35. āturōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತ ಆತುರೋಪಕ್ರಮಣೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಯಾದೃಶ ಆತುರ ಉಪಕ್ರಮ್ಯೋ ಭವತಿ ತಾದೃಶೋಪಕ್ರಮಣಮಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಆತುರಮುಪಕ್ರಮಮಾಣೇನ ಭಿಷಜಾಽಽಯುರಾದಾವೇವ ಪರೀಕ್ಷಿತವ್ಯಂ ; ಸತ್ಯಾಯುಷಿ ವ್ಯಾಧ್ಯೃತ್ವಗ್ನಿವಯೋದೇಹಬಲಸತ್ತ್ವಸಾತ್ಮ್ಯಪ್ರಕೃತಿಭೇಷಜದೇಶಾನ್ ಪರೀಕ್ಷೇತ ||೩||

ಉಪಕ್ರಮಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ, ಸಾ ಚ ದೀರ್ಘಾಯುಷಿ ಕರ್ತವ್ಯೇತ್ಯಾಹ- ಆತುರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸತ್ಯಾಯುಷೀತಿ| ವಿದ್ಯಮಾನೇ ಸತಿ ಜೀವಿತೇ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದೀನಾಂ ಪರೀಕ್ಷಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ| ತತ್ರ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಭೇದೇನ; ಋತವಃ ಇತಿ ಅಗ್ನಿವಯೋದೇಹಬಲಾನಾಮೃತ್ವಾಯತ್ತತ್ವಾತ್; ಅಗ್ನಿರಿತಿ ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿಮನ್ದಾಗ್ನ್ಯಾದಿಭೇದೇನ; ವಯೋ ಬಾಲ್ಯಾದ್ಯವಸ್ಥಾಭೇದೇನ; ದೇಹಬಲಂ ಕೃಶಸ್ಥೂಲಾದಿಭೇದೇನ; ಸತ್ತ್ವಂ ಗುಣಃ, ಸ ಚೋತ್ತಮಾದಿಭೇದೇನ; ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಪ್ರಾಣಿನಾ ಸೇವಿತೋ ಯೋ ಮಧುರಾದಿರಸೋ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿರ್ವಾ ಸುಖಾಯ ಭವತಿ ತತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯಮುಚ್ಯತೇ, ಏತದಪಿ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಂ; ಪ್ರಕೃತಿರ್ವಾತಾದಿಕಾ; ಭೇಷಜಮೌಷಧಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ದೋಷಸಾತ್ಮ್ಯಪ್ರಕೃತ್ಯಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಾಣಿ ಬಲವನ್ತಿ ಭೇಷಜಾನಿ ಭವನ್ತೀತಿ ಪರೀಕ್ಷಾ; ದೇಶೋ ಜಾಙ್ಗಲಾನೂಪಭೇದೇನ, ‘ದೇಶಶಬ್ದಾನನ್ತರಂ ಲುಪ್ತಾದಿಶಬ್ದನಿರ್ದೇಶಾದೌಷಧಕಾಲಾದೀನ್ ಪರೀಕ್ಷೇತ’ ಇತಿ ಕೇಚಿದ್ವದನ್ತಿ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ತತ್ರ ಮಹಾಪಾಣಿಪಾದಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠಸ್ತನಾಗ್ರದಶನವದನಸ್ಕನ್ಧಲಲಾಟಂ ದೀರ್ಘಾಙ್ಗುಲಿಪರ್ವೋಚ್ಛ್ವಾಸಪ್ರೇಕ್ಷಣಬಾಹುಂ, ವಿಸ್ತೀರ್ಣಭ್ರೂಸ್ತನಾನ್ತರೋರಸ್ಕಂ ಹ್ರಸ್ವಜಙ್ಘಾಮೇಢ್ರಗ್ರೀವಂ, ಗಮ್ಭೀರಸತ್ತ್ವಸ್ವರನಾಭಿಮ್ , ಅನುಚ್ಚೈರ್ಬದ್ಧಸ್ತನಮ್, ಉಪಚಿತಮಹಾರೋಮಶಕರ್ಣಂ, ಪಶ್ಚಾನ್ಮಸ್ತಿಷ್ಕಂ, ಸ್ನಾತಾನುಲಿಪ್ತಂ ಮೂರ್ಧಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ವಿಶುಷ್ಯಮಾಣಶರೀರಂ ಪಶ್ಚಾಚ್ಚ ವಿಶುಷ್ಯಮಾಣಹೃದಯಂ ಪುರುಷಂ ಜಾನೀಯಾದ್ದೀರ್ಘಾಯುಃ ಖಲ್ವಯಮಿತಿ | ತಮೇಕಾನ್ತೇನೋಪಕ್ರಮೇತ್ | ಏಭಿರ್ಲಕ್ಷಣೈರ್ವಿಪರೀತೈರಲ್ಪಾಯುಃ; ಮಿಶ್ರೈರ್ಮಧ್ಯಮಾಯುರಿತಿ ||೪||

ತತ್ರ ದೀರ್ಘಾಯುಷೋ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಮಹಚ್ಛಬ್ದಃ ಪಾಣಿಪಾದಾದಿಭಿರ್ಲಲಾಟಾನ್ತೈಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಮಹತ್ವಂ ಚ ಸ್ವೈರಙ್ಗುಲೈರುಕ್ತಪ್ರಮಾಣಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿದಾಧಿಕ್ಯಮ್| ದೀರ್ಘಶಬ್ದೋಽಙ್ಗುಲಿಪ್ರಭೃತಿಭಿರ್ಬಾಹ್ವನ್ತೈಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ದೀರ್ಘತ್ವಮಪ್ಯುಕ್ತಪ್ರಮಾಣಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿದಾಧಿಕ್ಯಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತತ್ರ ಮಹತ್ತ್ವಂ ವಿಸ್ತಾರೇಣ ಸಹ, ದೈರ್ಘ್ಯಂ ವಿಸ್ತಾರಂ ವಿನಾ| ಅಙ್ಗುಲಿಪರ್ವಾಣಿ ಅಙ್ಗುಲಿಗ್ರನ್ಥಯಃ| ಪ್ರೇಕ್ಷಣಾನಿ ಲೋಚನಾನಿ| ವಿಸ್ತೀರ್ಣಶಬ್ದೋ ಭ್ರೂಪ್ರಭೃತಿಭಿರುರೋನ್ತೈಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ವಿಪುಲಮ್| ಸ್ತನಾನ್ತರಂ ಸ್ತನಯೋರ್ಮಧ್ಯಮ್| ಉರೋ ಹೃದಯಕಣ್ಠಾನ್ತರಮ್| ಹ್ರಸ್ವಶಬ್ದೋ ಜಙ್ಘಾದಿಭಿರ್ಗ್ರೀವಾನ್ತೈಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮ್ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಮೇಢ್ರಂ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಗಮ್ಭೀರಶಬ್ದೋಽಪಿ ಸತ್ತ್ವಾದಿಭಿರ್ನಾಭ್ಯನ್ತೈಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಗಮ್ಭೀರಂ ಗಹನಮ್| ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಗಾಮ್ಭೀರ್ಯಂ ಪ್ರಾಚುರ್ಯಮುಚ್ಯತೇ, ಸ್ವರಸ್ಯ ಗಾಮ್ಭೀರ್ಯಂ ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಾನುನಾದಿತ್ವಂ , ನಾಭೇರ್ಗಮ್ಭೀರತ್ವಂ ನಿಮ್ನತಾ| ಅನುಚ್ಚೈರ್ಬದ್ಧಸ್ತನಮಿತಿ ಕಿಞ್ಚಿದುಚ್ಚನಿಬಿಡಸ್ತನಮ್| ಉಪಚಿತಮಹಾರೋಮಶಕರ್ಣಮಿತಿ ಉಪಚಿತೌ ಮಾಂಸಲೌ ಮಹಾನ್ತೌ ವಿಸ್ತೀರ್ಣೌ ಲೋಮಶೌ ಕರ್ಣೌ ಯಸ್ಯ ತಮ್| ಪಶ್ಚಾನ್ಮಸ್ತಿಷ್ಕಮಿತಿ ಪಶ್ಚಾದ್ಗ್ರೀವಾಭಾಗೇ ಮಸ್ತಿಷ್ಕೋ ರೋಮಾವರ್ತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಯಸ್ಯ ತಮ್; ‘ಪಾರ್ಶ್ವಮಸ್ತಿಷ್ಕಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರ್ಮಸ್ತಿಷ್ಕೌ ದ್ವಾವಾವರ್ತೌ ಚೂಡಾಭಾಗೇ ಯಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಪರೇ ಮಸ್ತಿಷ್ಕಶಬ್ದೇನ ಮಸ್ತಕಸ್ನೇಹಂ ಘೃತಿಕಾಮಿತಿ ವದನ್ತಿ, ಸ ಪಶ್ಚಾದ್ಭಾಗೇ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಉಪಚಿತಮಹಾರೋಮಶಕರ್ಣಪಾರ್ಶ್ವಮಸ್ತಿಷ್ಕಂ’ ಇತಿ ಸಮುದಿತಂ ಪದಂ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಉಪಚಿತಾ ಮಾಂಸಲಾಃ, ಮಹಾನ್ತೋ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಃ, ರೋಮಶಾ ಲೋಮವನ್ತಃ, ಕರ್ಣಪಾರ್ಶ್ವಮಸ್ತಿಷ್ಕಾ ಯಸ್ಯ ತಂ; ಕರ್ಣಪಾರ್ಶ್ವಮಸ್ತಿಷ್ಕಶಬ್ದೇನ ಕರ್ಣಸ್ಯ ಪಾರ್ಶ್ವೌ ದ್ವೌ, ತಯೋರೇವೋಪರಿತನಭಾಗೋ ಮಸ್ತಿಷ್ಕಂ; ‘ಕಾಲಮಸ್ತಕಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ| ಸ್ನಾತಾನುಲಿಪ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮೂರ್ಧಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಮಸ್ತಕಾನುಕ್ರಮೇಣ, ಏತೇನ ಪ್ರಥಮಂ ಮಸ್ತಕಾದಿಶರೀರಂ ಶುಷ್ಯತಿ ಪಶ್ಚಾದ್ಧೃದಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಖಲ್ವಯಮಿತಿ ಖಲು ನಿಶ್ಚಯೇನ, ಅಯಂ ಪುರುಷಃ| ದೀರ್ಘಾಯುಷಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಕಿಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ತಮಿತ್ಯಾದಿ|- ತಂ ಪುರುಷಮ್, ಏಕಾನ್ತೇನ ಏಕನಿಶ್ಚಯೇನ ಅದೋಲಾಯಮಾನಹೃದಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ, ಉಪಕ್ರಮೇತ್ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್; ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ- ಏಕಾನ್ತೇನ ಸಾತತ್ಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಲ್ಪಸ್ಯಾಯುಷೋ ಲಕ್ಷಣಮತಿದೇಶೇನ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಏಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೇ ‘ತತ್ರೈತೈರ್ಲಕ್ಷಣೈಃ’- ಇತ್ಯಾದಿಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ| ಮಧ್ಯಮಾಯುಷೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಮಿಶ್ರೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಮಿಶ್ರೈರಿತಿ ಅಲ್ಪಾಯುರ್ದೀರ್ಘಾಯುರ್ಲಕ್ಷಣೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ | ಗೂಢಸನ್ಧಿಸಿರಾಸ್ನಾಯುಃ ಸಂಹತಾಙ್ಗಃ ಸ್ಥಿರೇನ್ದ್ರಿಯಃ | ಉತ್ತರೋತ್ತರಸುಕ್ಷೇತ್ರೋ ಯಃ ಸ ದೀರ್ಘಾಯುರುಚ್ಯತೇ ||೫|| ಗರ್ಭಾತ್ ಪ್ರಭೃತ್ಯರೋಗೋ ಯಃ ಶನೈಃ ಸಮುಪಚೀಯತೇ | ಶರೀರಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನೈಃ ಸ ದೀರ್ಘಾಯುಃ ಸಮಾಸತಃ ||೬||

ಪ್ರಾಗನುಕ್ತಂ ದೀರ್ಘಾಯುಷೋ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಗೂಢೇತ್ಯಾದಿ| ಗೂಢಾ ಗುಪ್ತಾಃ ಸನ್ಧಿಸಿರಾಸ್ನಾಯವೋ ಯಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಂಹತಾಙ್ಗೋ ಗೂಢಾಙ್ಗಃ| ಸ್ಥಿರೇನ್ದ್ರಿಯ ಇತಿ ಅಚಲೇನ್ದ್ರಿಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ತಿನ್ದ್ರಿಯಶಬ್ದೇನೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಂ ವದನ್ತಿ; ತೇನ ಸ್ಥಿರೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ವಿಮುಕ್ತಾಕ್ಷಿತ್ವಾದಯೋ ಭಾವಾಸ್ತಸ್ಯ ನ ಸನ್ತೀತ್ಯುಕಮ್| ಉತ್ತರೋತ್ತರಸುಕ್ಷೇತ್ರ ಇತಿ ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಾಚ್ಛ್ರೇಷ್ಠಂ, ಸುಕ್ಷೇತ್ರಃ ಶೋಭನಶರೀರಃ| ತತ್ರ ಪಾದಗುಲ್ಫೌ ಪ್ರಥಮಂ ಕ್ಷೇತ್ರಂ, ಜಙ್ಘೇ ಜಾನುನೀ ಚೇತಿ ದ್ವಿತೀಯಮಿತ್ಯಾದಿ ಯಾವತ್ “ಕೇಶಾನ್ತಂ ಚ ಶಿರಶ್ಚೈವ ದಶಮಂ ಕ್ಷೇತ್ರಮುಚ್ಯತೇ” ಇತಿ| ಗರ್ಭಾದಿತ್ಯಾದಿ ಶನೈರಿತಿ ಕ್ರಮೇಣ, ಸಮುಪಚೀಯತೇ ವೃದ್ಧಿಂ ಯಾತಿ| ಕೈಃ ಕೃತ್ವೇತ್ಯಾಹ- ಶರೀರಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನೈಃ|- ತತ್ರ ಶರೀರವೃದ್ಧಿರ್ಮೇದಃಪ್ರಭೃತಿಕಾ; ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನೇ ಮಾನಸೌ ಧರ್ಮೌ, ಜ್ಞಾನಂ ತತ್ತ್ವಾವಬೋಧಃ, ವಿಜ್ಞಾನಂ ಚಿತ್ರಾದಿಕರ್ಮಕೌಶಲ್ಯಮ್| ಸಮಾಸತಃ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತಃ| ವಿಜ್ಞಾನಶಬ್ದಾನ್ತರಂ ಲುಪ್ತಾದಿಶಬ್ದನಿರ್ದೇಶಾದನ್ಯೇಽಪಿ ಶುಭಾದಯಃ| ತದುಕ್ತಂ,- “ವ್ಯಞ್ಜನಾದಿ ಶುಭಾ ವಿದ್ಯಾ ಮೇದೋ ಮೇಧಾ ಧನಂ ಯಶಃ| ಅಲ್ಪೇ ವಯಸಿ ಯಸ್ಯೈತನ್ನ ಸ ಜೀವೇಚ್ಚಿರಂ ನರಃ”- ಇತಿ||೫-೬||

Adhikarana 5 (7-8) · Śloka 9

ಮಧ್ಯಮಸ್ಯಾಯುಷೋ ಜ್ಞಾನಮತ ಊರ್ಧ್ವಂ ನಿಬೋಧ ಮೇ | ಅಧಸ್ತಾದಕ್ಷಯೋರ್ಯಸ್ಯ ಲೇಖಾಃ ಸ್ಯುರ್ವ್ಯಕ್ತಮಾಯತಾಃ ||೭|| ದ್ವೇ ವಾ ತಿಸ್ರೋಽಧಿಕಾ ವಾಽಪಿ ಪಾದೌ ಕರ್ಣೌ ಚ ಮಾಂಸಲೌ | ನಾಸಾಗ್ರಮೂರ್ಧ್ವಂ ಚ ಭವೇದೂರ್ಧ್ವಂ ಲೇಖಾಶ್ಚ ಪೃಷ್ಠತಃ ||೮|| ಯಸ್ಯ ಸ್ಯುಸ್ತಸ್ಯ ಪರಮಮಾಯುರ್ಭವತಿ ಸಪ್ತತಿಃ |೯|

ಪ್ರಾಗನುಕ್ತಸ್ಯ ಮಧ್ಯಮಾಯುಷೋ ಲಕ್ಷಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಮಧ್ಯಮೇತ್ಯಾದಿ| ಅಕ್ಷಯೋಃ ಕೋಷ್ಟಕಾಸ್ಥ್ನೋಃ, ಲೇಖಾ ರಾಜಯಃ, ‘ಅಧಸ್ತಾದ್ಧಸ್ತಯೋಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾಠಂ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೭-೮||-

Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 11

ಜಘನ್ಯಸ್ಯಾಯುಷೋ ಜ್ಞಾನಮತ ಊರ್ಧ್ವಂ ನಿಬೋಧ ಮೇ ||೯|| ಹಸ್ವಾನಿ ಯಸ್ಯ ಪರ್ವಾಣಿ ಸುಮಹಚ್ಚಾಪಿ ಮೇಹನಮ್ | ತಥೋರಸ್ಯವಲೀಢಾನಿ ನ ಚ ಸ್ಯಾತ್ಪೃಷ್ಠಮಾಯತಮ್ ||೧೦|| ಊರ್ಧ್ವಂ ಚ ಶ್ರವಣೌ ಸ್ಥಾನಾನ್ನಾಸಾ ಚೋಚ್ಚಾ ಶರೀರಿಣಃ | ಹಸತೋ ಜಲ್ಪತೋ ವಾಽಪಿ ದನ್ತಮಾಂಸಂ ಪ್ರದೃಶ್ಯತೇ | ಪ್ರೇಕ್ಷತೇ ಯಶ್ಚ ವಿಭ್ರಾನ್ತಂ ಸ ಜೀವೇತ್ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಮ್ ||೧೧||

ಪ್ರಾಗನುಕ್ತಸ್ಯಾಲ್ಪಾಯುಷೋ ಲಕ್ಷಣಂ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ಜಘನ್ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಜಘನ್ಯಸ್ಯ ಅಲ್ಪಸ್ಯ| ಮೇಹನಂ ಮೇಢ್ರಮ್| ತಥೋರಸ್ಯವಲೀಢಾನೀತಿ ಉರಸಿ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಲೇ, ಅವಲೀಢಾನಿ ಆವರ್ತಭೇದಾಃ ಪ್ರತಿಲೋಮಾನುಲೋಮತ್ವೇನ| ‘ತಥೋರಸ್ಯವಲೀಢಾನಿ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಸ್ಥಾನೇ ಕೇಚಿದನ್ಯಥಾ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ| ವಿಭ್ರಾನ್ತಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಮೋಹಯುಕ್ತಂ ಯಥಾ ಭವತಿ| ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಂ ‘ವರ್ಷಾಣಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೯-೧೧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

ಅಥ ಪುನರಾಯುಷೋ ವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಪ್ರಮಾಣಸಾರಾನುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ | ತತ್ರಾಙ್ಗಾನ್ಯನ್ತರಾಧಿಸಕ್ಥಿಬಾಹುಶಿರಾಂಸಿ, ತದವಯವಾಃ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನೀತಿ | ತತ್ರ, ಸ್ವೈರಙ್ಗುಲೈಃ ಪಾದಾಙ್ಗುಷ್ಠಪ್ರದೇಶಿನ್ಯೌ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಾಯತೇ ; ಪ್ರದೇಶಿನ್ಯಾಸ್ತು ಮಧ್ಯಮಾನಾಮಿಕಾಕನಿಷ್ಠಿಕಾ ಯಥೋತ್ತರಂ ಪಞ್ಚಮಭಾಗಹೀನಾಃ; ಚತುರಙ್ಗುಲಾಯತೇ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತೃತೇ ಪ್ರಪದಪಾದತಲೇ; ಪಞ್ಚಚತುರಙ್ಗುಲಾಯತವಿಸ್ತೃತಾ ಪಾರ್ಷ್ಣಿಃ; ಚತುರ್ದಶಾಙ್ಗುಲಾಯತಃ ಪಾದಃ; ಚತುರ್ದಶಾಙ್ಗುಲಪರಿಣಾಹಾನಿ ಪಾದಗುಲ್ಫಜಙ್ಘಾಜಾನುಮಧ್ಯಾನಿ; ಅಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲಾ ಜಙ್ಘಾ, ಜಾನೂಪರಿಷ್ಟಾಚ್ಚ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದಙ್ಗುಲಮ್, ಏತೇ ಪಞ್ಚಾಶತ್; ಜಙ್ಘಾಯಾಮಸಮಾವೂರೂ; ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಾನಿ ವೃಷಣಚಿಬುಕದಶನನಾಸಾಪುಟಭಾಗಕರ್ಣಮೂಲಭ್ರೂನಯನಾನ್ತರಾಣಿ; ಚತುರಙ್ಗುಲಾನಿ ಮೇಹನವದನಾನ್ತರನಾಸಾಕರ್ಣಲಲಾಟಗ್ರೀವೋಚ್ಛ್ರಾಯದೃಷ್ಟ್ಯನ್ತರಾಣಿ; ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಾನಿ ಭಗವಿಸ್ತಾರಮೇಹನನಾಭಿಹೃದಯಗ್ರೀವಾಸ್ತನಾನ್ತರಮುಖಾಯಾಮಮಣಿಬನ್ಧಪ್ರಕೋಷ್ಠಸ್ಥೌಲ್ಯಾನಿ; ಇನ್ದ್ರಬಸ್ತಿಪರಿಣಾಹಾಂಸಪೀಠಕೂರ್ಪರಾನ್ತರಾಯಾಮಃ ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲಃ; ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಯಙ್ಗುಲೋ ಹಸ್ತಃ; ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದಙ್ಗುಲಪರಿಮಾಣೌ ಭುಜೌ; ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ಪರಿಣಾಹಾವೂರೂ; ಮಣಿಬನ್ಧಕೂರ್ಪರಾನ್ತರಂ ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲಂ; ತಲಂ ಷಟ್ಚತುರಙ್ಗುಲಾಯಾಮವಿಸ್ತಾರಮ್; ಅಙ್ಗುಷ್ಠಮೂಲಪ್ರದೇಶಿನೀಶ್ರವಣಾಪಾಙ್ಗಾನ್ತರಮಧ್ಯಮಾಙ್ಗುಲ್ಯೌ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲೇ; ಅರ್ಧಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲೇ ಪ್ರದೇಶಿನ್ಯನಾಮಿಕೇ; ಸಾರ್ಧತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲೌ ಕನಿಷ್ಠಾಙ್ಗುಷ್ಠೌ; ಚತುರ್ವಿಂಶತಿವಿಸ್ತಾರಪರಿಣಾಹಂ ಮುಖಗ್ರೀವಂ; ತ್ರಿಭಾಗಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತಾರಾ ನಾಸಾಪುಟಮರ್ಯಾದಾ; ನಯನತ್ರಿಭಾಗಪರಿಣಾಹಾ ತಾರಕಾ; ನವಮಸ್ತಾರಕಾಂಶೋ ದೃಷ್ಟಿಃ; ಕೇಶಾನ್ತಮಸ್ತಕಾನ್ತರಮೇಕಾದಶಾಙ್ಗುಲಂ; ಮಸ್ತಕಾದವಟುಕೇಶಾನ್ತೋ ದಶಾಙ್ಗುಲಃ; ಕರ್ಣಾವಟ್ವನ್ತರಂ ಚತುರ್ದಶಾಙ್ಗುಲಂ; ಪುರುಷೋರಃಪ್ರಮಾಣವಿಸ್ತೀರ್ಣಾ ಸ್ತ್ರೀಶ್ರೋಣಿಃ; ಅಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತಾರಮುರಃ; ತತ್ಪ್ರಮಾಣಾ ಪುರುಷಸ್ಯ ಕಟೀ; ಸವಿಂಶಮಙ್ಗುಲಶತಂ ಪುರುಷಾಯಾಮ ಇತಿ ||೧೨||

ಯದಪೇಕ್ಷಯಾ ಲಲಾಟಾದೀನಾಂ ಮಹತ್ತ್ವಹ್ರಸ್ವತ್ವಾದ್ಯುಕ್ತಂ ತದೇವಾಙ್ಗುಲಿಮಾನೇನ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಸಾರಾಃ ಸತ್ತ್ವಾದಿಕಾಃ| ಕಾನಿ ಪುನಸ್ತಾನ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಚೇತ್ಯಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತರಾಧಿಃ ಶರೀರಮಧ್ಯಭಾಗಃ| ಕಟಿಸನ್ಧಿಮಾರಭ್ಯ ಪಾದಾಙ್ಗುಲೀರ್ಯಾವತ್ ‘ಸಕ್ಥಿ’ ಉಚ್ಯತೇ| ತದವಯವಾ ಇತಿ ಅನ್ತರಾಧಿಬಾಹುದ್ವಯಸಕ್ಥಿದ್ವಯಶಿರಸಾಮವಯವಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಪಾದಾಙ್ಗುಷ್ಠಾತ್ ಪ್ರಭೃತಿ ಯಾವನ್ಮಸ್ತಕಮನುಕ್ರಮೇಣ ಮಾನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷಾಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ| ಪಾದಾಙ್ಗುಷ್ಠಃ ಪಾದಸ್ಯೈವ ಪ್ರದೇಶಿನೀ ಚ, ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಾಯತೇ ಅಙ್ಗುಲದ್ವಯದೀರ್ಘೇ, ‘ನಖಂ ವಿಹಾಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪ್ರದೇಶಿನ್ಯಾಸ್ತ್ವಿತಿ ಪ್ರದೇಶಿನ್ಯಾಃ ಸಕಾಶಾನ್ಮಧ್ಯಮಾಙ್ಗುಲೀ ಪಞ್ಚಮಭಾಗಹೀನಾ, ತತೋಽಪಿ ಮಧ್ಯಮಾಯಾಃ ಸಕಾಶಾದನಾಮಿಕಾ ಪಞ್ಚಮಭಾಗಹೀನಾ, ತತೋಽಪ್ಯನಾಮಿಕಾಯಾಃ ಕನಿಷ್ಠಿಕಾ ಪಞ್ಚಮಭಾಗಹೀನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಞ್ಚಮಭಾಗಸ್ತು ಅರ್ಧಾಙ್ಗುಲಮಾತ್ರಃ| ಪ್ರಪದಂ ಪಾದಾಗ್ರಂ, ಪಾದತಲಂ ಪಾದಮಧ್ಯಮ್; ಅನ್ಯೇ ‘ಷಟ್ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತೃತೇ ಪ್ರಪದಪಾದತಲೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ‘ಪ್ರಪದಂ ಷಡಙ್ಗುಲವಿಸ್ತಾರಂ, ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತಾರಂ, ಪಾದತಲಮ್’ ಇತಿ| ಪಞ್ಚಚತುರಙ್ಗುಲಾಯತವಿಸ್ತೃತೇತಿ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಾಯತಾ ಚತುರಙ್ಗುಲವಿಸ್ತಾರೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಾದಮಧ್ಯಗುಲ್ಫಮಧ್ಯಜಙ್ಘಾಮಧ್ಯಜಾನುಮಧ್ಯಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ- ಚತುರ್ದಶಾಙ್ಗುಲಪರಿಣಾಹಾನೀತಿ ಪರಿಣಾಹೋ ವರ್ತುಲತಾ ಚತುರ್ದಶಾಙ್ಗುಲಮಾನರಜ್ಜ್ವಾ ವೇಷ್ಟನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ತ್ರಯೋದಶಾಙ್ಗುಲಪರಿಣಾಹಾನಿ ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಅಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ಜಙ್ಘಾಶಬ್ದೇನ ಗುಲ್ಫಜಾನುಮಧ್ಯಮುಚ್ಯತೇ, ಸಾ ಅಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣಾ ದೈರ್ಘ್ಯೇಣ| ಅನ್ಯೇ ‘ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಯಙ್ಗುಲಾ ಜಙ್ಘಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಜಾನೂಪರಿಷ್ಟಾಚ್ಚೇತ್ಯಾದಿ ಉಪರಿಷ್ಟಾದುಪರಿತನವಿಭಾಗಃ, ಜಾನುನೋಽಧಃಸನ್ಧಿಮಾರಭ್ಯ ಕಟಿಸನ್ಧಿಂ ಯಾವದ್ವಾತ್ರಿಂಶದಙ್ಗುಲೋ ದೈರ್ಘ್ಯೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಏತೇ ಪಞ್ಚಾಶತ್ ಜಙ್ಘಾಜಾನೂಪರಿಷ್ಟಾಚ್ಚೇತ್ಯೇಕತ್ರ ಮಿಲಿತಾಃ ಪಞ್ಚಾಶದಙ್ಗುಲಾ ಭವನ್ತಿ| ಜಙ್ಘೇತ್ಯಾದಿ ಜಙ್ಘಯೋರಾಯಾಮೇನ ದೈರ್ಘ್ಯೇಣ ಸಮಾವೂರೂ, ಊರೂ ಅಪ್ಯಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಜಾನುನ ಉಪರಿ ವಙ್ಕ್ಷಣಸನ್ಧಿಪರ್ಯನ್ತಮೂರೂ| ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಾನೀತ್ಯಾದಿ| ವೃಷಣಮ್ ಅಣ್ಡಂ, ವಿಸ್ತಾರೇ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ; ಅಧರೌಷ್ಠಾದಧಸ್ತಾಚ್ಚಿಬುಕಂ ತದಪಿ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಮ್| ಅರ್ಧಂ ಬಹಿರರ್ಧಂ ಮಾಂಸವೇಷ್ಟಿತಮಿತಿ ದನ್ತಾ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಾಃ| ನಾಸಾಪುಟಭಾಗ ಇತಿ ದ್ವಯೋರ್ನಾಸಾಪುಟಯೋರ್ಭಾಗೋ ಬಹಿರ್ಭಾಗಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಙ್ಗುಲದ್ವಯಪ್ರಮಾಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಯನಾನ್ತರಾಣಿ ನಯನಯೋರ್ಮಧ್ಯಮ್| ಅತ್ರಾಪಿ ಪಾಠಾನ್ತರಾಣಿ ಸನ್ತಿ, ತಾನಿ ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಾನಿ| ಚತುರಙ್ಗುಲಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಮೇಹನಮುಚ್ಛ್ರಾಯಹೀನಂ ಚತುರಙ್ಗುಲಂ ಶಶಜಾತೇಃ ಪುಂಸಃ, ಸೋಚ್ಛ್ರಾಯಂ ತು ಷಡಙ್ಗುಲಮ್| ವ್ಯಾತ್ತಸ್ಯ ಮುಖಸ್ಯಾನ್ತರಮಪಿ ಚತುರಙ್ಗುಲಂ, ನಾಸಾವಂಶೋ ದೈರ್ಘ್ಯೇಣ ಚತುರಙ್ಗುಲಃ, ಕರ್ಣಲಲಾಟಗ್ರೀವಾಣಾಮುಚ್ಛ್ರಾಯೋ ದೀರ್ಘತ್ವಂ ಚತುರಙ್ಗುಲಂ; ದೃಷ್ಟ್ಯನ್ತರಾಣೀತಿ ದೃಷ್ಟೀ ಅತ್ರ ಕೃಷ್ಣತಾರಕೇ ಮಸೂರದಲಪ್ರಮಾಣೇ ಭವತಃ, ತಯೋರ್ದೃಷ್ಟ್ಯೋರನ್ತರಂ ಚತುರಙ್ಗುಲಮ್| ದ್ವಾದಶೇತ್ಯಾದಿ| ಭಗೋ ಯೋನಿಃ, ತಸ್ಯ ವಿಸ್ತಾರೋ ರನ್ಧ್ರಃ, ತಸ್ಯ ಪರಿಣಾಹೋ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಃ, ಇದಂ ತು ಭಗಪ್ರಮಾಣಂ ಹಸ್ತಿನೀಜಾತಿಸ್ತ್ರಿಯಾ ಜ್ಞೇಯಂ, ಕಾಮಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಮೇಹನನಾಭ್ಯೋನ್ತರಂ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಂ, ತಥಾ ನಾಭಿಹೃದಯಯೋರ್ಗ್ರೀವಾಹೃದಯಯೋಃ ಸ್ತನಯೋಶ್ಚಾನ್ತರಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಮುಖಾಯಾಮೋ ಮುಖದೈರ್ಘ್ಯಮ್, ಏತಚ್ಚ ಚಿಬುಕಾದಾರಭ್ಯ ಲಲಾಟಾನ್ತಂ ಯಾವದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಮ್| ಮಣಿಬನ್ಧಪ್ರಕೋಷ್ಠಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಸ್ಥೌಲ್ಯಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತತ್ರ ಮಣಿಬನ್ಧಸ್ಯ ಪಾಣಿಮೂಲಸ್ಯ ಪರಿಣಾಹೋ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಃ, ಪ್ರಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಪರಿಣಾಹೋ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಃ; ಪ್ರಕೋಷ್ಠೋ ಮಣಿಬನ್ಧೋಪರಿಷ್ಟಾಚತುರಙ್ಗುಲೇ ಕಲಾವಿಕೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇನ್ದ್ರಬಸ್ತೀತ್ಯಾದಿ ಇನ್ದ್ರಬಸ್ತೇರ್ಜಙ್ಘಾಮಧ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಣಾಹಃ ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲಃ| ಅಂಸಪೀಠೋ ಬಾಹುಶಿರಃ, ಕೂರ್ಪರೋ ಭುಜಮಧ್ಯಂ, ತಯೋರನ್ತರಾಯಾಮೋ ದೈರ್ಘ್ಯಂ ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ಕೇಚಿತ್ ‘ವಿಂಶತ್ಯಙ್ಗುಲ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಪೂರ್ವಂ ‘ಜಙ್ಘಾಮಧ್ಯಂ ಚತುರ್ದಶಾಙ್ಗುಲಪರಿಣಾಹಮ್’ ಇತಿ ಯತ್ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತದ್ಗುಲ್ಫಾಶ್ರಿತಂ ಜಙ್ಘಾಮಧ್ಯಂ ಜ್ಞೇಯಂ, ಇಹ ತು ಜಾನ್ವಾಶ್ರಿತಮ್, ಅತೋ ನ ವಿರೋಧಃ| ಚತುರ್ವಿಂಶತೀತ್ಯಾದಿ| ಹಸ್ತೋಽತ್ರ ಕೂರ್ಪರಾದಿಮಧ್ಯಮಾಙ್ಗುಲ್ಯನ್ತಪರ್ಯನ್ತೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದಿತ್ಯಾದಿ| ಮಣಿಬನ್ಧಃ ಪಾಣಿಮೂಲಂ, ಕೂರ್ಪರಂ ಕುಹಣಿಕಾ, ತಯೋರನ್ತರಂ ಮಧ್ಯಂ ಷೋಡಶಾಙ್ಗುಲಮ್; ‘ಅಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲಮ್’ ಇತ್ಯಪರೇ| ತಲಮಿತ್ಯಾದಿ ತಲಮತ್ರ ಹಸ್ತತಲಂ ಷಡಙ್ಗುಲಾಯಾಮಂ, ಚತುರಙ್ಗುಲವಿಸ್ತಾರಮ್| ಅಙ್ಗುಷ್ಠೇತ್ಯಾದಿ ಅಙ್ಗುಷ್ಠಮೂಲಸ್ಯ ಪ್ರದೇಶಿನ್ಯಾಶ್ಚಾನ್ತರಂ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಂ, ಶ್ರವಣಸ್ಯ ಕರ್ಣವಿವರಸ್ಯ ಅಪಾಙ್ಗಸ್ಯ ಭ್ರೂಪುಚ್ಛಾನ್ತಸ್ಯ ಚಾನ್ತರಂ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಂ, ಮಧ್ಯಮಾಙ್ಗುಲೀ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಾ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಅಙ್ಗುಷ್ಠಮೂಲಕನಿಷ್ಠಿಕಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಪಾಠಂ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಅರ್ಧೇತ್ಯಾದಿ ಸಾರ್ಧಚತುರಙ್ಗುಲೇ ಪ್ರದೇಶಿನ್ಯನಾಮಿಕೇ ಅಙ್ಗುಲ್ಯೌ ದೈರ್ಘ್ಯೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾರ್ಧತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಾವಿತಿ ‘ದೈರ್ಘ್ಯೇಣ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಚತುರ್ವಿಂಶತೀತ್ಯಾದಿ ಚತುರಙ್ಗುಲಿವಿಸ್ತಾರಂ ಮುಖಂ, ವಿಂಶತ್ಯಙ್ಗುಲಿಪರಿಣಾಹಾ ಗ್ರೀವೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ‘ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಯಙ್ಗುಲವಿಸ್ತಾರಮುರಃ, ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಯಙ್ಗುಲವಿಸ್ತಾರಾ ಗ್ರೀವಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮತ್ರ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ತ್ರಿಭಾಗೇತ್ಯಾದಿ ಅಙ್ಗುಲಸ್ಯ ತ್ರಿಭಾಗೇನ ಸಹಾಙ್ಗುಲಂ ತ್ರಿಭಾಗಾಙ್ಗುಲಂ, ತಾವನ್ಮಾತ್ರಸ್ತಿರ್ಯಙ್ಮಿತ ಏಕೋ ನಾಸಾಪುಟಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ತ್ರಿಭಾಗಹೀನಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತಾರಾ ನಾಸಾಪುಟಮರ್ಯಾದಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ; ತೇಷಾಂ ಮತೇ ತರುಣಾಸ್ಥಿಹೀನಸ್ಯೈಕಸ್ಯೈವ ನಾಸಾರನ್ಧ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಂ, ನ ತು ತರುಣಾಸ್ಥಿಸಹಿತಯೋರ್ದ್ವಯೋರಪಿ ನಾಸಾಪುಟಯೋಃ| ನಯನೇತ್ಯಾದಿ ನಯನತ್ರಿಭಾಗೋ ದ್ವಿಯವಪ್ರಮಾಣಃ, ತತ್ಪರಿಣಾಹಾ ತಾರಕಾ ಕೃಷ್ಣಭಾಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನವಮೇತ್ಯಾದಿ ತಾರಕಾನವಮಾಂಶೋ ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಂ ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರಾಭಿಹಿತಪ್ರಮಾಣಂ, ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರಪ್ರಮಾಣಂ ತು ಮಸೂರದಲಮಾತ್ರಮೇವ, ಅತೋ ನ ದೋಷಃ; ಅಥವಾ ತಾರಕಾನವಾಂಶೇನಾಪಿ ಮಸೂರದಲಮಾತ್ರಮೇವ ಭವತಿ, ತಾರಕಾಶಬ್ದೇನಾತ್ರಾಪಿ ಕೃಷ್ಣವಿಭಾಗಃ| ಕೇಶಾನ್ತೇತ್ಯಾದಿ ಕೇಶಾನ್ತಃ ಶಙ್ಖಯೋರುಪರಿ, ಮಸ್ತಕಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಮಸ್ತಕಮಧ್ಯವಿಭಾಗೋ ರೋಮಾವರ್ತಾನ್ವಿತಃ, ತತ್ರ ಕೇಶಾನ್ತಮಸ್ತಕಯೋರನ್ತರಮೇಕಾದಶಾಙ್ಗುಲಮ್| ಮಸ್ತಕಾದಿತ್ಯಾದಿ ಮಸ್ತಕಾತ್ ಮಸ್ತಕಮಧ್ಯವಿಭಾಗಾತ್| ಅವಟುಕೇಶಾನ್ತ ಇತಿ ಅವಟುಃ ಕೃಕಾಟಿಕಾ ‘ಗಿವಿಡಿಕಾ ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ತತ್ಕೇಶಾನ್ತಃ ತತ್ಕೇಶಪರ್ಯನ್ತಃ, ತಯೋರನ್ತರಂ ದಶಾಙ್ಗುಲಮ್| ಕರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ ಕರ್ಣದ್ವಯಸ್ಯ ಯೌ ಅವಟೂ ಗರ್ತೌ, ತಯೋರನ್ತರಂ ಚತುರ್ದಶಾಙ್ಗುಲಂ ಪಶ್ಚಾತ್ಕರ್ಣಯೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ; ನ ಪುನಃ ಕರ್ಣಾವಟ್ವೋರೇವಾನ್ತರಂ, ತದನ್ತರಸ್ಯಾಲ್ಪಪ್ರಮಾಣತ್ವಾತ್| ಪುರುಷೋರ ಇತ್ಯಾದಿ ಶ್ರೋಣಿರತ್ರೋರುಸನ್ಧೇರಧಸ್ತಾತ್ ಸ್ಮರಮನ್ದಿರೋಪರಿತನವಿಭಾಗಃ| ಹೃದಯಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಕಣ್ಠಸ್ಯಾಧಃ ಪುರುಷೋರೋ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಂ, ತತ್ಪ್ರಮಾಣಾ ಸ್ತ್ರೀಶ್ರೋಣಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇಷಾಂ ಮತೇ ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಯಙ್ಗುಲವಿಸ್ತಾರಮುರ ಇತಿ; ತನ್ಮತೇ ಸ್ತ್ರೀಶ್ರೋಣಿರಪಿ ತತ್ಪ್ರಮಾಣೈವೇತಿ| ಅಷ್ಟಾದಶೇತ್ಯಾದಿ ಅಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತೀರ್ಣಮುರಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ತತ್ಪ್ರಮಾಣಾ ಅಷ್ಟಾದಶಾಙ್ಗುಲವಿಸ್ತೀರ್ಣಾ ಪುರುಷಸ್ಯ ಕಟೀ| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಪ್ರಮಾಣಮೇಕತ್ವೇನಾಹ- ಸವಿಂಶಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಂಶತ್ಯಾ ಅಙ್ಗುಲೈಃ ಸಹ ಶತಂ ಸವಿಂಶಮಙ್ಗುಲಶತಂ, ಪುರುಷಾಯಾಮಃ ಪಾದಾಗ್ರಸ್ಥಿತಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಬಾಹೋಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ದೈರ್ಘ್ಯಮ್||೧೨||

Adhikarana 8 (13) · Śloka 13

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ | ಪಞ್ಚವಿಂಶೇ ತತೋ ವರ್ಷೇ ಪುಮಾನ್ ನಾರೀ ತು ಷೋಡಶೇ | ಸಮತ್ವಾಗತವೀರ್ಯೌ ತೌ ಜಾನೀಯಾತ್ ಕುಶಲೋ ಭಿಷಕ್ ||೧೩||

ತತ್ರ ಸ್ತ್ರೀಶ್ರೋಣಿಪುರುಷೋರಃಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಯೌವನ ಏವ ಯಥೋಕ್ತಪ್ರಮಾಣತಾ ಭವತಿ, ನ ತ್ವಲ್ಪೇ ವಯಸೀತ್ಯಾಹ- ಪಞ್ಚವಿಂಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ಪಞ್ಚವಿಂಶೇ ವರ್ಷೇ ಪುರುಷಂ ಸಮತ್ವಾಗತವೀರ್ಯಮ್ ಜಾನೀಯಾತ್; ಷೋಡಶೇ ತು ವರ್ಷೇ ನಾರೀಂ ಸಮತ್ವಾಗತವೀರ್ಯಾಂ ಜಾನೀಯಾತ್, ತಯೋಶ್ಚ ಸಮತ್ವಾಗತವೀರ್ಯಯೋರೇವ ಯಥೋಕ್ತಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಭವತಿ| ಅನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ, “ವರ್ಷೇಽಥ ಪಞ್ಚವಿಂಶೇ ನರಃ ಸಮನ್ವಿತಬಲಃ ಷೋಡಶೇ ನಾರೀ| ಅರ್ಹತಿ ಮಾನೋನ್ಮಾನಂ ಜೀವಿತಭಾಗೇ ಚತುರ್ಥೇ ವಾ”- ಇತಿ| ಸಮತ್ವಾಗತವೀರ್ಯಾವಿತಿ ಸಮತ್ವಂ ಪರಿಪೂರ್ಣತ್ವಮಾಗತಂ ವೀರ್ಯಂ ಯಯೋಸ್ತೌ ಸಮತ್ವಾಗತವೀರ್ಯೌ, ರಸಾದಿಧಾತುಪರಿಪೂರ್ತ್ಯಾ ವೀರ್ಯಪೂರ್ತಿಃ, ಪರಿಪೂರ್ಣಸರ್ವಧಾತುಕಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ ‘ಸಮನ್ವಾಗತವೀರ್ಯೌ’ ಇತಿ; “ಸಮ್ಯಗನು ಪಶ್ಚಾದಾಗತಂ ವೀರ್ಯಮುಪಚಯಶಕ್ತಿಲಕ್ಷಣಂ ಯಯೋಃ” ಇತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೧೩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

ದೇಹಃ ಸ್ವೈರಙ್ಗುಲೈರೇಷ ಯಥಾವದನುಕೀರ್ತಿತಃ |೧೪|

ಕೈಃ ಪುನರಙ್ಗುಲೈರಿದಂ ಮಾನಮುಕ್ತಮಿತ್ಯಾಹ- ದೇಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಷ ದೇಹಃ ಸ್ವೈರಙ್ಗುಲೈರ್ಯಥಾವದುಕ್ತಮಾನೇನಾನುಕೀರ್ತಿತಃ ಕಥಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|೧೪|-

Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 15

ಯುಕ್ತಃ ಪ್ರಮಾಣೇನಾನೇನ ಪುಮಾನ್ ವಾ ಯದಿ ವಾಽಙ್ಗನಾ ||೧೪|| ದೀರ್ಘಮಾಯುರವಾಪ್ನೋತಿ ವಿತ್ತಂ ಚ ಮಹದೃಚ್ಛತಿ | ಮಧ್ಯಮಂ ಮಧ್ಯಮೈರಾಯುರ್ವಿತ್ತಂ ಹೀನೈಸ್ತಥಾಽವರಮ್ ||೧೫||

ಉಕ್ತಪ್ರಮಾಣಪ್ರಯೋಜನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಧ್ಯಮೈರಿತಿ ಮಧ್ಯಮಲಕ್ಷಣೈಃ| ವಿತ್ತಂ ಧನಮ್; ಅವರಂ ಹೀನಂ ಭವತಿ| ತಥಾ ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ| ಕೈರಿತ್ಯಾಹ- ಹೀನೈಃ; ಹೀನಲಕ್ಷಣೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪-೧೫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

ಅಥ ಸಾರಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ- ಸ್ಮೃತಿಭಕ್ತಿಪ್ರಜ್ಞಾಶೌಚಶೌರ್ಯೋಪೇತಂ ಕಲ್ಯಾಣಾಭಿನಿವೇಶಂ ಸತ್ತ್ವಸಾರಂ ವಿದ್ಯಾತ್; ಸ್ನಿಗ್ಧಸಂಹತಶ್ವೇತಾಸ್ಥಿದನ್ತನಖಂ ಬಹುಲಕಾಮಪ್ರಜಂ ಶುಕ್ರೇಣ; ಅಕೃಶಮುತ್ತಮಬಲಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಗಮ್ಭೀರಸ್ವರಂ ಸೌಭಾಗ್ಯೋಪಪನ್ನಂ ಮಹಾನೇತ್ರಂ ಚ ಮಜ್ಜ್ಞಾ; ಮಹಾಶಿರಃಸ್ಕನ್ಧಂ ದೃಢದನ್ತಹನ್ವಸ್ಥಿನಖಮಸ್ಥಿಭಿಃ; ಸ್ನಿಗ್ಧಮೂತ್ರಸ್ವೇದಸ್ವರಂ ಬೃಹಚ್ಛರೀರಮಾಯಾಸಾಸಹಿಷ್ಣುಂ ಮೇದಸಾ; ಅಚ್ಛಿದ್ರಗಾತ್ರಂ ಗೂಢಾಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಂ ಮಾಂಸೋಪಚಿತಂ ಚ ಮಾಂಸೇನ; ಸ್ನಿಗ್ಧತಾಮ್ರನಖನಯನತಾಲುಜಿಹ್ವೌಷ್ಠಪಾಣಿಪಾದತಲಂ ರಕ್ತೇನ; ಸುಪ್ರಸನ್ನಮೃದುತ್ವಗ್ರೋಮಾಣಂ ತ್ವಕ್ಸಾರಂ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ | ಏಷಾಂ ಪೂರ್ವಂ ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಧಾನಮಾಯುಃಸೌಭಾಗ್ಯಯೋರಿತಿ ||೧೬||

ಸಾರೇಣಾಪ್ಯಾಯುರ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಮೃತಿಃ ಸ್ಮರಣಂ, ಪ್ರಜ್ಞಾ ಕಾಲತ್ರಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಃ, ಶೌರ್ಯಂ ಸರ್ವಕರ್ಮಸ್ವವಿಷಾದಿತಾ| ಕಲ್ಯಾಣಾಭಿನಿವೇಶಂ ಕಲ್ಯಾಣವಿಷಯೇ ಯತ್ನಪರಮ್| ಸತ್ತ್ವಸಾರಂ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣಬಹುಲಂ ಜಾನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನಿಗ್ಧಸಂಹತಶ್ವೇತಶಬ್ದಾಸ್ತ್ರಯೋಽಪ್ಯಸ್ಥಿದನ್ತನಖೈಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯನ್ತೇ| ಸಂಹತಂ ಘನಮ್| ಬಹುಲಕಾಮಪ್ರಜಮಿತಿ ಬಹುಕಾಮಂ ಬಹುಪ್ರಜಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶುಕ್ರೇಣೇತಿ ಶುಕ್ರೇಣ ಕೃತ್ವಾ ಸಾರಂ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಉಪಪನ್ನಮಿತಿ ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಜ್ಜ್ಞೇತಿ ಮಜ್ಜಧಾತುನಾ ಕೃತ್ವಾ ಸಾರಂ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮಹಾಶಬ್ದಃ ಶಿರಃಸ್ಕನ್ಧಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ದೃಢಶಬ್ದೋ ದನ್ತಹನ್ವಸ್ಥಿನಖೈಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅಸ್ಥಿಭಿಃ ಹಡ್ಡೈಃ ಕೃತ್ವಾ ಸಾರಂ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನಿಗ್ಧಶಬ್ದೋ ಮೂತ್ರಸ್ವೇದಸ್ವರೈಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಬೃಹಚ್ಛರೀರಮಿತಿ ಪ್ರಬಲಕಾಯಮ್| ಆಯಾಸಾಸಹಿಷ್ಣುಮಿತಿ ಕಷ್ಟಕಾರಿಕರ್ಮಾಕ್ಷಮಮ್| ಮೇದಸೇತಿ ಮೇದಸಾ ಕೃತ್ವಾ ಸಾರಂ ಜಾನೀಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಚ್ಛಿದ್ರಗಾತ್ರಮಿತಿ ಅನಿಮ್ನಶರೀರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಗೂಢೇತ್ಯಾದಿ ಗೂಢಾಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಃ ಗುಪ್ತಹಡ್ಡಸನ್ಧಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಾಂಸೋಪಚಿತಮಿತಿ ಮಾಂಸಲಶರೀರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಾಂಸೇನೇತಿ ಮಾಂಸೇನ ಕೃತ್ವಾ ಸಾರಂ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನಿಗ್ಧತಾಮ್ರಶಬ್ದೌ ಪಾಣಿತಲಾನ್ತೈರ್ನಖಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ರಕ್ತೇನೇತಿ ರುಧಿರೇಣ ಕೃತ್ವಾ ಸಾರಂ ವಿದ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಪ್ರಸನ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಪ್ರಸನ್ನಮೃದುಶಬ್ದೌ ತ್ವಗ್ರೋಮಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯೇತೇ| ತ್ವಕ್ಸಾರಂ ರಸಸಾರಂ; ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೇನ ತ್ವಕ್ಸ್ಥೋ ರಸೋಽಭಿಹಿತಃ| ಏಷಾಮಿತಿ ಏಷಾಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಸಾರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ, ಪೂರ್ವಂ ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ಯೋ ಯಃ ಪೂರ್ವಃ ಸಾರಃ ಸ ಸ ಪ್ರಧಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಯೋಃ ಪ್ರಧಾನಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಿತ್ಯಾಹ- ಆಯುಃಸೌಭಾಗ್ಯಯೋರಿತಿ|- ಸೌಭಾಗ್ಯಂ ಸರ್ವಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರತಿಭಾಸಮಾನತ್ವಮ್||೧೬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

ವಿಶೇಷತೋಽಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಪ್ರಮಾಣಾದಥ ಸಾರತಃ | ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾಯುಃ ಸುನಿಪುಣೋ ಭಿಷಕ್ ಸಿಧ್ಯತಿ ಕರ್ಮಸು ||೧೭||

ಅಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಮಾನಸಾರಜ್ಞಾನಫಲಮಾಹ- ವಿಶೇಷತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೇಷತ ಇತಿ ಪರಸ್ಪರವ್ಯಾವರ್ತನೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ವಿಪರೀತವ್ರಣದೂತಾದಿಚ್ಛಾಯಾಶರೀರಸ್ವಭಾವವಿಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯುಪದ್ರವಾಸಾಧ್ಯತಾದಿಭಿಶ್ಚಾಯುರ್ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ವಿಶೇಷತೋ ಮಹಾಲಲಾಟೇತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಭೇದೇನ ಪ್ರವರಾವರಮಧ್ಯಮಾನ್ಯಾಯೂಂಷಿ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಭಿಷಕ್ ಸಿಧ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುನಿಪುಣ ಇತಿ ಸುಷ್ಠು ಅತಿಶಯೇನ ನಿಪುಣಃ ಕುಶಲಃ| ಭಿಷಕ್ ಸಿಧ್ಯತಿ ಕರ್ಮಸ್ವಿತಿ ವೈದ್ಯಃ ಕರ್ಮವಿಷಯೇ ಸಿದ್ಧಿಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಸಾಮಾನ್ಯತೋಽಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗ ...’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಠನ್ತಿ| ತೇಷಾಂ ಮತೇ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಸ್ಥೂಲವೃತ್ತ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 18

ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಾಸ್ತು ಪ್ರಾಗಭಿಹಿತಾಃ; ಸರ್ವ ಏವೈತೇ ತ್ರಿವಿಧಾಃ- ಸಾಧ್ಯಾ, ಯಾಪ್ಯಾಃ, ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾಶ್ಚ | ತತ್ರೈತಾನ್ ಭೂಯಸ್ತ್ರಿಧಾ ಪರೀಕ್ಷೇತ- ಕಿಮಯಮೌಪಸರ್ಗಿಕಃ, ಪ್ರಾಕ್ಕೇವಲಃ, ಅನ್ಯಲಕ್ಷಣ ಇತಿ | ತತ್ರ, ಔಪಸರ್ಗಿಕೋ ನಾಮ ಯಃ ಪೂರ್ವೋತ್ಪನ್ನಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ಜಘನ್ಯಕಾಲಜಾತೋ ವ್ಯಾಧಿರುಪಸೃಜತಿ, ಸ ತನ್ಮೂಲ ಏವೋಪದ್ರವಸಞ್ಜ್ಞಃ; ಪ್ರಾಕ್ಕೇವಲೋ ನಾಮ ಯಃ ಪ್ರಾಗೇವೋತ್ಪನ್ನೋ ವ್ಯಾಧಿರಪೂರ್ವರೂಪೋಽನುಪದ್ರವಶ್ಚ; ಅನ್ಯಲಕ್ಷಣೋ ನಾಮ ಯೋ ಭವಿಷ್ಯದ್ವ್ಯಾಧಿಖ್ಯಾಪಕಃ, ಸ ಪೂರ್ವರೂಪಸಞ್ಜ್ಞಃ | ತತ್ರ, ಸೋಪದ್ರವಮನ್ಯೋನ್ಯಾವಿರೋಧೇನೋಪಕ್ರಮೇತ, ಬಲವನ್ತಮುಪದ್ರವಂ ವಾ; ಪ್ರಾಕ್ಕೇವಲಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ಪ್ರತಿಕುರ್ವೀತ; ಅನ್ಯಲಕ್ಷಣೇ ತ್ವಾದಿವ್ಯಾಧೌ ಪ್ರಯತೇತ ||೧೮||

ವ್ಯಾಧಿಪರೀಕ್ಷಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವ್ಯಾಧೀತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಗಭಿಹಿತಾ ಇತಿ ವೇದೋತ್ಪತ್ತ್ಯಧ್ಯಾಯೇ ವ್ಯಾಧಿಸಮುದ್ದೇಶೀಯೇ ಚ ಯೇ ಉಕ್ತಾಃ| ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾನಾಮಪಿ ಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಯಥಾ- "ವಲ್ಯಾಮಾಭ್ಯನ್ತರಾಯಾಂ ತು ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಸಮಾಚರೇತ್"; ತಥಾ ಮುಖರೋಗೇಷು ಮಾಂಸತಾನಾಲಾಸಪ್ರಭೃತಿಷೂಕ್ತಂ- "ತೇಷು ಚಾಪಿ ಕ್ರಿಯಾಂ ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಸಮಾಚರೇತ್"- (ಚಿ. ಅ. ೧೨) ಇತಿ| ಏತಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್| ಭೂಯಃ ಪುನರಪಿ| ಕಥಂ ಪರೀಕ್ಷೇತೇತ್ಯಾಹ- ಕಿಮಯಮೌಪಸರ್ಗಿಕ ಇತಿ; ಕಿಮಯಮುಪದ್ರವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಮಯಂ ಪ್ರಾಕ್ಕೇವಲ ಇತಿ ಕಿಮಯಂ ಪೂರ್ವರೂಪೇಣೋಪದ್ರವೇಣ ಚ ರಹಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಮಯಮನ್ಯಲಕ್ಷಣ ಇತಿ ಕಿಮಯಂ ವ್ಯಾಧೇಃ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಔಪಸರ್ಗಿಕಸ್ತಾವತ್ ಕಥ್ಯತೇ| ಜಘನ್ಯಕಾಲಜಾತೋ ವ್ಯಾಧಿರಿತಿ ಪಶ್ಚಾತ್ಕಾಲಜಾತೋ ರೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪಸೃಜತಿ ಸಮೀಪೇ ಆತ್ಮಾನಂ ನಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ತೇನ ಸಹ ಮಿಲತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಸ ಇತಿ ಪಶ್ಚಾದುತ್ಪನ್ನೋ ವ್ಯಾಧಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತನ್ಮೂಲ ಏವೇತಿ ಪ್ರಾಗುತ್ಪನ್ನವ್ಯಾಧಿಹೇತುಕ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಶ್ಚಾದುತ್ಪನ್ನೋ ವ್ಯಾಧಿರೇವೋಪದ್ರವೋ ಭವತಿ, ನ ಪುನರ್ಮೂಲವ್ಯಾಧಿನಾ ಸಹ ಭೂತಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯುಪದ್ರವಸಞ್ಜ್ಞಾನಿ; ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಪಿ ಯದಿ ಚಿರಕಾಲಾನುಬನ್ಧೀನಿ ಭವನ್ತಿ ತದಾ ತಾನ್ಯಪ್ಯುಪದ್ರವಸಞ್ಜ್ಞಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ಉಪಸೃಜತೀತಿ ಅತ್ರೈಕವಚನಾದೇಕ ಏವ ವ್ಯಾಧಿರುಪದ್ರವ ಇತಿ ನ ಮನ್ತವ್ಯಮ್, ಅಪರೇಽಪಿ ಯೇ ಮೂಲವ್ಯಾಧೇರನನ್ತರಮುತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ವ್ಯಾಧಯಸ್ತೇಽಪ್ಯುಪದ್ರವಾಃ; ಏಕವಚನಸ್ಯಾಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್| ಉಪದ್ರವಸಞ್ಜ್ಞ ಇತಿ ಉಪಸರ್ಗ ಇತಿ ಚೈಕೈವ ಸಞ್ಜ್ಞೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪೂರ್ವರೂಪಃ ಪೂರ್ವರೂಪರಹಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನುಪದ್ರವಶ್ಚೇತಿ ಉಪದ್ರವರಹಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ಮಶಕತಿಲಕಾಲಕನ್ಯಚ್ಛವ್ಯಙ್ಗಾದಯಃ ಪ್ರಾಕ್ಕೇವಲಾ ವ್ಯಾಧಯಃ ಕಥ್ಯನ್ತೇ, ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಮನ್ತರೇಣಾಪಿ ಪ್ರಾಗೇವೋತ್ಪದ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯಲಕ್ಷಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಯೋ ಭಾವಿನಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ಖ್ಯಾಪಯತಿ ಸ ಪೂರ್ವರೂಪಸಞ್ಜ್ಞಃ| ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಬಹುತ್ವಾತ್ ಕಃ ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರತಿಕರಣೀಯ ಇತ್ಯಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸಹೋಪದ್ರವೇಣ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸೋಪದ್ರವೋ ಮೂಲವ್ಯಾಧಿರಿತ್ಯರ್ಥಸ್ತಂ, ತಥೋಪದ್ರವ ಉತ್ತರಕಾಲಜೋ ವ್ಯಾಧಿಸ್ತಮ್| ಅನ್ಯೋನ್ಯಾವಿರೋಧೇನ ಉಭಯಾವಿರೋಧೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಲವನ್ತಮುಪದ್ರವಂ ವೇತಿ ಬಲವನ್ತಮುಪದ್ರವಂ ಪ್ರಥಮಂ ಚೋಪಕ್ರಮೇತಾನ್ಯೋನ್ಯಾವಿರೋಧೇನೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಯಥಾತ್ಮೀಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಅನ್ಯಲಕ್ಷಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನ್ಯಲಕ್ಷಣೇ ಪುನಃ ಪೂರ್ವರೂಪಸಞ್ಜ್ಞಿತೇ, ಆದಿವ್ಯಾಧೌ ಪ್ರಯತೇತ ಪ್ರಯತ್ನಂ ಕುರ್ವೀತ, ‘ಯಥಾಸ್ವಮ್’ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ||೧೮||

Adhikarana 14 (19) · Śloka 19

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ | ನಾಸ್ತಿ ರೋಗೋ ವಿನಾ ದೋಷೈರ್ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾದ್ವಿಚಕ್ಷಣಃ | ಅನುಕ್ತಮಪಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಲಿಙ್ಗೈರ್ವ್ಯಾಧಿಮುಪಾಚರೇತ್ ||೧೯||

ವ್ಯಾಧೀನಾಮಾನನ್ತ್ಯಾದ್ದೋಷಭೇದೇನಾನುಕ್ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ದೋಷವ್ಯಪೇಕ್ಷಾಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ, ತಥಾ ರೋಗಕೃತಸ್ಯಾಪಿ ರೋಗಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಪಿ ಕರ್ತುಂ, ನ ಕಾರ್ಯವ್ಯಾಧಿಮಾತ್ರಸ್ಯ ನಾಪಿ ತು ಹೇತುವ್ಯಾಧಿಮಾತ್ರಸ್ಯೇತಿ ಕಥಯನ್ನಾಹ- ನಾಸ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಅನುಕ್ತಮಪಿ ವ್ಯಾಧಿಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಲಿಙ್ಗೈಃ ಕೃತ್ವೋಪಾಚರೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೧೯||

Adhikarana 15 (20) · Śloka 20

ಪ್ರಾಗಭಿಹಿತಾ ಋತವಃ ||೨೦||

ಋತುಪರೀಕ್ಷಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಪ್ರಾಗಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಗಿತಿ ಋತುಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯೇ||೨೦||

Adhikarana 16 (21) · Śloka 21

ಶೀತೇ ಶೀತಪ್ರತೀಕಾರಮುಷ್ಣೇ ಚೋಷ್ಣನಿವಾರಣಮ್ | ಕೃತ್ವಾ ಕುರ್ಯಾತ್ ಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಂ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಂ ನ ಹಾಪಯೇತ್ ||೨೧||

ವಿಸದೃಶಕಾಲಜಸ್ಯಾತ್ಯಯಿಕಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ವಿಧ್ಯನ್ತರಮುಪದಿಶನ್ನಾಹ- ಶೀತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೀತೇ ಶೀತಕಾಲೇ, ಶೀತಪ್ರತೀಕಾರಂ ಶೀತವಿಪರ್ಯಯಂ ಕೃತ್ವಾ, ಉಷ್ಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಉಷ್ಣೇ ಉಷ್ಣಕಾಲೇ, ಉಷ್ಣನಿವಾರಣಮುಷ್ಣವಿಪರ್ಯಯಂ ಕೃತ್ವಾ, ಶೀತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುರ್ಯಾತ್ ಕ್ರಿಯಾಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾಮಗ್ನಿಕರ್ಮಾದಿಕಾಮ್| ತದುಕ್ತಂ,- “ತತ್ರಾಪ್ಯಾತ್ಯಯಿಕೇಽಗ್ನಿಕರ್ಮಸಾಧ್ಯೇ ವ್ಯಾಧೌ ತತ್ಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ ವಿಧಿಂ ಕೃತ್ವಾ” (ಸೂ. ಅ. ೧೨) ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಪ್ತಾಮಿತಿ ಯೋಗ್ಯಾಮ್| ಕಾಲ ಏವಾವಶ್ಯಂ ಕ್ರಿಯಾ ಕರಣೀಯೇತ್ಯಾಹ- ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಂ ನ ಹಾಪಯೇತ್|- ನ ಹಾಪಯೇತ್ ನೋಲ್ಲಙ್ಘಯೇತ್, ಅತಿಕ್ಲೇಶವೈಫಲ್ಯವ್ಯಾಧ್ಯಸಾಧ್ಯತ್ವಭಯಾತ್ ಕಾಲಶಕ್ತೇರತಿಶಯಪ್ರಭವಿಷ್ಣುತ್ವಾತ್| ತದ್ಯಥಾ- ಅಪ್ರಾಪ್ತೇ ಕಾಲೇ ಆಮಜ್ವರೇ ‘ಭೇಷಜಂ ಹ್ಯಾಮದೋಷಸ್ಯ ಭೂಯೋ ಜ್ವಲಯತಿ ಜ್ವರಮ್’ (ಉ. ೩೯) ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಷ್ಣೇ ಚೋಷ್ಣನಿವಾರಣಮಿತ್ಯತ್ರ ಚಕಾರಾದ್ವೃಷ್ಟೌ ವೃಷ್ಟಿಪ್ರತೀಕಾರೋಽನುಕ್ತೋಽಪಿ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ವೃಷ್ಟೇರಪಿ ಶೀತತ್ವಾಚ್ಛೀತೇ ಶೀತಪ್ರತೀಕಾರಮಿತ್ಯನೇನೈವ ತದ್ಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ||೨೧||

Adhikarana 17 (22) · Śloka 22

ಅಪ್ರಾಪ್ತೇ ವಾ ಕ್ರಿಯಾಕಾಲೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ವಾ ನ ಕೃತಾ ಕ್ರಿಯಾ | ಕ್ರಿಯಾ ಹೀನಾಽತಿರಿಕ್ತಾ ವಾ ಸಾಧ್ಯೇಷ್ವಪಿ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ ||೨೨||

ಕೀದೃಶೀ ಕ್ರಿಯಾ ನ ಸಿಧ್ಯತೀತ್ಯಾಹ- ಅಪ್ರಾಪ್ತೇ ವೇತ್ಯಾದಿ| ಅಪ್ರಾಪ್ತೇ ಕಾಲೇ ಅನಾಗತೇ ಕಾಲೇ, ಕ್ರಿಯಾ ಕೃತಾ ಸಾಧ್ಯೇಷ್ವಪಿ ನ ಸಿಧ್ಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅನಾಗತೇ ಹಿ ಕಾಲೇ ಕ್ರಿಯಾ ಕೃತಾ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ, ತಥಾಚ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಂ- ಭೇಷಜಂ ಹ್ಯಾಮದೋಷಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಪ್ತೇ ವಾ ನ ಕೃತಾ ಕ್ರಿಯೇತಿ ಅತೀತೇ ಕಾಲೇ ಕ್ರಿಯಾ ಕೃತೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಸಾಽಪಿ ಸಾಧ್ಯೇಷ್ವಪಿ ವ್ಯಾಧಿಷು ನ ಸಿಧ್ಯತಿ| ಯಥಾ- ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇ ಕ್ಷೀರಮಾಂಸರಸಸ್ನೇಹಸಾಧ್ಯೇ ಲಙ್ಘನಮಿತಿ| ಕ್ರಿಯಾ ಹೀನಾಽತಿರಿಕ್ತಾ ವೇತಿ ಬಹುದೋಷೇ ಹೀನಾ ಕ್ರಿಯಾಽಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರೀ, ಅಲ್ಪದೋಷೇ ಮಹತೀ ರೋಗಿಜೀವಿತಹರೀ ರೋಗಾನ್ತಕಾರಿಣೀ ಚ| ಚಕಾರಾನ್ಮಿಥ್ಯಾ ಕ್ರಿಯಾ ಚಾನುಕ್ತಾ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ; ತದ್ಯಥಾ- ಶೀತಸಾಧ್ಯೇ ಉಷ್ಣಾ, ಉಷ್ಣಸಾಧ್ಯೇ ಶೀತಾ ಚೇತಿ||೨೨||

Adhikarana 18 (23) · Śloka 23

ಯಾ ಹ್ಯುದೀರ್ಣಂ ಶಮಯತಿ ನಾನ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ಕರೋತಿ ಚ | ಸಾ ಕ್ರಿಯಾ, ನ ತು ಯಾ ವ್ಯಾಧಿಂ ಹರತ್ಯನ್ಯಮುದೀರಯೇತ್ ||೨೩||

ಕ್ರಿಯಾಽಕ್ರಿಯಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಉದೀರ್ಣಮ್ ಉತ್ಕಟಮ್| ನ ತು ಯಾ ವ್ಯಾಧಿಂ ಹರತ್ಯನ್ಯಮುದೀರಯೇದಿತಿ ನ ಪುನಃ ಸಾ ಕ್ರಿಯಾ ಕಥ್ಯತೇ, ಯಾ ಏಕಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ಹರತ್ಯನ್ಯಂ ಪ್ರಕೋಪಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾ- ಕೃಶಬೃಂಹಣೇಽಗ್ನಿಸಾದಮೇಹಾತೀಸಾರಾದಯಃ, ಯಥಾ ವಾ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾಪಕರ್ಷಣೇ ಮೇಹಚಿಕಿತ್ಸಾಪತರ್ಪಣೇ ಚ ಯಕ್ಷ್ಮವಾತರೋಗಾದಯಃ||೨೩||

Adhikarana 19 (24) · Śloka 24

ಪ್ರಾಗಭಿಹಿತೋಽಗ್ನಿರನ್ನಸ್ಯ ಪಾಚಕಃ | ಸ ಚತುರ್ವಿಧೋ ಭವತಿ- ದೋಷಾನಭಿಪನ್ನ ಏಕಃ, ವಿಕ್ರಿಯಾಮಾಪನ್ನಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ಭವತಿ- ವಿಷಮೋ ವಾತೇನ, ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಪಿತ್ತೇನ, ಮನ್ದಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ, ಚತುರ್ಥಃ ಸಮಃ ಸರ್ವಸಾಮ್ಯಾದಿತಿ | ತತ್ರ, ಯೋ ಯಥಾಕಾಲಮುಪಯುಕ್ತಮನ್ನಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಪಚತಿ ಸ ಸಮಃ, ಸಮೈರ್ದೋಷೈಃ; ಯಃ ಕದಾಚಿತ್ ಸಮ್ಯಕ್ ಪಚತಿ, ಕದಾಚಿದಾಧ್ಮಾನಶೂಲೋದಾವರ್ತಾತಿಸಾರಜಠರಗೌರವಾನ್ತ್ರಕೂಜನಪ್ರವಾಹಣಾನಿ ಕೃತ್ವಾ, ಸ ವಿಷಮಃ; ಯಃ ಪ್ರಭೂತಮಪ್ಯುಪಯುಕ್ತಮನ್ನಮಾಶು ಪಚತಿ ಸ ತೀಕ್ಷ್ಣಃ, ಸ ಏವಾಭಿವರ್ಧಮಾನೋಽತ್ಯಗ್ನಿರಿತ್ಯಾಭಾಷ್ಯತೇ, ಸ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಪ್ರಭೂತಮಪ್ಯುಪಯುಕ್ತಮನ್ನಮಾಶುತರಂ ಪಚತಿ, ಪಾಕಾನ್ತೇ ಚ ಗಲತಾಲ್ವೋಷ್ಠಶೋಷದಾಹಸನ್ತಾಪಾಞ್ಜನಯತಿ; ಯಸ್ತ್ವಲ್ಪಮಪ್ಯುಪಯುಕ್ತಮುದರಶಿರೋಗೌರವಕಾಸಶ್ವಾಸಪ್ರಸೇಕಚ್ಛರ್ದಿಗಾತ್ರಸದನಾನಿ ಕೃತ್ವಾ ಮಹತಾ ಕಾಲೇನ ಪಚತಿ, ಸ ಮನ್ದಃ ||೨೪||

ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಪ್ರಾಗಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಕ್ ವ್ರಣಪ್ರಶ್ನೇ| ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರೋ ಭ್ರಾಜಕಾದಿಭೇದೇನ| ಕಥಂ ಪುನಶ್ಚತುರ್ವಿಧ ಇತ್ಯಾಹ- ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಾಭಿಪನ್ನೋ ದೋಷೈಃ ಪ್ರಾಪ್ತ ಏಕ ಏವಾಗ್ನಿರ್ವಿಕ್ರಿಯಾಮಾಪನ್ನಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ಭವತಿ- ವಿಷಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮೋ ವಾತೇನ, ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಪಿತ್ತೇನ, ಮನ್ದಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ, ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಚತುರ್ಥಃ ಸಮಃ ಸರ್ವಸಾಮ್ಯಾದಿತಿ| ನನು, ದೋಷಾಭಿಪನ್ನತ್ವೇನೈವ ವಿಕ್ರಿಯಾಮಾಪನ್ನ ಇತಿ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ, ತತ್ ಕಿಮರ್ಥಂ ವಿಕ್ರಿಯಾಮಾಪನ್ನ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ? ನೈಷ ದೋಷಃ, ವಾತಾದಿಕಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಂ ವಾತಾದಿದೋಷಾಭಿಪನ್ನತ್ವಂ ಭವತಿ, ನ ಚ ವಿಕ್ರಿಯಾ ಕಾಚಿದ್ಭವತೀತಿ| ತೇಷಾಂ ಚತುರ್ಣಾಮಗ್ನೀನಾಂ| ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಕಾಲಮಿತಿ ಕಾಲಸ್ಯಾನುಲ್ಲಙ್ಘನೇನ| ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಪ್ರಕೃತೇರನನ್ತರಂ ವಿಕೃತಿರಿತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಥಮಂ ವ್ಯತ್ಯಯೇನ ಸಮಾಗ್ನಿಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ- ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮಾಗ್ನೇರ್ವಾಯುರ್ಯದಾ ನ ವಿಕ್ಷಿಪತಿ ತದಾಽಗ್ನಿಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಪಚತಿ, ಯದಾ ಪುನರಿತಶ್ಚೇತಶ್ಚ ಭಾಗಶೋ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಸಮ್ಯಙ್ಗ ಪಚತಿ| ಏತಾನ್ಯಾಧ್ಮಾನಾದೀನಿ ಕೃತ್ವಾ ಯಃ ಪಚತಿ ಸ ವಿಷಮ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೂಜನಂ ಗುಡಗುಡಾಯನಶಬ್ದಃ| ಪ್ರವಾಹಣಂ ನಿಕುನ್ಥನಮ್| ಉಪಯುಕ್ತಂ ದತ್ತಮ್| ತೀಕ್ಷ್ಣ ಇತಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಸ್ತು ತ್ರಿವಿಧಃ- ಏಕಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣ ಆಶುಪಾಚಕಃ, ಅನ್ಯ ಉಪೇಕ್ಷಿತೋಽತ್ಯಗ್ನಿಸಞ್ಜ್ಞೋ ಭಸ್ಮಕಾಪರಪರ್ಯಾಯಃ, ಅಪರ ಉಪೇಕ್ಷಿತಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣತಮೋ ಮುಹುರ್ಮುಹುರಿತ್ಯಾದಿನಾ ಕಥಿತಃ| ಯಶ್ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಪಚತಿ ವಹ್ನಿಸ್ತತ್ರ ಪಾಕಾನ್ತೇ ಗಲಾದಿಶೋಷಾದೀನ್ ಜನಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ‘ಸನ್ತಾಪಞ್ಜನಯತೀ’ ಇತ್ಯಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಕೇಚಿದ್ ‘ಯಥಾ ವಾತೇನಾನುಬಧ್ಯತೇ ಪಿತ್ತಂ ತದತ್ಯರ್ಥಂ ದ್ರವೋಪೇತಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ| ಯಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸೇಕೋ ಲಾಲಾಸ್ರಾವಃ| ಗಾತ್ರಸದನಮ್ ಅಙ್ಗಗ್ಲಾನಿಃ||೨೪||

Adhikarana 20 (25) · Śloka 25

ವಿಷಮೋ ವಾತಜಾನ್ ರೋಗಾಂಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಪಿತ್ತನಿಮಿತ್ತಜಾನ್ | ಕರೋತ್ಯಗ್ನಿಸ್ತಥಾ ಮನ್ದೋ ವಿಕಾರಾನ್ ಕಫಸಮ್ಭವಾನ್ ||೨೫||

ಏತೇ ವಿಷಮಾದಯೋಽಗ್ನಯ ಉತ್ಪನ್ನಾಃ ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ವಿಷಮ ಇತ್ಯಾದಿ||೨೫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

ತತ್ರ, ಸಮೇ ಪರಿರಕ್ಷಣಂ ಕುರ್ವೀತ; ವಿಷಮೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣೈಃ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷೈಃ ಪ್ರತಿಕುರ್ವೀತ; ತೀಕ್ಷ್ಣೇ ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತೈರ್ವಿರೇಕೈಶ್ಚ; ಏವಮೇವಾತ್ಯಗ್ನೌ, ವಿಶೇಷೇಣ ಮಾಹಿಷೈಶ್ಚ ಕ್ಷೀರದಧಿಸರ್ಪಿರ್ಭಿಃ; ಮನ್ದೇ ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯೈರ್ವಮನೈಶ್ಚ ||೨೬||

ಸಮಾಗ್ನ್ಯಾದೀನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಪರಿರಕ್ಷಣಮಿತಿ ಯಥಾ ಸಮಮೇವಾಗ್ನಿಸ್ತಿಷ್ಠತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಮೇವೇತಿ ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತೈಸ್ತ್ರಿಭಿಸ್ತಥಾ ವಿರೇಚನೈಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೬||

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

ಜಾಠರೋ ಭಗವಾನಗ್ನಿರೀಶ್ವರೋಽನ್ನಸ್ಯ ಪಾಚಕಃ | ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದ್ರಸಾನಾದದಾನೋ ವಿವೇಕ್ತುಂ ನೈವ ಶಕ್ಯತೇ ||೨೭||

ಅಗ್ನೇರಿದಾನೀಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಪಲಭ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯಸ್ತಿತ್ವಮಾಹ- ಜಾಠರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜಠರಮುದರಂ, ತತ್ರ ಭವೋ ಜಾಠರಃ| ಭಗವಾನಿತಿ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಈಶ್ವರ ಇತಿ ಅಷ್ಟಮಹೈಶ್ವರ್ಯಗುಣಯುಕ್ತಃ, ಅತ ಏವಾಣಿಮಾದಿಗುಣಯುಕ್ತ ಇತಿ| ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾನ್ನ ದೃಶ್ಯತೇ, ಕಾರ್ಯೈರುಪಲಭ್ಯತೇ| ನನು, ಯದ್ಯಸಾವೀಶ್ವರಸ್ತತ್ ಕಥಮಸ್ಯ ಮಾನ್ದ್ಯಾದಯೋ ದೋಷಾ ಭವನ್ತಿ? ಸತ್ಯಂ; ಪುರುಷಸ್ಯ ಪ್ರಾಕ್ತನಕರ್ಮಣಾ ಮಾನ್ದ್ಯಾದಯಃ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ, ಅಥವಾಽಗ್ನಿಃ ಪಿತ್ತಾಶ್ರಿತಃ, ತತಃ ಪಿತ್ತವಿಘಾತಾದಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದಯೋ ದೋಷಾ ನ ಸ್ವತ ಇತಿ| ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾತ್ ಅಣಿಮಾದಿಗುಣಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ರಸಾನ್ ಮಧುರಾದೀನ್| ಆದದಾನ ಇತಿ ಪರಿಪಕ್ತುಂ ಗೃಹ್ಣನ್| ವಿವೇಕ್ತುಂ ನೈವ ಶಕ್ಯತ ಇತಿ ಸಾಕ್ಷಾನ್ನೋಪಲಭ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಪಿ ತ್ವನ್ನಪಾಕಲಕ್ಷಣೇನ ಕಾರ್ಯೇಣಾನುಮೀಯತೇಽಸ್ತ್ಯಗ್ನಿರಿತಿ||೨೭||

Adhikarana 23 (28) · Śloka 28

ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾನೈಸ್ತು ಸರ್ವತಃ ಪವನೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ | ಧ್ಮಾಯತೇ ಪಾಲ್ಯತೇ ಚಾಪಿ ಸ್ವಾಂ ಸ್ವಾಂ ಗತಿಮವಸ್ಥಿತೈಃ ||೨೮||

ಯಥಾ ಬಾಹ್ಯಸ್ಯಾಗ್ನೇರ್ವಾಯುಃ ಸಹಾಯೋ ಭವತಿ, ತದ್ವಜ್ಜಾಠರಸ್ಯಾಪಿ ವಾಯುಸಹಾಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪ್ರಾಣೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವತಃ ಸರ್ವಾಸು ದಿಕ್ಷು, ಅನ್ಯೇ ‘ಸರ್ವತ ಇತಿ ಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ವಾಯುಭ್ಯ’ ಇತ್ಯರ್ಥಂ ವದನ್ತಿ; ತೇನ ಸರ್ವೇಭ್ಯೋಽಪಿ ವಾಯುಭ್ಯಃ ಸಕಾಶಾತ್ತ್ರಯ ಏವ ವಾತಾ ಧಮನಪಾಲನಸಮರ್ಥಾ ನ ವ್ಯಾನೋದಾನಾವಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಧ್ಮಾಯತೇ ಪ್ರಾಣಾಪಾನಾಭ್ಯಾಂ; ಪಾಲ್ಯತೇ ಸಮಾನೇನ| ಸ್ವಾಂ ಸ್ವಾಂ ಗತಿಮವಸ್ಥಿತೈಃ ಸ್ವಸ್ವಮಾರ್ಗೇ ಸ್ವಸ್ಯಾಃ ಸ್ವಸ್ಯಾಃ ಕ್ರಿಯಾಯಾಃ ಕಾರಕೈರವಿಕೃತೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಸ್ವಾಂ ಸ್ವಾಂ ಗತಿಮವಸ್ಥಿತೈಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯಾಗ್ರೇ ವಹ್ನೇಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾಯ ಕೇಚಿತ್ ‘ಯುಕ್ತೇಽಗ್ನೌ’ ಇತ್ಯಾದಿಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ||೨೮||

Adhikarana 24 (29) · Śloka 29

ವಯಸ್ತು ತ್ರಿವಿಧಂ- ಬಾಲ್ಯಂ, ಮಧ್ಯಂ, ವೃದ್ಧಮಿತಿ | ತತ್ರೋನಷೋಡಶವರ್ಷೀಯಾ ಬಾಲಾಃ | ತೇ ತ್ರಿವಿಧಾಃ- ಕ್ಷೀರಪಾಃ, ಕ್ಷೀರಾನ್ನಾದಾ, ಅನ್ನಾದಾ ಇತಿ | ತೇಷು ಸಂವತ್ಸರಪರಾಃ ಕ್ಷೀರಪಾಃ, ದ್ವಿಸಂವತ್ಸರಪರಾಃ ಕ್ಷೀರಾನ್ನಾದಾಃ, ಪರತೋಽನ್ನಾದಾ ಇತಿ | ಷೋಡಶಸಪ್ತತ್ಯೋರನ್ತರೇ ಮಧ್ಯಂ ವಯಃ | ತಸ್ಯ ವಿಕಲ್ಪೋ- ವೃದ್ಧಿಃ, ಯೌವನಂ, ಸಮ್ಪೂರ್ಣತಾ, ಪರಿಹಾಣಿರಿತಿ | ತತ್ರ, ಆವಿಂಶತೇರ್ವೃದ್ಧಿಃ, ಆತ್ರಿಂಶತೋ ಯೌವನಮ್, ಆಚತ್ವಾರಿಂಶತಃ ಸರ್ವಧಾತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಬಲವೀರ್ಯಸಮ್ಪೂರ್ಣತಾ, ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮೀಷತ್ಪರಿಹಾಣಿರ್ಯಾವತ್ ಸಪ್ತತಿರಿತಿ | ಸಪ್ತತೇರೂರ್ಧ್ವಂ ಕ್ಷೀಯಮಾಣಧಾತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಬಲವೀರ್ಯೋತ್ಸಾಹಮಹನ್ಯಹನಿ ವಲೀಪಲಿತಖಾಲಿತ್ಯಜುಷ್ಟಂ ಕಾಸಶ್ವಾಸಪ್ರಭೃತಿಭಿರುಪದ್ರವೈರಭಿಭೂಯಮಾನಂ ಸರ್ವಕ್ರಿಯಾಸ್ವಸಮರ್ಥಂ ಜೀರ್ಣಾಗಾರಮಿವಾಭಿವೃಷ್ಟಮವಸೀದನ್ತಂ ವೃದ್ಧಮಾಚಕ್ಷತೇ ||೨೯||

ಇದಾನೀಂ ವಯಃಪರೀಕ್ಷಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವಯಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೋನಷೋಡಶವರ್ಷೀಯಾ ಬಾಲಾ ಇತಿ ಪಞ್ಚದಶವರ್ಷೀಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷೀರಾನ್ನಾದಾ ಇತಿ ದುಗ್ಧಾನ್ನಭೋಜಿನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ನಾದಾ ಇತಿ ಕೇವಲಾನ್ನಭಕ್ಷಕಾ ಇತಿ| ಕ್ಷೀರಪಾಃ ಸ್ತನನಿಃಸೃತಕ್ಷೀರಭಕ್ಷಕಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇಷಾಮವಧಿಮಾಹ- ತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂವತ್ಸರಪರಾ ಇತಿ ಪರಶಬ್ದೇನಾತ್ರಾವಧಿರುಕ್ತಃ| ಪರತೋಽನ್ನಾದಾ ಇತಿ ತೃತೀಯಾದಿಸಂವತ್ಸರೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರಾಪಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ತಚ್ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಮ್| ಮಧ್ಯಮವಯಸೋಽವಧಿಂ ಭೇದಾಂಶ್ಚ ಕಥಯನ್ನಾಹ- ಷೋಡಶೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತರೇ ಅನ್ತರಾಲೇ| ಮಧ್ಯಂ ವಯಃ ‘ಕಥ್ಯತೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವಿಕಲ್ಪೋ ಭೇದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವೃದ್ಧಿರ್ವರ್ಧನಂ; ಯೌವನಮಿತಿ ವೃದ್ಧಿಸಮ್ಪೂರ್ಣತಯೋರ್ಮಿಶ್ರೀಭಾವಃ, ‘ಯೂನೋ ವಿಕಾರೋ ಯೌವನಮ್’ ಇತ್ಯೇಕೇ; ಸಮ್ಪೂರ್ಣತೇತಿ ವೃದ್ಧಾನಾಮವಯವಾನಾಮಾಪ್ಯಾಯನಂ ಸಮ್ಪೂರ್ಣತಾ| ಆವಿಂಶತೇರಿತಿ ವಿಂಶತಿವರ್ಷಾಣಿ ಮರ್ಯಾದೀಕೃತ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಯಾವತ್ ಸಪ್ತತಿಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಯಾವತ್ ಷಷ್ಟಿಃ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಸಪ್ತತೇರನನ್ತರಂ ಯಾದೃಶೋ ಭವತಿ ಯನ್ನಾಮಾ ಚ ಕಥ್ಯತೇ ತದಾಹ- ಸಪ್ತತೇರಿತ್ಯಾದಿ| ವೀರ್ಯಂ ರೇತಃ, ವಲೀ ತ್ವಕ್ಸಙ್ಕೋಚಃ, ಪಲಿತಂ ಕೇಶಶುಕ್ಲತ್ವಂ, ಖಾಲಿತ್ಯಂ ಖಲ್ವಾಟತ್ವಂ ‘ಚಾನ್ದಿಲತ್ವಮ್’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಅಭಿವೃಷ್ಟಂ ಮೇಘವೃಷ್ಟ್ಯಾ ಸಿಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವಸೀದನ್ತಂ ಪತನ್ತಮ್||೨೯||

Adhikarana 25 (30) · Śloka 30

ತತ್ರೋತ್ತರೋತ್ತರಾಸು ವಯೋವಸ್ಥಾಸೂತ್ತರೋತ್ತರಾ ಭೇಷಜಮಾತ್ರಾವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತಿ, ಋತೇ ಚ ಪರಿಹಾಣೇಃ; ತತ್ರಾದ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪ್ರತಿಕುರ್ವೀತ ||೩೦||

ವಯೋಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಭೇಷಜಮಾತ್ರಾಪ್ರಯೋಗಃ ಫಲಮಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ,- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ವಯೋಜ್ಞಾನೇ| ಉತ್ತರೋತ್ತರಾಸು ವಯೋವಸ್ಥಾಸ್ವಿತಿ ಬಾಲ್ಯಯೌವನಾದಿಕಾಸು| ಉತ್ತರೋತ್ತರಾ ಇತಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟೋತ್ಕೃಷ್ಟಾಃ, ಭೇಷಜಮಾತ್ರಾವಿಶೇಷಾ ಇತಿ ಔಷಧಪ್ರಮಾಣವಿಶೇಷಾಃ, ಋತೇ ಚ ಪರಿಹಾಣೇರಿತಿ ಸಪ್ತತೇರೂರ್ಧ್ವಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರಾದ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪ್ರತಿಕುರ್ವೀತೇತಿ ತತ್ರ ಪರಿಹಾಣೌ, ಆದ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಬಾಲ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ , ಷೋಡಶವರ್ಷವದ್ಭೇಷಜಮಾತ್ರೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಭೇಷಜಮಾತ್ರಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಾ| ತದ್ಯಥಾ- “ಪ್ರಥಮೇ ಮಾಸಿ ಜಾತಸ್ಯ ಶಿಶೋರ್ಭೇಷಜರಕ್ತಿಕಾ| ಅವಲೇಹ್ಯಾ ತು ಕರ್ತವ್ಯಾ ಮಧುಕ್ಷೀರಸಿತಾಘೃತೈಃ|| ಏಕೈಕಾಂ ವರ್ಧಯೇತ್ತಾವದ್ಯಾವತ್ಸಂವತ್ಸರೋ ಭವೇತ್| ತದೂರ್ಧ್ವಂ ಮಾಷವೃದ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾದ್ಯಾವತ್ ಷೋಡಶಕಾಬ್ದಿಕಾಃ|| ಷೋಡಶಾಬ್ದಾತ್ತತಸ್ತೂರ್ಧ್ವಂ ಯಾವದಾಸಪ್ತತೇರಿತಿ| ಏವಮೇವ ವಿಭಾಗೋಽಯಂ ತದೂರ್ಧ್ವಂ ಬಾಲವತ್ಕ್ರಿಯಾ|| ಮಾನಮೇತತ್ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಂ ಸರ್ವಮಾನವಿಧಾವಪಿ" ಇತಿ| ಸ್ವತನ್ತ್ರೇಽಪಿ ಸಾಂವತ್ಸರಿಕಾಷ್ಟದ್ವಿರಷ್ಟವರ್ಷಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೇ ‘ತತ್ರಾದ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅನ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಪರಿಹಾಣೇರನ್ಯಾ ವೃದ್ಧಿರುಚ್ಯತೇ, ತದಪೇಕ್ಷಯೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಏತೇನ ಷೋಡಶವರ್ಷವನ್ಮಾತ್ರಾ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೦||

Adhikarana 26 (31) · Śloka 31

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಬಾಲೇ ವಿವರ್ಧತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಮಧ್ಯಮೇ ಪಿತ್ತಮೇವ ತು | ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ವರ್ಧತೇ ವಾಯುರ್ವೃದ್ಧೇ ತದ್ವೀಕ್ಷ್ಯ ಯೋಜಯೇತ್ ||೩೧||

ದೋಷಚಯಾದಾವಪಿ ವಯೋಜ್ಞಾನಫಲಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಬಾಲೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಬಹುತರಮ್| ಏತೇನ ಯಥಾ ಬಾಲೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ನ ತಥಾ ಪಿತ್ತವಾತಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಏವಂ ಶೇಷಯೋರಪಿ||೩೧||

Adhikarana 27 (32) · Śloka 32

ಅಗ್ನಿಕ್ಷಾರವಿರೇಕೈಸ್ತು ಬಾಲವೃದ್ಧೌ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ | ತತ್ಸಾಧ್ಯೇಷು ವಿಕಾರೇಷು ಮೃದ್ವೀಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಕ್ರಿಯಾಂ ಶನೈಃ ||೩೨||

ವಯೋಜ್ಞಾನಫಲಂ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಅಗ್ನೀತ್ಯಾದಿ| ಮೃದ್ವೀಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಕ್ರಿಯಾಮಿತಿ ಅಜಾಶಕೃದಾದಿಮೃದುದ್ರವ್ಯಸಂಶ್ರಯೋಽಗ್ನಿರಪಿ ಮೃದುಃ, ಆಶ್ರಯವಿಶೇಷಾದಪ್ಯೇಷಾಂ ಮಾರ್ದವಾದಿ ಭವತಿ; ತದುಕ್ತಂ, “ಸ್ನೇಹದಗ್ಧೇಽಧಿಕಾ ರುಜೋ ಭವನ್ತಿ” (ಸು. ೧೨)- ಇತಿ| ಅಥವಾ ಮೃದ್ವೀಮಿತಿ ಛೇದ್ಯಭೇದ್ಯಾದಿಕಾಂ ಪ್ರತಿನಿಯತಭೇಷಜೇನ; ತದುಕ್ತಂ- “ಬಾಲವೃದ್ಧಾಸಹಕ್ಷೀಣಭೀರೂಣಾಂ ಯೋಷಿತಾಮಪಿ| ಮರ್ಮೋಪರಿ ಚ ಜಾತೇಷು ರೋಗೇಷೂಕ್ತೇಷು ದಾರಣಮ್” (ಚಿ. ಅ. ೧) ಇತಿ; ಉಕ್ತೇಷು ದಾರಣಮಿತಿ ಮಿಶ್ರಕೋಕ್ತೇಷು| ತದ್ಯಥಾ- "ಕಪೋತಕಙ್ಕಗೃಧ್ರಾಣಾಂ ಪುರೀಷಾಣಿ ಚ ದಾರಣಮ್"(ಸು.೩೭) ಇತಿ| ಕ್ಷಾರೋಽಪ್ಯಾವಾಪಪ್ರತಿವಾಪಹೀನೋ ಮೃದುಃ, ಏವಂ ವಿರೇಕೋಽಪಿ ಚತುರಙ್ಗುಲಾದಿಮೃದುದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಯೋ ಮೃದುಃ| ಶನೈರ್ಮನ್ದಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩೨||

Adhikarana 28 (33) · Śloka 33

ದೇಹಃ ಸ್ಥೂಲಃ, ಕೃಶೋ, ಮಧ್ಯ, ಇತಿ ಪ್ರಾಗುಪದಿಷ್ಟಃ ||೩೩||

ದೇಹಪರೀಕ್ಷಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ದೇಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಗುಪದಿಷ್ಟ ಇತಿ ದೋಷಧಾತುಮಲಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೇ||೩೩||

Adhikarana 29 (34) · Śloka 34

ಕರ್ಶಯೇದ್ಬೃಂಹಯೇಚ್ಚಾಪಿ ಸದಾ ಸ್ಥೂಲಕೃಶೌ ನರೌ | ರಕ್ಷಣಂ ಚೈವ ಮಧ್ಯಸ್ಯ ಕುರ್ವೀತ ಸತತಂ ಭಿಷಕ್ ||೩೪||

ತಯೋರಪಿ ಕರಣೀಯಮನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕರ್ಶಯೇದಿತ್ಯಾದಿ||೩೪||

Adhikarana 30 (35) · Śloka 35

ಬಲಮಭಿಹಿತಗುಣಂ; ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ತು ಸ್ವಭಾವದೋಷಜರಾದಿಭಿರವೇಕ್ಷಿತವ್ಯಮ್ | ಯಸ್ಮಾದ್ಬಲವತಃ ಸರ್ವಕ್ರಿಯಾಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಬಲಮೇವ ಪ್ರಧಾನಮಧಿಕರಣಾನಾಮ್ ||೩೫||

ಬಲಪರೀಕ್ಷಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಬಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಹಿತಗುಣಂ ಕಥಿತಗುಣಮ್, ‘ಓಜಃ ಸೋಮಾತ್ಮಕಮ್’ (ಸೂ. ಅ. ೧೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಅನುಪದಿಷ್ಟಮಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯೋಗಿ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಕಾರಣಭೇದೇನ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಭಾವಾನ್ಮಾತೃಪಿತೃಶೋಣಿತಶುಕ್ರಸ್ವಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ, ದೋಷೈರ್ವಾತಾದಿಭಿಃ, ಜರಯಾ ವಾರ್ಧಕ್ಯೇನ; ಅವೇಕ್ಷಿತವ್ಯಂ ಸ್ವಭಾವಾದಿಭಿರ್ಜ್ಞಾತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಅವೇಕ್ಷಿತವ್ಯಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಜರಾಪೇಕ್ಷಿತಂ ಭವತಿ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಯಥಾ ಕ್ಷೀರಪಾತ್ ಕ್ಷೀರಾನ್ನಾದಃ, ಕ್ಷೀರಾನ್ನಾದಾದನ್ನಾದ ಇತಿ| ಬಲಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಅನುಷ್ಠಾನಂ ಕರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಅಧಿಕರಣಾನಾಂ ಕ್ರಿಯಾಧಾರಾಣಾಮ್||೩೫||

Adhikarana 31 (36) · Śloka 36

ಕೇಚಿತ್ ಕೃಶಾಃ ಪ್ರಾಣವನ್ತಃ ಸ್ಥೂಲಾಶ್ಚಾಲ್ಪಬಲಾ ನರಾಃ | ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ಥಿರತ್ವಂ ವ್ಯಾಯಾಮೈರ್ಬಲಂ ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರತರ್ಕಯೇತ್ ||೩೬||

ತತ್ರ ಬಲಯೋರುಪಚಯಶಕ್ತಿಲಕ್ಷಣಯೋರ್ವ್ಯಭಿಚಾರಮಾಹ- ಕೇಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಿರತ್ವಮಿತಿ ಸ್ಥೈರ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಯದ್ಬಲಂ ತದ್ ವ್ಯಾಯಾಮೈಃ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರತರ್ಕಯೇತ್ ವಿಚಾರಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩೬||

Adhikarana 32 (37-38) · Śloka 38

ಸತ್ತ್ವಂ ತು ವ್ಯಸನಾಭ್ಯುದಯಕ್ರಿಯಾದಿಸ್ಥಾನೇಷ್ವವಿಕ್ಲವಕರಮ್ ||೩೭|| ಸತ್ತ್ವವಾನ್ ಸಹತೇ ಸರ್ವಂ ಸಂಸ್ತಭ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ | ರಾಜಸಃ ಸ್ತಭ್ಯಮಾನೋಽನ್ಯೈಃ ಸಹತೇ ನೈವ ತಾಮಸಃ ||೩೮||

ಸತ್ತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸತ್ತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸತ್ತ್ವಂ ಮನೋಬಲಂ ಗುಣವಿಶೇಷೋ ರಜಸ್ತಮಸೋರ್ವಿಪಕ್ಷಃ; ಸತ್ತ್ವೇ ಸತಿ ಪೀಡಾದಿಸಹಿಷ್ಣುತ್ವಲಕ್ಷಣಂ ಮನೋಬಲಂ ಭವತಿ| ವ್ಯಸನಂ ದುಃಖಂ, ಸುಖಸ್ಯ ಹೇತುರಭ್ಯುದಯಃ, ತಯೋಃ ಕ್ರಿಯಾಸ್ಥಾನಾನಿ, ಯೇಷು ಸ್ಥಾನೇಷು ವ್ಯಸನಾಭ್ಯುದಯಕ್ರಿಯೇ ಭವತಃ, ತಾನಿ ವ್ಯಸನಾಭ್ಯುದಯಕ್ರಿಯಾಸ್ಥಾನಾನಿ ತೇಷು| ಅವಿಕ್ಲವಕರಮ್ ಅಗ್ಲಾನಿಕರಮಹರ್ಷಕರಂ ಚ| ಸತ್ತ್ವೇ ಉತ್ತಮಂ ಮನೋಬಲಂ, ರಜಸಿ ಮಧ್ಯಮಂ ಮನೋಬಲಂ, ತಮಸಿ ಮನೋದೌರ್ಬಲ್ಯಮೇವೇತಿ| ತ್ರಯಮಪಿ ಶ್ಲೋಕೇನ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸತ್ತ್ವವಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಮಿತಿ ಕಾಯಪೀಡಾದಿಕಂ ದುಃಖಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಂಸ್ತಭ್ಯಾತ್ಮಾನಮಿತಿ ಸಂಸ್ತಭ್ಯ ದೃಢೀಕೃತ್ಯ; ಕಮ್? ಆತ್ಮಾನಂ ಮನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇನ ಮನಃ ಸಂಸ್ತಭ್ಯೇತ್ಯಾಹ- ಆತ್ಮನಾ, ಬುಧ್ದ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ತಭ್ಯಮಾನೋಽನ್ಯೈರಿತಿ ಅನ್ಯೈಃ ಪುರುಷೈದೃಢೀಕ್ರಿಯಮಾಣಃ| ನೈವ ತಾಮಸ ಇತಿ ತಾಮಸಸ್ತಮೋಗುಣಬಹುಲಃ; ಅನ್ಯೈರಪ್ಯವಷ್ಟಭ್ಯಮಾನೋ ನ ಸಹತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೭-೩೮||

Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40

ಸಾತ್ಮ್ಯಾನಿ ತು ದೇಶಕಾಲಜಾತ್ಯೃತುರೋಗವ್ಯಾಯಾಮೋದಕದಿವಾಸ್ವಪ್ನರಸಪ್ರಭೃತೀನಿ ಪ್ರಕೃತಿವಿರುದ್ಧಾನ್ಯಪಿ ಯಾನ್ಯಬಾಧಕರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ ||೩೯|| ಯೋ ರಸಃ ಕಲ್ಪತೇ ಯಸ್ಯ ಸುಖಾಯೈವ ನಿಷೇವಿತಃ | ವ್ಯಾಯಾಮಜಾತಮನ್ಯದ್ವಾ ತತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೪೦||

ಸಾತ್ಮ್ಯಪರೀಕ್ಷಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸಾತ್ಮ್ಯಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನಾಮ ಸುಖಂ ಯತ್ ಕರೋತಿ ತದುಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯಥಾ- ದೇಶೋ ಹಿ ದ್ವಿವಿಧಃ- ಭೂಮಿಃ, ಆತುರಶರೀರಂ ಚ| ತತ್ರಾತುರಶರೀರಸಾತ್ಮ್ಯಂ ದ್ವಿವಿಧಂ- ಸಮುದಾಯಸ್ಯೈಕಮ್, ಅನ್ಯದವಯವಸ್ಯ| ತತ್ರ ಸಮುದಾಯಸ್ಯ ಯಥಾ- ಮಧುರೋ ರಸಃ ಸರ್ವಧಾತುವರ್ಧನಃ, ಅವಯವಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯಥಾ- ಚಕ್ಷುಷ್ಯಕೇಶ್ಯಕಣ್ಠ್ಯಾದಿದ್ರವ್ಯಮ್| ಭೂಮಿಸಾತ್ಮ್ಯಮಪಿ ಸಮುದಾಯೈಕದೇಶಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಂ; ತತ್ರ ಸಮುದಾಯಸ್ಯ ಯಥಾ- ಜಾಙ್ಗಲದೇಶೇ ಯೌ ಆಹಾರಾಚಾರೌ ತೌ ಅನೂಪೇ ವಿಪರೀತೌ| ದೇಶಾವಯವಾನಾಮಪಿ ಯಥಾ- ಬಾಹ್ಲೀಕಪಲ್ಲವಚೀನಾದೀನಾಂ ಮಾಷಗೋಧೂಮಮಾಧ್ವೀಕಾದಿಭಿಃ ಸಾತ್ಮ್ಯಮ್| ಜಾತಿಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯಥಾ- ಮನುಷ್ಯಜಾತೇಃ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಶಾಲ್ಯಾದಯಃ, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಜಾತೀನಾಂ ಚ ತೃಣಪತಙ್ಗಾದೀನಿ| ಋತುಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯಥಾ- ಋತ್ವಭಿಹಿತಮನ್ನಪಾನಾದಿ| ರೋಗಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯಥಾ- ಗುಲ್ಮಿನಾಂ ಕ್ಷೀರಮ್, ಉದಾವರ್ತಿನಾಂ ಘೃತಂ, ಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ಕ್ಷೌದ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಯಾಮಸ್ತ್ರಿವಿಧಃ- ಕಾಯವಾಙ್ಮನೋಭೇದಾತ್| ಉದಕಗ್ರಹಣಮಾಹಾರೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಚತುರ್ವಿಧೋಽಪ್ಯಾಹಾರಃ ಸಙ್ಗೃಹೀತಃ| ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಪ್ರಭೃತೀನೀತಿ ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾಜ್ಜಾಗರಣಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ದಿವಾಸ್ವಪ್ನರಸಪ್ರಭೃತೀನೀತಿ ಕೇಚಿದ್ರಸಶಬ್ದಂ ಪಠನ್ತಿ| ತೇಷಾಂ ಮತೇ ರಸೋದಕಗ್ರಹಣಾದ್ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಂ ದುಗ್ಧದಧಿಘೃತಸಲಿಲಾದ್ಯನ್ನಪಾನಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಪ್ರಕೃತಿವಿರುದ್ಧಾನ್ಯಪೀತಿ ಸ್ವಭಾವೇನ ವಿರುದ್ಧಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸ್ವಭಾವತೋ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಭಿನ್ನೇತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ತದೇವ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ವಿಸ್ತರೋಕ್ತಮಾಹಾರಾಚಾರಭೇದೇನ ದ್ವಿಭೇದಂ ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ ಶ್ಲೋಕೇನ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯೋ ರಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಲ್ಪತೇ ಭವತಿ| ಸುಖಾಯೈವ ನಿಷೇವಿತಃ ಸುಖಕಾರಣಮೇವ ಸೇವಿತಃ ಸನ್ನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ಸುಖಾಯೈವಾತಿಸೇವಿತ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ವ್ಯಾಯಾಮಜಾತಮಿತಿ ವ್ಯಾಯಾಮಸಮೂಹಃ, ಅನ್ಯದ್ವೇತಿ ದೇಶಜಾತ್ಯಾದಿ||೩೯-೪೦||

Adhikarana 34 (41) · Śloka 41

ಪ್ರಕೃತಿಂ ಭೇಷಜಂ ಚೋಪರಿಷ್ಟಾದ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ ||೪೧||

ಪ್ರಕೃತೇರ್ಭೇಷಜಸ್ಯ ಚ ಕ್ವ ಪುನಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಕೃತಿಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕೃತಿಂ ಶಾರೀರೇ, ಭೇಷಜಂ ಭೂಮಿಪ್ರವಿಭಾಗೀಯೇ, ಆತುರೋಪಕ್ರಮಣೀಯಾಧ್ಯಾಯಾದನನ್ತರಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಸಮಾಪ್ತಿಂ ಯಾವದ್ಭೇಷಜಪರೀಕ್ಷೈವೇತ್ಯೇಕೇ||೪೧||

Adhikarana 35 (42) · Śloka 42

ದೇಶಸ್ತ್ವಾನೂಪೋ ಜಾಙ್ಗಲಃ ಸಾಧಾರಣ ಇತಿ | ತತ್ರ, ಬಹೂದಕನಿಮ್ನೋನ್ನತನದೀವರ್ಷಗಹನೋ ಮೃದುಶೀತಾನಿಲೋ ಬಹುಮಹಾಪರ್ವತವೃಕ್ಷೋ ಮೃದುಸುಕುಮಾರೋಪಚಿತಶರೀರಮನುಷ್ಯಪ್ರಾಯಃ ಕಫವಾತರೋಗಭೂಯಿಷ್ಠಶ್ಚಾನೂಪಃ; ಆಕಾಶಸಮಃ ಪ್ರವಿರಲಾಲ್ಪಕಣ್ಟಕಿವೃಕ್ಷಪ್ರಾಯೋಽಲ್ಪವರ್ಷಪ್ರಸ್ರವಣೋದಪಾನೋದಕಪ್ರಾಯ ಉಷ್ಣದಾರುಣವಾತಃ ಪ್ರವಿರಲಾಲ್ಪಶೈಲಃ ಸ್ಥಿರಕೃಶಶರೀರಮನುಷ್ಯಪ್ರಾಯೋ ವಾತಪಿತ್ತರೋಗಭೂಯಿಷ್ಠಶ್ಚ ಜಾಙ್ಗಲಃ; ಉಭಯದೇಶಲಕ್ಷಣಃ ಸಾಧಾರಣ ಇತಿ ||೪೨||

ದೇಶಪರೀಕ್ಷಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ದೇಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಬಹುಶಬ್ದ ಉದಕಾದಿಭಿರ್ವರ್ಷಾನ್ತೈಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಗಹನ ಇತಿ ಏತೈಃ ಕೃತ್ವಾ ಗಹನೀಭೂತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಕಾಶಸಮ ಇತಿ ನಿರಾವರಣತ್ವಾನ್ನಿಮ್ನೋನ್ನತತಾರಹಿತತ್ವೇನ ಸಮಭೂಮಿಭಾಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರವಿರಲಾಲ್ಪಕಣ್ಟಕಿವೃಕ್ಷಪ್ರಾಯ ಇತಿ ಪ್ರವಿರಲಾ ಅಲ್ಪಾ ಕಣ್ಟಕಿನೋ ವೃಕ್ಷಾಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ಯತ್ರ ದೇಶೇ ಸ ತಥಾ| ಅಲ್ಪವರ್ಷಪ್ರಸ್ರವಣೋದಪಾನೋದಕಪ್ರಾಯ ಇತಿ ಅಲ್ಪಂ ವರ್ಷಾಯಾಃ ಪ್ರಸ್ರವಣಾನಾಂ ನಿರ್ಝರಾಣಾಮುದಪಾನಾನಾಂ ಚ ಕೂಪಾನಾಮುದಕಂ ಪ್ರಾಯೇಣ ಯತ್ರ ಸ ತಥಾ||೪೨||

Adhikarana 36 (43) · Śloka 43

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಸಮಾಃ ಸಾಧಾರಣೇ ಯಸ್ಮಾಚ್ಛೀತವರ್ಷೋಷ್ಮಮಾರುತಾಃ | ದೋಷಾಣಾಂ ಸಮತಾ ಜನ್ತೋಸ್ತಸ್ಮಾತ್ಸಾಧಾರಣೋ ಮತಃ ||೪೩||

ತ್ರಿವಿಧದೇಶಪರಿಜ್ಞಾನೇ ದೋಷಚಯಾದಿಫಲಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸಮಾ ಇತ್ಯಾದಿ||೪೩||

Adhikarana 37 (44-45) · Śloka 45

ನ ತಥಾ ಬಲವನ್ತಃ ಸ್ಯುರ್ಜಲಜಾ ವಾ ಸ್ಥಲಾಹೃತಾಃ | ಸ್ವದೇಶೇ ನಿಚಿತಾ ದೋಷಾ ಅನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಕೋಪಮಾಗತಾಃ ||೪೪|| ಉಚಿತೇ ವರ್ತಮಾನಸ್ಯ ನಾಸ್ತಿ ದೇಶಕೃತಂ ಭಯಮ್ | ಆಹಾರಸ್ವಪ್ನಚೇಷ್ಟಾದೌ ತದ್ದೇಶಸ್ಯ ಗುಣೇ ಸತಿ ||೪೫||

ತುಲ್ಯಗುಣದೇಶಜಾತಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯ ವಿಪರೀತಗುಣೇ ದೇಶೇ ಸುಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತಾಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನ ತಥೇತ್ಯಾದಿ| ಜಲಜಾ ಇತಿ ಆನೂಪದೇಶಜಾತಾಃ ಶ್ಲೀಪದಾದಯಃ| ಸ್ಥಲಾಹೃತಾ ಇತಿ ಜಾಙ್ಗಲದೇಶಂ ನೀತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತವ್ಯಾಧಿಕಾರಣದೋಷಚಯಾದೇರ್ವಿಸದೃಶದೇಶಾಶ್ರಯಂ ಪ್ರಥಮಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ವದೇಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವದೇಶೇ ಇತಿ ಯಥಾ- ಆನೂಪೇ ದೇಶೇ ಸಞ್ಚಿತಃ ಕಫೋ ಜಾಙ್ಗಲದೇಶೇ ಕುಪಿತಃ| ಉಚಿತ ಇತಿ ನ್ಯಾಯ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದಿ ಪುನರಾಹಾರಾದಾವನುಚಿತೇ ವರ್ತತೇ ತದಾ ಭವತ್ಯೇವ ಭಯಂ; ಯಥಾ ಅನೂಪದೇಶೇ ಸಞ್ಚಿತೇ ಕಫೇ ಜಾಙ್ಗಲದೇಶೇಽಪಿ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದಿ ಕುರ್ವತಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಭಯಂ ಭವತ್ಯೇವ| ಆಹಾರಸ್ವಪ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ತದ್ದೇಶಸ್ಯ ಗುಣೇ ಸತಿ ಜಾಙ್ಗಲದೇಶಸ್ಯ ರೌಕ್ಷ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಾದೌ ಗುಣೇ ಸತ್ಯಪ್ಯುಚಿತೇ ವರ್ತೇತ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಯದ್ಯಪ್ಯಾಹಾರಸ್ವಪ್ನಚೇಷ್ಟಾದಯೋ ಗುಣಾ ಅಪಿ ಸನ್ತಿ, ತಥಾಽಪ್ಯುಚಿತೇ ವರ್ತೇತ ಕಫವಿಪರೀತಗುಣೇ ವರ್ತೇತೇತ್ಯರ್ಥಃ||೪೪-೪೫||

Adhikarana 38 (46-47) · Śloka 47

ದೇಶಪ್ರಕೃತಿಸಾತ್ಮ್ಯರ್ತುವಿಪರೀತೋಽಚಿರೋತ್ಥಿತಃ | ಸಮ್ಪತ್ತೌ ಭಿಷಗಾದೀನಾಂ ಬಲಸತ್ತ್ವಾಯುಷಾಂ ತಥಾ ||೪೬|| ಕೇವಲಃ ಸಮದೇಹಾಗ್ನೇಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯತಮೋ ಗದಃ | ಅತೋಽನ್ಯಥಾ ತ್ವಸಾಧ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ಕೃಚ್ಛ್ರೋ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣಃ ||೪೭||

ಸುಖಸಾಧ್ಯಾದೀನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ದೇಶೇತ್ಯಾದಿ| ದೇಶವಿಪರೀತೋ ಯಥಾ- ಜಾಙ್ಗಲದೇಶೇ ಕಫರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿಃ; ಪ್ರಕೃತಿವಿಪರೀತೋ ಯಥಾ- ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತೇಃ ಕಫರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿಃ; ಸಾತ್ಮ್ಯವಿಪರೀತೋ ಯಥಾ- ಕಟುಸಾತ್ಮ್ಯಸ್ಯ ಕಫರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿಃ, ಋತುವಿಪರ್ಯಯೋ ಯಥಾ- ಶರದಿ ವಾತಿಕಸ್ಯ, ಹೇಮನ್ತೇ ಪೈತ್ತಿಕಸ್ಯ, ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಃ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಇತಿ| ಅಚಿರೋತ್ಥಿತೋ ನವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ನಞಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟತ್ವಾದ್ರಕ್ತಗುಲ್ಮಾದಿಃ ಪುರಾಣೋಽಪಿ ಸಾಧ್ಯ ಇತಿ| ಸಮ್ಪತ್ತಾವಿತಿ ಪರಿಪೂರ್ಣತ್ವೇ| ಬಲಸತ್ತ್ವಾಯುಷಾಂ ತಥೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಪತ್ತಾವಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕೇವಲ ಏಕದೋಷಜನಿತೋ ನಿರುಪದ್ರವೋ ವಾ| ಸಮದೇಹಾಗ್ನೇಃ ಸಮಕಾಯಾಗ್ನೇಃ||೪೬-೪೭||

Adhikarana 39 (48) · Śloka 48

ಕ್ರಿಯಾಯಾಸ್ತು ಗುಣಾಲಾಭೇ ಕ್ರಿಯಾಮನ್ಯಾಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ | ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಂ ಶಾನ್ತವೇಗಾಯಾಂ ನ ಕ್ರಿಯಾಸಙ್ಕರೋ ಹಿತಃ ||೪೮||

ಕ್ರಿಯಾಫಲಂ ಯದಾ ನ ದೃಶ್ಯತೇ ತದಾಽನ್ಯಾ ಕ್ರಿಯಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ; ಸಾಽಪಿ ವಿಶ್ರಮ್ಯ ಕಾಲಾನ್ತರಿತಾ ಸತೀ ಕರ್ತವ್ಯೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕ್ರಿಯಾಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚರಾತ್ರ್ಯನ್ತರಿತಾ ಷಡ್ರಾತ್ರ್ಯನ್ತರಿತಾ ವಾಽನ್ಯಾ ಕ್ರಿಯಾ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಾ| ಸಙ್ಕರೋ ಯುಗಪದ್ದ್ವಯೋಃ ಪ್ರಯೋಗಃ||೪೮||

Adhikarana 40 (49) · Śloka 49

ಗುಣಾಲಾಭೇಽಪಿ ಸಪದಿ ಯದಿ ಸೈವ ಕ್ರಿಯಾ ಹಿತಾ | ಕರ್ತವ್ಯೈವ ತದಾ ವ್ಯಾಧಿಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಮೋ ಯದಿ ||೪೯||

ಯಸ್ಯಾಪಿ ಫಲಂ ನ ದೃಶ್ಯತೇ ಸಾಽಪಿ ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ಪ್ರಕರ್ತವ್ಯೇತ್ಯಾಹ- ಗುಣಾಲಾಭ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಪದಿ ಶೀಘ್ರಂ ಯದಾ ಪುನಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿಸ್ತದಾ ಗುಣಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾಫಲಸ್ಯಾಲಾಭೇಽಪಿ ಹಿತಾ ಯಾ ಕ್ರಿಯಾ ಸೈವ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಾ| ಅಸ್ಮಿಞ್ಛ್ಲೋಕೇ ಪಾಠಾನ್ತರಮಸ್ತಿ, ತಚ್ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಮ್||೪೯||

Adhikarana 41 (50) · Śloka 50

ಯ ಏವಮೇನಂ ವಿಧಿಮೇಕರೂಪಂ ಬಿಭರ್ತಿ ಕಾಲಾದಿವಶೇನ ಧೀಮಾನ್ | ಸ ಮೃತ್ಯುಪಾಶಾಞ್ಜಗತೋ ಗದೌಘಾಞ್ಛಿನತ್ತಿ ಭೈಷಜ್ಯಪರಶ್ವಧೇನ ||೫೦||

ಅತ್ರ ತು ಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕಮಾಹ- ಯ ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಮನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಏನಂ ವಿಧಿಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ವಿಧಾನಮ್, ಏಕರೂಪಂ ಬಿಭರ್ತಿ ಅಪ್ರಕಲ್ಪಂ(ಮ್ಪಂ) ಧಾರಯತಿ, ಕಾಲಾದಿವಶೇನ ಕಾಲಾದಿಸಾಮರ್ಥ್ಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ, ಗದೌಘಾನ್ ವಿಕಾರಸಮೂಹಾನ್, ಭೈಷಜ್ಯಪರಶ್ವಧೇನೇತಿ ಔಷಧಕುಠಾರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿದಮುಂ ಶ್ಲೋಕಂ ನ ಪಠನ್ತಿ| ಏಕೇ ಆಚಾರ್ಯಾ ವಿಪರೀತಾವಿಪರೀತವ್ರಣಾದ್ಯವಾರಣೀಯಪರ್ಯನ್ತಮರಿಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಾನ್ ಷಟ್ ವದನ್ತಿ; ಅಪರೇ ತು ಆತುರೋಪಕ್ರಮಣೀಯಮರಿಷ್ಟಮಿತಿ ವದನ್ತಿ| ವೃದ್ಧಾಶ್ಚಾತ್ರೈವಮುಪದಿಶನ್ತಿ- ಅರಿಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಾ ವಿಘ್ನಭಯಾದ್ಗೃಹಾದ್ಬಹಿಃ ಪಾಠನೀಯಾ ದೇವಾಲಯಾದಿಷು||೫೦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 35

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಆತುರೋಪಕ್ರಮಣೀಯೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೩೫||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಣ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಚತ್ರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೫||