandhaprakōṣṭhābhyāṁ saha sthaulyaśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē; tatra maṇibandhasya pāṇimūlasya pariṇāhō dvādaśāṅgulaḥ, prakōṣṭhasya pariṇāhō dvādaśāṅgulaḥ; prakōṣṭhō maṇibandhōpariṣṭācaturaṅgulē kalāvikē ityarthaḥ| indrabastītyādi indrabastērjaṅghāmadhyasya pariṇāhaḥ ṣōḍaśāṅgulaḥ| aṁsapīṭhō bāhuśiraḥ, kūrparō bhujamadhyaṁ, tayōrantarāyāmō dairghyaṁ ṣōḍaśāṅgula ityarthaḥ| ‘ṣōḍaśāṅgula’ ityasya sthānē kēcit ‘viṁśatyaṅgula’ iti paṭhanti| pūrvaṁ ‘jaṅghāmadhyaṁ caturdaśāṅgulapariṇāham’ iti yatprōktaṁ tadgulphāśritaṁ jaṅghāmadhyaṁ jñēyaṁ, iha tu jānvāśritam, atō na virōdhaḥ| caturviṁśatītyādi| hastō'tra kūrparādimadhyamāṅgulyantaparyantō jñēyaḥ| dvātriṁśadityādi| maṇibandhaḥ pāṇimūlaṁ, kūrparaṁ kuhaṇikā, tayōrantaraṁ madhyaṁ ṣōḍaśāṅgulam; ‘aṣṭādaśāṅgulam’ ityaparē| talamityādi talamatra hastatalaṁ ṣaḍaṅgulāyāmaṁ, caturaṅgulavistāram| aṅguṣṭhētyādi aṅguṣṭhamūlasya pradēśinyāścāntaraṁ pañcāṅgulaṁ, śravaṇasya karṇavivarasya apāṅgasya bhrūpucchāntasya cāntaraṁ pañcāṅgulaṁ, madhyamāṅgulī pañcāṅgulā cētyarthaḥ| ‘aṅguṣṭhamūlakaniṣṭhikā’ ityādipāṭhaṁ kēcit paṭhanti| ardhētyādi sārdhacaturaṅgulē pradēśinyanāmikē aṅgulyau dairghyēṇētyarthaḥ| sārdhatryaṅgulāviti ‘dairghyēṇa’ iti śēṣaḥ| caturviṁśatītyādi caturaṅgulivistāraṁ mukhaṁ, viṁśatyaṅgulipariṇāhā grīvētyarthaḥ; anyē ‘caturviṁśatyaṅgulavistāramuraḥ, caturviṁśatyaṅgulavistārā grīvā’ iti pāṭhāntaramatra manyantē| tribhāgētyādi aṅgulasya tribhāgēna sahāṅgulaṁ tribhāgāṅgulaṁ, tāvanmātrastiryaṅmita ēkō nāsāpuṭaḥ; anyē tu ‘tribhāgahīnāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā’ iti pāṭhaṁ manyantē; tēṣāṁ matē taruṇāsthihīnasyaikasyaiva nāsārandhrasya pramāṇaṁ, na tu taruṇāsthisahitayōrdvayōrapi nāsāpuṭayōḥ| nayanētyādi nayanatribhāgō dviyavapramāṇaḥ, tatpariṇāhā tārakā kr̥ṣṇabhāga ityarthaḥ| navamētyādi tārakānavamāṁśō dr̥ṣṭimaṇḍalaṁ śalyatantrābhihitapramāṇaṁ, śālākyatantrapramāṇaṁ tu masūradalamātramēva, atō na dōṣaḥ; athavā tārakānavāṁśēnāpi masūradalamātramēva bhavati, tārakāśabdēnātrāpi kr̥ṣṇavibhāgaḥ| kēśāntētyādi kēśāntaḥ śaṅkhayōrupari, mastakaśabdēnātra mastakamadhyavibhāgō rōmāvartānvitaḥ, tatra kēśāntamastakayōrantaramēkādaśāṅgulam| mastakādityādi mastakāt mastakamadhyavibhāgāt| avaṭukēśānta iti avaṭuḥ kr̥kāṭikā ‘giviḍikā ’ iti lōkē, tatkēśāntaḥ tatkēśaparyantaḥ, tayōrantaraṁ daśāṅgulam| karṇētyādi karṇadvayasya yau avaṭū gartau, tayōrantaraṁ caturdaśāṅgulaṁ paścātkarṇayōrityarthaḥ; na punaḥ karṇāvaṭvōrēvāntaraṁ, tadantarasyālpapramāṇatvāt| puruṣōra ityādi śrōṇiratrōrusandhēradhastāt smaramandirōparitanavibhāgaḥ| hr̥dayādūrdhvaṁ kaṇṭhasyādhaḥ puruṣōrō dvādaśāṅgulaṁ, tatpramāṇā strīśrōṇirityarthaḥ| anyēṣāṁ matē caturviṁśatyaṅgulavistāramura iti; tanmatē strīśrōṇirapi tatpramāṇaivēti| aṣṭādaśētyādi aṣṭādaśāṅgulavistīrṇamuraḥ striyā ityarthaḥ, tatpramāṇā aṣṭādaśāṅgulavistīrṇā puruṣasya kaṭī| pūrvōktapramāṇamēkatvēnāha- saviṁśamityādi| viṁśatyā aṅgulaiḥ saha śataṁ saviṁśamaṅgulaśataṁ, puruṣāyāmaḥ pādāgrasthitasyōrdhvabāhōḥ puruṣasya dairghyam||12||
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
bhavanti cātra ślōkāḥ |
pañcaviṁśē tatō varṣē pumān nārī tu ṣōḍaśē |
samatvāgatavīryau tau jānīyāt kuśalō bhiṣak ||13||
View original
भवन्ति चात्र श्लोकाः |
पञ्चविंशे ततो वर्षे पुमान् नारी तु षोडशे |
समत्वागतवीर्यौ तौ जानीयात् कुशलो भिषक् ||१३||
tatra strīśrōṇipuruṣōraḥprabhr̥tīnāṁ yauvana ēva yathōktapramāṇatā bhavati, na tvalpē vayasītyāha- pañcaviṁśa ityādi| ētēna pañcaviṁśē varṣē puruṣaṁ samatvāgatavīryam jānīyāt; ṣōḍaśē tu varṣē nārīṁ samatvāgatavīryāṁ jānīyāt, tayōśca samatvāgatavīryayōrēva yathōktaṁ pramāṇaṁ bhavati| anyatrāpyuktaṁ, “varṣē'tha pañcaviṁśē naraḥ samanvitabalaḥ ṣōḍaśē nārī| arhati mānōnmānaṁ jīvitabhāgē caturthē vā”- iti| samatvāgatavīryāviti samatvaṁ paripūrṇatvamāgataṁ vīryaṁ yayōstau samatvāgatavīryau, rasādidhātuparipūrtyā vīryapūrtiḥ, paripūrṇasarvadhātukāvityarthaḥ| anyē tvēvaṁ paṭhanti ‘samanvāgatavīryau’ iti; “samyaganu paścādāgataṁ vīryamupacayaśaktilakṣaṇaṁ yayōḥ” iti ca vyākhyānayanti||13||
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
dēhaḥ svairaṅgulairēṣa yathāvadanukīrtitaḥ |14|
View original
देहः स्वैरङ्गुलैरेष यथावदनुकीर्तितः |१४|
kaiḥ punaraṅgulairidaṁ mānamuktamityāha- dēha ityādi| ēṣa dēhaḥ svairaṅgulairyathāvaduktamānēnānukīrtitaḥ kathita ityarthaḥ|14|-
Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 15
yuktaḥ pramāṇēnānēna pumān vā yadi vā'ṅganā ||14||
dīrghamāyuravāpnōti vittaṁ ca mahadr̥cchati |
madhyamaṁ madhyamairāyurvittaṁ hīnaistathā'varam ||15||
View original
युक्तः प्रमाणेनानेन पुमान् वा यदि वाऽङ्गना ||१४||
दीर्घमायुरवाप्नोति वित्तं च महदृच्छति |
मध्यमं मध्यमैरायुर्वित्तं हीनैस्तथाऽवरम् ||१५||
uktapramāṇaprayōjanaṁ darśayannāha- yukta ityādi| madhyamairiti madhyamalakṣaṇaiḥ| vittaṁ dhanam; avaraṁ hīnaṁ bhavati| tathā tēna prakārēṇa| kairityāha- hīnaiḥ; hīnalakṣaṇairityarthaḥ||14-15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
atha sārān vakṣyāmaḥ- smr̥tibhaktiprajñāśaucaśauryōpētaṁ kalyāṇābhinivēśaṁ sattvasāraṁ vidyāt; snigdhasaṁhataśvētāsthidantanakhaṁ bahulakāmaprajaṁ śukrēṇa; akr̥śamuttamabalaṁ snigdhagambhīrasvaraṁ saubhāgyōpapannaṁ mahānētraṁ ca majjñā; mahāśiraḥskandhaṁ dr̥ḍhadantahanvasthinakhamasthibhiḥ; snigdhamūtrasvēdasvaraṁ br̥haccharīramāyāsāsahiṣṇuṁ mēdasā; acchidragātraṁ gūḍhāsthisandhiṁ māṁsōpacitaṁ ca māṁsēna; snigdhatāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalaṁ raktēna; suprasannamr̥dutvagrōmāṇaṁ tvaksāraṁ vidyāditi |
ēṣāṁ pūrvaṁ pūrvaṁ pradhānamāyuḥsaubhāgyayōriti ||16||
View original
अथ सारान् वक्ष्यामः- स्मृतिभक्तिप्रज्ञाशौचशौर्योपेतं कल्याणाभिनिवेशं सत्त्वसारं विद्यात्; स्निग्धसंहतश्वेतास्थिदन्तनखं बहुलकामप्रजं शुक्रेण; अकृशमुत्तमबलं स्निग्धगम्भीरस्वरं सौभाग्योपपन्नं महानेत्रं च मज्ज्ञा; महाशिरःस्कन्धं दृढदन्तहन्वस्थिनखमस्थिभिः; स्निग्धमूत्रस्वेदस्वरं बृहच्छरीरमायासासहिष्णुं मेदसा; अच्छिद्रगात्रं गूढास्थिसन्धिं मांसोपचितं च मांसेन; स्निग्धताम्रनखनयनतालुजिह्वौष्ठपाणिपादतलं रक्तेन; सुप्रसन्नमृदुत्वग्रोमाणं त्वक्सारं विद्यादिति |
एषां पूर्वं पूर्वं प्रधानमायुःसौभाग्ययोरिति ||१६||
sārēṇāpyāyurnirdiśannāha- athētyādi| smr̥tiḥ smaraṇaṁ, prajñā kālatrayātmikā buddhiḥ, śauryaṁ sarvakarmasvaviṣāditā| kalyāṇābhinivēśaṁ kalyāṇaviṣayē yatnaparam| sattvasāraṁ vidyāditi sattvaguṇabahulaṁ jānīyādityarthaḥ| snigdhētyādi| snigdhasaṁhataśvētaśabdāstrayō'pyasthidantanakhaiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyantē| saṁhataṁ ghanam| bahulakāmaprajamiti bahukāmaṁ bahuprajamityarthaḥ| śukrēṇēti śukrēṇa kr̥tvā sāraṁ vidyāditi sambandhaḥ| upapannamiti yuktamityarthaḥ| majjñēti majjadhātunā kr̥tvā sāraṁ vidyāditi sambandhaḥ| mahāśabdaḥ śiraḥskandhābhyāṁ saha sambadhyatē| dr̥ḍhaśabdō dantahanvasthinakhaiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| asthibhiḥ haḍḍaiḥ kr̥tvā sāraṁ vidyāditi sambandhaḥ| snigdhētyādi| snigdhaśabdō mūtrasvēdasvaraiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| br̥haccharīramiti prabalakāyam| āyāsāsahiṣṇumiti kaṣṭakārikarmākṣamam| mēdasēti mēdasā kr̥tvā sāraṁ jānīyāditi sambandhaḥ| acchidragātramiti animnaśarīramityarthaḥ| gūḍhētyādi gūḍhāsthisandhiḥ guptahaḍḍasandhirityarthaḥ| māṁsōpacitamiti māṁsalaśarīramityarthaḥ| māṁsēnēti māṁsēna kr̥tvā sāraṁ vidyāditi sambandhaḥ| snigdhētyādi| snigdhatāmraśabdau pāṇitalāntairnakhādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| raktēnēti rudhirēṇa kr̥tvā sāraṁ vidyādityarthaḥ| suprasannētyādi| suprasannamr̥duśabdau tvagrōmabhyāṁ saha pratyēkaṁ sambadhyētē| tvaksāraṁ rasasāraṁ; tvakśabdēna tvaksthō rasō'bhihitaḥ| ēṣāmiti ēṣāṁ pūrvōktasārāṇāṁ madhyē, pūrvaṁ pūrvaṁ pradhānamiti yō yaḥ pūrvaḥ sāraḥ sa sa pradhānamityarthaḥ| kayōḥ pradhānaṁ śrēṣṭhamityāha- āyuḥsaubhāgyayōriti|- saubhāgyaṁ sarvasyāpi pratibhāsamānatvam||16||
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
viśēṣatō'ṅgapratyaṅgapramāṇādatha sārataḥ |
parīkṣyāyuḥ sunipuṇō bhiṣak sidhyati karmasu ||17||
View original
विशेषतोऽङ्गप्रत्यङ्गप्रमाणादथ सारतः |
परीक्ष्यायुः सुनिपुणो भिषक् सिध्यति कर्मसु ||१७||
aṅgapratyaṅgamānasārajñānaphalamāha- viśēṣata ityādi| viśēṣata iti parasparavyāvartanēnētyarthaḥ| ētēna viparītavraṇadūtādicchāyāśarīrasvabhāvavipratipattyupadravāsādhyatādibhiścāyurniścitya viśēṣatō mahālalāṭētyādilakṣaṇabhēdēna pravarāvaramadhyamānyāyūṁṣi parīkṣya bhiṣak sidhyatītyarthaḥ| sunipuṇa iti suṣṭhu atiśayēna nipuṇaḥ kuśalaḥ| bhiṣak sidhyati karmasviti vaidyaḥ karmaviṣayē siddhiṁ prāpnōtītyarthaḥ| kēcit ‘sāmānyatō'ṅgapratyaṅga ...’ ityādi paṭhanti| tēṣāṁ matē sāmānyataḥ sthūlavr̥ttyētyarthaḥ||17||
Adhikarana 13 (18) · Śloka 18
vyādhiviśēṣāstu prāgabhihitāḥ; sarva ēvaitē trividhāḥ- sādhyā, yāpyāḥ, pratyākhyēyāśca |
tatraitān bhūyastridhā parīkṣēta- kimayamaupasargikaḥ, prākkēvalaḥ, anyalakṣaṇa iti |
tatra, aupasargikō nāma yaḥ pūrvōtpannaṁ vyādhiṁ jaghanyakālajātō vyādhirupasr̥jati, sa tanmūla ēvōpadravasañjñaḥ; prākkēvalō nāma yaḥ prāgēvōtpannō vyādhirapūrvarūpō'nupadravaśca; anyalakṣaṇō nāma yō bhaviṣyadvyādhikhyāpakaḥ, sa pūrvarūpasañjñaḥ |
tatra, sōpadravamanyōnyāvirōdhēnōpakramēta, balavantamupadravaṁ vā; prākkēvalaṁ yathāsvaṁ pratikurvīta; anyalakṣaṇē tvādivyādhau prayatēta ||18||
View original
व्याधिविशेषास्तु प्रागभिहिताः; सर्व एवैते त्रिविधाः- साध्या, याप्याः, प्रत्याख्येयाश्च |
तत्रैतान् भूयस्त्रिधा परीक्षेत- किमयमौपसर्गिकः, प्राक्केवलः, अन्यलक्षण इति |
तत्र, औपसर्गिको नाम यः पूर्वोत्पन्नं व्याधिं जघन्यकालजातो व्याधिरुपसृजति, स तन्मूल एवोपद्रवसञ्ज्ञः; प्राक्केवलो नाम यः प्रागेवोत्पन्नो व्याधिरपूर्वरूपोऽनुपद्रवश्च; अन्यलक्षणो नाम यो भविष्यद्व्याधिख्यापकः, स पूर्वरूपसञ्ज्ञः |
तत्र, सोपद्रवमन्योन्याविरोधेनोपक्रमेत, बलवन्तमुपद्रवं वा; प्राक्केवलं यथास्वं प्रतिकुर्वीत; अन्यलक्षणे त्वादिव्याधौ प्रयतेत ||१८||
vyādhiparīkṣāṁ nirdiśannāha- vyādhītyādi| prāgabhihitā iti vēdōtpattyadhyāyē vyādhisamuddēśīyē ca yē uktāḥ| pratyākhyēyāścēti cakārāt pratyākhyēyānāmapi sādhyatvaṁ darśayati; yathā- "valyāmābhyantarāyāṁ tu pratyākhyāya samācarēt"; tathā mukharōgēṣu māṁsatānālāsaprabhr̥tiṣūktaṁ- "tēṣu cāpi kriyāṁ vaidyaḥ pratyākhyāya samācarēt"- (ci. a. 12) iti| ētān vyādhīn| bhūyaḥ punarapi| kathaṁ parīkṣētētyāha- kimayamaupasargika iti; kimayamupadrava ityarthaḥ| kimayaṁ prākkēvala iti kimayaṁ pūrvarūpēṇōpadravēṇa ca rahita ityarthaḥ| kimayamanyalakṣaṇa iti kimayaṁ vyādhēḥ pūrvarūpamityarthaḥ| tēṣāṁ lakṣaṇamāha- tatrētyādi| tatra tēṣāṁ madhyē aupasargikastāvat kathyatē| jaghanyakālajātō vyādhiriti paścātkālajātō rōga ityarthaḥ| upasr̥jati samīpē ātmānaṁ nayatītyarthaḥ| ētēna tēna saha milatītyuktam| sa iti paścādutpannō vyādhirityarthaḥ| tanmūla ēvēti prāgutpannavyādhihētuka ēvētyarthaḥ| paścādutpannō vyādhirēvōpadravō bhavati, na punarmūlavyādhinā saha bhūtāni liṅgānyupadravasañjñāni; liṅgānyapi yadi cirakālānubandhīni bhavanti tadā tānyapyupadravasañjñāni bhavanti| upasr̥jatīti atraikavacanādēka ēva vyādhirupadrava iti na mantavyam, aparē'pi yē mūlavyādhēranantaramutpadyantē vyādhayastē'pyupadravāḥ; ēkavacanasyāpradhānatvāt| upadravasañjña iti upasarga iti caikaiva sañjñētyarthaḥ| apūrvarūpaḥ pūrvarūparahita ityarthaḥ| anupadravaścēti upadravarahita ityarthaḥ| ētēna maśakatilakālakanyacchavyaṅgādayaḥ prākkēvalā vyādhayaḥ kathyantē, vyādhisvabhāvāt pūrvarūpamantarēṇāpi prāgēvōtpadyanta ityarthaḥ| anyalakṣaṇa ityādi yō bhāvinaṁ vyādhiṁ khyāpayati sa pūrvarūpasañjñaḥ| vyādhīnāṁ bahutvāt kaḥ prathamaṁ pratikaraṇīya ityāha- tatrētyādi| sahōpadravēṇa vartata iti sōpadravō mūlavyādhirityarthastaṁ, tathōpadrava uttarakālajō vyādhistam| anyōnyāvirōdhēna ubhayāvirōdhēnētyarthaḥ| balavantamupadravaṁ vēti balavantamupadravaṁ prathamaṁ cōpakramētānyōnyāvirōdhēnēti sambandhaḥ| yathāsvaṁ yathātmīyacikitsitam| anyalakṣaṇa ityādi anyalakṣaṇē punaḥ pūrvarūpasañjñitē, ādivyādhau prayatēta prayatnaṁ kurvīta, ‘yathāsvam’ ityanuvartatē||18||
Adhikarana 14 (19) · Śloka 19
bhavati cātra |
nāsti rōgō vinā dōṣairyasmāttasmādvicakṣaṇaḥ |
anuktamapi dōṣāṇāṁ liṅgairvyādhimupācarēt ||19||
View original
भवति चात्र |
नास्ति रोगो विना दोषैर्यस्मात्तस्माद्विचक्षणः |
अनुक्तमपि दोषाणां लिङ्गैर्व्याधिमुपाचरेत् ||१९||
vyādhīnāmānantyāddōṣabhēdēnānuktasya vyādhērdōṣavyapēkṣācikitsārthaṁ, tathā rōgakr̥tasyāpi rōgasya cikitsāmapi kartuṁ, na kāryavyādhimātrasya nāpi tu hētuvyādhimātrasyēti kathayannāha- nāstītyādi| anuktamapi vyādhiṁ dōṣāṇāṁ liṅgaiḥ kr̥tvōpācarēditi sambandhaḥ||19||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
prāgabhihitā r̥tavaḥ ||20||
View original
प्रागभिहिता ऋतवः ||२०||
r̥tuparīkṣāṁ nirdiśannāha- prāgityādi| prāgiti r̥tucaryādhyāyē||20||
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
śītē śītapratīkāramuṣṇē cōṣṇanivāraṇam |
kr̥tvā kuryāt kriyāṁ prāptāṁ kriyākālaṁ na hāpayēt ||21||
View original
शीते शीतप्रतीकारमुष्णे चोष्णनिवारणम् |
कृत्वा कुर्यात् क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत् ||२१||
visadr̥śakālajasyātyayikasya vyādhērvidhyantaramupadiśannāha- śītē ityādi| śītē śītakālē, śītapratīkāraṁ śītaviparyayaṁ kr̥tvā, uṣṇamityarthaḥ; uṣṇē uṣṇakālē, uṣṇanivāraṇamuṣṇaviparyayaṁ kr̥tvā, śītamityarthaḥ| kuryāt kriyāmiti kriyāmagnikarmādikām| taduktaṁ,- “tatrāpyātyayikē'gnikarmasādhyē vyādhau tatpratyanīkaṁ vidhiṁ kr̥tvā” (sū. a. 12) ityādi| prāptāmiti yōgyām| kāla ēvāvaśyaṁ kriyā karaṇīyētyāha- kriyākālaṁ na hāpayēt|- na hāpayēt nōllaṅghayēt, atiklēśavaiphalyavyādhyasādhyatvabhayāt kālaśaktēratiśayaprabhaviṣṇutvāt| tadyathā- aprāptē kālē āmajvarē ‘bhēṣajaṁ hyāmadōṣasya bhūyō jvalayati jvaram’ (u. 39) ityādi| uṣṇē cōṣṇanivāraṇamityatra cakārādvr̥ṣṭau vr̥ṣṭipratīkārō'nuktō'pi samuccīyatē| anyē tu vr̥ṣṭērapi śītatvācchītē śītapratīkāramityanēnaiva tadgrahaṇamiti manyantē||21||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
aprāptē vā kriyākālē prāptē vā na kr̥tā kriyā |
kriyā hīnā'tiriktā vā sādhyēṣvapi na sidhyati ||22||
View original
अप्राप्ते वा क्रियाकाले प्राप्ते वा न कृता क्रिया |
क्रिया हीनाऽतिरिक्ता वा साध्येष्वपि न सिध्यति ||२२||
kīdr̥śī kriyā na sidhyatītyāha- aprāptē vētyādi| aprāptē kālē anāgatē kālē, kriyā kr̥tā sādhyēṣvapi na sidhyatīti sambandhaḥ| anāgatē hi kālē kriyā kr̥tā na sidhyati, tathāca prāguktaṁ- bhēṣajaṁ hyāmadōṣasyētyādi| prāptē vā na kr̥tā kriyēti atītē kālē kriyā kr̥tētyarthaḥ; sā'pi sādhyēṣvapi vyādhiṣu na sidhyati| yathā- jīrṇajvarē kṣīramāṁsarasasnēhasādhyē laṅghanamiti| kriyā hīnā'tiriktā vēti bahudōṣē hīnā kriyā'kiñcitkarī, alpadōṣē mahatī rōgijīvitaharī rōgāntakāriṇī ca| cakārānmithyā kriyā cānuktā samuccīyatē; tadyathā- śītasādhyē uṣṇā, uṣṇasādhyē śītā cēti||22||
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
yā hyudīrṇaṁ śamayati nānyaṁ vyādhiṁ karōti ca |
sā kriyā, na tu yā vyādhiṁ haratyanyamudīrayēt ||23||
View original
या ह्युदीर्णं शमयति नान्यं व्याधिं करोति च |
सा क्रिया, न तु या व्याधिं हरत्यन्यमुदीरयेत् ||२३||
kriyā'kriyayōrlakṣaṇamāha- yētyādi| udīrṇam utkaṭam| na tu yā vyādhiṁ haratyanyamudīrayēditi na punaḥ sā kriyā kathyatē, yā ēkaṁ vyādhiṁ haratyanyaṁ prakōpayatītyarthaḥ| yathā- kr̥śabr̥ṁhaṇē'gnisādamēhātīsārādayaḥ, yathā vā sthaulyāpakarṣaṇē mēhacikitsāpatarpaṇē ca yakṣmavātarōgādayaḥ||23||
Adhikarana 19 (24) · Śloka 24
prāgabhihitō'gnirannasya pācakaḥ |
sa caturvidhō bhavati- dōṣānabhipanna ēkaḥ, vikriyāmāpannastrividhō bhavati- viṣamō vātēna, tīkṣṇaḥ pittēna, mandaḥ ślēṣmaṇā, caturthaḥ samaḥ sarvasāmyāditi |
tatra, yō yathākālamupayuktamannaṁ samyak pacati sa samaḥ, samairdōṣaiḥ; yaḥ kadācit samyak pacati, kadācidādhmānaśūlōdāvartātisārajaṭharagauravāntrakūjanapravāhaṇāni kr̥tvā, sa viṣamaḥ; yaḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśu pacati sa tīkṣṇaḥ, sa ēvābhivardhamānō'tyagnirityābhāṣyatē, sa muhurmuhuḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśutaraṁ pacati, pākāntē ca galatālvōṣṭhaśōṣadāhasantāpāñjanayati; yastvalpamapyupayuktamudaraśirōgauravakāsaśvāsaprasēkacchardigātrasadanāni kr̥tvā mahatā kālēna pacati, sa mandaḥ ||24||
View original
प्रागभिहितोऽग्निरन्नस्य पाचकः |
स चतुर्विधो भवति- दोषानभिपन्न एकः, विक्रियामापन्नस्त्रिविधो भवति- विषमो वातेन, तीक्ष्णः पित्तेन, मन्दः श्लेष्मणा, चतुर्थः समः सर्वसाम्यादिति |
तत्र, यो यथाकालमुपयुक्तमन्नं सम्यक् पचति स समः, समैर्दोषैः; यः कदाचित् सम्यक् पचति, कदाचिदाध्मानशूलोदावर्तातिसारजठरगौरवान्त्रकूजनप्रवाहणानि कृत्वा, स विषमः; यः प्रभूतमप्युपयुक्तमन्नमाशु पचति स तीक्ष्णः, स एवाभिवर्धमानोऽत्यग्निरित्याभाष्यते, स मुहुर्मुहुः प्रभूतमप्युपयुक्तमन्नमाशुतरं पचति, पाकान्ते च गलताल्वोष्ठशोषदाहसन्तापाञ्जनयति; यस्त्वल्पमप्युपयुक्तमुदरशिरोगौरवकासश्वासप्रसेकच्छर्दिगात्रसदनानि कृत्वा महता कालेन पचति, स मन्दः ||२४||
agniparīkṣāṁ nirdiśannāha- prāgityādi| prāk vraṇapraśnē| pañcaprakārō bhrājakādibhēdēna| kathaṁ punaścaturvidha ityāha- dōṣētyādi| dōṣābhipannō dōṣaiḥ prāpta ēka ēvāgnirvikriyāmāpannastrividhō bhavati- viṣama ityādi| viṣamō vātēna, tīkṣṇaḥ pittēna, mandaḥ ślēṣmaṇā, anēna prakārēṇētyarthaḥ; caturthaḥ samaḥ sarvasāmyāditi| nanu, dōṣābhipannatvēnaiva vikriyāmāpanna iti prāpyatē, tat kimarthaṁ vikriyāmāpanna ityuktaṁ? naiṣa dōṣaḥ, vātādikaprakr̥tīnāṁ puruṣāṇāṁ vātādidōṣābhipannatvaṁ bhavati, na ca vikriyā kācidbhavatīti| tēṣāṁ caturṇāmagnīnāṁ| lakṣaṇamāha- tatrētyādi| yathākālamiti kālasyānullaṅghanēna| prathamaṁ prakr̥tiḥ prakr̥tēranantaraṁ vikr̥tiriti jñāpanārthaṁ prathamaṁ vyatyayēna samāgnilakṣaṇamuktaṁ- ya ityādi| viṣamāgnērvāyuryadā na vikṣipati tadā'gniḥ samyak pacati, yadā punaritaścētaśca bhāgaśō vikṣiptaḥ syāttadā samyaṅga pacati| ētānyādhmānādīni kr̥tvā yaḥ pacati sa viṣama iti sambandhaḥ| kūjanaṁ guḍaguḍāyanaśabdaḥ| pravāhaṇaṁ nikunthanam| upayuktaṁ dattam| tīkṣṇa iti tīkṣṇastu trividhaḥ- ēkastīkṣṇa āśupācakaḥ, anya upēkṣitō'tyagnisañjñō bhasmakāparaparyāyaḥ, apara upēkṣitastīkṣṇatamō muhurmuhurityādinā kathitaḥ| yaśca muhurmuhuḥ pacati vahnistatra pākāntē galādiśōṣādīn janayatīti sambandhaḥ| ‘santāpañjanayatī’ ityasyāgrē kēcid ‘yathā vātēnānubadhyatē pittaṁ tadatyarthaṁ dravōpētam’ ityādi pāṭhaṁ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ| yastvityādi| prasēkō lālāsrāvaḥ| gātrasadanam aṅgaglāniḥ||24||
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
viṣamō vātajān rōgāṁstīkṣṇaḥ pittanimittajān |
karōtyagnistathā mandō vikārān kaphasambhavān ||25||
View original
विषमो वातजान् रोगांस्तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् |
करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान् ||२५||
ētē viṣamādayō'gnaya utpannāḥ kiṁ kurvantītyāha- viṣama ityādi||25||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
tatra, samē parirakṣaṇaṁ kurvīta; viṣamē snigdhāmlalavaṇaiḥ kriyāviśēṣaiḥ pratikurvīta; tīkṣṇē madhurasnigdhaśītairvirēkaiśca; ēvamēvātyagnau, viśēṣēṇa māhiṣaiśca kṣīradadhisarpirbhiḥ; mandē kaṭutiktakaṣāyairvamanaiśca ||26||
View original
तत्र, समे परिरक्षणं कुर्वीत; विषमे स्निग्धाम्ललवणैः क्रियाविशेषैः प्रतिकुर्वीत; तीक्ष्णे मधुरस्निग्धशीतैर्विरेकैश्च; एवमेवात्यग्नौ, विशेषेण माहिषैश्च क्षीरदधिसर्पिर्भिः; मन्दे कटुतिक्तकषायैर्वमनैश्च ||२६||
samāgnyādīnāṁ cikitsitamāha- tatrētyādi| parirakṣaṇamiti yathā samamēvāgnistiṣṭhatītyarthaḥ| ēvamēvēti madhurasnigdhaśītaistribhistathā virēcanaiścētyarthaḥ||26||
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
jāṭharō bhagavānagnirīśvarō'nnasya pācakaḥ |
saukṣmyādrasānādadānō vivēktuṁ naiva śakyatē ||27||
View original
जाठरो भगवानग्निरीश्वरोऽन्नस्य पाचकः |
सौक्ष्म्याद्रसानाददानो विवेक्तुं नैव शक्यते ||२७||
agnēridānīṁ pratyakṣānupalabhyasyāpyastitvamāha- jāṭhara ityādi| jaṭharamudaraṁ, tatra bhavō jāṭharaḥ| bhagavāniti māhātmyavānityarthaḥ| īśvara iti aṣṭamahaiśvaryaguṇayuktaḥ, ata ēvāṇimādiguṇayukta iti| sūkṣmatvānna dr̥śyatē, kāryairupalabhyatē| nanu, yadyasāvīśvarastat kathamasya māndyādayō dōṣā bhavanti? satyaṁ; puruṣasya prāktanakarmaṇā māndyādayaḥ kriyantē, athavā'gniḥ pittāśritaḥ, tataḥ pittavighātādagnimāndyādayō dōṣā na svata iti| saukṣmyāt aṇimādiguṇayuktatvāt| rasān madhurādīn| ādadāna iti paripaktuṁ gr̥hṇan| vivēktuṁ naiva śakyata iti sākṣānnōpalabhyata ityarthaḥ; api tvannapākalakṣaṇēna kāryēṇānumīyatē'styagniriti||27||
Adhikarana 23 (28) · Śloka 28
prāṇāpānasamānaistu sarvataḥ pavanaistribhiḥ |
dhmāyatē pālyatē cāpi svāṁ svāṁ gatimavasthitaiḥ ||28||
View original
प्राणापानसमानैस्तु सर्वतः पवनैस्त्रिभिः |
ध्मायते पाल्यते चापि स्वां स्वां गतिमवस्थितैः ||२८||
yathā bāhyasyāgnērvāyuḥ sahāyō bhavati, tadvajjāṭharasyāpi vāyusahāyatvaṁ darśayannāha- prāṇētyādi| sarvataḥ sarvāsu dikṣu, anyē ‘sarvata iti sarvēbhyō vāyubhya’ ityarthaṁ vadanti; tēna sarvēbhyō'pi vāyubhyaḥ sakāśāttraya ēva vātā dhamanapālanasamarthā na vyānōdānāvityuktaṁ bhavati| dhmāyatē prāṇāpānābhyāṁ; pālyatē samānēna| svāṁ svāṁ gatimavasthitaiḥ svasvamārgē svasyāḥ svasyāḥ kriyāyāḥ kārakairavikr̥tairityarthaḥ| ‘svāṁ svāṁ gatimavasthitaiḥ’ ityasyāgrē vahnēḥ prādhānyakhyāpanāya kēcit ‘yuktē'gnau’ ityādipāṭhaṁ paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ||28||
Adhikarana 24 (29) · Śloka 29
vayastu trividhaṁ- bālyaṁ, madhyaṁ, vr̥ddhamiti |
tatrōnaṣōḍaśavarṣīyā bālāḥ |
tē trividhāḥ- kṣīrapāḥ, kṣīrānnādā, annādā iti |
tēṣu saṁvatsaraparāḥ kṣīrapāḥ, dvisaṁvatsaraparāḥ kṣīrānnādāḥ, paratō'nnādā iti |
ṣōḍaśasaptatyōrantarē madhyaṁ vayaḥ |
tasya vikalpō- vr̥ddhiḥ, yauvanaṁ, sampūrṇatā, parihāṇiriti |
tatra, āviṁśatērvr̥ddhiḥ, ātriṁśatō yauvanam, ācatvāriṁśataḥ sarvadhātvindriyabalavīryasampūrṇatā, ata ūrdhvamīṣatparihāṇiryāvat saptatiriti |
saptatērūrdhvaṁ kṣīyamāṇadhātvindriyabalavīryōtsāhamahanyahani valīpalitakhālityajuṣṭaṁ kāsaśvāsaprabhr̥tibhirupadravairabhibhūyamānaṁ sarvakriyāsvasamarthaṁ jīrṇāgāramivābhivr̥ṣṭamavasīdantaṁ vr̥ddhamācakṣatē ||29||
View original
वयस्तु त्रिविधं- बाल्यं, मध्यं, वृद्धमिति |
तत्रोनषोडशवर्षीया बालाः |
ते त्रिविधाः- क्षीरपाः, क्षीरान्नादा, अन्नादा इति |
तेषु संवत्सरपराः क्षीरपाः, द्विसंवत्सरपराः क्षीरान्नादाः, परतोऽन्नादा इति |
षोडशसप्तत्योरन्तरे मध्यं वयः |
तस्य विकल्पो- वृद्धिः, यौवनं, सम्पूर्णता, परिहाणिरिति |
तत्र, आविंशतेर्वृद्धिः, आत्रिंशतो यौवनम्, आचत्वारिंशतः सर्वधात्विन्द्रियबलवीर्यसम्पूर्णता, अत ऊर्ध्वमीषत्परिहाणिर्यावत् सप्ततिरिति |
सप्ततेरूर्ध्वं क्षीयमाणधात्विन्द्रियबलवीर्योत्साहमहन्यहनि वलीपलितखालित्यजुष्टं कासश्वासप्रभृतिभिरुपद्रवैरभिभूयमानं सर्वक्रियास्वसमर्थं जीर्णागारमिवाभिवृष्टमवसीदन्तं वृद्धमाचक्षते ||२९||
idānīṁ vayaḥparīkṣāṁ nirdiśannāha- vayastvityādi| tatrōnaṣōḍaśavarṣīyā bālā iti pañcadaśavarṣīyā ityarthaḥ| kṣīrānnādā iti dugdhānnabhōjina ityarthaḥ| annādā iti kēvalānnabhakṣakā iti| kṣīrapāḥ stananiḥsr̥takṣīrabhakṣakā ityarthaḥ| tēṣāmavadhimāha- tēṣvityādi| saṁvatsaraparā iti paraśabdēnātrāvadhiruktaḥ| paratō'nnādā iti tr̥tīyādisaṁvatsarēṣvityarthaḥ| atrāpi kēcit pāṭhāntaraṁ manyantē, taccābhāvānna likhitam| madhyamavayasō'vadhiṁ bhēdāṁśca kathayannāha- ṣōḍaśētyādi| antarē antarālē| madhyaṁ vayaḥ ‘kathyatē’ iti śēṣaḥ| vikalpō bhēda ityarthaḥ| vr̥ddhirvardhanaṁ; yauvanamiti vr̥ddhisampūrṇatayōrmiśrībhāvaḥ, ‘yūnō vikārō yauvanam’ ityēkē; sampūrṇatēti vr̥ddhānāmavayavānāmāpyāyanaṁ sampūrṇatā| āviṁśatēriti viṁśativarṣāṇi maryādīkr̥tyētyarthaḥ| ‘yāvat saptatiḥ’ ityatra sthānē ‘yāvat ṣaṣṭiḥ’ iti kēcit paṭhanti| saptatēranantaraṁ yādr̥śō bhavati yannāmā ca kathyatē tadāha- saptatērityādi| vīryaṁ rētaḥ, valī tvaksaṅkōcaḥ, palitaṁ kēśaśuklatvaṁ, khālityaṁ khalvāṭatvaṁ ‘cāndilatvam’ iti lōkē| abhivr̥ṣṭaṁ mēghavr̥ṣṭyā siktamityarthaḥ| avasīdantaṁ patantam||29||
Adhikarana 25 (30) · Śloka 30
tatrōttarōttarāsu vayōvasthāsūttarōttarā bhēṣajamātrāviśēṣā bhavanti, r̥tē ca parihāṇēḥ; tatrādyāpēkṣayā pratikurvīta ||30||
View original
तत्रोत्तरोत्तरासु वयोवस्थासूत्तरोत्तरा भेषजमात्राविशेषा भवन्ति, ऋते च परिहाणेः; तत्राद्यापेक्षया प्रतिकुर्वीत ||३०||
vayōjñānasya bhēṣajamātrāprayōgaḥ phalamiti darśayannāha,- tatrētyādi| tatra vayōjñānē| uttarōttarāsu vayōvasthāsviti bālyayauvanādikāsu| uttarōttarā iti utkr̥ṣṭōtkr̥ṣṭāḥ, bhēṣajamātrāviśēṣā iti auṣadhapramāṇaviśēṣāḥ, r̥tē ca parihāṇēriti saptatērūrdhvaṁ varjayitvētyarthaḥ| tatrādyāpēkṣayā pratikurvītēti tatra parihāṇau, ādyāpēkṣayā bālyāpēkṣayā , ṣōḍaśavarṣavadbhēṣajamātrētyarthaḥ| bhēṣajamātrā ca tantrāntarōktā grāhyā| tadyathā- “prathamē māsi jātasya śiśōrbhēṣajaraktikā| avalēhyā tu kartavyā madhukṣīrasitāghr̥taiḥ|| ēkaikāṁ vardhayēttāvadyāvatsaṁvatsarō bhavēt| tadūrdhvaṁ māṣavr̥ddhiḥ syādyāvat ṣōḍaśakābdikāḥ|| ṣōḍaśābdāttatastūrdhvaṁ yāvadāsaptatēriti| ēvamēva vibhāgō'yaṁ tadūrdhvaṁ bālavatkriyā|| mānamētat prayōktavyaṁ sarvamānavidhāvapi" iti| svatantrē'pi sāṁvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāmityādi| anyē ‘tatrādyāpēkṣayā’ ityatra ‘anyāpēkṣayā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- parihāṇēranyā vr̥ddhirucyatē, tadapēkṣayētyarthaḥ; ētēna ṣōḍaśavarṣavanmātrā prayōktavyētyarthaḥ||30||
Adhikarana 26 (31) · Śloka 31
bhavanti cātra- bālē vivardhatē ślēṣmā madhyamē pittamēva tu |
bhūyiṣṭhaṁ vardhatē vāyurvr̥ddhē tadvīkṣya yōjayēt ||31||
View original
भवन्ति चात्र- बाले विवर्धते श्लेष्मा मध्यमे पित्तमेव तु |
भूयिष्ठं वर्धते वायुर्वृद्धे तद्वीक्ष्य योजयेत् ||३१||
dōṣacayādāvapi vayōjñānaphalaṁ darśayannāha- bālē ityādi| bhūyiṣṭhaṁ bahutaram| ētēna yathā bālē ślēṣmā na tathā pittavātāvityarthaḥ; ēvaṁ śēṣayōrapi||31||
Adhikarana 27 (32) · Śloka 32
agnikṣāravirēkaistu bālavr̥ddhau vivarjayēt |
tatsādhyēṣu vikārēṣu mr̥dvīṁ kuryāt kriyāṁ śanaiḥ ||32||
View original
अग्निक्षारविरेकैस्तु बालवृद्धौ विवर्जयेत् |
तत्साध्येषु विकारेषु मृद्वीं कुर्यात् क्रियां शनैः ||३२||
vayōjñānaphalaṁ kriyāviśēṣē'pi bhavatītyāha- agnītyādi| mr̥dvīṁ kuryāt kriyāmiti ajāśakr̥dādimr̥dudravyasaṁśrayō'gnirapi mr̥duḥ, āśrayaviśēṣādapyēṣāṁ mārdavādi bhavati; taduktaṁ, “snēhadagdhē'dhikā rujō bhavanti” (su. 12)- iti| athavā mr̥dvīmiti chēdyabhēdyādikāṁ pratiniyatabhēṣajēna; taduktaṁ- “bālavr̥ddhāsahakṣīṇabhīrūṇāṁ yōṣitāmapi| marmōpari ca jātēṣu rōgēṣūktēṣu dāraṇam” (ci. a. 1) iti; uktēṣu dāraṇamiti miśrakōktēṣu| tadyathā- "kapōtakaṅkagr̥dhrāṇāṁ purīṣāṇi ca dāraṇam"(su.37) iti| kṣārō'pyāvāpaprativāpahīnō mr̥duḥ, ēvaṁ virēkō'pi caturaṅgulādimr̥dudravyāśrayō mr̥duḥ| śanairmandamityarthaḥ||32||
Adhikarana 28 (33) · Śloka 33
dēhaḥ sthūlaḥ, kr̥śō, madhya, iti prāgupadiṣṭaḥ ||33||
View original
देहः स्थूलः, कृशो, मध्य, इति प्रागुपदिष्टः ||३३||
dēhaparīkṣāṁ nirdiśannāha- dēha ityādi| prāgupadiṣṭa iti dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyē||33||
Adhikarana 29 (34) · Śloka 34
karśayēdbr̥ṁhayēccāpi sadā sthūlakr̥śau narau |
rakṣaṇaṁ caiva madhyasya kurvīta satataṁ bhiṣak ||34||
View original
कर्शयेद्बृंहयेच्चापि सदा स्थूलकृशौ नरौ |
रक्षणं चैव मध्यस्य कुर्वीत सततं भिषक् ||३४||
tayōrapi karaṇīyamanirdiṣṭaṁ nirdiśannāha- karśayēdityādi||34||
Adhikarana 30 (35) · Śloka 35
balamabhihitaguṇaṁ; daurbalyaṁ tu svabhāvadōṣajarādibhiravēkṣitavyam |
yasmādbalavataḥ sarvakriyāpravr̥ttistasmādbalamēva pradhānamadhikaraṇānām ||35||
View original
बलमभिहितगुणं; दौर्बल्यं तु स्वभावदोषजरादिभिरवेक्षितव्यम् |
यस्माद्बलवतः सर्वक्रियाप्रवृत्तिस्तस्माद्बलमेव प्रधानमधिकरणानाम् ||३५||
balaparīkṣāṁ nirdiśannāha- balamityādi| abhihitaguṇaṁ kathitaguṇam, ‘ōjaḥ sōmātmakam’ (sū. a. 15) ityādinā| anupadiṣṭamapi cikitsōpayōgi daurbalyaṁ kāraṇabhēdēna nirdiśannāha- daurbalyamityādi| svabhāvānmātr̥pitr̥śōṇitaśukrasvabhāvādityarthaḥ, dōṣairvātādibhiḥ, jarayā vārdhakyēna; avēkṣitavyaṁ svabhāvādibhirjñātavyamityarthaḥ| anyē tu ‘avēkṣitavyam’ ityatra sthānē ‘jarāpēkṣitaṁ bhavati’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- yathā kṣīrapāt kṣīrānnādaḥ, kṣīrānnādādannāda iti| balaprādhānyaṁ darśayannāha- yasmādityādi| pravr̥ttiḥ anuṣṭhānaṁ karaṇamityarthaḥ| anyē ‘pratipattiḥ’ iti paṭhanti; tatrāpi sa ēvārthaḥ| adhikaraṇānāṁ kriyādhārāṇām||35||
Adhikarana 31 (36) · Śloka 36
kēcit kr̥śāḥ prāṇavantaḥ sthūlāścālpabalā narāḥ |
tasmāt sthiratvaṁ vyāyāmairbalaṁ vaidyaḥ pratarkayēt ||36||
View original
केचित् कृशाः प्राणवन्तः स्थूलाश्चाल्पबला नराः |
तस्मात् स्थिरत्वं व्यायामैर्बलं वैद्यः प्रतर्कयेत् ||३६||
tatra balayōrupacayaśaktilakṣaṇayōrvyabhicāramāha- kēcidityādi| sthiratvamiti sthairyalakṣaṇaṁ yadbalaṁ tad vyāyāmaiḥ kr̥tvā pratarkayēt vicārayēdityarthaḥ||36||
Adhikarana 32 (37-38) · Śloka 38
sattvaṁ tu vyasanābhyudayakriyādisthānēṣvaviklavakaram ||37||
sattvavān sahatē sarvaṁ saṁstabhyātmānamātmanā |
rājasaḥ stabhyamānō'nyaiḥ sahatē naiva tāmasaḥ ||38||
View original
सत्त्वं तु व्यसनाभ्युदयक्रियादिस्थानेष्वविक्लवकरम् ||३७||
सत्त्ववान् सहते सर्वं संस्तभ्यात्मानमात्मना |
राजसः स्तभ्यमानोऽन्यैः सहते नैव तामसः ||३८||
sattvaṁ darśayannāha- sattvamityādi| sattvaṁ manōbalaṁ guṇaviśēṣō rajastamasōrvipakṣaḥ; sattvē sati pīḍādisahiṣṇutvalakṣaṇaṁ manōbalaṁ bhavati| vyasanaṁ duḥkhaṁ, sukhasya hēturabhyudayaḥ, tayōḥ kriyāsthānāni, yēṣu sthānēṣu vyasanābhyudayakriyē bhavataḥ, tāni vyasanābhyudayakriyāsthānāni tēṣu| aviklavakaram aglānikaramaharṣakaraṁ ca| sattvē uttamaṁ manōbalaṁ, rajasi madhyamaṁ manōbalaṁ, tamasi manōdaurbalyamēvēti| trayamapi ślōkēna nirdiśannāha- sattvavānityādi| sarvamiti kāyapīḍādikaṁ duḥkhamityarthaḥ| saṁstabhyātmānamiti saṁstabhya dr̥ḍhīkr̥tya; kam? ātmānaṁ mana ityarthaḥ| kēna manaḥ saṁstabhyētyāha- ātmanā, budhdyētyarthaḥ| stabhyamānō'nyairiti anyaiḥ puruṣaidr̥ḍhīkriyamāṇaḥ| naiva tāmasa iti tāmasastamōguṇabahulaḥ; anyairapyavaṣṭabhyamānō na sahata ityarthaḥ||37-38||
Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40
sātmyāni tu dēśakālajātyr̥turōgavyāyāmōdakadivāsvapnarasaprabhr̥tīni prakr̥tiviruddhānyapi yānyabādhakarāṇi bhavanti ||39||
yō rasaḥ kalpatē yasya sukhāyaiva niṣēvitaḥ |
vyāyāmajātamanyadvā tat sātmyamiti nirdiśēt ||40||
View original
सात्म्यानि तु देशकालजात्यृतुरोगव्यायामोदकदिवास्वप्नरसप्रभृतीनि प्रकृतिविरुद्धान्यपि यान्यबाधकराणि भवन्ति ||३९||
यो रसः कल्पते यस्य सुखायैव निषेवितः |
व्यायामजातमन्यद्वा तत् सात्म्यमिति निर्दिशेत् ||४०||
sātmyaparīkṣāṁ nirdiśannāha- sātmyānītyādi| sātmyaṁ nāma sukhaṁ yat karōti taducyatē| tatra dēśasātmyaṁ yathā- dēśō hi dvividhaḥ- bhūmiḥ, āturaśarīraṁ ca| tatrāturaśarīrasātmyaṁ dvividhaṁ- samudāyasyaikam, anyadavayavasya| tatra samudāyasya yathā- madhurō rasaḥ sarvadhātuvardhanaḥ, avayavasātmyaṁ yathā- cakṣuṣyakēśyakaṇṭhyādidravyam| bhūmisātmyamapi samudāyaikadēśabhēdēna dvividhaṁ; tatra samudāyasya yathā- jāṅgaladēśē yau āhārācārau tau anūpē viparītau| dēśāvayavānāmapi yathā- bāhlīkapallavacīnādīnāṁ māṣagōdhūmamādhvīkādibhiḥ sātmyam| jātisātmyaṁ yathā- manuṣyajātēḥ sātmyaṁ śālyādayaḥ, mr̥gapakṣijātīnāṁ ca tr̥ṇapataṅgādīni| r̥tusātmyaṁ yathā- r̥tvabhihitamannapānādi| rōgasātmyaṁ yathā- gulmināṁ kṣīram, udāvartināṁ ghr̥taṁ, pramēhiṇāṁ kṣaudramityādi| vyāyāmastrividhaḥ- kāyavāṅmanōbhēdāt| udakagrahaṇamāhārōpalakṣaṇaṁ, tēna caturvidhō'pyāhāraḥ saṅgr̥hītaḥ| divāsvapnaprabhr̥tīnīti prabhr̥tigrahaṇājjāgaraṇādīnāṁ grahaṇam| divāsvapnarasaprabhr̥tīnīti kēcidrasaśabdaṁ paṭhanti| tēṣāṁ matē rasōdakagrahaṇādrasanēndriyagrāhyaṁ dugdhadadhighr̥tasalilādyannapānaṁ gr̥hyatē| prakr̥tiviruddhānyapīti svabhāvēna viruddhānītyarthaḥ| anyē tu prakr̥tiḥ svabhāvatō vātādibhēdēna bhinnētyācakṣatē| tadēva sātmyaṁ vistarōktamāhārācārabhēdēna dvibhēdaṁ saṅkṣipya ślōkēna darśayannāha- yō rasa ityādi| kalpatē bhavati| sukhāyaiva niṣēvitaḥ sukhakāraṇamēva sēvitaḥ sannityarthaḥ| anyē ‘sukhāyaivātisēvita’ iti paṭhanti| vyāyāmajātamiti vyāyāmasamūhaḥ, anyadvēti dēśajātyādi||39-40||
Adhikarana 34 (41) · Śloka 41
prakr̥tiṁ bhēṣajaṁ cōpariṣṭādvakṣyāmaḥ ||41||
View original
प्रकृतिं भेषजं चोपरिष्टाद्वक्ष्यामः ||४१||
prakr̥tērbhēṣajasya ca kva punaḥ parīkṣētyāha- prakr̥timityādi| prakr̥tiṁ śārīrē, bhēṣajaṁ bhūmipravibhāgīyē, āturōpakramaṇīyādhyāyādanantaraṁ sūtrasthānasamāptiṁ yāvadbhēṣajaparīkṣaivētyēkē||41||
Adhikarana 35 (42) · Śloka 42
dēśastvānūpō jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti |
tatra, bahūdakanimnōnnatanadīvarṣagahanō mr̥duśītānilō bahumahāparvatavr̥kṣō mr̥dusukumārōpacitaśarīramanuṣyaprāyaḥ kaphavātarōgabhūyiṣṭhaścānūpaḥ; ākāśasamaḥ praviralālpakaṇṭakivr̥kṣaprāyō'lpavarṣaprasravaṇōdapānōdakaprāya uṣṇadāruṇavātaḥ praviralālpaśailaḥ sthirakr̥śaśarīramanuṣyaprāyō vātapittarōgabhūyiṣṭhaśca jāṅgalaḥ; ubhayadēśalakṣaṇaḥ sādhāraṇa iti ||42||
View original
देशस्त्वानूपो जाङ्गलः साधारण इति |
तत्र, बहूदकनिम्नोन्नतनदीवर्षगहनो मृदुशीतानिलो बहुमहापर्वतवृक्षो मृदुसुकुमारोपचितशरीरमनुष्यप्रायः कफवातरोगभूयिष्ठश्चानूपः; आकाशसमः प्रविरलाल्पकण्टकिवृक्षप्रायोऽल्पवर्षप्रस्रवणोदपानोदकप्राय उष्णदारुणवातः प्रविरलाल्पशैलः स्थिरकृशशरीरमनुष्यप्रायो वातपित्तरोगभूयिष्ठश्च जाङ्गलः; उभयदेशलक्षणः साधारण इति ||४२||
dēśaparīkṣāṁ nirdiśannāha- dēśa ityādi| tēṣāṁ lakṣaṇamāha- tatrētyādi| bahuśabda udakādibhirvarṣāntaiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| gahana iti ētaiḥ kr̥tvā gahanībhūta ityarthaḥ| ākāśasama iti nirāvaraṇatvānnimnōnnatatārahitatvēna samabhūmibhāga ityarthaḥ| praviralālpakaṇṭakivr̥kṣaprāya iti praviralā alpā kaṇṭakinō vr̥kṣāḥ prāyēṇa yatra dēśē sa tathā| alpavarṣaprasravaṇōdapānōdakaprāya iti alpaṁ varṣāyāḥ prasravaṇānāṁ nirjharāṇāmudapānānāṁ ca kūpānāmudakaṁ prāyēṇa yatra sa tathā||42||
Adhikarana 36 (43) · Śloka 43
bhavanti cātra- samāḥ sādhāraṇē yasmācchītavarṣōṣmamārutāḥ |
dōṣāṇāṁ samatā jantōstasmātsādhāraṇō mataḥ ||43||
View original
भवन्ति चात्र- समाः साधारणे यस्माच्छीतवर्षोष्ममारुताः |
दोषाणां समता जन्तोस्तस्मात्साधारणो मतः ||४३||
trividhadēśaparijñānē dōṣacayādiphalaṁ darśayannāha- samā ityādi||43||
Adhikarana 37 (44-45) · Śloka 45
na tathā balavantaḥ syurjalajā vā sthalāhr̥tāḥ |
svadēśē nicitā dōṣā anyasmin kōpamāgatāḥ ||44||
ucitē vartamānasya nāsti dēśakr̥taṁ bhayam |
āhārasvapnacēṣṭādau taddēśasya guṇē sati ||45||
View original
न तथा बलवन्तः स्युर्जलजा वा स्थलाहृताः |
स्वदेशे निचिता दोषा अन्यस्मिन् कोपमागताः ||४४||
उचिते वर्तमानस्य नास्ति देशकृतं भयम् |
आहारस्वप्नचेष्टादौ तद्देशस्य गुणे सति ||४५||
tulyaguṇadēśajātasya rōgasya viparītaguṇē dēśē sucikitsyatāṁ darśayannāha- na tathētyādi| jalajā iti ānūpadēśajātāḥ ślīpadādayaḥ| sthalāhr̥tā iti jāṅgaladēśaṁ nītā ityarthaḥ| uktavyādhikāraṇadōṣacayādērvisadr̥śadēśāśrayaṁ prathamaṁ darśayannāha- svadēśa ityādi| svadēśē iti yathā- ānūpē dēśē sañcitaḥ kaphō jāṅgaladēśē kupitaḥ| ucita iti nyāyya ityarthaḥ| yadi punarāhārādāvanucitē vartatē tadā bhavatyēva bhayaṁ; yathā anūpadēśē sañcitē kaphē jāṅgaladēśē'pi divāsvapnādi kurvataḥ puruṣasya bhayaṁ bhavatyēva| āhārasvapnētyādi| taddēśasya guṇē sati jāṅgaladēśasya raukṣyauṣṇyādau guṇē satyapyucitē vartēta| ētaduktaṁ bhavati- yadyapyāhārasvapnacēṣṭādayō guṇā api santi, tathā'pyucitē vartēta kaphaviparītaguṇē vartētētyarthaḥ||44-45||
Adhikarana 38 (46-47) · Śloka 47
dēśaprakr̥tisātmyartuviparītō'cirōtthitaḥ |
sampattau bhiṣagādīnāṁ balasattvāyuṣāṁ tathā ||46||
kēvalaḥ samadēhāgnēḥ sukhasādhyatamō gadaḥ |
atō'nyathā tvasādhyaḥ syātkr̥cchrō vyāmiśralakṣaṇaḥ ||47||
View original
देशप्रकृतिसात्म्यर्तुविपरीतोऽचिरोत्थितः |
सम्पत्तौ भिषगादीनां बलसत्त्वायुषां तथा ||४६||
केवलः समदेहाग्नेः सुखसाध्यतमो गदः |
अतोऽन्यथा त्वसाध्यः स्यात्कृच्छ्रो व्यामिश्रलक्षणः ||४७||
sukhasādhyādīnāṁ lakṣaṇamāha- dēśētyādi| dēśaviparītō yathā- jāṅgaladēśē kapharōgōtpattiḥ; prakr̥tiviparītō yathā- pittaprakr̥tēḥ kapharōgōtpattiḥ; sātmyaviparītō yathā- kaṭusātmyasya kapharōgōtpattiḥ, r̥tuviparyayō yathā- śaradi vātikasya, hēmantē paittikasya, grīṣmē ślaiṣmikasya vyādhēḥ prādurbhāva iti| acirōtthitō nava ityarthaḥ| anyē tu nañā nirdiṣṭatvādraktagulmādiḥ purāṇō'pi sādhya iti| sampattāviti paripūrṇatvē| balasattvāyuṣāṁ tathētyatrāpi sampattāviti sambadhyatē| kēvala ēkadōṣajanitō nirupadravō vā| samadēhāgnēḥ samakāyāgnēḥ||46-47||
Adhikarana 39 (48) · Śloka 48
kriyāyāstu guṇālābhē kriyāmanyāṁ prayōjayēt |
pūrvasyāṁ śāntavēgāyāṁ na kriyāsaṅkarō hitaḥ ||48||
View original
क्रियायास्तु गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत् |
पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासङ्करो हितः ||४८||
kriyāphalaṁ yadā na dr̥śyatē tadā'nyā kriyā kartavyā; sā'pi viśramya kālāntaritā satī kartavyēti darśayannāha- kriyāyā ityādi| pañcarātryantaritā ṣaḍrātryantaritā vā'nyā kriyā prayōktavyā| saṅkarō yugapaddvayōḥ prayōgaḥ||48||
Adhikarana 40 (49) · Śloka 49
guṇālābhē'pi sapadi yadi saiva kriyā hitā |
kartavyaiva tadā vyādhiḥ kr̥cchrasādhyatamō yadi ||49||
View original
गुणालाभेऽपि सपदि यदि सैव क्रिया हिता |
कर्तव्यैव तदा व्याधिः कृच्छ्रसाध्यतमो यदि ||४९||
yasyāpi phalaṁ na dr̥śyatē sā'pi saptarātraṁ prakartavyētyāha- guṇālābha ityādi| sapadi śīghraṁ yadā punaḥ kr̥cchrasādhyō vyādhistadā guṇasya kriyāphalasyālābhē'pi hitā yā kriyā saiva prayōktavyā| asmiñchlōkē pāṭhāntaramasti, taccābhāvānna likhitam||49||
Adhikarana 41 (50) · Śloka 50
ya ēvamēnaṁ vidhimēkarūpaṁ bibharti kālādivaśēna dhīmān |
sa mr̥tyupāśāñjagatō gadaughāñchinatti bhaiṣajyaparaśvadhēna ||50||
View original
य एवमेनं विधिमेकरूपं बिभर्ति कालादिवशेन धीमान् |
स मृत्युपाशाञ्जगतो गदौघाञ्छिनत्ति भैषज्यपरश्वधेन ||५०||
atra tu stutyarthaṁ ślōkamāha- ya ēvamityādi| ēvamanēna prakārēṇa, ēnaṁ vidhiṁ pūrvōktaṁ vidhānam, ēkarūpaṁ bibharti aprakalpaṁ(mpaṁ) dhārayati, kālādivaśēna kālādisāmarthyēnētyarthaḥ, gadaughān vikārasamūhān, bhaiṣajyaparaśvadhēnēti auṣadhakuṭhārēṇētyarthaḥ| kēcidamuṁ ślōkaṁ na paṭhanti| ēkē ācāryā viparītāviparītavraṇādyavāraṇīyaparyantamariṣṭādhyāyān ṣaṭ vadanti; aparē tu āturōpakramaṇīyamariṣṭamiti vadanti| vr̥ddhāścātraivamupadiśanti- ariṣṭādhyāyā vighnabhayādgr̥hādbahiḥ pāṭhanīyā dēvālayādiṣu||50||
Adhikarana puShpikA · Śloka 35
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē āturōpakramaṇīyō nāma pañcatriṁśō'dhyāyaḥ ||35||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने आतुरोपक्रमणीयो नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ||३५||
iti śrīḍalha(hṇa)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ sūtrasthānē pañcatriṁśattamō'dhyāyaḥ||35||