35. āturōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാത ആതുരോപക്രമണീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

യാദൃശ ആതുര ഉപക്രമ്യോ ഭവതി താദൃശോപക്രമണമധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായ ഇത്യര്ഥഃ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ആതുരമുപക്രമമാണേന ഭിഷജാऽऽയുരാദാവേവ പരീക്ഷിതവ്യം ; സത്യായുഷി വ്യാധ്യൃത്വഗ്നിവയോദേഹബലസത്ത്വസാത്മ്യപ്രകൃതിഭേഷജദേശാന് പരീക്ഷേത ||൩||

ഉപക്രമണം ചികിത്സാ, സാ ച ദീര്ഘായുഷി കര്തവ്യേത്യാഹ- ആതുരമിത്യാദി| സത്യായുഷീതി| വിദ്യമാനേ സതി ജീവിതേ വ്യാധ്യാദീനാം പരീക്ഷാ കര്തവ്യാ| തത്ര വ്യാധിഃ സാധ്യാസാധ്യഭേദേന; ഋതവഃ ഇതി അഗ്നിവയോദേഹബലാനാമൃത്വായത്തത്വാത്; അഗ്നിരിതി ദീപ്താഗ്നിമന്ദാഗ്ന്യാദിഭേദേന; വയോ ബാല്യാദ്യവസ്ഥാഭേദേന; ദേഹബലം കൃശസ്ഥൂലാദിഭേദേന; സത്ത്വം ഗുണഃ, സ ചോത്തമാദിഭേദേന; സാത്മ്യം പ്രാണിനാ സേവിതോ യോ മധുരാദിരസോ വ്യായാമാദിര്വാ സുഖായ ഭവതി തത് സാത്മ്യമുച്യതേ, ഏതദപി പരീക്ഷ്യം; പ്രകൃതിര്വാതാദികാ; ഭേഷജമൌഷധം പരീക്ഷ്യമിതി സമ്ബന്ധഃ, ദോഷസാത്മ്യപ്രകൃത്യാദ്യപേക്ഷാണി ബലവന്തി ഭേഷജാനി ഭവന്തീതി പരീക്ഷാ; ദേശോ ജാങ്ഗലാനൂപഭേദേന, ‘ദേശശബ്ദാനന്തരം ലുപ്താദിശബ്ദനിര്ദേശാദൌഷധകാലാദീന് പരീക്ഷേത’ ഇതി കേചിദ്വദന്തി||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

തത്ര മഹാപാണിപാദപാര്ശ്വപൃഷ്ഠസ്തനാഗ്രദശനവദനസ്കന്ധലലാടം ദീര്ഘാങ്ഗുലിപര്വോച്ഛ്വാസപ്രേക്ഷണബാഹും, വിസ്തീര്ണഭ്രൂസ്തനാന്തരോരസ്കം ഹ്രസ്വജങ്ഘാമേഢ്രഗ്രീവം, ഗമ്ഭീരസത്ത്വസ്വരനാഭിമ് , അനുച്ചൈര്ബദ്ധസ്തനമ്, ഉപചിതമഹാരോമശകര്ണം, പശ്ചാന്മസ്തിഷ്കം, സ്നാതാനുലിപ്തം മൂര്ധാനുപൂര്വ്യാ വിശുഷ്യമാണശരീരം പശ്ചാച്ച വിശുഷ്യമാണഹൃദയം പുരുഷം ജാനീയാദ്ദീര്ഘായുഃ ഖല്വയമിതി | തമേകാന്തേനോപക്രമേത് | ഏഭിര്ലക്ഷണൈര്വിപരീതൈരല്പായുഃ; മിശ്രൈര്മധ്യമായുരിതി ||൪||

തത്ര ദീര്ഘായുഷോ ലക്ഷണാനി നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- തത്രേത്യാദി| മഹച്ഛബ്ദഃ പാണിപാദാദിഭിര്ലലാടാന്തൈഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| മഹത്വം ച സ്വൈരങ്ഗുലൈരുക്തപ്രമാണാത് കിഞ്ചിദാധിക്യമ്| ദീര്ഘശബ്ദോऽങ്ഗുലിപ്രഭൃതിഭിര്ബാഹ്വന്തൈഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ദീര്ഘത്വമപ്യുക്തപ്രമാണാത് കിഞ്ചിദാധിക്യം ജ്ഞേയമ്| തത്ര മഹത്ത്വം വിസ്താരേണ സഹ, ദൈര്ഘ്യം വിസ്താരം വിനാ| അങ്ഗുലിപര്വാണി അങ്ഗുലിഗ്രന്ഥയഃ| പ്രേക്ഷണാനി ലോചനാനി| വിസ്തീര്ണശബ്ദോ ഭ്രൂപ്രഭൃതിഭിരുരോന്തൈഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; വിസ്തീര്ണം വിപുലമ്| സ്തനാന്തരം സ്തനയോര്മധ്യമ്| ഉരോ ഹൃദയകണ്ഠാന്തരമ്| ഹ്രസ്വശബ്ദോ ജങ്ഘാദിഭിര്ഗ്രീവാന്തൈഃ സഹ പ്രത്യേകമ് സമ്ബധ്യതേ| മേഢ്രം ലിങ്ഗമ്| ഗമ്ഭീരശബ്ദോऽപി സത്ത്വാദിഭിര്നാഭ്യന്തൈഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ഗമ്ഭീരം ഗഹനമ്| സത്ത്വസ്യ ഗാമ്ഭീര്യം പ്രാചുര്യമുച്യതേ, സ്വരസ്യ ഗാമ്ഭീര്യം സുസ്നിഗ്ധാനുനാദിത്വം , നാഭേര്ഗമ്ഭീരത്വം നിമ്നതാ| അനുച്ചൈര്ബദ്ധസ്തനമിതി കിഞ്ചിദുച്ചനിബിഡസ്തനമ്| ഉപചിതമഹാരോമശകര്ണമിതി ഉപചിതൌ മാംസലൌ മഹാന്തൌ വിസ്തീര്ണൌ ലോമശൌ കര്ണൌ യസ്യ തമ്| പശ്ചാന്മസ്തിഷ്കമിതി പശ്ചാദ്ഗ്രീവാഭാഗേ മസ്തിഷ്കോ രോമാവര്തോ വിദ്യതേ യസ്യ തമ്; ‘പാര്ശ്വമസ്തിഷ്കമ്’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി, തത്ര പാര്ശ്വയോര്മസ്തിഷ്കൌ ദ്വാവാവര്തൌ ചൂഡാഭാഗേ യസ്യേത്യര്ഥഃ; അപരേ മസ്തിഷ്കശബ്ദേന മസ്തകസ്നേഹം ഘൃതികാമിതി വദന്തി, സ പശ്ചാദ്ഭാഗേ ഭവതീത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു ‘ഉപചിതമഹാരോമശകര്ണപാര്ശ്വമസ്തിഷ്കം’ ഇതി സമുദിതം പദം പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ഉപചിതാ മാംസലാഃ, മഹാന്തോ വിസ്തീര്ണാഃ, രോമശാ ലോമവന്തഃ, കര്ണപാര്ശ്വമസ്തിഷ്കാ യസ്യ തം; കര്ണപാര്ശ്വമസ്തിഷ്കശബ്ദേന കര്ണസ്യ പാര്ശ്വൌ ദ്വൌ, തയോരേവോപരിതനഭാഗോ മസ്തിഷ്കം; ‘കാലമസ്തകമ്’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി| സ്നാതാനുലിപ്തമിത്യാദി| മൂര്ധാനുപൂര്വ്യാ മസ്തകാനുക്രമേണ, ഏതേന പ്രഥമം മസ്തകാദിശരീരം ശുഷ്യതി പശ്ചാദ്ധൃദയമിത്യര്ഥഃ| ഖല്വയമിതി ഖലു നിശ്ചയേന, അയം പുരുഷഃ| ദീര്ഘായുഷം ജ്ഞാത്വാ കിം കുര്യാദിത്യാഹ- തമിത്യാദി|- തം പുരുഷമ്, ഏകാന്തേന ഏകനിശ്ചയേന അദോലായമാനഹൃദയേനേത്യര്ഥഃ, ഉപക്രമേത് ചികിത്സേത്; അന്യേ ത്വാഹുഃ- ഏകാന്തേന സാതത്യേനേത്യര്ഥഃ| അല്പസ്യായുഷോ ലക്ഷണമതിദേശേന നിര്ദിശന്നാഹ- ഏഭിരിത്യാദി| അന്യേ ‘തത്രൈതൈര്ലക്ഷണൈഃ’- ഇത്യാദിപാഠം പഠന്തി| മധ്യമായുഷോ ലക്ഷണമാഹ- മിശ്രൈരിത്യാദി| മിശ്രൈരിതി അല്പായുര്ദീര്ഘായുര്ലക്ഷണൈരിത്യര്ഥഃ||൪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

ഭവന്തി ചാത്ര | ഗൂഢസന്ധിസിരാസ്നായുഃ സംഹതാങ്ഗഃ സ്ഥിരേന്ദ്രിയഃ | ഉത്തരോത്തരസുക്ഷേത്രോ യഃ സ ദീര്ഘായുരുച്യതേ ||൫|| ഗര്ഭാത് പ്രഭൃത്യരോഗോ യഃ ശനൈഃ സമുപചീയതേ | ശരീരജ്ഞാനവിജ്ഞാനൈഃ സ ദീര്ഘായുഃ സമാസതഃ ||൬||

പ്രാഗനുക്തം ദീര്ഘായുഷോ ലക്ഷണമാഹ- ഗൂഢേത്യാദി| ഗൂഢാ ഗുപ്താഃ സന്ധിസിരാസ്നായവോ യസ്യേത്യര്ഥഃ| സംഹതാങ്ഗോ ഗൂഢാങ്ഗഃ| സ്ഥിരേന്ദ്രിയ ഇതി അചലേന്ദ്രിയ ഇത്യര്ഥഃ; അന്യേ തിന്ദ്രിയശബ്ദേനേന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനം വദന്തി; തേന സ്ഥിരേന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാന ഇത്യര്ഥഃ| ഏതേന വിമുക്താക്ഷിത്വാദയോ ഭാവാസ്തസ്യ ന സന്തീത്യുകമ്| ഉത്തരോത്തരസുക്ഷേത്ര ഇതി ഉത്തരോത്തരം ശ്രേഷ്ഠാച്ഛ്രേഷ്ഠം, സുക്ഷേത്രഃ ശോഭനശരീരഃ| തത്ര പാദഗുല്ഫൌ പ്രഥമം ക്ഷേത്രം, ജങ്ഘേ ജാനുനീ ചേതി ദ്വിതീയമിത്യാദി യാവത് “കേശാന്തം ച ശിരശ്ചൈവ ദശമം ക്ഷേത്രമുച്യതേ” ഇതി| ഗര്ഭാദിത്യാദി ശനൈരിതി ക്രമേണ, സമുപചീയതേ വൃദ്ധിം യാതി| കൈഃ കൃത്വേത്യാഹ- ശരീരജ്ഞാനവിജ്ഞാനൈഃ|- തത്ര ശരീരവൃദ്ധിര്മേദഃപ്രഭൃതികാ; ജ്ഞാനവിജ്ഞാനേ മാനസൌ ധര്മൌ, ജ്ഞാനം തത്ത്വാവബോധഃ, വിജ്ഞാനം ചിത്രാദികര്മകൌശല്യമ്| സമാസതഃ സങ്ക്ഷേപതഃ| വിജ്ഞാനശബ്ദാന്തരം ലുപ്താദിശബ്ദനിര്ദേശാദന്യേऽപി ശുഭാദയഃ| തദുക്തം,- “വ്യഞ്ജനാദി ശുഭാ വിദ്യാ മേദോ മേധാ ധനം യശഃ| അല്പേ വയസി യസ്യൈതന്ന സ ജീവേച്ചിരം നരഃ”- ഇതി||൫-൬||

Adhikarana 5 (7-8) · Śloka 9

മധ്യമസ്യായുഷോ ജ്ഞാനമത ഊര്ധ്വം നിബോധ മേ | അധസ്താദക്ഷയോര്യസ്യ ലേഖാഃ സ്യുര്വ്യക്തമായതാഃ ||൭|| ദ്വേ വാ തിസ്രോऽധികാ വാऽപി പാദൌ കര്ണൌ ച മാംസലൌ | നാസാഗ്രമൂര്ധ്വം ച ഭവേദൂര്ധ്വം ലേഖാശ്ച പൃഷ്ഠതഃ ||൮|| യസ്യ സ്യുസ്തസ്യ പരമമായുര്ഭവതി സപ്തതിഃ |൯|

പ്രാഗനുക്തസ്യ മധ്യമായുഷോ ലക്ഷണം നിര്ദിശന്നാഹ- മധ്യമേത്യാദി| അക്ഷയോഃ കോഷ്ടകാസ്ഥ്നോഃ, ലേഖാ രാജയഃ, ‘അധസ്താദ്ധസ്തയോഃ’ ഇത്യാദി പാഠം കേചിത് പഠന്തി||൭-൮||-

Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 11

ജഘന്യസ്യായുഷോ ജ്ഞാനമത ഊര്ധ്വം നിബോധ മേ ||൯|| ഹസ്വാനി യസ്യ പര്വാണി സുമഹച്ചാപി മേഹനമ് | തഥോരസ്യവലീഢാനി ന ച സ്യാത്പൃഷ്ഠമായതമ് ||൧൦|| ഊര്ധ്വം ച ശ്രവണൌ സ്ഥാനാന്നാസാ ചോച്ചാ ശരീരിണഃ | ഹസതോ ജല്പതോ വാऽപി ദന്തമാംസം പ്രദൃശ്യതേ | പ്രേക്ഷതേ യശ്ച വിഭ്രാന്തം സ ജീവേത്പഞ്ചവിംശതിമ് ||൧൧||

പ്രാഗനുക്തസ്യാല്പായുഷോ ലക്ഷണം നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- ജഘന്യസ്യേത്യാദി| ജഘന്യസ്യ അല്പസ്യ| മേഹനം മേഢ്രമ്| തഥോരസ്യവലീഢാനീതി ഉരസി വക്ഷഃസ്ഥലേ, അവലീഢാനി ആവര്തഭേദാഃ പ്രതിലോമാനുലോമത്വേന| ‘തഥോരസ്യവലീഢാനി’ ഇത്യത്ര സ്ഥാനേ കേചിദന്യഥാ പാഠം പഠന്തി, സ ചാഭാവാന്ന ലിഖിതഃ| വിഭ്രാന്തം വിശേഷേണ മോഹയുക്തം യഥാ ഭവതി| പഞ്ചവിംശതിം ‘വര്ഷാണി’ ഇതി ശേഷഃ||൯-൧൧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

അഥ പുനരായുഷോ വിജ്ഞാനാര്ഥമങ്ഗപ്രത്യങ്ഗപ്രമാണസാരാനുപദേക്ഷ്യാമഃ | തത്രാങ്ഗാന്യന്തരാധിസക്ഥിബാഹുശിരാംസി, തദവയവാഃ പ്രത്യങ്ഗാനീതി | തത്ര, സ്വൈരങ്ഗുലൈഃ പാദാങ്ഗുഷ്ഠപ്രദേശിന്യൌ ദ്വ്യങ്ഗുലായതേ ; പ്രദേശിന്യാസ്തു മധ്യമാനാമികാകനിഷ്ഠികാ യഥോത്തരം പഞ്ചമഭാഗഹീനാഃ; ചതുരങ്ഗുലായതേ പഞ്ചാങ്ഗുലവിസ്തൃതേ പ്രപദപാദതലേ; പഞ്ചചതുരങ്ഗുലായതവിസ്തൃതാ പാര്ഷ്ണിഃ; ചതുര്ദശാങ്ഗുലായതഃ പാദഃ; ചതുര്ദശാങ്ഗുലപരിണാഹാനി പാദഗുല്ഫജങ്ഘാജാനുമധ്യാനി; അഷ്ടാദശാങ്ഗുലാ ജങ്ഘാ, ജാനൂപരിഷ്ടാച്ച ദ്വാത്രിംശദങ്ഗുലമ്, ഏതേ പഞ്ചാശത്; ജങ്ഘായാമസമാവൂരൂ; ദ്വ്യങ്ഗുലാനി വൃഷണചിബുകദശനനാസാപുടഭാഗകര്ണമൂലഭ്രൂനയനാന്തരാണി; ചതുരങ്ഗുലാനി മേഹനവദനാന്തരനാസാകര്ണലലാടഗ്രീവോച്ഛ്രായദൃഷ്ട്യന്തരാണി; ദ്വാദശാങ്ഗുലാനി ഭഗവിസ്താരമേഹനനാഭിഹൃദയഗ്രീവാസ്തനാന്തരമുഖായാമമണിബന്ധപ്രകോഷ്ഠസ്ഥൌല്യാനി; ഇന്ദ്രബസ്തിപരിണാഹാംസപീഠകൂര്പരാന്തരായാമഃ ഷോഡശാങ്ഗുലഃ; ചതുര്വിംശത്യങ്ഗുലോ ഹസ്തഃ; ദ്വാത്രിംശദങ്ഗുലപരിമാണൌ ഭുജൌ; ദ്വാത്രിംശത്പരിണാഹാവൂരൂ; മണിബന്ധകൂര്പരാന്തരം ഷോഡശാങ്ഗുലം; തലം ഷട്ചതുരങ്ഗുലായാമവിസ്താരമ്; അങ്ഗുഷ്ഠമൂലപ്രദേശിനീശ്രവണാപാങ്ഗാന്തരമധ്യമാങ്ഗുല്യൌ പഞ്ചാങ്ഗുലേ; അര്ധപഞ്ചാങ്ഗുലേ പ്രദേശിന്യനാമികേ; സാര്ധത്ര്യങ്ഗുലൌ കനിഷ്ഠാങ്ഗുഷ്ഠൌ; ചതുര്വിംശതിവിസ്താരപരിണാഹം മുഖഗ്രീവം; ത്രിഭാഗാങ്ഗുലവിസ്താരാ നാസാപുടമര്യാദാ; നയനത്രിഭാഗപരിണാഹാ താരകാ; നവമസ്താരകാംശോ ദൃഷ്ടിഃ; കേശാന്തമസ്തകാന്തരമേകാദശാങ്ഗുലം; മസ്തകാദവടുകേശാന്തോ ദശാങ്ഗുലഃ; കര്ണാവട്വന്തരം ചതുര്ദശാങ്ഗുലം; പുരുഷോരഃപ്രമാണവിസ്തീര്ണാ സ്ത്രീശ്രോണിഃ; അഷ്ടാദശാങ്ഗുലവിസ്താരമുരഃ; തത്പ്രമാണാ പുരുഷസ്യ കടീ; സവിംശമങ്ഗുലശതം പുരുഷായാമ ഇതി ||൧൨||

യദപേക്ഷയാ ലലാടാദീനാം മഹത്ത്വഹ്രസ്വത്വാദ്യുക്തം തദേവാങ്ഗുലിമാനേന നിര്ദിശന്നാഹ- അഥേത്യാദി| സാരാഃ സത്ത്വാദികാഃ| കാനി പുനസ്താന്യങ്ഗാനി പ്രത്യങ്ഗാനി ചേത്യാഹ- തത്രേത്യാദി| അന്തരാധിഃ ശരീരമധ്യഭാഗഃ| കടിസന്ധിമാരഭ്യ പാദാങ്ഗുലീര്യാവത് ‘സക്ഥി’ ഉച്യതേ| തദവയവാ ഇതി അന്തരാധിബാഹുദ്വയസക്ഥിദ്വയശിരസാമവയവാ ഇത്യര്ഥഃ| തത്ര പാദാങ്ഗുഷ്ഠാത് പ്രഭൃതി യാവന്മസ്തകമനുക്രമേണ മാനം ദര്ശയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്ര തേഷാം പ്രത്യങ്ഗാനാം മധ്യേ| പാദാങ്ഗുഷ്ഠഃ പാദസ്യൈവ പ്രദേശിനീ ച, ദ്വ്യങ്ഗുലായതേ അങ്ഗുലദ്വയദീര്ഘേ, ‘നഖം വിഹായ’ ഇതി ശേഷഃ| പ്രദേശിന്യാസ്ത്വിതി പ്രദേശിന്യാഃ സകാശാന്മധ്യമാങ്ഗുലീ പഞ്ചമഭാഗഹീനാ, തതോऽപി മധ്യമായാഃ സകാശാദനാമികാ പഞ്ചമഭാഗഹീനാ, തതോऽപ്യനാമികായാഃ കനിഷ്ഠികാ പഞ്ചമഭാഗഹീനേത്യര്ഥഃ| പഞ്ചമഭാഗസ്തു അര്ധാങ്ഗുലമാത്രഃ| പ്രപദം പാദാഗ്രം, പാദതലം പാദമധ്യമ്; അന്യേ ‘ഷട്പഞ്ചാങ്ഗുലവിസ്തൃതേ പ്രപദപാദതലേ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ‘പ്രപദം ഷഡങ്ഗുലവിസ്താരം, പഞ്ചാങ്ഗുലവിസ്താരം, പാദതലമ്’ ഇതി| പഞ്ചചതുരങ്ഗുലായതവിസ്തൃതേതി പഞ്ചാങ്ഗുലായതാ ചതുരങ്ഗുലവിസ്താരേത്യര്ഥഃ| പാദമധ്യഗുല്ഫമധ്യജങ്ഘാമധ്യജാനുമധ്യാനീത്യര്ഥഃ- ചതുര്ദശാങ്ഗുലപരിണാഹാനീതി പരിണാഹോ വര്തുലതാ ചതുര്ദശാങ്ഗുലമാനരജ്ജ്വാ വേഷ്ടനമിത്യര്ഥഃ| അന്യേ ‘ത്രയോദശാങ്ഗുലപരിണാഹാനി ’ ഇതി പഠന്തി| അഷ്ടേത്യാദി| ജങ്ഘാശബ്ദേന ഗുല്ഫജാനുമധ്യമുച്യതേ, സാ അഷ്ടാദശാങ്ഗുലപ്രമാണാ ദൈര്ഘ്യേണ| അന്യേ ‘ചതുര്വിംശത്യങ്ഗുലാ ജങ്ഘാ’ ഇതി പഠന്തി| ജാനൂപരിഷ്ടാച്ചേത്യാദി ഉപരിഷ്ടാദുപരിതനവിഭാഗഃ, ജാനുനോऽധഃസന്ധിമാരഭ്യ കടിസന്ധിം യാവദ്വാത്രിംശദങ്ഗുലോ ദൈര്ഘ്യേണേത്യര്ഥഃ; ഏതേ പഞ്ചാശത് ജങ്ഘാജാനൂപരിഷ്ടാച്ചേത്യേകത്ര മിലിതാഃ പഞ്ചാശദങ്ഗുലാ ഭവന്തി| ജങ്ഘേത്യാദി ജങ്ഘയോരായാമേന ദൈര്ഘ്യേണ സമാവൂരൂ, ഊരൂ അപ്യഷ്ടാദശാങ്ഗുലാവിത്യര്ഥഃ; ജാനുന ഉപരി വങ്ക്ഷണസന്ധിപര്യന്തമൂരൂ| ദ്വ്യങ്ഗുലാനീത്യാദി| വൃഷണമ് അണ്ഡം, വിസ്താരേ ദ്വ്യങ്ഗുലം; അധരൌഷ്ഠാദധസ്താച്ചിബുകം തദപി ദ്വ്യങ്ഗുലമ്| അര്ധം ബഹിരര്ധം മാംസവേഷ്ടിതമിതി ദന്താ ദ്വ്യങ്ഗുലാഃ| നാസാപുടഭാഗ ഇതി ദ്വയോര്നാസാപുടയോര്ഭാഗോ ബഹിര്ഭാഗഃ പ്രത്യേകമങ്ഗുലദ്വയപ്രമാണ ഇത്യര്ഥഃ| നയനാന്തരാണി നയനയോര്മധ്യമ്| അത്രാപി പാഠാന്തരാണി സന്തി, താനി ചാഭാവാന്ന ലിഖിതാനി| ചതുരങ്ഗുലാനീത്യാദി| മേഹനമുച്ഛ്രായഹീനം ചതുരങ്ഗുലം ശശജാതേഃ പുംസഃ, സോച്ഛ്രായം തു ഷഡങ്ഗുലമ്| വ്യാത്തസ്യ മുഖസ്യാന്തരമപി ചതുരങ്ഗുലം, നാസാവംശോ ദൈര്ഘ്യേണ ചതുരങ്ഗുലഃ, കര്ണലലാടഗ്രീവാണാമുച്ഛ്രായോ ദീര്ഘത്വം ചതുരങ്ഗുലം; ദൃഷ്ട്യന്തരാണീതി ദൃഷ്ടീ അത്ര കൃഷ്ണതാരകേ മസൂരദലപ്രമാണേ ഭവതഃ, തയോര്ദൃഷ്ട്യോരന്തരം ചതുരങ്ഗുലമ്| ദ്വാദശേത്യാദി| ഭഗോ യോനിഃ, തസ്യ വിസ്താരോ രന്ധ്രഃ, തസ്യ പരിണാഹോ ദ്വാദശാങ്ഗുലഃ, ഇദം തു ഭഗപ്രമാണം ഹസ്തിനീജാതിസ്ത്രിയാ ജ്ഞേയം, കാമശാസ്ത്രോക്തത്വാത്| മേഹനനാഭ്യോന്തരം ദ്വാദശാങ്ഗുലം, തഥാ നാഭിഹൃദയയോര്ഗ്രീവാഹൃദയയോഃ സ്തനയോശ്ചാന്തരമിതി ജ്ഞേയമ്| മുഖായാമോ മുഖദൈര്ഘ്യമ്, ഏതച്ച ചിബുകാദാരഭ്യ ലലാടാന്തം യാവദ്വാദശാങ്ഗുലമ്| മണിബന്ധപ്രകോഷ്ഠാഭ്യാം സഹ സ്ഥൌല്യശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; തത്ര മണിബന്ധസ്യ പാണിമൂലസ്യ പരിണാഹോ ദ്വാദശാങ്ഗുലഃ, പ്രകോഷ്ഠസ്യ പരിണാഹോ ദ്വാദശാങ്ഗുലഃ; പ്രകോഷ്ഠോ മണിബന്ധോപരിഷ്ടാചതുരങ്ഗുലേ കലാവികേ ഇത്യര്ഥഃ| ഇന്ദ്രബസ്തീത്യാദി ഇന്ദ്രബസ്തേര്ജങ്ഘാമധ്യസ്യ പരിണാഹഃ ഷോഡശാങ്ഗുലഃ| അംസപീഠോ ബാഹുശിരഃ, കൂര്പരോ ഭുജമധ്യം, തയോരന്തരായാമോ ദൈര്ഘ്യം ഷോഡശാങ്ഗുല ഇത്യര്ഥഃ| ‘ഷോഡശാങ്ഗുല’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ കേചിത് ‘വിംശത്യങ്ഗുല’ ഇതി പഠന്തി| പൂര്വം ‘ജങ്ഘാമധ്യം ചതുര്ദശാങ്ഗുലപരിണാഹമ്’ ഇതി യത്പ്രോക്തം തദ്ഗുല്ഫാശ്രിതം ജങ്ഘാമധ്യം ജ്ഞേയം, ഇഹ തു ജാന്വാശ്രിതമ്, അതോ ന വിരോധഃ| ചതുര്വിംശതീത്യാദി| ഹസ്തോऽത്ര കൂര്പരാദിമധ്യമാങ്ഗുല്യന്തപര്യന്തോ ജ്ഞേയഃ| ദ്വാത്രിംശദിത്യാദി| മണിബന്ധഃ പാണിമൂലം, കൂര്പരം കുഹണികാ, തയോരന്തരം മധ്യം ഷോഡശാങ്ഗുലമ്; ‘അഷ്ടാദശാങ്ഗുലമ്’ ഇത്യപരേ| തലമിത്യാദി തലമത്ര ഹസ്തതലം ഷഡങ്ഗുലായാമം, ചതുരങ്ഗുലവിസ്താരമ്| അങ്ഗുഷ്ഠേത്യാദി അങ്ഗുഷ്ഠമൂലസ്യ പ്രദേശിന്യാശ്ചാന്തരം പഞ്ചാങ്ഗുലം, ശ്രവണസ്യ കര്ണവിവരസ്യ അപാങ്ഗസ്യ ഭ്രൂപുച്ഛാന്തസ്യ ചാന്തരം പഞ്ചാങ്ഗുലം, മധ്യമാങ്ഗുലീ പഞ്ചാങ്ഗുലാ ചേത്യര്ഥഃ| ‘അങ്ഗുഷ്ഠമൂലകനിഷ്ഠികാ’ ഇത്യാദിപാഠം കേചിത് പഠന്തി| അര്ധേത്യാദി സാര്ധചതുരങ്ഗുലേ പ്രദേശിന്യനാമികേ അങ്ഗുല്യൌ ദൈര്ഘ്യേണേത്യര്ഥഃ| സാര്ധത്ര്യങ്ഗുലാവിതി ‘ദൈര്ഘ്യേണ’ ഇതി ശേഷഃ| ചതുര്വിംശതീത്യാദി ചതുരങ്ഗുലിവിസ്താരം മുഖം, വിംശത്യങ്ഗുലിപരിണാഹാ ഗ്രീവേത്യര്ഥഃ; അന്യേ ‘ചതുര്വിംശത്യങ്ഗുലവിസ്താരമുരഃ, ചതുര്വിംശത്യങ്ഗുലവിസ്താരാ ഗ്രീവാ’ ഇതി പാഠാന്തരമത്ര മന്യന്തേ| ത്രിഭാഗേത്യാദി അങ്ഗുലസ്യ ത്രിഭാഗേന സഹാങ്ഗുലം ത്രിഭാഗാങ്ഗുലം, താവന്മാത്രസ്തിര്യങ്മിത ഏകോ നാസാപുടഃ; അന്യേ തു ‘ത്രിഭാഗഹീനാങ്ഗുലവിസ്താരാ നാസാപുടമര്യാദാ’ ഇതി പാഠം മന്യന്തേ; തേഷാം മതേ തരുണാസ്ഥിഹീനസ്യൈകസ്യൈവ നാസാരന്ധ്രസ്യ പ്രമാണം, ന തു തരുണാസ്ഥിസഹിതയോര്ദ്വയോരപി നാസാപുടയോഃ| നയനേത്യാദി നയനത്രിഭാഗോ ദ്വിയവപ്രമാണഃ, തത്പരിണാഹാ താരകാ കൃഷ്ണഭാഗ ഇത്യര്ഥഃ| നവമേത്യാദി താരകാനവമാംശോ ദൃഷ്ടിമണ്ഡലം ശല്യതന്ത്രാഭിഹിതപ്രമാണം, ശാലാക്യതന്ത്രപ്രമാണം തു മസൂരദലമാത്രമേവ, അതോ ന ദോഷഃ; അഥവാ താരകാനവാംശേനാപി മസൂരദലമാത്രമേവ ഭവതി, താരകാശബ്ദേനാത്രാപി കൃഷ്ണവിഭാഗഃ| കേശാന്തേത്യാദി കേശാന്തഃ ശങ്ഖയോരുപരി, മസ്തകശബ്ദേനാത്ര മസ്തകമധ്യവിഭാഗോ രോമാവര്താന്വിതഃ, തത്ര കേശാന്തമസ്തകയോരന്തരമേകാദശാങ്ഗുലമ്| മസ്തകാദിത്യാദി മസ്തകാത് മസ്തകമധ്യവിഭാഗാത്| അവടുകേശാന്ത ഇതി അവടുഃ കൃകാടികാ ‘ഗിവിഡികാ ’ ഇതി ലോകേ, തത്കേശാന്തഃ തത്കേശപര്യന്തഃ, തയോരന്തരം ദശാങ്ഗുലമ്| കര്ണേത്യാദി കര്ണദ്വയസ്യ യൌ അവടൂ ഗര്തൌ, തയോരന്തരം ചതുര്ദശാങ്ഗുലം പശ്ചാത്കര്ണയോരിത്യര്ഥഃ; ന പുനഃ കര്ണാവട്വോരേവാന്തരം, തദന്തരസ്യാല്പപ്രമാണത്വാത്| പുരുഷോര ഇത്യാദി ശ്രോണിരത്രോരുസന്ധേരധസ്താത് സ്മരമന്ദിരോപരിതനവിഭാഗഃ| ഹൃദയാദൂര്ധ്വം കണ്ഠസ്യാധഃ പുരുഷോരോ ദ്വാദശാങ്ഗുലം, തത്പ്രമാണാ സ്ത്രീശ്രോണിരിത്യര്ഥഃ| അന്യേഷാം മതേ ചതുര്വിംശത്യങ്ഗുലവിസ്താരമുര ഇതി; തന്മതേ സ്ത്രീശ്രോണിരപി തത്പ്രമാണൈവേതി| അഷ്ടാദശേത്യാദി അഷ്ടാദശാങ്ഗുലവിസ്തീര്ണമുരഃ സ്ത്രിയാ ഇത്യര്ഥഃ, തത്പ്രമാണാ അഷ്ടാദശാങ്ഗുലവിസ്തീര്ണാ പുരുഷസ്യ കടീ| പൂര്വോക്തപ്രമാണമേകത്വേനാഹ- സവിംശമിത്യാദി| വിംശത്യാ അങ്ഗുലൈഃ സഹ ശതം സവിംശമങ്ഗുലശതം, പുരുഷായാമഃ പാദാഗ്രസ്ഥിതസ്യോര്ധ്വബാഹോഃ പുരുഷസ്യ ദൈര്ഘ്യമ്||൧൨||

Adhikarana 8 (13) · Śloka 13

ഭവന്തി ചാത്ര ശ്ലോകാഃ | പഞ്ചവിംശേ തതോ വര്ഷേ പുമാന് നാരീ തു ഷോഡശേ | സമത്വാഗതവീര്യൌ തൌ ജാനീയാത് കുശലോ ഭിഷക് ||൧൩||

തത്ര സ്ത്രീശ്രോണിപുരുഷോരഃപ്രഭൃതീനാം യൌവന ഏവ യഥോക്തപ്രമാണതാ ഭവതി, ന ത്വല്പേ വയസീത്യാഹ- പഞ്ചവിംശ ഇത്യാദി| ഏതേന പഞ്ചവിംശേ വര്ഷേ പുരുഷം സമത്വാഗതവീര്യമ് ജാനീയാത്; ഷോഡശേ തു വര്ഷേ നാരീം സമത്വാഗതവീര്യാം ജാനീയാത്, തയോശ്ച സമത്വാഗതവീര്യയോരേവ യഥോക്തം പ്രമാണം ഭവതി| അന്യത്രാപ്യുക്തം, “വര്ഷേऽഥ പഞ്ചവിംശേ നരഃ സമന്വിതബലഃ ഷോഡശേ നാരീ| അര്ഹതി മാനോന്മാനം ജീവിതഭാഗേ ചതുര്ഥേ വാ”- ഇതി| സമത്വാഗതവീര്യാവിതി സമത്വം പരിപൂര്ണത്വമാഗതം വീര്യം യയോസ്തൌ സമത്വാഗതവീര്യൌ, രസാദിധാതുപരിപൂര്ത്യാ വീര്യപൂര്തിഃ, പരിപൂര്ണസര്വധാതുകാവിത്യര്ഥഃ| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി ‘സമന്വാഗതവീര്യൌ’ ഇതി; “സമ്യഗനു പശ്ചാദാഗതം വീര്യമുപചയശക്തിലക്ഷണം യയോഃ” ഇതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി||൧൩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

ദേഹഃ സ്വൈരങ്ഗുലൈരേഷ യഥാവദനുകീര്തിതഃ |൧൪|

കൈഃ പുനരങ്ഗുലൈരിദം മാനമുക്തമിത്യാഹ- ദേഹ ഇത്യാദി| ഏഷ ദേഹഃ സ്വൈരങ്ഗുലൈര്യഥാവദുക്തമാനേനാനുകീര്തിതഃ കഥിത ഇത്യര്ഥഃ|൧൪|-

Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 15

യുക്തഃ പ്രമാണേനാനേന പുമാന് വാ യദി വാऽങ്ഗനാ ||൧൪|| ദീര്ഘമായുരവാപ്നോതി വിത്തം ച മഹദൃച്ഛതി | മധ്യമം മധ്യമൈരായുര്വിത്തം ഹീനൈസ്തഥാऽവരമ് ||൧൫||

ഉക്തപ്രമാണപ്രയോജനം ദര്ശയന്നാഹ- യുക്ത ഇത്യാദി| മധ്യമൈരിതി മധ്യമലക്ഷണൈഃ| വിത്തം ധനമ്; അവരം ഹീനം ഭവതി| തഥാ തേന പ്രകാരേണ| കൈരിത്യാഹ- ഹീനൈഃ; ഹീനലക്ഷണൈരിത്യര്ഥഃ||൧൪-൧൫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

അഥ സാരാന് വക്ഷ്യാമഃ- സ്മൃതിഭക്തിപ്രജ്ഞാശൌചശൌര്യോപേതം കല്യാണാഭിനിവേശം സത്ത്വസാരം വിദ്യാത്; സ്നിഗ്ധസംഹതശ്വേതാസ്ഥിദന്തനഖം ബഹുലകാമപ്രജം ശുക്രേണ; അകൃശമുത്തമബലം സ്നിഗ്ധഗമ്ഭീരസ്വരം സൌഭാഗ്യോപപന്നം മഹാനേത്രം ച മജ്ജ്ഞാ; മഹാശിരഃസ്കന്ധം ദൃഢദന്തഹന്വസ്ഥിനഖമസ്ഥിഭിഃ; സ്നിഗ്ധമൂത്രസ്വേദസ്വരം ബൃഹച്ഛരീരമായാസാസഹിഷ്ണും മേദസാ; അച്ഛിദ്രഗാത്രം ഗൂഢാസ്ഥിസന്ധിം മാംസോപചിതം ച മാംസേന; സ്നിഗ്ധതാമ്രനഖനയനതാലുജിഹ്വൌഷ്ഠപാണിപാദതലം രക്തേന; സുപ്രസന്നമൃദുത്വഗ്രോമാണം ത്വക്സാരം വിദ്യാദിതി | ഏഷാം പൂര്വം പൂര്വം പ്രധാനമായുഃസൌഭാഗ്യയോരിതി ||൧൬||

സാരേണാപ്യായുര്നിര്ദിശന്നാഹ- അഥേത്യാദി| സ്മൃതിഃ സ്മരണം, പ്രജ്ഞാ കാലത്രയാത്മികാ ബുദ്ധിഃ, ശൌര്യം സര്വകര്മസ്വവിഷാദിതാ| കല്യാണാഭിനിവേശം കല്യാണവിഷയേ യത്നപരമ്| സത്ത്വസാരം വിദ്യാദിതി സത്ത്വഗുണബഹുലം ജാനീയാദിത്യര്ഥഃ| സ്നിഗ്ധേത്യാദി| സ്നിഗ്ധസംഹതശ്വേതശബ്ദാസ്ത്രയോऽപ്യസ്ഥിദന്തനഖൈഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യന്തേ| സംഹതം ഘനമ്| ബഹുലകാമപ്രജമിതി ബഹുകാമം ബഹുപ്രജമിത്യര്ഥഃ| ശുക്രേണേതി ശുക്രേണ കൃത്വാ സാരം വിദ്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| ഉപപന്നമിതി യുക്തമിത്യര്ഥഃ| മജ്ജ്ഞേതി മജ്ജധാതുനാ കൃത്വാ സാരം വിദ്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| മഹാശബ്ദഃ ശിരഃസ്കന്ധാഭ്യാം സഹ സമ്ബധ്യതേ| ദൃഢശബ്ദോ ദന്തഹന്വസ്ഥിനഖൈഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| അസ്ഥിഭിഃ ഹഡ്ഡൈഃ കൃത്വാ സാരം വിദ്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| സ്നിഗ്ധേത്യാദി| സ്നിഗ്ധശബ്ദോ മൂത്രസ്വേദസ്വരൈഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ബൃഹച്ഛരീരമിതി പ്രബലകായമ്| ആയാസാസഹിഷ്ണുമിതി കഷ്ടകാരികര്മാക്ഷമമ്| മേദസേതി മേദസാ കൃത്വാ സാരം ജാനീയാദിതി സമ്ബന്ധഃ| അച്ഛിദ്രഗാത്രമിതി അനിമ്നശരീരമിത്യര്ഥഃ| ഗൂഢേത്യാദി ഗൂഢാസ്ഥിസന്ധിഃ ഗുപ്തഹഡ്ഡസന്ധിരിത്യര്ഥഃ| മാംസോപചിതമിതി മാംസലശരീരമിത്യര്ഥഃ| മാംസേനേതി മാംസേന കൃത്വാ സാരം വിദ്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| സ്നിഗ്ധേത്യാദി| സ്നിഗ്ധതാമ്രശബ്ദൌ പാണിതലാന്തൈര്നഖാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| രക്തേനേതി രുധിരേണ കൃത്വാ സാരം വിദ്യാദിത്യര്ഥഃ| സുപ്രസന്നേത്യാദി| സുപ്രസന്നമൃദുശബ്ദൌ ത്വഗ്രോമഭ്യാം സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യേതേ| ത്വക്സാരം രസസാരം; ത്വക്ശബ്ദേന ത്വക്സ്ഥോ രസോऽഭിഹിതഃ| ഏഷാമിതി ഏഷാം പൂര്വോക്തസാരാണാം മധ്യേ, പൂര്വം പൂര്വം പ്രധാനമിതി യോ യഃ പൂര്വഃ സാരഃ സ സ പ്രധാനമിത്യര്ഥഃ| കയോഃ പ്രധാനം ശ്രേഷ്ഠമിത്യാഹ- ആയുഃസൌഭാഗ്യയോരിതി|- സൌഭാഗ്യം സര്വസ്യാപി പ്രതിഭാസമാനത്വമ്||൧൬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

വിശേഷതോऽങ്ഗപ്രത്യങ്ഗപ്രമാണാദഥ സാരതഃ | പരീക്ഷ്യായുഃ സുനിപുണോ ഭിഷക് സിധ്യതി കര്മസു ||൧൭||

അങ്ഗപ്രത്യങ്ഗമാനസാരജ്ഞാനഫലമാഹ- വിശേഷത ഇത്യാദി| വിശേഷത ഇതി പരസ്പരവ്യാവര്തനേനേത്യര്ഥഃ| ഏതേന വിപരീതവ്രണദൂതാദിച്ഛായാശരീരസ്വഭാവവിപ്രതിപത്ത്യുപദ്രവാസാധ്യതാദിഭിശ്ചായുര്നിശ്ചിത്യ വിശേഷതോ മഹാലലാടേത്യാദിലക്ഷണഭേദേന പ്രവരാവരമധ്യമാന്യായൂംഷി പരീക്ഷ്യ ഭിഷക് സിധ്യതീത്യര്ഥഃ| സുനിപുണ ഇതി സുഷ്ഠു അതിശയേന നിപുണഃ കുശലഃ| ഭിഷക് സിധ്യതി കര്മസ്വിതി വൈദ്യഃ കര്മവിഷയേ സിദ്ധിം പ്രാപ്നോതീത്യര്ഥഃ| കേചിത് ‘സാമാന്യതോऽങ്ഗപ്രത്യങ്ഗ ...’ ഇത്യാദി പഠന്തി| തേഷാം മതേ സാമാന്യതഃ സ്ഥൂലവൃത്ത്യേത്യര്ഥഃ||൧൭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 18

വ്യാധിവിശേഷാസ്തു പ്രാഗഭിഹിതാഃ; സര്വ ഏവൈതേ ത്രിവിധാഃ- സാധ്യാ, യാപ്യാഃ, പ്രത്യാഖ്യേയാശ്ച | തത്രൈതാന് ഭൂയസ്ത്രിധാ പരീക്ഷേത- കിമയമൌപസര്ഗികഃ, പ്രാക്കേവലഃ, അന്യലക്ഷണ ഇതി | തത്ര, ഔപസര്ഗികോ നാമ യഃ പൂര്വോത്പന്നം വ്യാധിം ജഘന്യകാലജാതോ വ്യാധിരുപസൃജതി, സ തന്മൂല ഏവോപദ്രവസഞ്ജ്ഞഃ; പ്രാക്കേവലോ നാമ യഃ പ്രാഗേവോത്പന്നോ വ്യാധിരപൂര്വരൂപോऽനുപദ്രവശ്ച; അന്യലക്ഷണോ നാമ യോ ഭവിഷ്യദ്വ്യാധിഖ്യാപകഃ, സ പൂര്വരൂപസഞ്ജ്ഞഃ | തത്ര, സോപദ്രവമന്യോന്യാവിരോധേനോപക്രമേത, ബലവന്തമുപദ്രവം വാ; പ്രാക്കേവലം യഥാസ്വം പ്രതികുര്വീത; അന്യലക്ഷണേ ത്വാദിവ്യാധൌ പ്രയതേത ||൧൮||

വ്യാധിപരീക്ഷാം നിര്ദിശന്നാഹ- വ്യാധീത്യാദി| പ്രാഗഭിഹിതാ ഇതി വേദോത്പത്ത്യധ്യായേ വ്യാധിസമുദ്ദേശീയേ ച യേ ഉക്താഃ| പ്രത്യാഖ്യേയാശ്ചേതി ചകാരാത് പ്രത്യാഖ്യേയാനാമപി സാധ്യത്വം ദര്ശയതി; യഥാ- "വല്യാമാഭ്യന്തരായാം തു പ്രത്യാഖ്യായ സമാചരേത്"; തഥാ മുഖരോഗേഷു മാംസതാനാലാസപ്രഭൃതിഷൂക്തം- "തേഷു ചാപി ക്രിയാം വൈദ്യഃ പ്രത്യാഖ്യായ സമാചരേത്"- (ചി. അ. ൧൨) ഇതി| ഏതാന് വ്യാധീന്| ഭൂയഃ പുനരപി| കഥം പരീക്ഷേതേത്യാഹ- കിമയമൌപസര്ഗിക ഇതി; കിമയമുപദ്രവ ഇത്യര്ഥഃ| കിമയം പ്രാക്കേവല ഇതി കിമയം പൂര്വരൂപേണോപദ്രവേണ ച രഹിത ഇത്യര്ഥഃ| കിമയമന്യലക്ഷണ ഇതി കിമയം വ്യാധേഃ പൂര്വരൂപമിത്യര്ഥഃ| തേഷാം ലക്ഷണമാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്ര തേഷാം മധ്യേ ഔപസര്ഗികസ്താവത് കഥ്യതേ| ജഘന്യകാലജാതോ വ്യാധിരിതി പശ്ചാത്കാലജാതോ രോഗ ഇത്യര്ഥഃ| ഉപസൃജതി സമീപേ ആത്മാനം നയതീത്യര്ഥഃ| ഏതേന തേന സഹ മിലതീത്യുക്തമ്| സ ഇതി പശ്ചാദുത്പന്നോ വ്യാധിരിത്യര്ഥഃ| തന്മൂല ഏവേതി പ്രാഗുത്പന്നവ്യാധിഹേതുക ഏവേത്യര്ഥഃ| പശ്ചാദുത്പന്നോ വ്യാധിരേവോപദ്രവോ ഭവതി, ന പുനര്മൂലവ്യാധിനാ സഹ ഭൂതാനി ലിങ്ഗാന്യുപദ്രവസഞ്ജ്ഞാനി; ലിങ്ഗാന്യപി യദി ചിരകാലാനുബന്ധീനി ഭവന്തി തദാ താന്യപ്യുപദ്രവസഞ്ജ്ഞാനി ഭവന്തി| ഉപസൃജതീതി അത്രൈകവചനാദേക ഏവ വ്യാധിരുപദ്രവ ഇതി ന മന്തവ്യമ്, അപരേऽപി യേ മൂലവ്യാധേരനന്തരമുത്പദ്യന്തേ വ്യാധയസ്തേऽപ്യുപദ്രവാഃ; ഏകവചനസ്യാപ്രധാനത്വാത്| ഉപദ്രവസഞ്ജ്ഞ ഇതി ഉപസര്ഗ ഇതി ചൈകൈവ സഞ്ജ്ഞേത്യര്ഥഃ| അപൂര്വരൂപഃ പൂര്വരൂപരഹിത ഇത്യര്ഥഃ| അനുപദ്രവശ്ചേതി ഉപദ്രവരഹിത ഇത്യര്ഥഃ| ഏതേന മശകതിലകാലകന്യച്ഛവ്യങ്ഗാദയഃ പ്രാക്കേവലാ വ്യാധയഃ കഥ്യന്തേ, വ്യാധിസ്വഭാവാത് പൂര്വരൂപമന്തരേണാപി പ്രാഗേവോത്പദ്യന്ത ഇത്യര്ഥഃ| അന്യലക്ഷണ ഇത്യാദി യോ ഭാവിനം വ്യാധിം ഖ്യാപയതി സ പൂര്വരൂപസഞ്ജ്ഞഃ| വ്യാധീനാം ബഹുത്വാത് കഃ പ്രഥമം പ്രതികരണീയ ഇത്യാഹ- തത്രേത്യാദി| സഹോപദ്രവേണ വര്തത ഇതി സോപദ്രവോ മൂലവ്യാധിരിത്യര്ഥസ്തം, തഥോപദ്രവ ഉത്തരകാലജോ വ്യാധിസ്തമ്| അന്യോന്യാവിരോധേന ഉഭയാവിരോധേനേത്യര്ഥഃ| ബലവന്തമുപദ്രവം വേതി ബലവന്തമുപദ്രവം പ്രഥമം ചോപക്രമേതാന്യോന്യാവിരോധേനേതി സമ്ബന്ധഃ| യഥാസ്വം യഥാത്മീയചികിത്സിതമ്| അന്യലക്ഷണ ഇത്യാദി അന്യലക്ഷണേ പുനഃ പൂര്വരൂപസഞ്ജ്ഞിതേ, ആദിവ്യാധൌ പ്രയതേത പ്രയത്നം കുര്വീത, ‘യഥാസ്വമ്’ ഇത്യനുവര്തതേ||൧൮||

Adhikarana 14 (19) · Śloka 19

ഭവതി ചാത്ര | നാസ്തി രോഗോ വിനാ ദോഷൈര്യസ്മാത്തസ്മാദ്വിചക്ഷണഃ | അനുക്തമപി ദോഷാണാം ലിങ്ഗൈര്വ്യാധിമുപാചരേത് ||൧൯||

വ്യാധീനാമാനന്ത്യാദ്ദോഷഭേദേനാനുക്തസ്യ വ്യാധേര്ദോഷവ്യപേക്ഷാചികിത്സാര്ഥം, തഥാ രോഗകൃതസ്യാപി രോഗസ്യ ചികിത്സാമപി കര്തും, ന കാര്യവ്യാധിമാത്രസ്യ നാപി തു ഹേതുവ്യാധിമാത്രസ്യേതി കഥയന്നാഹ- നാസ്തീത്യാദി| അനുക്തമപി വ്യാധിം ദോഷാണാം ലിങ്ഗൈഃ കൃത്വോപാചരേദിതി സമ്ബന്ധഃ||൧൯||

Adhikarana 15 (20) · Śloka 20

പ്രാഗഭിഹിതാ ഋതവഃ ||൨൦||

ഋതുപരീക്ഷാം നിര്ദിശന്നാഹ- പ്രാഗിത്യാദി| പ്രാഗിതി ഋതുചര്യാധ്യായേ||൨൦||

Adhikarana 16 (21) · Śloka 21

ശീതേ ശീതപ്രതീകാരമുഷ്ണേ ചോഷ്ണനിവാരണമ് | കൃത്വാ കുര്യാത് ക്രിയാം പ്രാപ്താം ക്രിയാകാലം ന ഹാപയേത് ||൨൧||

വിസദൃശകാലജസ്യാത്യയികസ്യ വ്യാധേര്വിധ്യന്തരമുപദിശന്നാഹ- ശീതേ ഇത്യാദി| ശീതേ ശീതകാലേ, ശീതപ്രതീകാരം ശീതവിപര്യയം കൃത്വാ, ഉഷ്ണമിത്യര്ഥഃ; ഉഷ്ണേ ഉഷ്ണകാലേ, ഉഷ്ണനിവാരണമുഷ്ണവിപര്യയം കൃത്വാ, ശീതമിത്യര്ഥഃ| കുര്യാത് ക്രിയാമിതി ക്രിയാമഗ്നികര്മാദികാമ്| തദുക്തം,- “തത്രാപ്യാത്യയികേऽഗ്നികര്മസാധ്യേ വ്യാധൌ തത്പ്രത്യനീകം വിധിം കൃത്വാ” (സൂ. അ. ൧൨) ഇത്യാദി| പ്രാപ്താമിതി യോഗ്യാമ്| കാല ഏവാവശ്യം ക്രിയാ കരണീയേത്യാഹ- ക്രിയാകാലം ന ഹാപയേത്|- ന ഹാപയേത് നോല്ലങ്ഘയേത്, അതിക്ലേശവൈഫല്യവ്യാധ്യസാധ്യത്വഭയാത് കാലശക്തേരതിശയപ്രഭവിഷ്ണുത്വാത്| തദ്യഥാ- അപ്രാപ്തേ കാലേ ആമജ്വരേ ‘ഭേഷജം ഹ്യാമദോഷസ്യ ഭൂയോ ജ്വലയതി ജ്വരമ്’ (ഉ. ൩൯) ഇത്യാദി| ഉഷ്ണേ ചോഷ്ണനിവാരണമിത്യത്ര ചകാരാദ്വൃഷ്ടൌ വൃഷ്ടിപ്രതീകാരോऽനുക്തോऽപി സമുച്ചീയതേ| അന്യേ തു വൃഷ്ടേരപി ശീതത്വാച്ഛീതേ ശീതപ്രതീകാരമിത്യനേനൈവ തദ്ഗ്രഹണമിതി മന്യന്തേ||൨൧||

Adhikarana 17 (22) · Śloka 22

അപ്രാപ്തേ വാ ക്രിയാകാലേ പ്രാപ്തേ വാ ന കൃതാ ക്രിയാ | ക്രിയാ ഹീനാऽതിരിക്താ വാ സാധ്യേഷ്വപി ന സിധ്യതി ||൨൨||

കീദൃശീ ക്രിയാ ന സിധ്യതീത്യാഹ- അപ്രാപ്തേ വേത്യാദി| അപ്രാപ്തേ കാലേ അനാഗതേ കാലേ, ക്രിയാ കൃതാ സാധ്യേഷ്വപി ന സിധ്യതീതി സമ്ബന്ധഃ| അനാഗതേ ഹി കാലേ ക്രിയാ കൃതാ ന സിധ്യതി, തഥാച പ്രാഗുക്തം- ഭേഷജം ഹ്യാമദോഷസ്യേത്യാദി| പ്രാപ്തേ വാ ന കൃതാ ക്രിയേതി അതീതേ കാലേ ക്രിയാ കൃതേത്യര്ഥഃ; സാऽപി സാധ്യേഷ്വപി വ്യാധിഷു ന സിധ്യതി| യഥാ- ജീര്ണജ്വരേ ക്ഷീരമാംസരസസ്നേഹസാധ്യേ ലങ്ഘനമിതി| ക്രിയാ ഹീനാऽതിരിക്താ വേതി ബഹുദോഷേ ഹീനാ ക്രിയാऽകിഞ്ചിത്കരീ, അല്പദോഷേ മഹതീ രോഗിജീവിതഹരീ രോഗാന്തകാരിണീ ച| ചകാരാന്മിഥ്യാ ക്രിയാ ചാനുക്താ സമുച്ചീയതേ; തദ്യഥാ- ശീതസാധ്യേ ഉഷ്ണാ, ഉഷ്ണസാധ്യേ ശീതാ ചേതി||൨൨||

Adhikarana 18 (23) · Śloka 23

യാ ഹ്യുദീര്ണം ശമയതി നാന്യം വ്യാധിം കരോതി ച | സാ ക്രിയാ, ന തു യാ വ്യാധിം ഹരത്യന്യമുദീരയേത് ||൨൩||

ക്രിയാऽക്രിയയോര്ലക്ഷണമാഹ- യേത്യാദി| ഉദീര്ണമ് ഉത്കടമ്| ന തു യാ വ്യാധിം ഹരത്യന്യമുദീരയേദിതി ന പുനഃ സാ ക്രിയാ കഥ്യതേ, യാ ഏകം വ്യാധിം ഹരത്യന്യം പ്രകോപയതീത്യര്ഥഃ| യഥാ- കൃശബൃംഹണേऽഗ്നിസാദമേഹാതീസാരാദയഃ, യഥാ വാ സ്ഥൌല്യാപകര്ഷണേ മേഹചികിത്സാപതര്പണേ ച യക്ഷ്മവാതരോഗാദയഃ||൨൩||

Adhikarana 19 (24) · Śloka 24

പ്രാഗഭിഹിതോऽഗ്നിരന്നസ്യ പാചകഃ | സ ചതുര്വിധോ ഭവതി- ദോഷാനഭിപന്ന ഏകഃ, വിക്രിയാമാപന്നസ്ത്രിവിധോ ഭവതി- വിഷമോ വാതേന, തീക്ഷ്ണഃ പിത്തേന, മന്ദഃ ശ്ലേഷ്മണാ, ചതുര്ഥഃ സമഃ സര്വസാമ്യാദിതി | തത്ര, യോ യഥാകാലമുപയുക്തമന്നം സമ്യക് പചതി സ സമഃ, സമൈര്ദോഷൈഃ; യഃ കദാചിത് സമ്യക് പചതി, കദാചിദാധ്മാനശൂലോദാവര്താതിസാരജഠരഗൌരവാന്ത്രകൂജനപ്രവാഹണാനി കൃത്വാ, സ വിഷമഃ; യഃ പ്രഭൂതമപ്യുപയുക്തമന്നമാശു പചതി സ തീക്ഷ്ണഃ, സ ഏവാഭിവര്ധമാനോऽത്യഗ്നിരിത്യാഭാഷ്യതേ, സ മുഹുര്മുഹുഃ പ്രഭൂതമപ്യുപയുക്തമന്നമാശുതരം പചതി, പാകാന്തേ ച ഗലതാല്വോഷ്ഠശോഷദാഹസന്താപാഞ്ജനയതി; യസ്ത്വല്പമപ്യുപയുക്തമുദരശിരോഗൌരവകാസശ്വാസപ്രസേകച്ഛര്ദിഗാത്രസദനാനി കൃത്വാ മഹതാ കാലേന പചതി, സ മന്ദഃ ||൨൪||

അഗ്നിപരീക്ഷാം നിര്ദിശന്നാഹ- പ്രാഗിത്യാദി| പ്രാക് വ്രണപ്രശ്നേ| പഞ്ചപ്രകാരോ ഭ്രാജകാദിഭേദേന| കഥം പുനശ്ചതുര്വിധ ഇത്യാഹ- ദോഷേത്യാദി| ദോഷാഭിപന്നോ ദോഷൈഃ പ്രാപ്ത ഏക ഏവാഗ്നിര്വിക്രിയാമാപന്നസ്ത്രിവിധോ ഭവതി- വിഷമ ഇത്യാദി| വിഷമോ വാതേന, തീക്ഷ്ണഃ പിത്തേന, മന്ദഃ ശ്ലേഷ്മണാ, അനേന പ്രകാരേണേത്യര്ഥഃ; ചതുര്ഥഃ സമഃ സര്വസാമ്യാദിതി| നനു, ദോഷാഭിപന്നത്വേനൈവ വിക്രിയാമാപന്ന ഇതി പ്രാപ്യതേ, തത് കിമര്ഥം വിക്രിയാമാപന്ന ഇത്യുക്തം? നൈഷ ദോഷഃ, വാതാദികപ്രകൃതീനാം പുരുഷാണാം വാതാദിദോഷാഭിപന്നത്വം ഭവതി, ന ച വിക്രിയാ കാചിദ്ഭവതീതി| തേഷാം ചതുര്ണാമഗ്നീനാം| ലക്ഷണമാഹ- തത്രേത്യാദി| യഥാകാലമിതി കാലസ്യാനുല്ലങ്ഘനേന| പ്രഥമം പ്രകൃതിഃ പ്രകൃതേരനന്തരം വികൃതിരിതി ജ്ഞാപനാര്ഥം പ്രഥമം വ്യത്യയേന സമാഗ്നിലക്ഷണമുക്തം- യ ഇത്യാദി| വിഷമാഗ്നേര്വായുര്യദാ ന വിക്ഷിപതി തദാऽഗ്നിഃ സമ്യക് പചതി, യദാ പുനരിതശ്ചേതശ്ച ഭാഗശോ വിക്ഷിപ്തഃ സ്യാത്തദാ സമ്യങ്ഗ പചതി| ഏതാന്യാധ്മാനാദീനി കൃത്വാ യഃ പചതി സ വിഷമ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| കൂജനം ഗുഡഗുഡായനശബ്ദഃ| പ്രവാഹണം നികുന്ഥനമ്| ഉപയുക്തം ദത്തമ്| തീക്ഷ്ണ ഇതി തീക്ഷ്ണസ്തു ത്രിവിധഃ- ഏകസ്തീക്ഷ്ണ ആശുപാചകഃ, അന്യ ഉപേക്ഷിതോऽത്യഗ്നിസഞ്ജ്ഞോ ഭസ്മകാപരപര്യായഃ, അപര ഉപേക്ഷിതസ്തീക്ഷ്ണതമോ മുഹുര്മുഹുരിത്യാദിനാ കഥിതഃ| യശ്ച മുഹുര്മുഹുഃ പചതി വഹ്നിസ്തത്ര പാകാന്തേ ഗലാദിശോഷാദീന് ജനയതീതി സമ്ബന്ധഃ| ‘സന്താപഞ്ജനയതീ’ ഇത്യസ്യാഗ്രേ കേചിദ് ‘യഥാ വാതേനാനുബധ്യതേ പിത്തം തദത്യര്ഥം ദ്രവോപേതമ്’ ഇത്യാദി പാഠം പഠന്തി, സ ചാഭാവാന്ന ലിഖിതഃ| യസ്ത്വിത്യാദി| പ്രസേകോ ലാലാസ്രാവഃ| ഗാത്രസദനമ് അങ്ഗഗ്ലാനിഃ||൨൪||

Adhikarana 20 (25) · Śloka 25

വിഷമോ വാതജാന് രോഗാംസ്തീക്ഷ്ണഃ പിത്തനിമിത്തജാന് | കരോത്യഗ്നിസ്തഥാ മന്ദോ വികാരാന് കഫസമ്ഭവാന് ||൨൫||

ഏതേ വിഷമാദയോऽഗ്നയ ഉത്പന്നാഃ കിം കുര്വന്തീത്യാഹ- വിഷമ ഇത്യാദി||൨൫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

തത്ര, സമേ പരിരക്ഷണം കുര്വീത; വിഷമേ സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണൈഃ ക്രിയാവിശേഷൈഃ പ്രതികുര്വീത; തീക്ഷ്ണേ മധുരസ്നിഗ്ധശീതൈര്വിരേകൈശ്ച; ഏവമേവാത്യഗ്നൌ, വിശേഷേണ മാഹിഷൈശ്ച ക്ഷീരദധിസര്പിര്ഭിഃ; മന്ദേ കടുതിക്തകഷായൈര്വമനൈശ്ച ||൨൬||

സമാഗ്ന്യാദീനാം ചികിത്സിതമാഹ- തത്രേത്യാദി| പരിരക്ഷണമിതി യഥാ സമമേവാഗ്നിസ്തിഷ്ഠതീത്യര്ഥഃ| ഏവമേവേതി മധുരസ്നിഗ്ധശീതൈസ്ത്രിഭിസ്തഥാ വിരേചനൈശ്ചേത്യര്ഥഃ||൨൬||

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

ജാഠരോ ഭഗവാനഗ്നിരീശ്വരോऽന്നസ്യ പാചകഃ | സൌക്ഷ്മ്യാദ്രസാനാദദാനോ വിവേക്തും നൈവ ശക്യതേ ||൨൭||

അഗ്നേരിദാനീം പ്രത്യക്ഷാനുപലഭ്യസ്യാപ്യസ്തിത്വമാഹ- ജാഠര ഇത്യാദി| ജഠരമുദരം, തത്ര ഭവോ ജാഠരഃ| ഭഗവാനിതി മാഹാത്മ്യവാനിത്യര്ഥഃ| ഈശ്വര ഇതി അഷ്ടമഹൈശ്വര്യഗുണയുക്തഃ, അത ഏവാണിമാദിഗുണയുക്ത ഇതി| സൂക്ഷ്മത്വാന്ന ദൃശ്യതേ, കാര്യൈരുപലഭ്യതേ| നനു, യദ്യസാവീശ്വരസ്തത് കഥമസ്യ മാന്ദ്യാദയോ ദോഷാ ഭവന്തി? സത്യം; പുരുഷസ്യ പ്രാക്തനകര്മണാ മാന്ദ്യാദയഃ ക്രിയന്തേ, അഥവാऽഗ്നിഃ പിത്താശ്രിതഃ, തതഃ പിത്തവിഘാതാദഗ്നിമാന്ദ്യാദയോ ദോഷാ ന സ്വത ഇതി| സൌക്ഷ്മ്യാത് അണിമാദിഗുണയുക്തത്വാത്| രസാന് മധുരാദീന്| ആദദാന ഇതി പരിപക്തും ഗൃഹ്ണന്| വിവേക്തും നൈവ ശക്യത ഇതി സാക്ഷാന്നോപലഭ്യത ഇത്യര്ഥഃ; അപി ത്വന്നപാകലക്ഷണേന കാര്യേണാനുമീയതേऽസ്ത്യഗ്നിരിതി||൨൭||

Adhikarana 23 (28) · Śloka 28

പ്രാണാപാനസമാനൈസ്തു സര്വതഃ പവനൈസ്ത്രിഭിഃ | ധ്മായതേ പാല്യതേ ചാപി സ്വാം സ്വാം ഗതിമവസ്ഥിതൈഃ ||൨൮||

യഥാ ബാഹ്യസ്യാഗ്നേര്വായുഃ സഹായോ ഭവതി, തദ്വജ്ജാഠരസ്യാപി വായുസഹായത്വം ദര്ശയന്നാഹ- പ്രാണേത്യാദി| സര്വതഃ സര്വാസു ദിക്ഷു, അന്യേ ‘സര്വത ഇതി സര്വേഭ്യോ വായുഭ്യ’ ഇത്യര്ഥം വദന്തി; തേന സര്വേഭ്യോऽപി വായുഭ്യഃ സകാശാത്ത്രയ ഏവ വാതാ ധമനപാലനസമര്ഥാ ന വ്യാനോദാനാവിത്യുക്തം ഭവതി| ധ്മായതേ പ്രാണാപാനാഭ്യാം; പാല്യതേ സമാനേന| സ്വാം സ്വാം ഗതിമവസ്ഥിതൈഃ സ്വസ്വമാര്ഗേ സ്വസ്യാഃ സ്വസ്യാഃ ക്രിയായാഃ കാരകൈരവികൃതൈരിത്യര്ഥഃ| ‘സ്വാം സ്വാം ഗതിമവസ്ഥിതൈഃ’ ഇത്യസ്യാഗ്രേ വഹ്നേഃ പ്രാധാന്യഖ്യാപനായ കേചിത് ‘യുക്തേऽഗ്നൌ’ ഇത്യാദിപാഠം പഠന്തി, സ ചാഭാവാന്ന ലിഖിതഃ||൨൮||

Adhikarana 24 (29) · Śloka 29

വയസ്തു ത്രിവിധം- ബാല്യം, മധ്യം, വൃദ്ധമിതി | തത്രോനഷോഡശവര്ഷീയാ ബാലാഃ | തേ ത്രിവിധാഃ- ക്ഷീരപാഃ, ക്ഷീരാന്നാദാ, അന്നാദാ ഇതി | തേഷു സംവത്സരപരാഃ ക്ഷീരപാഃ, ദ്വിസംവത്സരപരാഃ ക്ഷീരാന്നാദാഃ, പരതോऽന്നാദാ ഇതി | ഷോഡശസപ്തത്യോരന്തരേ മധ്യം വയഃ | തസ്യ വികല്പോ- വൃദ്ധിഃ, യൌവനം, സമ്പൂര്ണതാ, പരിഹാണിരിതി | തത്ര, ആവിംശതേര്വൃദ്ധിഃ, ആത്രിംശതോ യൌവനമ്, ആചത്വാരിംശതഃ സര്വധാത്വിന്ദ്രിയബലവീര്യസമ്പൂര്ണതാ, അത ഊര്ധ്വമീഷത്പരിഹാണിര്യാവത് സപ്തതിരിതി | സപ്തതേരൂര്ധ്വം ക്ഷീയമാണധാത്വിന്ദ്രിയബലവീര്യോത്സാഹമഹന്യഹനി വലീപലിതഖാലിത്യജുഷ്ടം കാസശ്വാസപ്രഭൃതിഭിരുപദ്രവൈരഭിഭൂയമാനം സര്വക്രിയാസ്വസമര്ഥം ജീര്ണാഗാരമിവാഭിവൃഷ്ടമവസീദന്തം വൃദ്ധമാചക്ഷതേ ||൨൯||

ഇദാനീം വയഃപരീക്ഷാം നിര്ദിശന്നാഹ- വയസ്ത്വിത്യാദി| തത്രോനഷോഡശവര്ഷീയാ ബാലാ ഇതി പഞ്ചദശവര്ഷീയാ ഇത്യര്ഥഃ| ക്ഷീരാന്നാദാ ഇതി ദുഗ്ധാന്നഭോജിന ഇത്യര്ഥഃ| അന്നാദാ ഇതി കേവലാന്നഭക്ഷകാ ഇതി| ക്ഷീരപാഃ സ്തനനിഃസൃതക്ഷീരഭക്ഷകാ ഇത്യര്ഥഃ| തേഷാമവധിമാഹ- തേഷ്വിത്യാദി| സംവത്സരപരാ ഇതി പരശബ്ദേനാത്രാവധിരുക്തഃ| പരതോऽന്നാദാ ഇതി തൃതീയാദിസംവത്സരേഷ്വിത്യര്ഥഃ| അത്രാപി കേചിത് പാഠാന്തരം മന്യന്തേ, തച്ചാഭാവാന്ന ലിഖിതമ്| മധ്യമവയസോऽവധിം ഭേദാംശ്ച കഥയന്നാഹ- ഷോഡശേത്യാദി| അന്തരേ അന്തരാലേ| മധ്യം വയഃ ‘കഥ്യതേ’ ഇതി ശേഷഃ| വികല്പോ ഭേദ ഇത്യര്ഥഃ| വൃദ്ധിര്വര്ധനം; യൌവനമിതി വൃദ്ധിസമ്പൂര്ണതയോര്മിശ്രീഭാവഃ, ‘യൂനോ വികാരോ യൌവനമ്’ ഇത്യേകേ; സമ്പൂര്ണതേതി വൃദ്ധാനാമവയവാനാമാപ്യായനം സമ്പൂര്ണതാ| ആവിംശതേരിതി വിംശതിവര്ഷാണി മര്യാദീകൃത്യേത്യര്ഥഃ| ‘യാവത് സപ്തതിഃ’ ഇത്യത്ര സ്ഥാനേ ‘യാവത് ഷഷ്ടിഃ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| സപ്തതേരനന്തരം യാദൃശോ ഭവതി യന്നാമാ ച കഥ്യതേ തദാഹ- സപ്തതേരിത്യാദി| വീര്യം രേതഃ, വലീ ത്വക്സങ്കോചഃ, പലിതം കേശശുക്ലത്വം, ഖാലിത്യം ഖല്വാടത്വം ‘ചാന്ദിലത്വമ്’ ഇതി ലോകേ| അഭിവൃഷ്ടം മേഘവൃഷ്ട്യാ സിക്തമിത്യര്ഥഃ| അവസീദന്തം പതന്തമ്||൨൯||

Adhikarana 25 (30) · Śloka 30

തത്രോത്തരോത്തരാസു വയോവസ്ഥാസൂത്തരോത്തരാ ഭേഷജമാത്രാവിശേഷാ ഭവന്തി, ഋതേ ച പരിഹാണേഃ; തത്രാദ്യാപേക്ഷയാ പ്രതികുര്വീത ||൩൦||

വയോജ്ഞാനസ്യ ഭേഷജമാത്രാപ്രയോഗഃ ഫലമിതി ദര്ശയന്നാഹ,- തത്രേത്യാദി| തത്ര വയോജ്ഞാനേ| ഉത്തരോത്തരാസു വയോവസ്ഥാസ്വിതി ബാല്യയൌവനാദികാസു| ഉത്തരോത്തരാ ഇതി ഉത്കൃഷ്ടോത്കൃഷ്ടാഃ, ഭേഷജമാത്രാവിശേഷാ ഇതി ഔഷധപ്രമാണവിശേഷാഃ, ഋതേ ച പരിഹാണേരിതി സപ്തതേരൂര്ധ്വം വര്ജയിത്വേത്യര്ഥഃ| തത്രാദ്യാപേക്ഷയാ പ്രതികുര്വീതേതി തത്ര പരിഹാണൌ, ആദ്യാപേക്ഷയാ ബാല്യാപേക്ഷയാ , ഷോഡശവര്ഷവദ്ഭേഷജമാത്രേത്യര്ഥഃ| ഭേഷജമാത്രാ ച തന്ത്രാന്തരോക്താ ഗ്രാഹ്യാ| തദ്യഥാ- “പ്രഥമേ മാസി ജാതസ്യ ശിശോര്ഭേഷജരക്തികാ| അവലേഹ്യാ തു കര്തവ്യാ മധുക്ഷീരസിതാഘൃതൈഃ|| ഏകൈകാം വര്ധയേത്താവദ്യാവത്സംവത്സരോ ഭവേത്| തദൂര്ധ്വം മാഷവൃദ്ധിഃ സ്യാദ്യാവത് ഷോഡശകാബ്ദികാഃ|| ഷോഡശാബ്ദാത്തതസ്തൂര്ധ്വം യാവദാസപ്തതേരിതി| ഏവമേവ വിഭാഗോऽയം തദൂര്ധ്വം ബാലവത്ക്രിയാ|| മാനമേതത് പ്രയോക്തവ്യം സര്വമാനവിധാവപി" ഇതി| സ്വതന്ത്രേऽപി സാംവത്സരികാഷ്ടദ്വിരഷ്ടവര്ഷാണാമിത്യാദി| അന്യേ ‘തത്രാദ്യാപേക്ഷയാ’ ഇത്യത്ര ‘അന്യാപേക്ഷയാ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- പരിഹാണേരന്യാ വൃദ്ധിരുച്യതേ, തദപേക്ഷയേത്യര്ഥഃ; ഏതേന ഷോഡശവര്ഷവന്മാത്രാ പ്രയോക്തവ്യേത്യര്ഥഃ||൩൦||

Adhikarana 26 (31) · Śloka 31

ഭവന്തി ചാത്ര- ബാലേ വിവര്ധതേ ശ്ലേഷ്മാ മധ്യമേ പിത്തമേവ തു | ഭൂയിഷ്ഠം വര്ധതേ വായുര്വൃദ്ധേ തദ്വീക്ഷ്യ യോജയേത് ||൩൧||

ദോഷചയാദാവപി വയോജ്ഞാനഫലം ദര്ശയന്നാഹ- ബാലേ ഇത്യാദി| ഭൂയിഷ്ഠം ബഹുതരമ്| ഏതേന യഥാ ബാലേ ശ്ലേഷ്മാ ന തഥാ പിത്തവാതാവിത്യര്ഥഃ; ഏവം ശേഷയോരപി||൩൧||

Adhikarana 27 (32) · Śloka 32

അഗ്നിക്ഷാരവിരേകൈസ്തു ബാലവൃദ്ധൌ വിവര്ജയേത് | തത്സാധ്യേഷു വികാരേഷു മൃദ്വീം കുര്യാത് ക്രിയാം ശനൈഃ ||൩൨||

വയോജ്ഞാനഫലം ക്രിയാവിശേഷേऽപി ഭവതീത്യാഹ- അഗ്നീത്യാദി| മൃദ്വീം കുര്യാത് ക്രിയാമിതി അജാശകൃദാദിമൃദുദ്രവ്യസംശ്രയോऽഗ്നിരപി മൃദുഃ, ആശ്രയവിശേഷാദപ്യേഷാം മാര്ദവാദി ഭവതി; തദുക്തം, “സ്നേഹദഗ്ധേऽധികാ രുജോ ഭവന്തി” (സു. ൧൨)- ഇതി| അഥവാ മൃദ്വീമിതി ഛേദ്യഭേദ്യാദികാം പ്രതിനിയതഭേഷജേന; തദുക്തം- “ബാലവൃദ്ധാസഹക്ഷീണഭീരൂണാം യോഷിതാമപി| മര്മോപരി ച ജാതേഷു രോഗേഷൂക്തേഷു ദാരണമ്” (ചി. അ. ൧) ഇതി; ഉക്തേഷു ദാരണമിതി മിശ്രകോക്തേഷു| തദ്യഥാ- "കപോതകങ്കഗൃധ്രാണാം പുരീഷാണി ച ദാരണമ്"(സു.൩൭) ഇതി| ക്ഷാരോऽപ്യാവാപപ്രതിവാപഹീനോ മൃദുഃ, ഏവം വിരേകോऽപി ചതുരങ്ഗുലാദിമൃദുദ്രവ്യാശ്രയോ മൃദുഃ| ശനൈര്മന്ദമിത്യര്ഥഃ||൩൨||

Adhikarana 28 (33) · Śloka 33

ദേഹഃ സ്ഥൂലഃ, കൃശോ, മധ്യ, ഇതി പ്രാഗുപദിഷ്ടഃ ||൩൩||

ദേഹപരീക്ഷാം നിര്ദിശന്നാഹ- ദേഹ ഇത്യാദി| പ്രാഗുപദിഷ്ട ഇതി ദോഷധാതുമലക്ഷയവൃദ്ധിവിജ്ഞാനീയേ||൩൩||

Adhikarana 29 (34) · Śloka 34

കര്ശയേദ്ബൃംഹയേച്ചാപി സദാ സ്ഥൂലകൃശൌ നരൌ | രക്ഷണം ചൈവ മധ്യസ്യ കുര്വീത സതതം ഭിഷക് ||൩൪||

തയോരപി കരണീയമനിര്ദിഷ്ടം നിര്ദിശന്നാഹ- കര്ശയേദിത്യാദി||൩൪||

Adhikarana 30 (35) · Śloka 35

ബലമഭിഹിതഗുണം; ദൌര്ബല്യം തു സ്വഭാവദോഷജരാദിഭിരവേക്ഷിതവ്യമ് | യസ്മാദ്ബലവതഃ സര്വക്രിയാപ്രവൃത്തിസ്തസ്മാദ്ബലമേവ പ്രധാനമധികരണാനാമ് ||൩൫||

ബലപരീക്ഷാം നിര്ദിശന്നാഹ- ബലമിത്യാദി| അഭിഹിതഗുണം കഥിതഗുണമ്, ‘ഓജഃ സോമാത്മകമ്’ (സൂ. അ. ൧൫) ഇത്യാദിനാ| അനുപദിഷ്ടമപി ചികിത്സോപയോഗി ദൌര്ബല്യം കാരണഭേദേന നിര്ദിശന്നാഹ- ദൌര്ബല്യമിത്യാദി| സ്വഭാവാന്മാതൃപിതൃശോണിതശുക്രസ്വഭാവാദിത്യര്ഥഃ, ദോഷൈര്വാതാദിഭിഃ, ജരയാ വാര്ധക്യേന; അവേക്ഷിതവ്യം സ്വഭാവാദിഭിര്ജ്ഞാതവ്യമിത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു ‘അവേക്ഷിതവ്യമ്’ ഇത്യത്ര സ്ഥാനേ ‘ജരാപേക്ഷിതം ഭവതി’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- യഥാ ക്ഷീരപാത് ക്ഷീരാന്നാദഃ, ക്ഷീരാന്നാദാദന്നാദ ഇതി| ബലപ്രാധാന്യം ദര്ശയന്നാഹ- യസ്മാദിത്യാദി| പ്രവൃത്തിഃ അനുഷ്ഠാനം കരണമിത്യര്ഥഃ| അന്യേ ‘പ്രതിപത്തിഃ’ ഇതി പഠന്തി; തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| അധികരണാനാം ക്രിയാധാരാണാമ്||൩൫||

Adhikarana 31 (36) · Śloka 36

കേചിത് കൃശാഃ പ്രാണവന്തഃ സ്ഥൂലാശ്ചാല്പബലാ നരാഃ | തസ്മാത് സ്ഥിരത്വം വ്യായാമൈര്ബലം വൈദ്യഃ പ്രതര്കയേത് ||൩൬||

തത്ര ബലയോരുപചയശക്തിലക്ഷണയോര്വ്യഭിചാരമാഹ- കേചിദിത്യാദി| സ്ഥിരത്വമിതി സ്ഥൈര്യലക്ഷണം യദ്ബലം തദ് വ്യായാമൈഃ കൃത്വാ പ്രതര്കയേത് വിചാരയേദിത്യര്ഥഃ||൩൬||

Adhikarana 32 (37-38) · Śloka 38

സത്ത്വം തു വ്യസനാഭ്യുദയക്രിയാദിസ്ഥാനേഷ്വവിക്ലവകരമ് ||൩൭|| സത്ത്വവാന് സഹതേ സര്വം സംസ്തഭ്യാത്മാനമാത്മനാ | രാജസഃ സ്തഭ്യമാനോऽന്യൈഃ സഹതേ നൈവ താമസഃ ||൩൮||

സത്ത്വം ദര്ശയന്നാഹ- സത്ത്വമിത്യാദി| സത്ത്വം മനോബലം ഗുണവിശേഷോ രജസ്തമസോര്വിപക്ഷഃ; സത്ത്വേ സതി പീഡാദിസഹിഷ്ണുത്വലക്ഷണം മനോബലം ഭവതി| വ്യസനം ദുഃഖം, സുഖസ്യ ഹേതുരഭ്യുദയഃ, തയോഃ ക്രിയാസ്ഥാനാനി, യേഷു സ്ഥാനേഷു വ്യസനാഭ്യുദയക്രിയേ ഭവതഃ, താനി വ്യസനാഭ്യുദയക്രിയാസ്ഥാനാനി തേഷു| അവിക്ലവകരമ് അഗ്ലാനികരമഹര്ഷകരം ച| സത്ത്വേ ഉത്തമം മനോബലം, രജസി മധ്യമം മനോബലം, തമസി മനോദൌര്ബല്യമേവേതി| ത്രയമപി ശ്ലോകേന നിര്ദിശന്നാഹ- സത്ത്വവാനിത്യാദി| സര്വമിതി കായപീഡാദികം ദുഃഖമിത്യര്ഥഃ| സംസ്തഭ്യാത്മാനമിതി സംസ്തഭ്യ ദൃഢീകൃത്യ; കമ്? ആത്മാനം മന ഇത്യര്ഥഃ| കേന മനഃ സംസ്തഭ്യേത്യാഹ- ആത്മനാ, ബുധ്ദ്യേത്യര്ഥഃ| സ്തഭ്യമാനോऽന്യൈരിതി അന്യൈഃ പുരുഷൈദൃഢീക്രിയമാണഃ| നൈവ താമസ ഇതി താമസസ്തമോഗുണബഹുലഃ; അന്യൈരപ്യവഷ്ടഭ്യമാനോ ന സഹത ഇത്യര്ഥഃ||൩൭-൩൮||

Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40

സാത്മ്യാനി തു ദേശകാലജാത്യൃതുരോഗവ്യായാമോദകദിവാസ്വപ്നരസപ്രഭൃതീനി പ്രകൃതിവിരുദ്ധാന്യപി യാന്യബാധകരാണി ഭവന്തി ||൩൯|| യോ രസഃ കല്പതേ യസ്യ സുഖായൈവ നിഷേവിതഃ | വ്യായാമജാതമന്യദ്വാ തത് സാത്മ്യമിതി നിര്ദിശേത് ||൪൦||

സാത്മ്യപരീക്ഷാം നിര്ദിശന്നാഹ- സാത്മ്യാനീത്യാദി| സാത്മ്യം നാമ സുഖം യത് കരോതി തദുച്യതേ| തത്ര ദേശസാത്മ്യം യഥാ- ദേശോ ഹി ദ്വിവിധഃ- ഭൂമിഃ, ആതുരശരീരം ച| തത്രാതുരശരീരസാത്മ്യം ദ്വിവിധം- സമുദായസ്യൈകമ്, അന്യദവയവസ്യ| തത്ര സമുദായസ്യ യഥാ- മധുരോ രസഃ സര്വധാതുവര്ധനഃ, അവയവസാത്മ്യം യഥാ- ചക്ഷുഷ്യകേശ്യകണ്ഠ്യാദിദ്രവ്യമ്| ഭൂമിസാത്മ്യമപി സമുദായൈകദേശഭേദേന ദ്വിവിധം; തത്ര സമുദായസ്യ യഥാ- ജാങ്ഗലദേശേ യൌ ആഹാരാചാരൌ തൌ അനൂപേ വിപരീതൌ| ദേശാവയവാനാമപി യഥാ- ബാഹ്ലീകപല്ലവചീനാദീനാം മാഷഗോധൂമമാധ്വീകാദിഭിഃ സാത്മ്യമ്| ജാതിസാത്മ്യം യഥാ- മനുഷ്യജാതേഃ സാത്മ്യം ശാല്യാദയഃ, മൃഗപക്ഷിജാതീനാം ച തൃണപതങ്ഗാദീനി| ഋതുസാത്മ്യം യഥാ- ഋത്വഭിഹിതമന്നപാനാദി| രോഗസാത്മ്യം യഥാ- ഗുല്മിനാം ക്ഷീരമ്, ഉദാവര്തിനാം ഘൃതം, പ്രമേഹിണാം ക്ഷൌദ്രമിത്യാദി| വ്യായാമസ്ത്രിവിധഃ- കായവാങ്മനോഭേദാത്| ഉദകഗ്രഹണമാഹാരോപലക്ഷണം, തേന ചതുര്വിധോऽപ്യാഹാരഃ സങ്ഗൃഹീതഃ| ദിവാസ്വപ്നപ്രഭൃതീനീതി പ്രഭൃതിഗ്രഹണാജ്ജാഗരണാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ദിവാസ്വപ്നരസപ്രഭൃതീനീതി കേചിദ്രസശബ്ദം പഠന്തി| തേഷാം മതേ രസോദകഗ്രഹണാദ്രസനേന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യം ദുഗ്ധദധിഘൃതസലിലാദ്യന്നപാനം ഗൃഹ്യതേ| പ്രകൃതിവിരുദ്ധാന്യപീതി സ്വഭാവേന വിരുദ്ധാനീത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു പ്രകൃതിഃ സ്വഭാവതോ വാതാദിഭേദേന ഭിന്നേത്യാചക്ഷതേ| തദേവ സാത്മ്യം വിസ്തരോക്തമാഹാരാചാരഭേദേന ദ്വിഭേദം സങ്ക്ഷിപ്യ ശ്ലോകേന ദര്ശയന്നാഹ- യോ രസ ഇത്യാദി| കല്പതേ ഭവതി| സുഖായൈവ നിഷേവിതഃ സുഖകാരണമേവ സേവിതഃ സന്നിത്യര്ഥഃ| അന്യേ ‘സുഖായൈവാതിസേവിത’ ഇതി പഠന്തി| വ്യായാമജാതമിതി വ്യായാമസമൂഹഃ, അന്യദ്വേതി ദേശജാത്യാദി||൩൯-൪൦||

Adhikarana 34 (41) · Śloka 41

പ്രകൃതിം ഭേഷജം ചോപരിഷ്ടാദ്വക്ഷ്യാമഃ ||൪൧||

പ്രകൃതേര്ഭേഷജസ്യ ച ക്വ പുനഃ പരീക്ഷേത്യാഹ- പ്രകൃതിമിത്യാദി| പ്രകൃതിം ശാരീരേ, ഭേഷജം ഭൂമിപ്രവിഭാഗീയേ, ആതുരോപക്രമണീയാധ്യായാദനന്തരം സൂത്രസ്ഥാനസമാപ്തിം യാവദ്ഭേഷജപരീക്ഷൈവേത്യേകേ||൪൧||

Adhikarana 35 (42) · Śloka 42

ദേശസ്ത്വാനൂപോ ജാങ്ഗലഃ സാധാരണ ഇതി | തത്ര, ബഹൂദകനിമ്നോന്നതനദീവര്ഷഗഹനോ മൃദുശീതാനിലോ ബഹുമഹാപര്വതവൃക്ഷോ മൃദുസുകുമാരോപചിതശരീരമനുഷ്യപ്രായഃ കഫവാതരോഗഭൂയിഷ്ഠശ്ചാനൂപഃ; ആകാശസമഃ പ്രവിരലാല്പകണ്ടകിവൃക്ഷപ്രായോऽല്പവര്ഷപ്രസ്രവണോദപാനോദകപ്രായ ഉഷ്ണദാരുണവാതഃ പ്രവിരലാല്പശൈലഃ സ്ഥിരകൃശശരീരമനുഷ്യപ്രായോ വാതപിത്തരോഗഭൂയിഷ്ഠശ്ച ജാങ്ഗലഃ; ഉഭയദേശലക്ഷണഃ സാധാരണ ഇതി ||൪൨||

ദേശപരീക്ഷാം നിര്ദിശന്നാഹ- ദേശ ഇത്യാദി| തേഷാം ലക്ഷണമാഹ- തത്രേത്യാദി| ബഹുശബ്ദ ഉദകാദിഭിര്വര്ഷാന്തൈഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ഗഹന ഇതി ഏതൈഃ കൃത്വാ ഗഹനീഭൂത ഇത്യര്ഥഃ| ആകാശസമ ഇതി നിരാവരണത്വാന്നിമ്നോന്നതതാരഹിതത്വേന സമഭൂമിഭാഗ ഇത്യര്ഥഃ| പ്രവിരലാല്പകണ്ടകിവൃക്ഷപ്രായ ഇതി പ്രവിരലാ അല്പാ കണ്ടകിനോ വൃക്ഷാഃ പ്രായേണ യത്ര ദേശേ സ തഥാ| അല്പവര്ഷപ്രസ്രവണോദപാനോദകപ്രായ ഇതി അല്പം വര്ഷായാഃ പ്രസ്രവണാനാം നിര്ഝരാണാമുദപാനാനാം ച കൂപാനാമുദകം പ്രായേണ യത്ര സ തഥാ||൪൨||

Adhikarana 36 (43) · Śloka 43

ഭവന്തി ചാത്ര- സമാഃ സാധാരണേ യസ്മാച്ഛീതവര്ഷോഷ്മമാരുതാഃ | ദോഷാണാം സമതാ ജന്തോസ്തസ്മാത്സാധാരണോ മതഃ ||൪൩||

ത്രിവിധദേശപരിജ്ഞാനേ ദോഷചയാദിഫലം ദര്ശയന്നാഹ- സമാ ഇത്യാദി||൪൩||

Adhikarana 37 (44-45) · Śloka 45

ന തഥാ ബലവന്തഃ സ്യുര്ജലജാ വാ സ്ഥലാഹൃതാഃ | സ്വദേശേ നിചിതാ ദോഷാ അന്യസ്മിന് കോപമാഗതാഃ ||൪൪|| ഉചിതേ വര്തമാനസ്യ നാസ്തി ദേശകൃതം ഭയമ് | ആഹാരസ്വപ്നചേഷ്ടാദൌ തദ്ദേശസ്യ ഗുണേ സതി ||൪൫||

തുല്യഗുണദേശജാതസ്യ രോഗസ്യ വിപരീതഗുണേ ദേശേ സുചികിത്സ്യതാം ദര്ശയന്നാഹ- ന തഥേത്യാദി| ജലജാ ഇതി ആനൂപദേശജാതാഃ ശ്ലീപദാദയഃ| സ്ഥലാഹൃതാ ഇതി ജാങ്ഗലദേശം നീതാ ഇത്യര്ഥഃ| ഉക്തവ്യാധികാരണദോഷചയാദേര്വിസദൃശദേശാശ്രയം പ്രഥമം ദര്ശയന്നാഹ- സ്വദേശ ഇത്യാദി| സ്വദേശേ ഇതി യഥാ- ആനൂപേ ദേശേ സഞ്ചിതഃ കഫോ ജാങ്ഗലദേശേ കുപിതഃ| ഉചിത ഇതി ന്യായ്യ ഇത്യര്ഥഃ| യദി പുനരാഹാരാദാവനുചിതേ വര്തതേ തദാ ഭവത്യേവ ഭയം; യഥാ അനൂപദേശേ സഞ്ചിതേ കഫേ ജാങ്ഗലദേശേऽപി ദിവാസ്വപ്നാദി കുര്വതഃ പുരുഷസ്യ ഭയം ഭവത്യേവ| ആഹാരസ്വപ്നേത്യാദി| തദ്ദേശസ്യ ഗുണേ സതി ജാങ്ഗലദേശസ്യ രൌക്ഷ്യൌഷ്ണ്യാദൌ ഗുണേ സത്യപ്യുചിതേ വര്തേത| ഏതദുക്തം ഭവതി- യദ്യപ്യാഹാരസ്വപ്നചേഷ്ടാദയോ ഗുണാ അപി സന്തി, തഥാऽപ്യുചിതേ വര്തേത കഫവിപരീതഗുണേ വര്തേതേത്യര്ഥഃ||൪൪-൪൫||

Adhikarana 38 (46-47) · Śloka 47

ദേശപ്രകൃതിസാത്മ്യര്തുവിപരീതോऽചിരോത്ഥിതഃ | സമ്പത്തൌ ഭിഷഗാദീനാം ബലസത്ത്വായുഷാം തഥാ ||൪൬|| കേവലഃ സമദേഹാഗ്നേഃ സുഖസാധ്യതമോ ഗദഃ | അതോऽന്യഥാ ത്വസാധ്യഃ സ്യാത്കൃച്ഛ്രോ വ്യാമിശ്രലക്ഷണഃ ||൪൭||

സുഖസാധ്യാദീനാം ലക്ഷണമാഹ- ദേശേത്യാദി| ദേശവിപരീതോ യഥാ- ജാങ്ഗലദേശേ കഫരോഗോത്പത്തിഃ; പ്രകൃതിവിപരീതോ യഥാ- പിത്തപ്രകൃതേഃ കഫരോഗോത്പത്തിഃ; സാത്മ്യവിപരീതോ യഥാ- കടുസാത്മ്യസ്യ കഫരോഗോത്പത്തിഃ, ഋതുവിപര്യയോ യഥാ- ശരദി വാതികസ്യ, ഹേമന്തേ പൈത്തികസ്യ, ഗ്രീഷ്മേ ശ്ലൈഷ്മികസ്യ വ്യാധേഃ പ്രാദുര്ഭാവ ഇതി| അചിരോത്ഥിതോ നവ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു നഞാ നിര്ദിഷ്ടത്വാദ്രക്തഗുല്മാദിഃ പുരാണോऽപി സാധ്യ ഇതി| സമ്പത്താവിതി പരിപൂര്ണത്വേ| ബലസത്ത്വായുഷാം തഥേത്യത്രാപി സമ്പത്താവിതി സമ്ബധ്യതേ| കേവല ഏകദോഷജനിതോ നിരുപദ്രവോ വാ| സമദേഹാഗ്നേഃ സമകായാഗ്നേഃ||൪൬-൪൭||

Adhikarana 39 (48) · Śloka 48

ക്രിയായാസ്തു ഗുണാലാഭേ ക്രിയാമന്യാം പ്രയോജയേത് | പൂര്വസ്യാം ശാന്തവേഗായാം ന ക്രിയാസങ്കരോ ഹിതഃ ||൪൮||

ക്രിയാഫലം യദാ ന ദൃശ്യതേ തദാऽന്യാ ക്രിയാ കര്തവ്യാ; സാऽപി വിശ്രമ്യ കാലാന്തരിതാ സതീ കര്തവ്യേതി ദര്ശയന്നാഹ- ക്രിയായാ ഇത്യാദി| പഞ്ചരാത്ര്യന്തരിതാ ഷഡ്രാത്ര്യന്തരിതാ വാऽന്യാ ക്രിയാ പ്രയോക്തവ്യാ| സങ്കരോ യുഗപദ്ദ്വയോഃ പ്രയോഗഃ||൪൮||

Adhikarana 40 (49) · Śloka 49

ഗുണാലാഭേऽപി സപദി യദി സൈവ ക്രിയാ ഹിതാ | കര്തവ്യൈവ തദാ വ്യാധിഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യതമോ യദി ||൪൯||

യസ്യാപി ഫലം ന ദൃശ്യതേ സാऽപി സപ്തരാത്രം പ്രകര്തവ്യേത്യാഹ- ഗുണാലാഭ ഇത്യാദി| സപദി ശീഘ്രം യദാ പുനഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യോ വ്യാധിസ്തദാ ഗുണസ്യ ക്രിയാഫലസ്യാലാഭേऽപി ഹിതാ യാ ക്രിയാ സൈവ പ്രയോക്തവ്യാ| അസ്മിഞ്ഛ്ലോകേ പാഠാന്തരമസ്തി, തച്ചാഭാവാന്ന ലിഖിതമ്||൪൯||

Adhikarana 41 (50) · Śloka 50

യ ഏവമേനം വിധിമേകരൂപം ബിഭര്തി കാലാദിവശേന ധീമാന് | സ മൃത്യുപാശാഞ്ജഗതോ ഗദൌഘാഞ്ഛിനത്തി ഭൈഷജ്യപരശ്വധേന ||൫൦||

അത്ര തു സ്തുത്യര്ഥം ശ്ലോകമാഹ- യ ഏവമിത്യാദി| ഏവമനേന പ്രകാരേണ, ഏനം വിധിം പൂര്വോക്തം വിധാനമ്, ഏകരൂപം ബിഭര്തി അപ്രകല്പം(മ്പം) ധാരയതി, കാലാദിവശേന കാലാദിസാമര്ഥ്യേനേത്യര്ഥഃ, ഗദൌഘാന് വികാരസമൂഹാന്, ഭൈഷജ്യപരശ്വധേനേതി ഔഷധകുഠാരേണേത്യര്ഥഃ| കേചിദമും ശ്ലോകം ന പഠന്തി| ഏകേ ആചാര്യാ വിപരീതാവിപരീതവ്രണാദ്യവാരണീയപര്യന്തമരിഷ്ടാധ്യായാന് ഷട് വദന്തി; അപരേ തു ആതുരോപക്രമണീയമരിഷ്ടമിതി വദന്തി| വൃദ്ധാശ്ചാത്രൈവമുപദിശന്തി- അരിഷ്ടാധ്യായാ വിഘ്നഭയാദ്ഗൃഹാദ്ബഹിഃ പാഠനീയാ ദേവാലയാദിഷു||൫൦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 35

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ആതുരോപക്രമണീയോ നാമ പഞ്ചത്രിംശോऽധ്യായഃ ||൩൫||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ണ)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ പഞ്ചത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൩൫||