35. āturōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாத ஆதுரோபக்ரமணீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

யாதஶ ஆதுர உபக்ரம்யோ பவதி தாதஶோபக்ரமணமதிகத்ய கதோऽத்யாய இத்யர்தஃ||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ஆதுரமுபக்ரமமாணேந பிஷஜாऽऽயுராதாவேவ பரீக்ஷிதவ்யஂ ; ஸத்யாயுஷி வ்யாத்யத்வக்நிவயோதேஹபலஸத்த்வஸாத்ம்யப்ரகதிபேஷஜதேஶாந் பரீக்ஷேத ||௩||

உபக்ரமணஂ சிகித்ஸா, ஸா ச தீர்காயுஷி கர்தவ்யேத்யாஹ- ஆதுரமித்யாதி| ஸத்யாயுஷீதி| வித்யமாநே ஸதி ஜீவிதே வ்யாத்யாதீநாஂ பரீக்ஷா கர்தவ்யா| தத்ர வ்யாதிஃ ஸாத்யாஸாத்யபேதேந; தவஃ இதி அக்நிவயோதேஹபலாநாமத்வாயத்தத்வாத்; அக்நிரிதி தீப்தாக்நிமந்தாக்ந்யாதிபேதேந; வயோ பால்யாத்யவஸ்தாபேதேந; தேஹபலஂ கஶஸ்தூலாதிபேதேந; ஸத்த்வஂ குணஃ, ஸ சோத்தமாதிபேதேந; ஸாத்ம்யஂ ப்ராணிநா ஸேவிதோ யோ மதுராதிரஸோ வ்யாயாமாதிர்வா ஸுகாய பவதி தத் ஸாத்ம்யமுச்யதே, ஏததபி பரீக்ஷ்யஂ; ப்ரகதிர்வாதாதிகா; பேஷஜமௌஷதஂ பரீக்ஷ்யமிதி ஸம்பந்தஃ, தோஷஸாத்ம்யப்ரகத்யாத்யபேக்ஷாணி பலவந்தி பேஷஜாநி பவந்தீதி பரீக்ஷா; தேஶோ ஜாங்கலாநூபபேதேந, ‘தேஶஶப்தாநந்தரஂ லுப்தாதிஶப்தநிர்தேஶாதௌஷதகாலாதீந் பரீக்ஷேத’ இதி கேசித்வதந்தி||௩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

தத்ர மஹாபாணிபாதபார்ஶ்வபஷ்டஸ்தநாக்ரதஶநவதநஸ்கந்தலலாடஂ தீர்காங்குலிபர்வோச்ச்வாஸப்ரேக்ஷணபாஹுஂ, விஸ்தீர்ணப்ரூஸ்தநாந்தரோரஸ்கஂ ஹ்ரஸ்வஜங்காமேட்ரக்ரீவஂ, கம்பீரஸத்த்வஸ்வரநாபிம் , அநுச்சைர்பத்தஸ்தநம், உபசிதமஹாரோமஶகர்ணஂ, பஶ்சாந்மஸ்திஷ்கஂ, ஸ்நாதாநுலிப்தஂ மூர்தாநுபூர்வ்யா விஶுஷ்யமாணஶரீரஂ பஶ்சாச்ச விஶுஷ்யமாணஹதயஂ புருஷஂ ஜாநீயாத்தீர்காயுஃ கல்வயமிதி | தமேகாந்தேநோபக்ரமேத் | ஏபிர்லக்ஷணைர்விபரீதைரல்பாயுஃ; மிஶ்ரைர்மத்யமாயுரிதி ||௪||

தத்ர தீர்காயுஷோ லக்ஷணாநி நிர்தேஷ்டுமாஹ- தத்ரேத்யாதி| மஹச்சப்தஃ பாணிபாதாதிபிர்லலாடாந்தைஃ ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| மஹத்வஂ ச ஸ்வைரங்குலைருக்தப்ரமாணாத் கிஞ்சிதாதிக்யம்| தீர்கஶப்தோऽங்குலிப்ரபதிபிர்பாஹ்வந்தைஃ ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| தீர்கத்வமப்யுக்தப்ரமாணாத் கிஞ்சிதாதிக்யஂ ஜ்ஞேயம்| தத்ர மஹத்த்வஂ விஸ்தாரேண ஸஹ, தைர்க்யஂ விஸ்தாரஂ விநா| அங்குலிபர்வாணி அங்குலிக்ரந்தயஃ| ப்ரேக்ஷணாநி லோசநாநி| விஸ்தீர்ணஶப்தோ ப்ரூப்ரபதிபிருரோந்தைஃ ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே; விஸ்தீர்ணஂ விபுலம்| ஸ்தநாந்தரஂ ஸ்தநயோர்மத்யம்| உரோ ஹதயகண்டாந்தரம்| ஹ்ரஸ்வஶப்தோ ஜங்காதிபிர்க்ரீவாந்தைஃ ஸஹ ப்ரத்யேகம் ஸம்பத்யதே| மேட்ரஂ லிங்கம்| கம்பீரஶப்தோऽபி ஸத்த்வாதிபிர்நாப்யந்தைஃ ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| கம்பீரஂ கஹநம்| ஸத்த்வஸ்ய காம்பீர்யஂ ப்ராசுர்யமுச்யதே, ஸ்வரஸ்ய காம்பீர்யஂ ஸுஸ்நிக்தாநுநாதித்வஂ , நாபேர்கம்பீரத்வஂ நிம்நதா| அநுச்சைர்பத்தஸ்தநமிதி கிஞ்சிதுச்சநிபிடஸ்தநம்| உபசிதமஹாரோமஶகர்ணமிதி உபசிதௌ மாஂஸலௌ மஹாந்தௌ விஸ்தீர்ணௌ லோமஶௌ கர்ணௌ யஸ்ய தம்| பஶ்சாந்மஸ்திஷ்கமிதி பஶ்சாத்க்ரீவாபாகே மஸ்திஷ்கோ ரோமாவர்தோ வித்யதே யஸ்ய தம்; ‘பார்ஶ்வமஸ்திஷ்கம்’ இத்யந்யே படந்தி, தத்ர பார்ஶ்வயோர்மஸ்திஷ்கௌ த்வாவாவர்தௌ சூடாபாகே யஸ்யேத்யர்தஃ; அபரே மஸ்திஷ்கஶப்தேந மஸ்தகஸ்நேஹஂ கதிகாமிதி வதந்தி, ஸ பஶ்சாத்பாகே பவதீத்யர்தஃ; அந்யே து ‘உபசிதமஹாரோமஶகர்ணபார்ஶ்வமஸ்திஷ்கஂ’ இதி ஸமுதிதஂ பதஂ படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- உபசிதா மாஂஸலாஃ, மஹாந்தோ விஸ்தீர்ணாஃ, ரோமஶா லோமவந்தஃ, கர்ணபார்ஶ்வமஸ்திஷ்கா யஸ்ய தஂ; கர்ணபார்ஶ்வமஸ்திஷ்கஶப்தேந கர்ணஸ்ய பார்ஶ்வௌ த்வௌ, தயோரேவோபரிதநபாகோ மஸ்திஷ்கஂ; ‘காலமஸ்தகம்’ இத்யந்யே படந்தி| ஸ்நாதாநுலிப்தமித்யாதி| மூர்தாநுபூர்வ்யா மஸ்தகாநுக்ரமேண, ஏதேந ப்ரதமஂ மஸ்தகாதிஶரீரஂ ஶுஷ்யதி பஶ்சாத்ததயமித்யர்தஃ| கல்வயமிதி கலு நிஶ்சயேந, அயஂ புருஷஃ| தீர்காயுஷஂ ஜ்ஞாத்வா கிஂ குர்யாதித்யாஹ- தமித்யாதி|- தஂ புருஷம், ஏகாந்தேந ஏகநிஶ்சயேந அதோலாயமாநஹதயேநேத்யர்தஃ, உபக்ரமேத் சிகித்ஸேத்; அந்யே த்வாஹுஃ- ஏகாந்தேந ஸாதத்யேநேத்யர்தஃ| அல்பஸ்யாயுஷோ லக்ஷணமதிதேஶேந நிர்திஶந்நாஹ- ஏபிரித்யாதி| அந்யே ‘தத்ரைதைர்லக்ஷணைஃ’- இத்யாதிபாடஂ படந்தி| மத்யமாயுஷோ லக்ஷணமாஹ- மிஶ்ரைரித்யாதி| மிஶ்ரைரிதி அல்பாயுர்தீர்காயுர்லக்ஷணைரித்யர்தஃ||௪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

பவந்தி சாத்ர | கூடஸந்திஸிராஸ்நாயுஃ ஸஂஹதாங்கஃ ஸ்திரேந்த்ரியஃ | உத்தரோத்தரஸுக்ஷேத்ரோ யஃ ஸ தீர்காயுருச்யதே ||௫|| கர்பாத் ப்ரபத்யரோகோ யஃ ஶநைஃ ஸமுபசீயதே | ஶரீரஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநைஃ ஸ தீர்காயுஃ ஸமாஸதஃ ||௬||

ப்ராகநுக்தஂ தீர்காயுஷோ லக்ஷணமாஹ- கூடேத்யாதி| கூடா குப்தாஃ ஸந்திஸிராஸ்நாயவோ யஸ்யேத்யர்தஃ| ஸஂஹதாங்கோ கூடாங்கஃ| ஸ்திரேந்த்ரிய இதி அசலேந்த்ரிய இத்யர்தஃ; அந்யே திந்த்ரியஶப்தேநேந்த்ரியாதிஷ்டாநஂ வதந்தி; தேந ஸ்திரேந்த்ரியாதிஷ்டாந இத்யர்தஃ| ஏதேந விமுக்தாக்ஷித்வாதயோ பாவாஸ்தஸ்ய ந ஸந்தீத்யுகம்| உத்தரோத்தரஸுக்ஷேத்ர இதி உத்தரோத்தரஂ ஶ்ரேஷ்டாச்ச்ரேஷ்டஂ, ஸுக்ஷேத்ரஃ ஶோபநஶரீரஃ| தத்ர பாதகுல்பௌ ப்ரதமஂ க்ஷேத்ரஂ, ஜங்கே ஜாநுநீ சேதி த்விதீயமித்யாதி யாவத் “கேஶாந்தஂ ச ஶிரஶ்சைவ தஶமஂ க்ஷேத்ரமுச்யதே” இதி| கர்பாதித்யாதி ஶநைரிதி க்ரமேண, ஸமுபசீயதே வத்திஂ யாதி| கைஃ கத்வேத்யாஹ- ஶரீரஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநைஃ|- தத்ர ஶரீரவத்திர்மேதஃப்ரபதிகா; ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநே மாநஸௌ தர்மௌ, ஜ்ஞாநஂ தத்த்வாவபோதஃ, விஜ்ஞாநஂ சித்ராதிகர்மகௌஶல்யம்| ஸமாஸதஃ ஸங்க்ஷேபதஃ| விஜ்ஞாநஶப்தாந்தரஂ லுப்தாதிஶப்தநிர்தேஶாதந்யேऽபி ஶுபாதயஃ| ததுக்தஂ,- “வ்யஞ்ஜநாதி ஶுபா வித்யா மேதோ மேதா தநஂ யஶஃ| அல்பே வயஸி யஸ்யைதந்ந ஸ ஜீவேச்சிரஂ நரஃ”- இதி||௫-௬||

Adhikarana 5 (7-8) · Śloka 9

மத்யமஸ்யாயுஷோ ஜ்ஞாநமத ஊர்த்வஂ நிபோத மே | அதஸ்தாதக்ஷயோர்யஸ்ய லேகாஃ ஸ்யுர்வ்யக்தமாயதாஃ ||௭|| த்வே வா திஸ்ரோऽதிகா வாऽபி பாதௌ கர்ணௌ ச மாஂஸலௌ | நாஸாக்ரமூர்த்வஂ ச பவேதூர்த்வஂ லேகாஶ்ச பஷ்டதஃ ||௮|| யஸ்ய ஸ்யுஸ்தஸ்ய பரமமாயுர்பவதி ஸப்ததிஃ |௯|

ப்ராகநுக்தஸ்ய மத்யமாயுஷோ லக்ஷணஂ நிர்திஶந்நாஹ- மத்யமேத்யாதி| அக்ஷயோஃ கோஷ்டகாஸ்த்நோஃ, லேகா ராஜயஃ, ‘அதஸ்தாத்தஸ்தயோஃ’ இத்யாதி பாடஂ கேசித் படந்தி||௭-௮||-

Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 11

ஜகந்யஸ்யாயுஷோ ஜ்ஞாநமத ஊர்த்வஂ நிபோத மே ||௯|| ஹஸ்வாநி யஸ்ய பர்வாணி ஸுமஹச்சாபி மேஹநம் | ததோரஸ்யவலீடாநி ந ச ஸ்யாத்பஷ்டமாயதம் ||௧௦|| ஊர்த்வஂ ச ஶ்ரவணௌ ஸ்தாநாந்நாஸா சோச்சா ஶரீரிணஃ | ஹஸதோ ஜல்பதோ வாऽபி தந்தமாஂஸஂ ப்ரதஶ்யதே | ப்ரேக்ஷதே யஶ்ச விப்ராந்தஂ ஸ ஜீவேத்பஞ்சவிஂஶதிம் ||௧௧||

ப்ராகநுக்தஸ்யால்பாயுஷோ லக்ஷணஂ நிர்தேஷ்டுமாஹ- ஜகந்யஸ்யேத்யாதி| ஜகந்யஸ்ய அல்பஸ்ய| மேஹநஂ மேட்ரம்| ததோரஸ்யவலீடாநீதி உரஸி வக்ஷஃஸ்தலே, அவலீடாநி ஆவர்தபேதாஃ ப்ரதிலோமாநுலோமத்வேந| ‘ததோரஸ்யவலீடாநி’ இத்யத்ர ஸ்தாநே கேசிதந்யதா பாடஂ படந்தி, ஸ சாபாவாந்ந லிகிதஃ| விப்ராந்தஂ விஶேஷேண மோஹயுக்தஂ யதா பவதி| பஞ்சவிஂஶதிஂ ‘வர்ஷாணி’ இதி ஶேஷஃ||௯-௧௧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

அத புநராயுஷோ விஜ்ஞாநார்தமங்கப்ரத்யங்கப்ரமாணஸாராநுபதேக்ஷ்யாமஃ | தத்ராங்காந்யந்தராதிஸக்திபாஹுஶிராஂஸி, ததவயவாஃ ப்ரத்யங்காநீதி | தத்ர, ஸ்வைரங்குலைஃ பாதாங்குஷ்டப்ரதேஶிந்யௌ த்வ்யங்குலாயதே ; ப்ரதேஶிந்யாஸ்து மத்யமாநாமிகாகநிஷ்டிகா யதோத்தரஂ பஞ்சமபாகஹீநாஃ; சதுரங்குலாயதே பஞ்சாங்குலவிஸ்ததே ப்ரபதபாததலே; பஞ்சசதுரங்குலாயதவிஸ்ததா பார்ஷ்ணிஃ; சதுர்தஶாங்குலாயதஃ பாதஃ; சதுர்தஶாங்குலபரிணாஹாநி பாதகுல்பஜங்காஜாநுமத்யாநி; அஷ்டாதஶாங்குலா ஜங்கா, ஜாநூபரிஷ்டாச்ச த்வாத்ரிஂஶதங்குலம், ஏதே பஞ்சாஶத்; ஜங்காயாமஸமாவூரூ; த்வ்யங்குலாநி வஷணசிபுகதஶநநாஸாபுடபாககர்ணமூலப்ரூநயநாந்தராணி; சதுரங்குலாநி மேஹநவதநாந்தரநாஸாகர்ணலலாடக்ரீவோச்ச்ராயதஷ்ட்யந்தராணி; த்வாதஶாங்குலாநி பகவிஸ்தாரமேஹநநாபிஹதயக்ரீவாஸ்தநாந்தரமுகாயாமமணிபந்தப்ரகோஷ்டஸ்தௌல்யாநி; இந்த்ரபஸ்திபரிணாஹாஂஸபீடகூர்பராந்தராயாமஃ ஷோடஶாங்குலஃ; சதுர்விஂஶத்யங்குலோ ஹஸ்தஃ; த்வாத்ரிஂஶதங்குலபரிமாணௌ புஜௌ; த்வாத்ரிஂஶத்பரிணாஹாவூரூ; மணிபந்தகூர்பராந்தரஂ ஷோடஶாங்குலஂ; தலஂ ஷட்சதுரங்குலாயாமவிஸ்தாரம்; அங்குஷ்டமூலப்ரதேஶிநீஶ்ரவணாபாங்காந்தரமத்யமாங்குல்யௌ பஞ்சாங்குலே; அர்தபஞ்சாங்குலே ப்ரதேஶிந்யநாமிகே; ஸார்தத்ர்யங்குலௌ கநிஷ்டாங்குஷ்டௌ; சதுர்விஂஶதிவிஸ்தாரபரிணாஹஂ முகக்ரீவஂ; த்ரிபாகாங்குலவிஸ்தாரா நாஸாபுடமர்யாதா; நயநத்ரிபாகபரிணாஹா தாரகா; நவமஸ்தாரகாஂஶோ தஷ்டிஃ; கேஶாந்தமஸ்தகாந்தரமேகாதஶாங்குலஂ; மஸ்தகாதவடுகேஶாந்தோ தஶாங்குலஃ; கர்ணாவட்வந்தரஂ சதுர்தஶாங்குலஂ; புருஷோரஃப்ரமாணவிஸ்தீர்ணா ஸ்த்ரீஶ்ரோணிஃ; அஷ்டாதஶாங்குலவிஸ்தாரமுரஃ; தத்ப்ரமாணா புருஷஸ்ய கடீ; ஸவிஂஶமங்குலஶதஂ புருஷாயாம இதி ||௧௨||

யதபேக்ஷயா லலாடாதீநாஂ மஹத்த்வஹ்ரஸ்வத்வாத்யுக்தஂ ததேவாங்குலிமாநேந நிர்திஶந்நாஹ- அதேத்யாதி| ஸாராஃ ஸத்த்வாதிகாஃ| காநி புநஸ்தாந்யங்காநி ப்ரத்யங்காநி சேத்யாஹ- தத்ரேத்யாதி| அந்தராதிஃ ஶரீரமத்யபாகஃ| கடிஸந்திமாரப்ய பாதாங்குலீர்யாவத் ‘ஸக்தி’ உச்யதே| ததவயவா இதி அந்தராதிபாஹுத்வயஸக்தித்வயஶிரஸாமவயவா இத்யர்தஃ| தத்ர பாதாங்குஷ்டாத் ப்ரபதி யாவந்மஸ்தகமநுக்ரமேண மாநஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ரேத்யாதி| தத்ர தேஷாஂ ப்ரத்யங்காநாஂ மத்யே| பாதாங்குஷ்டஃ பாதஸ்யைவ ப்ரதேஶிநீ ச, த்வ்யங்குலாயதே அங்குலத்வயதீர்கே, ‘நகஂ விஹாய’ இதி ஶேஷஃ| ப்ரதேஶிந்யாஸ்த்விதி ப்ரதேஶிந்யாஃ ஸகாஶாந்மத்யமாங்குலீ பஞ்சமபாகஹீநா, ததோऽபி மத்யமாயாஃ ஸகாஶாதநாமிகா பஞ்சமபாகஹீநா, ததோऽப்யநாமிகாயாஃ கநிஷ்டிகா பஞ்சமபாகஹீநேத்யர்தஃ| பஞ்சமபாகஸ்து அர்தாங்குலமாத்ரஃ| ப்ரபதஂ பாதாக்ரஂ, பாததலஂ பாதமத்யம்; அந்யே ‘ஷட்பஞ்சாங்குலவிஸ்ததே ப்ரபதபாததலே’ இதி படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- ‘ப்ரபதஂ ஷடங்குலவிஸ்தாரஂ, பஞ்சாங்குலவிஸ்தாரஂ, பாததலம்’ இதி| பஞ்சசதுரங்குலாயதவிஸ்ததேதி பஞ்சாங்குலாயதா சதுரங்குலவிஸ்தாரேத்யர்தஃ| பாதமத்யகுல்பமத்யஜங்காமத்யஜாநுமத்யாநீத்யர்தஃ- சதுர்தஶாங்குலபரிணாஹாநீதி பரிணாஹோ வர்துலதா சதுர்தஶாங்குலமாநரஜ்ஜ்வா வேஷ்டநமித்யர்தஃ| அந்யே ‘த்ரயோதஶாங்குலபரிணாஹாநி ’ இதி படந்தி| அஷ்டேத்யாதி| ஜங்காஶப்தேந குல்பஜாநுமத்யமுச்யதே, ஸா அஷ்டாதஶாங்குலப்ரமாணா தைர்க்யேண| அந்யே ‘சதுர்விஂஶத்யங்குலா ஜங்கா’ இதி படந்தி| ஜாநூபரிஷ்டாச்சேத்யாதி உபரிஷ்டாதுபரிதநவிபாகஃ, ஜாநுநோऽதஃஸந்திமாரப்ய கடிஸந்திஂ யாவத்வாத்ரிஂஶதங்குலோ தைர்க்யேணேத்யர்தஃ; ஏதே பஞ்சாஶத் ஜங்காஜாநூபரிஷ்டாச்சேத்யேகத்ர மிலிதாஃ பஞ்சாஶதங்குலா பவந்தி| ஜங்கேத்யாதி ஜங்கயோராயாமேந தைர்க்யேண ஸமாவூரூ, ஊரூ அப்யஷ்டாதஶாங்குலாவித்யர்தஃ; ஜாநுந உபரி வங்க்ஷணஸந்திபர்யந்தமூரூ| த்வ்யங்குலாநீத்யாதி| வஷணம் அண்டஂ, விஸ்தாரே த்வ்யங்குலஂ; அதரௌஷ்டாததஸ்தாச்சிபுகஂ ததபி த்வ்யங்குலம்| அர்தஂ பஹிரர்தஂ மாஂஸவேஷ்டிதமிதி தந்தா த்வ்யங்குலாஃ| நாஸாபுடபாக இதி த்வயோர்நாஸாபுடயோர்பாகோ பஹிர்பாகஃ ப்ரத்யேகமங்குலத்வயப்ரமாண இத்யர்தஃ| நயநாந்தராணி நயநயோர்மத்யம்| அத்ராபி பாடாந்தராணி ஸந்தி, தாநி சாபாவாந்ந லிகிதாநி| சதுரங்குலாநீத்யாதி| மேஹநமுச்ச்ராயஹீநஂ சதுரங்குலஂ ஶஶஜாதேஃ புஂஸஃ, ஸோச்ச்ராயஂ து ஷடங்குலம்| வ்யாத்தஸ்ய முகஸ்யாந்தரமபி சதுரங்குலஂ, நாஸாவஂஶோ தைர்க்யேண சதுரங்குலஃ, கர்ணலலாடக்ரீவாணாமுச்ச்ராயோ தீர்கத்வஂ சதுரங்குலஂ; தஷ்ட்யந்தராணீதி தஷ்டீ அத்ர கஷ்ணதாரகே மஸூரதலப்ரமாணே பவதஃ, தயோர்தஷ்ட்யோரந்தரஂ சதுரங்குலம்| த்வாதஶேத்யாதி| பகோ யோநிஃ, தஸ்ய விஸ்தாரோ ரந்த்ரஃ, தஸ்ய பரிணாஹோ த்வாதஶாங்குலஃ, இதஂ து பகப்ரமாணஂ ஹஸ்திநீஜாதிஸ்த்ரியா ஜ்ஞேயஂ, காமஶாஸ்த்ரோக்தத்வாத்| மேஹநநாப்யோந்தரஂ த்வாதஶாங்குலஂ, ததா நாபிஹதயயோர்க்ரீவாஹதயயோஃ ஸ்தநயோஶ்சாந்தரமிதி ஜ்ஞேயம்| முகாயாமோ முகதைர்க்யம், ஏதச்ச சிபுகாதாரப்ய லலாடாந்தஂ யாவத்வாதஶாங்குலம்| மணிபந்தப்ரகோஷ்டாப்யாஂ ஸஹ ஸ்தௌல்யஶப்தஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே; தத்ர மணிபந்தஸ்ய பாணிமூலஸ்ய பரிணாஹோ த்வாதஶாங்குலஃ, ப்ரகோஷ்டஸ்ய பரிணாஹோ த்வாதஶாங்குலஃ; ப்ரகோஷ்டோ மணிபந்தோபரிஷ்டாசதுரங்குலே கலாவிகே இத்யர்தஃ| இந்த்ரபஸ்தீத்யாதி இந்த்ரபஸ்தேர்ஜங்காமத்யஸ்ய பரிணாஹஃ ஷோடஶாங்குலஃ| அஂஸபீடோ பாஹுஶிரஃ, கூர்பரோ புஜமத்யஂ, தயோரந்தராயாமோ தைர்க்யஂ ஷோடஶாங்குல இத்யர்தஃ| ‘ஷோடஶாங்குல’ இத்யஸ்ய ஸ்தாநே கேசித் ‘விஂஶத்யங்குல’ இதி படந்தி| பூர்வஂ ‘ஜங்காமத்யஂ சதுர்தஶாங்குலபரிணாஹம்’ இதி யத்ப்ரோக்தஂ தத்குல்பாஶ்ரிதஂ ஜங்காமத்யஂ ஜ்ஞேயஂ, இஹ து ஜாந்வாஶ்ரிதம், அதோ ந விரோதஃ| சதுர்விஂஶதீத்யாதி| ஹஸ்தோऽத்ர கூர்பராதிமத்யமாங்குல்யந்தபர்யந்தோ ஜ்ஞேயஃ| த்வாத்ரிஂஶதித்யாதி| மணிபந்தஃ பாணிமூலஂ, கூர்பரஂ குஹணிகா, தயோரந்தரஂ மத்யஂ ஷோடஶாங்குலம்; ‘அஷ்டாதஶாங்குலம்’ இத்யபரே| தலமித்யாதி தலமத்ர ஹஸ்ததலஂ ஷடங்குலாயாமஂ, சதுரங்குலவிஸ்தாரம்| அங்குஷ்டேத்யாதி அங்குஷ்டமூலஸ்ய ப்ரதேஶிந்யாஶ்சாந்தரஂ பஞ்சாங்குலஂ, ஶ்ரவணஸ்ய கர்ணவிவரஸ்ய அபாங்கஸ்ய ப்ரூபுச்சாந்தஸ்ய சாந்தரஂ பஞ்சாங்குலஂ, மத்யமாங்குலீ பஞ்சாங்குலா சேத்யர்தஃ| ‘அங்குஷ்டமூலகநிஷ்டிகா’ இத்யாதிபாடஂ கேசித் படந்தி| அர்தேத்யாதி ஸார்தசதுரங்குலே ப்ரதேஶிந்யநாமிகே அங்குல்யௌ தைர்க்யேணேத்யர்தஃ| ஸார்தத்ர்யங்குலாவிதி ‘தைர்க்யேண’ இதி ஶேஷஃ| சதுர்விஂஶதீத்யாதி சதுரங்குலிவிஸ்தாரஂ முகஂ, விஂஶத்யங்குலிபரிணாஹா க்ரீவேத்யர்தஃ; அந்யே ‘சதுர்விஂஶத்யங்குலவிஸ்தாரமுரஃ, சதுர்விஂஶத்யங்குலவிஸ்தாரா க்ரீவா’ இதி பாடாந்தரமத்ர மந்யந்தே| த்ரிபாகேத்யாதி அங்குலஸ்ய த்ரிபாகேந ஸஹாங்குலஂ த்ரிபாகாங்குலஂ, தாவந்மாத்ரஸ்திர்யங்மித ஏகோ நாஸாபுடஃ; அந்யே து ‘த்ரிபாகஹீநாங்குலவிஸ்தாரா நாஸாபுடமர்யாதா’ இதி பாடஂ மந்யந்தே; தேஷாஂ மதே தருணாஸ்திஹீநஸ்யைகஸ்யைவ நாஸாரந்த்ரஸ்ய ப்ரமாணஂ, ந து தருணாஸ்திஸஹிதயோர்த்வயோரபி நாஸாபுடயோஃ| நயநேத்யாதி நயநத்ரிபாகோ த்வியவப்ரமாணஃ, தத்பரிணாஹா தாரகா கஷ்ணபாக இத்யர்தஃ| நவமேத்யாதி தாரகாநவமாஂஶோ தஷ்டிமண்டலஂ ஶல்யதந்த்ராபிஹிதப்ரமாணஂ, ஶாலாக்யதந்த்ரப்ரமாணஂ து மஸூரதலமாத்ரமேவ, அதோ ந தோஷஃ; அதவா தாரகாநவாஂஶேநாபி மஸூரதலமாத்ரமேவ பவதி, தாரகாஶப்தேநாத்ராபி கஷ்ணவிபாகஃ| கேஶாந்தேத்யாதி கேஶாந்தஃ ஶங்கயோருபரி, மஸ்தகஶப்தேநாத்ர மஸ்தகமத்யவிபாகோ ரோமாவர்தாந்விதஃ, தத்ர கேஶாந்தமஸ்தகயோரந்தரமேகாதஶாங்குலம்| மஸ்தகாதித்யாதி மஸ்தகாத் மஸ்தகமத்யவிபாகாத்| அவடுகேஶாந்த இதி அவடுஃ ககாடிகா ‘கிவிடிகா ’ இதி லோகே, தத்கேஶாந்தஃ தத்கேஶபர்யந்தஃ, தயோரந்தரஂ தஶாங்குலம்| கர்ணேத்யாதி கர்ணத்வயஸ்ய யௌ அவடூ கர்தௌ, தயோரந்தரஂ சதுர்தஶாங்குலஂ பஶ்சாத்கர்ணயோரித்யர்தஃ; ந புநஃ கர்ணாவட்வோரேவாந்தரஂ, ததந்தரஸ்யால்பப்ரமாணத்வாத்| புருஷோர இத்யாதி ஶ்ரோணிரத்ரோருஸந்தேரதஸ்தாத் ஸ்மரமந்திரோபரிதநவிபாகஃ| ஹதயாதூர்த்வஂ கண்டஸ்யாதஃ புருஷோரோ த்வாதஶாங்குலஂ, தத்ப்ரமாணா ஸ்த்ரீஶ்ரோணிரித்யர்தஃ| அந்யேஷாஂ மதே சதுர்விஂஶத்யங்குலவிஸ்தாரமுர இதி; தந்மதே ஸ்த்ரீஶ்ரோணிரபி தத்ப்ரமாணைவேதி| அஷ்டாதஶேத்யாதி அஷ்டாதஶாங்குலவிஸ்தீர்ணமுரஃ ஸ்த்ரியா இத்யர்தஃ, தத்ப்ரமாணா அஷ்டாதஶாங்குலவிஸ்தீர்ணா புருஷஸ்ய கடீ| பூர்வோக்தப்ரமாணமேகத்வேநாஹ- ஸவிஂஶமித்யாதி| விஂஶத்யா அங்குலைஃ ஸஹ ஶதஂ ஸவிஂஶமங்குலஶதஂ, புருஷாயாமஃ பாதாக்ரஸ்திதஸ்யோர்த்வபாஹோஃ புருஷஸ்ய தைர்க்யம்||௧௨||

Adhikarana 8 (13) · Śloka 13

பவந்தி சாத்ர ஶ்லோகாஃ | பஞ்சவிஂஶே ததோ வர்ஷே புமாந் நாரீ து ஷோடஶே | ஸமத்வாகதவீர்யௌ தௌ ஜாநீயாத் குஶலோ பிஷக் ||௧௩||

தத்ர ஸ்த்ரீஶ்ரோணிபுருஷோரஃப்ரபதீநாஂ யௌவந ஏவ யதோக்தப்ரமாணதா பவதி, ந த்வல்பே வயஸீத்யாஹ- பஞ்சவிஂஶ இத்யாதி| ஏதேந பஞ்சவிஂஶே வர்ஷே புருஷஂ ஸமத்வாகதவீர்யம் ஜாநீயாத்; ஷோடஶே து வர்ஷே நாரீஂ ஸமத்வாகதவீர்யாஂ ஜாநீயாத், தயோஶ்ச ஸமத்வாகதவீர்யயோரேவ யதோக்தஂ ப்ரமாணஂ பவதி| அந்யத்ராப்யுக்தஂ, “வர்ஷேऽத பஞ்சவிஂஶே நரஃ ஸமந்விதபலஃ ஷோடஶே நாரீ| அர்ஹதி மாநோந்மாநஂ ஜீவிதபாகே சதுர்தே வா”- இதி| ஸமத்வாகதவீர்யாவிதி ஸமத்வஂ பரிபூர்ணத்வமாகதஂ வீர்யஂ யயோஸ்தௌ ஸமத்வாகதவீர்யௌ, ரஸாதிதாதுபரிபூர்த்யா வீர்யபூர்திஃ, பரிபூர்ணஸர்வதாதுகாவித்யர்தஃ| அந்யே த்வேவஂ படந்தி ‘ஸமந்வாகதவீர்யௌ’ இதி; “ஸம்யகநு பஶ்சாதாகதஂ வீர்யமுபசயஶக்திலக்ஷணஂ யயோஃ” இதி ச வ்யாக்யாநயந்தி||௧௩||

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

தேஹஃ ஸ்வைரங்குலைரேஷ யதாவதநுகீர்திதஃ |௧௪|

கைஃ புநரங்குலைரிதஂ மாநமுக்தமித்யாஹ- தேஹ இத்யாதி| ஏஷ தேஹஃ ஸ்வைரங்குலைர்யதாவதுக்தமாநேநாநுகீர்திதஃ கதித இத்யர்தஃ|௧௪|-

Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 15

யுக்தஃ ப்ரமாணேநாநேந புமாந் வா யதி வாऽங்கநா ||௧௪|| தீர்கமாயுரவாப்நோதி வித்தஂ ச மஹதச்சதி | மத்யமஂ மத்யமைராயுர்வித்தஂ ஹீநைஸ்ததாऽவரம் ||௧௫||

உக்தப்ரமாணப்ரயோஜநஂ தர்ஶயந்நாஹ- யுக்த இத்யாதி| மத்யமைரிதி மத்யமலக்ஷணைஃ| வித்தஂ தநம்; அவரஂ ஹீநஂ பவதி| ததா தேந ப்ரகாரேண| கைரித்யாஹ- ஹீநைஃ; ஹீநலக்ஷணைரித்யர்தஃ||௧௪-௧௫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

அத ஸாராந் வக்ஷ்யாமஃ- ஸ்மதிபக்திப்ரஜ்ஞாஶௌசஶௌர்யோபேதஂ கல்யாணாபிநிவேஶஂ ஸத்த்வஸாரஂ வித்யாத்; ஸ்நிக்தஸஂஹதஶ்வேதாஸ்திதந்தநகஂ பஹுலகாமப்ரஜஂ ஶுக்ரேண; அகஶமுத்தமபலஂ ஸ்நிக்தகம்பீரஸ்வரஂ ஸௌபாக்யோபபந்நஂ மஹாநேத்ரஂ ச மஜ்ஜ்ஞா; மஹாஶிரஃஸ்கந்தஂ தடதந்தஹந்வஸ்திநகமஸ்திபிஃ; ஸ்நிக்தமூத்ரஸ்வேதஸ்வரஂ பஹச்சரீரமாயாஸாஸஹிஷ்ணுஂ மேதஸா; அச்சித்ரகாத்ரஂ கூடாஸ்திஸந்திஂ மாஂஸோபசிதஂ ச மாஂஸேந; ஸ்நிக்ததாம்ரநகநயநதாலுஜிஹ்வௌஷ்டபாணிபாததலஂ ரக்தேந; ஸுப்ரஸந்நமதுத்வக்ரோமாணஂ த்வக்ஸாரஂ வித்யாதிதி | ஏஷாஂ பூர்வஂ பூர்வஂ ப்ரதாநமாயுஃஸௌபாக்யயோரிதி ||௧௬||

ஸாரேணாப்யாயுர்நிர்திஶந்நாஹ- அதேத்யாதி| ஸ்மதிஃ ஸ்மரணஂ, ப்ரஜ்ஞா காலத்ரயாத்மிகா புத்திஃ, ஶௌர்யஂ ஸர்வகர்மஸ்வவிஷாதிதா| கல்யாணாபிநிவேஶஂ கல்யாணவிஷயே யத்நபரம்| ஸத்த்வஸாரஂ வித்யாதிதி ஸத்த்வகுணபஹுலஂ ஜாநீயாதித்யர்தஃ| ஸ்நிக்தேத்யாதி| ஸ்நிக்தஸஂஹதஶ்வேதஶப்தாஸ்த்ரயோऽப்யஸ்திதந்தநகைஃ ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யந்தே| ஸஂஹதஂ கநம்| பஹுலகாமப்ரஜமிதி பஹுகாமஂ பஹுப்ரஜமித்யர்தஃ| ஶுக்ரேணேதி ஶுக்ரேண கத்வா ஸாரஂ வித்யாதிதி ஸம்பந்தஃ| உபபந்நமிதி யுக்தமித்யர்தஃ| மஜ்ஜ்ஞேதி மஜ்ஜதாதுநா கத்வா ஸாரஂ வித்யாதிதி ஸம்பந்தஃ| மஹாஶப்தஃ ஶிரஃஸ்கந்தாப்யாஂ ஸஹ ஸம்பத்யதே| தடஶப்தோ தந்தஹந்வஸ்திநகைஃ ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| அஸ்திபிஃ ஹட்டைஃ கத்வா ஸாரஂ வித்யாதிதி ஸம்பந்தஃ| ஸ்நிக்தேத்யாதி| ஸ்நிக்தஶப்தோ மூத்ரஸ்வேதஸ்வரைஃ ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| பஹச்சரீரமிதி ப்ரபலகாயம்| ஆயாஸாஸஹிஷ்ணுமிதி கஷ்டகாரிகர்மாக்ஷமம்| மேதஸேதி மேதஸா கத்வா ஸாரஂ ஜாநீயாதிதி ஸம்பந்தஃ| அச்சித்ரகாத்ரமிதி அநிம்நஶரீரமித்யர்தஃ| கூடேத்யாதி கூடாஸ்திஸந்திஃ குப்தஹட்டஸந்திரித்யர்தஃ| மாஂஸோபசிதமிதி மாஂஸலஶரீரமித்யர்தஃ| மாஂஸேநேதி மாஂஸேந கத்வா ஸாரஂ வித்யாதிதி ஸம்பந்தஃ| ஸ்நிக்தேத்யாதி| ஸ்நிக்ததாம்ரஶப்தௌ பாணிதலாந்தைர்நகாதிபிஃ ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| ரக்தேநேதி ருதிரேண கத்வா ஸாரஂ வித்யாதித்யர்தஃ| ஸுப்ரஸந்நேத்யாதி| ஸுப்ரஸந்நமதுஶப்தௌ த்வக்ரோமப்யாஂ ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யேதே| த்வக்ஸாரஂ ரஸஸாரஂ; த்வக்ஶப்தேந த்வக்ஸ்தோ ரஸோऽபிஹிதஃ| ஏஷாமிதி ஏஷாஂ பூர்வோக்தஸாராணாஂ மத்யே, பூர்வஂ பூர்வஂ ப்ரதாநமிதி யோ யஃ பூர்வஃ ஸாரஃ ஸ ஸ ப்ரதாநமித்யர்தஃ| கயோஃ ப்ரதாநஂ ஶ்ரேஷ்டமித்யாஹ- ஆயுஃஸௌபாக்யயோரிதி|- ஸௌபாக்யஂ ஸர்வஸ்யாபி ப்ரதிபாஸமாநத்வம்||௧௬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

விஶேஷதோऽங்கப்ரத்யங்கப்ரமாணாதத ஸாரதஃ | பரீக்ஷ்யாயுஃ ஸுநிபுணோ பிஷக் ஸித்யதி கர்மஸு ||௧௭||

அங்கப்ரத்யங்கமாநஸாரஜ்ஞாநபலமாஹ- விஶேஷத இத்யாதி| விஶேஷத இதி பரஸ்பரவ்யாவர்தநேநேத்யர்தஃ| ஏதேந விபரீதவ்ரணதூதாதிச்சாயாஶரீரஸ்வபாவவிப்ரதிபத்த்யுபத்ரவாஸாத்யதாதிபிஶ்சாயுர்நிஶ்சித்ய விஶேஷதோ மஹாலலாடேத்யாதிலக்ஷணபேதேந ப்ரவராவரமத்யமாந்யாயூஂஷி பரீக்ஷ்ய பிஷக் ஸித்யதீத்யர்தஃ| ஸுநிபுண இதி ஸுஷ்டு அதிஶயேந நிபுணஃ குஶலஃ| பிஷக் ஸித்யதி கர்மஸ்விதி வைத்யஃ கர்மவிஷயே ஸித்திஂ ப்ராப்நோதீத்யர்தஃ| கேசித் ‘ஸாமாந்யதோऽங்கப்ரத்யங்க ...’ இத்யாதி படந்தி| தேஷாஂ மதே ஸாமாந்யதஃ ஸ்தூலவத்த்யேத்யர்தஃ||௧௭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 18

வ்யாதிவிஶேஷாஸ்து ப்ராகபிஹிதாஃ; ஸர்வ ஏவைதே த்ரிவிதாஃ- ஸாத்யா, யாப்யாஃ, ப்ரத்யாக்யேயாஶ்ச | தத்ரைதாந் பூயஸ்த்ரிதா பரீக்ஷேத- கிமயமௌபஸர்கிகஃ, ப்ராக்கேவலஃ, அந்யலக்ஷண இதி | தத்ர, ஔபஸர்கிகோ நாம யஃ பூர்வோத்பந்நஂ வ்யாதிஂ ஜகந்யகாலஜாதோ வ்யாதிருபஸஜதி, ஸ தந்மூல ஏவோபத்ரவஸஞ்ஜ்ஞஃ; ப்ராக்கேவலோ நாம யஃ ப்ராகேவோத்பந்நோ வ்யாதிரபூர்வரூபோऽநுபத்ரவஶ்ச; அந்யலக்ஷணோ நாம யோ பவிஷ்யத்வ்யாதிக்யாபகஃ, ஸ பூர்வரூபஸஞ்ஜ்ஞஃ | தத்ர, ஸோபத்ரவமந்யோந்யாவிரோதேநோபக்ரமேத, பலவந்தமுபத்ரவஂ வா; ப்ராக்கேவலஂ யதாஸ்வஂ ப்ரதிகுர்வீத; அந்யலக்ஷணே த்வாதிவ்யாதௌ ப்ரயதேத ||௧௮||

வ்யாதிபரீக்ஷாஂ நிர்திஶந்நாஹ- வ்யாதீத்யாதி| ப்ராகபிஹிதா இதி வேதோத்பத்த்யத்யாயே வ்யாதிஸமுத்தேஶீயே ச யே உக்தாஃ| ப்ரத்யாக்யேயாஶ்சேதி சகாராத் ப்ரத்யாக்யேயாநாமபி ஸாத்யத்வஂ தர்ஶயதி; யதா- "வல்யாமாப்யந்தராயாஂ து ப்ரத்யாக்யாய ஸமாசரேத்"; ததா முகரோகேஷு மாஂஸதாநாலாஸப்ரபதிஷூக்தஂ- "தேஷு சாபி க்ரியாஂ வைத்யஃ ப்ரத்யாக்யாய ஸமாசரேத்"- (சி. அ. ௧௨) இதி| ஏதாந் வ்யாதீந்| பூயஃ புநரபி| கதஂ பரீக்ஷேதேத்யாஹ- கிமயமௌபஸர்கிக இதி; கிமயமுபத்ரவ இத்யர்தஃ| கிமயஂ ப்ராக்கேவல இதி கிமயஂ பூர்வரூபேணோபத்ரவேண ச ரஹித இத்யர்தஃ| கிமயமந்யலக்ஷண இதி கிமயஂ வ்யாதேஃ பூர்வரூபமித்யர்தஃ| தேஷாஂ லக்ஷணமாஹ- தத்ரேத்யாதி| தத்ர தேஷாஂ மத்யே ஔபஸர்கிகஸ்தாவத் கத்யதே| ஜகந்யகாலஜாதோ வ்யாதிரிதி பஶ்சாத்காலஜாதோ ரோக இத்யர்தஃ| உபஸஜதி ஸமீபே ஆத்மாநஂ நயதீத்யர்தஃ| ஏதேந தேந ஸஹ மிலதீத்யுக்தம்| ஸ இதி பஶ்சாதுத்பந்நோ வ்யாதிரித்யர்தஃ| தந்மூல ஏவேதி ப்ராகுத்பந்நவ்யாதிஹேதுக ஏவேத்யர்தஃ| பஶ்சாதுத்பந்நோ வ்யாதிரேவோபத்ரவோ பவதி, ந புநர்மூலவ்யாதிநா ஸஹ பூதாநி லிங்காந்யுபத்ரவஸஞ்ஜ்ஞாநி; லிங்காந்யபி யதி சிரகாலாநுபந்தீநி பவந்தி ததா தாந்யப்யுபத்ரவஸஞ்ஜ்ஞாநி பவந்தி| உபஸஜதீதி அத்ரைகவசநாதேக ஏவ வ்யாதிருபத்ரவ இதி ந மந்தவ்யம், அபரேऽபி யே மூலவ்யாதேரநந்தரமுத்பத்யந்தே வ்யாதயஸ்தேऽப்யுபத்ரவாஃ; ஏகவசநஸ்யாப்ரதாநத்வாத்| உபத்ரவஸஞ்ஜ்ஞ இதி உபஸர்க இதி சைகைவ ஸஞ்ஜ்ஞேத்யர்தஃ| அபூர்வரூபஃ பூர்வரூபரஹித இத்யர்தஃ| அநுபத்ரவஶ்சேதி உபத்ரவரஹித இத்யர்தஃ| ஏதேந மஶகதிலகாலகந்யச்சவ்யங்காதயஃ ப்ராக்கேவலா வ்யாதயஃ கத்யந்தே, வ்யாதிஸ்வபாவாத் பூர்வரூபமந்தரேணாபி ப்ராகேவோத்பத்யந்த இத்யர்தஃ| அந்யலக்ஷண இத்யாதி யோ பாவிநஂ வ்யாதிஂ க்யாபயதி ஸ பூர்வரூபஸஞ்ஜ்ஞஃ| வ்யாதீநாஂ பஹுத்வாத் கஃ ப்ரதமஂ ப்ரதிகரணீய இத்யாஹ- தத்ரேத்யாதி| ஸஹோபத்ரவேண வர்தத இதி ஸோபத்ரவோ மூலவ்யாதிரித்யர்தஸ்தஂ, ததோபத்ரவ உத்தரகாலஜோ வ்யாதிஸ்தம்| அந்யோந்யாவிரோதேந உபயாவிரோதேநேத்யர்தஃ| பலவந்தமுபத்ரவஂ வேதி பலவந்தமுபத்ரவஂ ப்ரதமஂ சோபக்ரமேதாந்யோந்யாவிரோதேநேதி ஸம்பந்தஃ| யதாஸ்வஂ யதாத்மீயசிகித்ஸிதம்| அந்யலக்ஷண இத்யாதி அந்யலக்ஷணே புநஃ பூர்வரூபஸஞ்ஜ்ஞிதே, ஆதிவ்யாதௌ ப்ரயதேத ப்ரயத்நஂ குர்வீத, ‘யதாஸ்வம்’ இத்யநுவர்ததே||௧௮||

Adhikarana 14 (19) · Śloka 19

பவதி சாத்ர | நாஸ்தி ரோகோ விநா தோஷைர்யஸ்மாத்தஸ்மாத்விசக்ஷணஃ | அநுக்தமபி தோஷாணாஂ லிங்கைர்வ்யாதிமுபாசரேத் ||௧௯||

வ்யாதீநாமாநந்த்யாத்தோஷபேதேநாநுக்தஸ்ய வ்யாதேர்தோஷவ்யபேக்ஷாசிகித்ஸார்தஂ, ததா ரோககதஸ்யாபி ரோகஸ்ய சிகித்ஸாமபி கர்துஂ, ந கார்யவ்யாதிமாத்ரஸ்ய நாபி து ஹேதுவ்யாதிமாத்ரஸ்யேதி கதயந்நாஹ- நாஸ்தீத்யாதி| அநுக்தமபி வ்யாதிஂ தோஷாணாஂ லிங்கைஃ கத்வோபாசரேதிதி ஸம்பந்தஃ||௧௯||

Adhikarana 15 (20) · Śloka 20

ப்ராகபிஹிதா தவஃ ||௨௦||

துபரீக்ஷாஂ நிர்திஶந்நாஹ- ப்ராகித்யாதி| ப்ராகிதி துசர்யாத்யாயே||௨௦||

Adhikarana 16 (21) · Śloka 21

ஶீதே ஶீதப்ரதீகாரமுஷ்ணே சோஷ்ணநிவாரணம் | கத்வா குர்யாத் க்ரியாஂ ப்ராப்தாஂ க்ரியாகாலஂ ந ஹாபயேத் ||௨௧||

விஸதஶகாலஜஸ்யாத்யயிகஸ்ய வ்யாதேர்வித்யந்தரமுபதிஶந்நாஹ- ஶீதே இத்யாதி| ஶீதே ஶீதகாலே, ஶீதப்ரதீகாரஂ ஶீதவிபர்யயஂ கத்வா, உஷ்ணமித்யர்தஃ; உஷ்ணே உஷ்ணகாலே, உஷ்ணநிவாரணமுஷ்ணவிபர்யயஂ கத்வா, ஶீதமித்யர்தஃ| குர்யாத் க்ரியாமிதி க்ரியாமக்நிகர்மாதிகாம்| ததுக்தஂ,- “தத்ராப்யாத்யயிகேऽக்நிகர்மஸாத்யே வ்யாதௌ தத்ப்ரத்யநீகஂ விதிஂ கத்வா” (ஸூ. அ. ௧௨) இத்யாதி| ப்ராப்தாமிதி யோக்யாம்| கால ஏவாவஶ்யஂ க்ரியா கரணீயேத்யாஹ- க்ரியாகாலஂ ந ஹாபயேத்|- ந ஹாபயேத் நோல்லங்கயேத், அதிக்லேஶவைபல்யவ்யாத்யஸாத்யத்வபயாத் காலஶக்தேரதிஶயப்ரபவிஷ்ணுத்வாத்| தத்யதா- அப்ராப்தே காலே ஆமஜ்வரே ‘பேஷஜஂ ஹ்யாமதோஷஸ்ய பூயோ ஜ்வலயதி ஜ்வரம்’ (உ. ௩௯) இத்யாதி| உஷ்ணே சோஷ்ணநிவாரணமித்யத்ர சகாராத்வஷ்டௌ வஷ்டிப்ரதீகாரோऽநுக்தோऽபி ஸமுச்சீயதே| அந்யே து வஷ்டேரபி ஶீதத்வாச்சீதே ஶீதப்ரதீகாரமித்யநேநைவ தத்க்ரஹணமிதி மந்யந்தே||௨௧||

Adhikarana 17 (22) · Śloka 22

அப்ராப்தே வா க்ரியாகாலே ப்ராப்தே வா ந கதா க்ரியா | க்ரியா ஹீநாऽதிரிக்தா வா ஸாத்யேஷ்வபி ந ஸித்யதி ||௨௨||

கீதஶீ க்ரியா ந ஸித்யதீத்யாஹ- அப்ராப்தே வேத்யாதி| அப்ராப்தே காலே அநாகதே காலே, க்ரியா கதா ஸாத்யேஷ்வபி ந ஸித்யதீதி ஸம்பந்தஃ| அநாகதே ஹி காலே க்ரியா கதா ந ஸித்யதி, ததாச ப்ராகுக்தஂ- பேஷஜஂ ஹ்யாமதோஷஸ்யேத்யாதி| ப்ராப்தே வா ந கதா க்ரியேதி அதீதே காலே க்ரியா கதேத்யர்தஃ; ஸாऽபி ஸாத்யேஷ்வபி வ்யாதிஷு ந ஸித்யதி| யதா- ஜீர்ணஜ்வரே க்ஷீரமாஂஸரஸஸ்நேஹஸாத்யே லங்கநமிதி| க்ரியா ஹீநாऽதிரிக்தா வேதி பஹுதோஷே ஹீநா க்ரியாऽகிஞ்சித்கரீ, அல்பதோஷே மஹதீ ரோகிஜீவிதஹரீ ரோகாந்தகாரிணீ ச| சகாராந்மித்யா க்ரியா சாநுக்தா ஸமுச்சீயதே; தத்யதா- ஶீதஸாத்யே உஷ்ணா, உஷ்ணஸாத்யே ஶீதா சேதி||௨௨||

Adhikarana 18 (23) · Śloka 23

யா ஹ்யுதீர்ணஂ ஶமயதி நாந்யஂ வ்யாதிஂ கரோதி ச | ஸா க்ரியா, ந து யா வ்யாதிஂ ஹரத்யந்யமுதீரயேத் ||௨௩||

க்ரியாऽக்ரியயோர்லக்ஷணமாஹ- யேத்யாதி| உதீர்ணம் உத்கடம்| ந து யா வ்யாதிஂ ஹரத்யந்யமுதீரயேதிதி ந புநஃ ஸா க்ரியா கத்யதே, யா ஏகஂ வ்யாதிஂ ஹரத்யந்யஂ ப்ரகோபயதீத்யர்தஃ| யதா- கஶபஂஹணேऽக்நிஸாதமேஹாதீஸாராதயஃ, யதா வா ஸ்தௌல்யாபகர்ஷணே மேஹசிகித்ஸாபதர்பணே ச யக்ஷ்மவாதரோகாதயஃ||௨௩||

Adhikarana 19 (24) · Śloka 24

ப்ராகபிஹிதோऽக்நிரந்நஸ்ய பாசகஃ | ஸ சதுர்விதோ பவதி- தோஷாநபிபந்ந ஏகஃ, விக்ரியாமாபந்நஸ்த்ரிவிதோ பவதி- விஷமோ வாதேந, தீக்ஷ்ணஃ பித்தேந, மந்தஃ ஶ்லேஷ்மணா, சதுர்தஃ ஸமஃ ஸர்வஸாம்யாதிதி | தத்ர, யோ யதாகாலமுபயுக்தமந்நஂ ஸம்யக் பசதி ஸ ஸமஃ, ஸமைர்தோஷைஃ; யஃ கதாசித் ஸம்யக் பசதி, கதாசிதாத்மாநஶூலோதாவர்தாதிஸாரஜடரகௌரவாந்த்ரகூஜநப்ரவாஹணாநி கத்வா, ஸ விஷமஃ; யஃ ப்ரபூதமப்யுபயுக்தமந்நமாஶு பசதி ஸ தீக்ஷ்ணஃ, ஸ ஏவாபிவர்தமாநோऽத்யக்நிரித்யாபாஷ்யதே, ஸ முஹுர்முஹுஃ ப்ரபூதமப்யுபயுக்தமந்நமாஶுதரஂ பசதி, பாகாந்தே ச கலதால்வோஷ்டஶோஷதாஹஸந்தாபாஞ்ஜநயதி; யஸ்த்வல்பமப்யுபயுக்தமுதரஶிரோகௌரவகாஸஶ்வாஸப்ரஸேகச்சர்திகாத்ரஸதநாநி கத்வா மஹதா காலேந பசதி, ஸ மந்தஃ ||௨௪||

அக்நிபரீக்ஷாஂ நிர்திஶந்நாஹ- ப்ராகித்யாதி| ப்ராக் வ்ரணப்ரஶ்நே| பஞ்சப்ரகாரோ ப்ராஜகாதிபேதேந| கதஂ புநஶ்சதுர்வித இத்யாஹ- தோஷேத்யாதி| தோஷாபிபந்நோ தோஷைஃ ப்ராப்த ஏக ஏவாக்நிர்விக்ரியாமாபந்நஸ்த்ரிவிதோ பவதி- விஷம இத்யாதி| விஷமோ வாதேந, தீக்ஷ்ணஃ பித்தேந, மந்தஃ ஶ்லேஷ்மணா, அநேந ப்ரகாரேணேத்யர்தஃ; சதுர்தஃ ஸமஃ ஸர்வஸாம்யாதிதி| நநு, தோஷாபிபந்நத்வேநைவ விக்ரியாமாபந்ந இதி ப்ராப்யதே, தத் கிமர்தஂ விக்ரியாமாபந்ந இத்யுக்தஂ? நைஷ தோஷஃ, வாதாதிகப்ரகதீநாஂ புருஷாணாஂ வாதாதிதோஷாபிபந்நத்வஂ பவதி, ந ச விக்ரியா காசித்பவதீதி| தேஷாஂ சதுர்ணாமக்நீநாஂ| லக்ஷணமாஹ- தத்ரேத்யாதி| யதாகாலமிதி காலஸ்யாநுல்லங்கநேந| ப்ரதமஂ ப்ரகதிஃ ப்ரகதேரநந்தரஂ விகதிரிதி ஜ்ஞாபநார்தஂ ப்ரதமஂ வ்யத்யயேந ஸமாக்நிலக்ஷணமுக்தஂ- ய இத்யாதி| விஷமாக்நேர்வாயுர்யதா ந விக்ஷிபதி ததாऽக்நிஃ ஸம்யக் பசதி, யதா புநரிதஶ்சேதஶ்ச பாகஶோ விக்ஷிப்தஃ ஸ்யாத்ததா ஸம்யங்க பசதி| ஏதாந்யாத்மாநாதீநி கத்வா யஃ பசதி ஸ விஷம இதி ஸம்பந்தஃ| கூஜநஂ குடகுடாயநஶப்தஃ| ப்ரவாஹணஂ நிகுந்தநம்| உபயுக்தஂ தத்தம்| தீக்ஷ்ண இதி தீக்ஷ்ணஸ்து த்ரிவிதஃ- ஏகஸ்தீக்ஷ்ண ஆஶுபாசகஃ, அந்ய உபேக்ஷிதோऽத்யக்நிஸஞ்ஜ்ஞோ பஸ்மகாபரபர்யாயஃ, அபர உபேக்ஷிதஸ்தீக்ஷ்ணதமோ முஹுர்முஹுரித்யாதிநா கதிதஃ| யஶ்ச முஹுர்முஹுஃ பசதி வஹ்நிஸ்தத்ர பாகாந்தே கலாதிஶோஷாதீந் ஜநயதீதி ஸம்பந்தஃ| ‘ஸந்தாபஞ்ஜநயதீ’ இத்யஸ்யாக்ரே கேசித் ‘யதா வாதேநாநுபத்யதே பித்தஂ ததத்யர்தஂ த்ரவோபேதம்’ இத்யாதி பாடஂ படந்தி, ஸ சாபாவாந்ந லிகிதஃ| யஸ்த்வித்யாதி| ப்ரஸேகோ லாலாஸ்ராவஃ| காத்ரஸதநம் அங்கக்லாநிஃ||௨௪||

Adhikarana 20 (25) · Śloka 25

விஷமோ வாதஜாந் ரோகாஂஸ்தீக்ஷ்ணஃ பித்தநிமித்தஜாந் | கரோத்யக்நிஸ்ததா மந்தோ விகாராந் கபஸம்பவாந் ||௨௫||

ஏதே விஷமாதயோऽக்நய உத்பந்நாஃ கிஂ குர்வந்தீத்யாஹ- விஷம இத்யாதி||௨௫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

தத்ர, ஸமே பரிரக்ஷணஂ குர்வீத; விஷமே ஸ்நிக்தாம்லலவணைஃ க்ரியாவிஶேஷைஃ ப்ரதிகுர்வீத; தீக்ஷ்ணே மதுரஸ்நிக்தஶீதைர்விரேகைஶ்ச; ஏவமேவாத்யக்நௌ, விஶேஷேண மாஹிஷைஶ்ச க்ஷீரததிஸர்பிர்பிஃ; மந்தே கடுதிக்தகஷாயைர்வமநைஶ்ச ||௨௬||

ஸமாக்ந்யாதீநாஂ சிகித்ஸிதமாஹ- தத்ரேத்யாதி| பரிரக்ஷணமிதி யதா ஸமமேவாக்நிஸ்திஷ்டதீத்யர்தஃ| ஏவமேவேதி மதுரஸ்நிக்தஶீதைஸ்த்ரிபிஸ்ததா விரேசநைஶ்சேத்யர்தஃ||௨௬||

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

ஜாடரோ பகவாநக்நிரீஶ்வரோऽந்நஸ்ய பாசகஃ | ஸௌக்ஷ்ம்யாத்ரஸாநாததாநோ விவேக்துஂ நைவ ஶக்யதே ||௨௭||

அக்நேரிதாநீஂ ப்ரத்யக்ஷாநுபலப்யஸ்யாப்யஸ்தித்வமாஹ- ஜாடர இத்யாதி| ஜடரமுதரஂ, தத்ர பவோ ஜாடரஃ| பகவாநிதி மாஹாத்ம்யவாநித்யர்தஃ| ஈஶ்வர இதி அஷ்டமஹைஶ்வர்யகுணயுக்தஃ, அத ஏவாணிமாதிகுணயுக்த இதி| ஸூக்ஷ்மத்வாந்ந தஶ்யதே, கார்யைருபலப்யதே| நநு, யத்யஸாவீஶ்வரஸ்தத் கதமஸ்ய மாந்த்யாதயோ தோஷா பவந்தி? ஸத்யஂ; புருஷஸ்ய ப்ராக்தநகர்மணா மாந்த்யாதயஃ க்ரியந்தே, அதவாऽக்நிஃ பித்தாஶ்ரிதஃ, ததஃ பித்தவிகாதாதக்நிமாந்த்யாதயோ தோஷா ந ஸ்வத இதி| ஸௌக்ஷ்ம்யாத் அணிமாதிகுணயுக்தத்வாத்| ரஸாந் மதுராதீந்| ஆததாந இதி பரிபக்துஂ கஹ்ணந்| விவேக்துஂ நைவ ஶக்யத இதி ஸாக்ஷாந்நோபலப்யத இத்யர்தஃ; அபி த்வந்நபாகலக்ஷணேந கார்யேணாநுமீயதேऽஸ்த்யக்நிரிதி||௨௭||

Adhikarana 23 (28) · Śloka 28

ப்ராணாபாநஸமாநைஸ்து ஸர்வதஃ பவநைஸ்த்ரிபிஃ | த்மாயதே பால்யதே சாபி ஸ்வாஂ ஸ்வாஂ கதிமவஸ்திதைஃ ||௨௮||

யதா பாஹ்யஸ்யாக்நேர்வாயுஃ ஸஹாயோ பவதி, தத்வஜ்ஜாடரஸ்யாபி வாயுஸஹாயத்வஂ தர்ஶயந்நாஹ- ப்ராணேத்யாதி| ஸர்வதஃ ஸர்வாஸு திக்ஷு, அந்யே ‘ஸர்வத இதி ஸர்வேப்யோ வாயுப்ய’ இத்யர்தஂ வதந்தி; தேந ஸர்வேப்யோऽபி வாயுப்யஃ ஸகாஶாத்த்ரய ஏவ வாதா தமநபாலநஸமர்தா ந வ்யாநோதாநாவித்யுக்தஂ பவதி| த்மாயதே ப்ராணாபாநாப்யாஂ; பால்யதே ஸமாநேந| ஸ்வாஂ ஸ்வாஂ கதிமவஸ்திதைஃ ஸ்வஸ்வமார்கே ஸ்வஸ்யாஃ ஸ்வஸ்யாஃ க்ரியாயாஃ காரகைரவிகதைரித்யர்தஃ| ‘ஸ்வாஂ ஸ்வாஂ கதிமவஸ்திதைஃ’ இத்யஸ்யாக்ரே வஹ்நேஃ ப்ராதாந்யக்யாபநாய கேசித் ‘யுக்தேऽக்நௌ’ இத்யாதிபாடஂ படந்தி, ஸ சாபாவாந்ந லிகிதஃ||௨௮||

Adhikarana 24 (29) · Śloka 29

வயஸ்து த்ரிவிதஂ- பால்யஂ, மத்யஂ, வத்தமிதி | தத்ரோநஷோடஶவர்ஷீயா பாலாஃ | தே த்ரிவிதாஃ- க்ஷீரபாஃ, க்ஷீராந்நாதா, அந்நாதா இதி | தேஷு ஸஂவத்ஸரபராஃ க்ஷீரபாஃ, த்விஸஂவத்ஸரபராஃ க்ஷீராந்நாதாஃ, பரதோऽந்நாதா இதி | ஷோடஶஸப்தத்யோரந்தரே மத்யஂ வயஃ | தஸ்ய விகல்போ- வத்திஃ, யௌவநஂ, ஸம்பூர்ணதா, பரிஹாணிரிதி | தத்ர, ஆவிஂஶதேர்வத்திஃ, ஆத்ரிஂஶதோ யௌவநம், ஆசத்வாரிஂஶதஃ ஸர்வதாத்விந்த்ரியபலவீர்யஸம்பூர்ணதா, அத ஊர்த்வமீஷத்பரிஹாணிர்யாவத் ஸப்ததிரிதி | ஸப்ததேரூர்த்வஂ க்ஷீயமாணதாத்விந்த்ரியபலவீர்யோத்ஸாஹமஹந்யஹநி வலீபலிதகாலித்யஜுஷ்டஂ காஸஶ்வாஸப்ரபதிபிருபத்ரவைரபிபூயமாநஂ ஸர்வக்ரியாஸ்வஸமர்தஂ ஜீர்ணாகாரமிவாபிவஷ்டமவஸீதந்தஂ வத்தமாசக்ஷதே ||௨௯||

இதாநீஂ வயஃபரீக்ஷாஂ நிர்திஶந்நாஹ- வயஸ்த்வித்யாதி| தத்ரோநஷோடஶவர்ஷீயா பாலா இதி பஞ்சதஶவர்ஷீயா இத்யர்தஃ| க்ஷீராந்நாதா இதி துக்தாந்நபோஜிந இத்யர்தஃ| அந்நாதா இதி கேவலாந்நபக்ஷகா இதி| க்ஷீரபாஃ ஸ்தநநிஃஸதக்ஷீரபக்ஷகா இத்யர்தஃ| தேஷாமவதிமாஹ- தேஷ்வித்யாதி| ஸஂவத்ஸரபரா இதி பரஶப்தேநாத்ராவதிருக்தஃ| பரதோऽந்நாதா இதி ததீயாதிஸஂவத்ஸரேஷ்வித்யர்தஃ| அத்ராபி கேசித் பாடாந்தரஂ மந்யந்தே, தச்சாபாவாந்ந லிகிதம்| மத்யமவயஸோऽவதிஂ பேதாஂஶ்ச கதயந்நாஹ- ஷோடஶேத்யாதி| அந்தரே அந்தராலே| மத்யஂ வயஃ ‘கத்யதே’ இதி ஶேஷஃ| விகல்போ பேத இத்யர்தஃ| வத்திர்வர்தநஂ; யௌவநமிதி வத்திஸம்பூர்ணதயோர்மிஶ்ரீபாவஃ, ‘யூநோ விகாரோ யௌவநம்’ இத்யேகே; ஸம்பூர்ணதேதி வத்தாநாமவயவாநாமாப்யாயநஂ ஸம்பூர்ணதா| ஆவிஂஶதேரிதி விஂஶதிவர்ஷாணி மர்யாதீகத்யேத்யர்தஃ| ‘யாவத் ஸப்ததிஃ’ இத்யத்ர ஸ்தாநே ‘யாவத் ஷஷ்டிஃ’ இதி கேசித் படந்தி| ஸப்ததேரநந்தரஂ யாதஶோ பவதி யந்நாமா ச கத்யதே ததாஹ- ஸப்ததேரித்யாதி| வீர்யஂ ரேதஃ, வலீ த்வக்ஸங்கோசஃ, பலிதஂ கேஶஶுக்லத்வஂ, காலித்யஂ கல்வாடத்வஂ ‘சாந்திலத்வம்’ இதி லோகே| அபிவஷ்டஂ மேகவஷ்ட்யா ஸிக்தமித்யர்தஃ| அவஸீதந்தஂ பதந்தம்||௨௯||

Adhikarana 25 (30) · Śloka 30

தத்ரோத்தரோத்தராஸு வயோவஸ்தாஸூத்தரோத்தரா பேஷஜமாத்ராவிஶேஷா பவந்தி, தே ச பரிஹாணேஃ; தத்ராத்யாபேக்ஷயா ப்ரதிகுர்வீத ||௩௦||

வயோஜ்ஞாநஸ்ய பேஷஜமாத்ராப்ரயோகஃ பலமிதி தர்ஶயந்நாஹ,- தத்ரேத்யாதி| தத்ர வயோஜ்ஞாநே| உத்தரோத்தராஸு வயோவஸ்தாஸ்விதி பால்யயௌவநாதிகாஸு| உத்தரோத்தரா இதி உத்கஷ்டோத்கஷ்டாஃ, பேஷஜமாத்ராவிஶேஷா இதி ஔஷதப்ரமாணவிஶேஷாஃ, தே ச பரிஹாணேரிதி ஸப்ததேரூர்த்வஂ வர்ஜயித்வேத்யர்தஃ| தத்ராத்யாபேக்ஷயா ப்ரதிகுர்வீதேதி தத்ர பரிஹாணௌ, ஆத்யாபேக்ஷயா பால்யாபேக்ஷயா , ஷோடஶவர்ஷவத்பேஷஜமாத்ரேத்யர்தஃ| பேஷஜமாத்ரா ச தந்த்ராந்தரோக்தா க்ராஹ்யா| தத்யதா- “ப்ரதமே மாஸி ஜாதஸ்ய ஶிஶோர்பேஷஜரக்திகா| அவலேஹ்யா து கர்தவ்யா மதுக்ஷீரஸிதாகதைஃ|| ஏகைகாஂ வர்தயேத்தாவத்யாவத்ஸஂவத்ஸரோ பவேத்| ததூர்த்வஂ மாஷவத்திஃ ஸ்யாத்யாவத் ஷோடஶகாப்திகாஃ|| ஷோடஶாப்தாத்ததஸ்தூர்த்வஂ யாவதாஸப்ததேரிதி| ஏவமேவ விபாகோऽயஂ ததூர்த்வஂ பாலவத்க்ரியா|| மாநமேதத் ப்ரயோக்தவ்யஂ ஸர்வமாநவிதாவபி" இதி| ஸ்வதந்த்ரேऽபி ஸாஂவத்ஸரிகாஷ்டத்விரஷ்டவர்ஷாணாமித்யாதி| அந்யே ‘தத்ராத்யாபேக்ஷயா’ இத்யத்ர ‘அந்யாபேக்ஷயா’ இதி படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- பரிஹாணேரந்யா வத்திருச்யதே, ததபேக்ஷயேத்யர்தஃ; ஏதேந ஷோடஶவர்ஷவந்மாத்ரா ப்ரயோக்தவ்யேத்யர்தஃ||௩௦||

Adhikarana 26 (31) · Śloka 31

பவந்தி சாத்ர- பாலே விவர்ததே ஶ்லேஷ்மா மத்யமே பித்தமேவ து | பூயிஷ்டஂ வர்ததே வாயுர்வத்தே தத்வீக்ஷ்ய யோஜயேத் ||௩௧||

தோஷசயாதாவபி வயோஜ்ஞாநபலஂ தர்ஶயந்நாஹ- பாலே இத்யாதி| பூயிஷ்டஂ பஹுதரம்| ஏதேந யதா பாலே ஶ்லேஷ்மா ந ததா பித்தவாதாவித்யர்தஃ; ஏவஂ ஶேஷயோரபி||௩௧||

Adhikarana 27 (32) · Śloka 32

அக்நிக்ஷாரவிரேகைஸ்து பாலவத்தௌ விவர்ஜயேத் | தத்ஸாத்யேஷு விகாரேஷு மத்வீஂ குர்யாத் க்ரியாஂ ஶநைஃ ||௩௨||

வயோஜ்ஞாநபலஂ க்ரியாவிஶேஷேऽபி பவதீத்யாஹ- அக்நீத்யாதி| மத்வீஂ குர்யாத் க்ரியாமிதி அஜாஶகதாதிமதுத்ரவ்யஸஂஶ்ரயோऽக்நிரபி மதுஃ, ஆஶ்ரயவிஶேஷாதப்யேஷாஂ மார்தவாதி பவதி; ததுக்தஂ, “ஸ்நேஹதக்தேऽதிகா ருஜோ பவந்தி” (ஸு. ௧௨)- இதி| அதவா மத்வீமிதி சேத்யபேத்யாதிகாஂ ப்ரதிநியதபேஷஜேந; ததுக்தஂ- “பாலவத்தாஸஹக்ஷீணபீரூணாஂ யோஷிதாமபி| மர்மோபரி ச ஜாதேஷு ரோகேஷூக்தேஷு தாரணம்” (சி. அ. ௧) இதி; உக்தேஷு தாரணமிதி மிஶ்ரகோக்தேஷு| தத்யதா- "கபோதகங்ககத்ராணாஂ புரீஷாணி ச தாரணம்"(ஸு.௩௭) இதி| க்ஷாரோऽப்யாவாபப்ரதிவாபஹீநோ மதுஃ, ஏவஂ விரேகோऽபி சதுரங்குலாதிமதுத்ரவ்யாஶ்ரயோ மதுஃ| ஶநைர்மந்தமித்யர்தஃ||௩௨||

Adhikarana 28 (33) · Śloka 33

தேஹஃ ஸ்தூலஃ, கஶோ, மத்ய, இதி ப்ராகுபதிஷ்டஃ ||௩௩||

தேஹபரீக்ஷாஂ நிர்திஶந்நாஹ- தேஹ இத்யாதி| ப்ராகுபதிஷ்ட இதி தோஷதாதுமலக்ஷயவத்திவிஜ்ஞாநீயே||௩௩||

Adhikarana 29 (34) · Śloka 34

கர்ஶயேத்பஂஹயேச்சாபி ஸதா ஸ்தூலகஶௌ நரௌ | ரக்ஷணஂ சைவ மத்யஸ்ய குர்வீத ஸததஂ பிஷக் ||௩௪||

தயோரபி கரணீயமநிர்திஷ்டஂ நிர்திஶந்நாஹ- கர்ஶயேதித்யாதி||௩௪||

Adhikarana 30 (35) · Śloka 35

பலமபிஹிதகுணஂ; தௌர்பல்யஂ து ஸ்வபாவதோஷஜராதிபிரவேக்ஷிதவ்யம் | யஸ்மாத்பலவதஃ ஸர்வக்ரியாப்ரவத்திஸ்தஸ்மாத்பலமேவ ப்ரதாநமதிகரணாநாம் ||௩௫||

பலபரீக்ஷாஂ நிர்திஶந்நாஹ- பலமித்யாதி| அபிஹிதகுணஂ கதிதகுணம், ‘ஓஜஃ ஸோமாத்மகம்’ (ஸூ. அ. ௧௫) இத்யாதிநா| அநுபதிஷ்டமபி சிகித்ஸோபயோகி தௌர்பல்யஂ காரணபேதேந நிர்திஶந்நாஹ- தௌர்பல்யமித்யாதி| ஸ்வபாவாந்மாதபிதஶோணிதஶுக்ரஸ்வபாவாதித்யர்தஃ, தோஷைர்வாதாதிபிஃ, ஜரயா வார்தக்யேந; அவேக்ஷிதவ்யஂ ஸ்வபாவாதிபிர்ஜ்ஞாதவ்யமித்யர்தஃ| அந்யே து ‘அவேக்ஷிதவ்யம்’ இத்யத்ர ஸ்தாநே ‘ஜராபேக்ஷிதஂ பவதி’ இதி படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- யதா க்ஷீரபாத் க்ஷீராந்நாதஃ, க்ஷீராந்நாதாதந்நாத இதி| பலப்ராதாந்யஂ தர்ஶயந்நாஹ- யஸ்மாதித்யாதி| ப்ரவத்திஃ அநுஷ்டாநஂ கரணமித்யர்தஃ| அந்யே ‘ப்ரதிபத்திஃ’ இதி படந்தி; தத்ராபி ஸ ஏவார்தஃ| அதிகரணாநாஂ க்ரியாதாராணாம்||௩௫||

Adhikarana 31 (36) · Śloka 36

கேசித் கஶாஃ ப்ராணவந்தஃ ஸ்தூலாஶ்சால்பபலா நராஃ | தஸ்மாத் ஸ்திரத்வஂ வ்யாயாமைர்பலஂ வைத்யஃ ப்ரதர்கயேத் ||௩௬||

தத்ர பலயோருபசயஶக்திலக்ஷணயோர்வ்யபிசாரமாஹ- கேசிதித்யாதி| ஸ்திரத்வமிதி ஸ்தைர்யலக்ஷணஂ யத்பலஂ தத் வ்யாயாமைஃ கத்வா ப்ரதர்கயேத் விசாரயேதித்யர்தஃ||௩௬||

Adhikarana 32 (37-38) · Śloka 38

ஸத்த்வஂ து வ்யஸநாப்யுதயக்ரியாதிஸ்தாநேஷ்வவிக்லவகரம் ||௩௭|| ஸத்த்வவாந் ஸஹதே ஸர்வஂ ஸஂஸ்தப்யாத்மாநமாத்மநா | ராஜஸஃ ஸ்தப்யமாநோऽந்யைஃ ஸஹதே நைவ தாமஸஃ ||௩௮||

ஸத்த்வஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸத்த்வமித்யாதி| ஸத்த்வஂ மநோபலஂ குணவிஶேஷோ ரஜஸ்தமஸோர்விபக்ஷஃ; ஸத்த்வே ஸதி பீடாதிஸஹிஷ்ணுத்வலக்ஷணஂ மநோபலஂ பவதி| வ்யஸநஂ துஃகஂ, ஸுகஸ்ய ஹேதுரப்யுதயஃ, தயோஃ க்ரியாஸ்தாநாநி, யேஷு ஸ்தாநேஷு வ்யஸநாப்யுதயக்ரியே பவதஃ, தாநி வ்யஸநாப்யுதயக்ரியாஸ்தாநாநி தேஷு| அவிக்லவகரம் அக்லாநிகரமஹர்ஷகரஂ ச| ஸத்த்வே உத்தமஂ மநோபலஂ, ரஜஸி மத்யமஂ மநோபலஂ, தமஸி மநோதௌர்பல்யமேவேதி| த்ரயமபி ஶ்லோகேந நிர்திஶந்நாஹ- ஸத்த்வவாநித்யாதி| ஸர்வமிதி காயபீடாதிகஂ துஃகமித்யர்தஃ| ஸஂஸ்தப்யாத்மாநமிதி ஸஂஸ்தப்ய தடீகத்ய; கம்? ஆத்மாநஂ மந இத்யர்தஃ| கேந மநஃ ஸஂஸ்தப்யேத்யாஹ- ஆத்மநா, புத்த்யேத்யர்தஃ| ஸ்தப்யமாநோऽந்யைரிதி அந்யைஃ புருஷைதடீக்ரியமாணஃ| நைவ தாமஸ இதி தாமஸஸ்தமோகுணபஹுலஃ; அந்யைரப்யவஷ்டப்யமாநோ ந ஸஹத இத்யர்தஃ||௩௭-௩௮||

Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40

ஸாத்ம்யாநி து தேஶகாலஜாத்யதுரோகவ்யாயாமோதகதிவாஸ்வப்நரஸப்ரபதீநி ப்ரகதிவிருத்தாந்யபி யாந்யபாதகராணி பவந்தி ||௩௯|| யோ ரஸஃ கல்பதே யஸ்ய ஸுகாயைவ நிஷேவிதஃ | வ்யாயாமஜாதமந்யத்வா தத் ஸாத்ம்யமிதி நிர்திஶேத் ||௪௦||

ஸாத்ம்யபரீக்ஷாஂ நிர்திஶந்நாஹ- ஸாத்ம்யாநீத்யாதி| ஸாத்ம்யஂ நாம ஸுகஂ யத் கரோதி ததுச்யதே| தத்ர தேஶஸாத்ம்யஂ யதா- தேஶோ ஹி த்விவிதஃ- பூமிஃ, ஆதுரஶரீரஂ ச| தத்ராதுரஶரீரஸாத்ம்யஂ த்விவிதஂ- ஸமுதாயஸ்யைகம், அந்யதவயவஸ்ய| தத்ர ஸமுதாயஸ்ய யதா- மதுரோ ரஸஃ ஸர்வதாதுவர்தநஃ, அவயவஸாத்ம்யஂ யதா- சக்ஷுஷ்யகேஶ்யகண்ட்யாதித்ரவ்யம்| பூமிஸாத்ம்யமபி ஸமுதாயைகதேஶபேதேந த்விவிதஂ; தத்ர ஸமுதாயஸ்ய யதா- ஜாங்கலதேஶே யௌ ஆஹாராசாரௌ தௌ அநூபே விபரீதௌ| தேஶாவயவாநாமபி யதா- பாஹ்லீகபல்லவசீநாதீநாஂ மாஷகோதூமமாத்வீகாதிபிஃ ஸாத்ம்யம்| ஜாதிஸாத்ம்யஂ யதா- மநுஷ்யஜாதேஃ ஸாத்ம்யஂ ஶால்யாதயஃ, மகபக்ஷிஜாதீநாஂ ச தணபதங்காதீநி| துஸாத்ம்யஂ யதா- த்வபிஹிதமந்நபாநாதி| ரோகஸாத்ம்யஂ யதா- குல்மிநாஂ க்ஷீரம், உதாவர்திநாஂ கதஂ, ப்ரமேஹிணாஂ க்ஷௌத்ரமித்யாதி| வ்யாயாமஸ்த்ரிவிதஃ- காயவாங்மநோபேதாத்| உதகக்ரஹணமாஹாரோபலக்ஷணஂ, தேந சதுர்விதோऽப்யாஹாரஃ ஸங்கஹீதஃ| திவாஸ்வப்நப்ரபதீநீதி ப்ரபதிக்ரஹணாஜ்ஜாகரணாதீநாஂ க்ரஹணம்| திவாஸ்வப்நரஸப்ரபதீநீதி கேசித்ரஸஶப்தஂ படந்தி| தேஷாஂ மதே ரஸோதகக்ரஹணாத்ரஸநேந்த்ரியக்ராஹ்யஂ துக்தததிகதஸலிலாத்யந்நபாநஂ கஹ்யதே| ப்ரகதிவிருத்தாந்யபீதி ஸ்வபாவேந விருத்தாநீத்யர்தஃ| அந்யே து ப்ரகதிஃ ஸ்வபாவதோ வாதாதிபேதேந பிந்நேத்யாசக்ஷதே| ததேவ ஸாத்ம்யஂ விஸ்தரோக்தமாஹாராசாரபேதேந த்விபேதஂ ஸங்க்ஷிப்ய ஶ்லோகேந தர்ஶயந்நாஹ- யோ ரஸ இத்யாதி| கல்பதே பவதி| ஸுகாயைவ நிஷேவிதஃ ஸுககாரணமேவ ஸேவிதஃ ஸந்நித்யர்தஃ| அந்யே ‘ஸுகாயைவாதிஸேவித’ இதி படந்தி| வ்யாயாமஜாதமிதி வ்யாயாமஸமூஹஃ, அந்யத்வேதி தேஶஜாத்யாதி||௩௯-௪௦||

Adhikarana 34 (41) · Śloka 41

ப்ரகதிஂ பேஷஜஂ சோபரிஷ்டாத்வக்ஷ்யாமஃ ||௪௧||

ப்ரகதேர்பேஷஜஸ்ய ச க்வ புநஃ பரீக்ஷேத்யாஹ- ப்ரகதிமித்யாதி| ப்ரகதிஂ ஶாரீரே, பேஷஜஂ பூமிப்ரவிபாகீயே, ஆதுரோபக்ரமணீயாத்யாயாதநந்தரஂ ஸூத்ரஸ்தாநஸமாப்திஂ யாவத்பேஷஜபரீக்ஷைவேத்யேகே||௪௧||

Adhikarana 35 (42) · Śloka 42

தேஶஸ்த்வாநூபோ ஜாங்கலஃ ஸாதாரண இதி | தத்ர, பஹூதகநிம்நோந்நதநதீவர்ஷகஹநோ மதுஶீதாநிலோ பஹுமஹாபர்வதவக்ஷோ மதுஸுகுமாரோபசிதஶரீரமநுஷ்யப்ராயஃ கபவாதரோகபூயிஷ்டஶ்சாநூபஃ; ஆகாஶஸமஃ ப்ரவிரலால்பகண்டகிவக்ஷப்ராயோऽல்பவர்ஷப்ரஸ்ரவணோதபாநோதகப்ராய உஷ்ணதாருணவாதஃ ப்ரவிரலால்பஶைலஃ ஸ்திரகஶஶரீரமநுஷ்யப்ராயோ வாதபித்தரோகபூயிஷ்டஶ்ச ஜாங்கலஃ; உபயதேஶலக்ஷணஃ ஸாதாரண இதி ||௪௨||

தேஶபரீக்ஷாஂ நிர்திஶந்நாஹ- தேஶ இத்யாதி| தேஷாஂ லக்ஷணமாஹ- தத்ரேத்யாதி| பஹுஶப்த உதகாதிபிர்வர்ஷாந்தைஃ ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| கஹந இதி ஏதைஃ கத்வா கஹநீபூத இத்யர்தஃ| ஆகாஶஸம இதி நிராவரணத்வாந்நிம்நோந்நததாரஹிதத்வேந ஸமபூமிபாக இத்யர்தஃ| ப்ரவிரலால்பகண்டகிவக்ஷப்ராய இதி ப்ரவிரலா அல்பா கண்டகிநோ வக்ஷாஃ ப்ராயேண யத்ர தேஶே ஸ ததா| அல்பவர்ஷப்ரஸ்ரவணோதபாநோதகப்ராய இதி அல்பஂ வர்ஷாயாஃ ப்ரஸ்ரவணாநாஂ நிர்ஜராணாமுதபாநாநாஂ ச கூபாநாமுதகஂ ப்ராயேண யத்ர ஸ ததா||௪௨||

Adhikarana 36 (43) · Śloka 43

பவந்தி சாத்ர- ஸமாஃ ஸாதாரணே யஸ்மாச்சீதவர்ஷோஷ்மமாருதாஃ | தோஷாணாஂ ஸமதா ஜந்தோஸ்தஸ்மாத்ஸாதாரணோ மதஃ ||௪௩||

த்ரிவிததேஶபரிஜ்ஞாநே தோஷசயாதிபலஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸமா இத்யாதி||௪௩||

Adhikarana 37 (44-45) · Śloka 45

ந ததா பலவந்தஃ ஸ்யுர்ஜலஜா வா ஸ்தலாஹதாஃ | ஸ்வதேஶே நிசிதா தோஷா அந்யஸ்மிந் கோபமாகதாஃ ||௪௪|| உசிதே வர்தமாநஸ்ய நாஸ்தி தேஶகதஂ பயம் | ஆஹாரஸ்வப்நசேஷ்டாதௌ தத்தேஶஸ்ய குணே ஸதி ||௪௫||

துல்யகுணதேஶஜாதஸ்ய ரோகஸ்ய விபரீதகுணே தேஶே ஸுசிகித்ஸ்யதாஂ தர்ஶயந்நாஹ- ந ததேத்யாதி| ஜலஜா இதி ஆநூபதேஶஜாதாஃ ஶ்லீபதாதயஃ| ஸ்தலாஹதா இதி ஜாங்கலதேஶஂ நீதா இத்யர்தஃ| உக்தவ்யாதிகாரணதோஷசயாதேர்விஸதஶதேஶாஶ்ரயஂ ப்ரதமஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸ்வதேஶ இத்யாதி| ஸ்வதேஶே இதி யதா- ஆநூபே தேஶே ஸஞ்சிதஃ கபோ ஜாங்கலதேஶே குபிதஃ| உசித இதி ந்யாய்ய இத்யர்தஃ| யதி புநராஹாராதாவநுசிதே வர்ததே ததா பவத்யேவ பயஂ; யதா அநூபதேஶே ஸஞ்சிதே கபே ஜாங்கலதேஶேऽபி திவாஸ்வப்நாதி குர்வதஃ புருஷஸ்ய பயஂ பவத்யேவ| ஆஹாரஸ்வப்நேத்யாதி| தத்தேஶஸ்ய குணே ஸதி ஜாங்கலதேஶஸ்ய ரௌக்ஷ்யௌஷ்ண்யாதௌ குணே ஸத்யப்யுசிதே வர்தேத| ஏததுக்தஂ பவதி- யத்யப்யாஹாரஸ்வப்நசேஷ்டாதயோ குணா அபி ஸந்தி, ததாऽப்யுசிதே வர்தேத கபவிபரீதகுணே வர்தேதேத்யர்தஃ||௪௪-௪௫||

Adhikarana 38 (46-47) · Śloka 47

தேஶப்ரகதிஸாத்ம்யர்துவிபரீதோऽசிரோத்திதஃ | ஸம்பத்தௌ பிஷகாதீநாஂ பலஸத்த்வாயுஷாஂ ததா ||௪௬|| கேவலஃ ஸமதேஹாக்நேஃ ஸுகஸாத்யதமோ கதஃ | அதோऽந்யதா த்வஸாத்யஃ ஸ்யாத்கச்ச்ரோ வ்யாமிஶ்ரலக்ஷணஃ ||௪௭||

ஸுகஸாத்யாதீநாஂ லக்ஷணமாஹ- தேஶேத்யாதி| தேஶவிபரீதோ யதா- ஜாங்கலதேஶே கபரோகோத்பத்திஃ; ப்ரகதிவிபரீதோ யதா- பித்தப்ரகதேஃ கபரோகோத்பத்திஃ; ஸாத்ம்யவிபரீதோ யதா- கடுஸாத்ம்யஸ்ய கபரோகோத்பத்திஃ, துவிபர்யயோ யதா- ஶரதி வாதிகஸ்ய, ஹேமந்தே பைத்திகஸ்ய, க்ரீஷ்மே ஶ்லைஷ்மிகஸ்ய வ்யாதேஃ ப்ராதுர்பாவ இதி| அசிரோத்திதோ நவ இத்யர்தஃ| அந்யே து நஞா நிர்திஷ்டத்வாத்ரக்தகுல்மாதிஃ புராணோऽபி ஸாத்ய இதி| ஸம்பத்தாவிதி பரிபூர்ணத்வே| பலஸத்த்வாயுஷாஂ ததேத்யத்ராபி ஸம்பத்தாவிதி ஸம்பத்யதே| கேவல ஏகதோஷஜநிதோ நிருபத்ரவோ வா| ஸமதேஹாக்நேஃ ஸமகாயாக்நேஃ||௪௬-௪௭||

Adhikarana 39 (48) · Śloka 48

க்ரியாயாஸ்து குணாலாபே க்ரியாமந்யாஂ ப்ரயோஜயேத் | பூர்வஸ்யாஂ ஶாந்தவேகாயாஂ ந க்ரியாஸங்கரோ ஹிதஃ ||௪௮||

க்ரியாபலஂ யதா ந தஶ்யதே ததாऽந்யா க்ரியா கர்தவ்யா; ஸாऽபி விஶ்ரம்ய காலாந்தரிதா ஸதீ கர்தவ்யேதி தர்ஶயந்நாஹ- க்ரியாயா இத்யாதி| பஞ்சராத்ர்யந்தரிதா ஷட்ராத்ர்யந்தரிதா வாऽந்யா க்ரியா ப்ரயோக்தவ்யா| ஸங்கரோ யுகபத்த்வயோஃ ப்ரயோகஃ||௪௮||

Adhikarana 40 (49) · Śloka 49

குணாலாபேऽபி ஸபதி யதி ஸைவ க்ரியா ஹிதா | கர்தவ்யைவ ததா வ்யாதிஃ கச்ச்ரஸாத்யதமோ யதி ||௪௯||

யஸ்யாபி பலஂ ந தஶ்யதே ஸாऽபி ஸப்தராத்ரஂ ப்ரகர்தவ்யேத்யாஹ- குணாலாப இத்யாதி| ஸபதி ஶீக்ரஂ யதா புநஃ கச்ச்ரஸாத்யோ வ்யாதிஸ்ததா குணஸ்ய க்ரியாபலஸ்யாலாபேऽபி ஹிதா யா க்ரியா ஸைவ ப்ரயோக்தவ்யா| அஸ்மிஞ்ச்லோகே பாடாந்தரமஸ்தி, தச்சாபாவாந்ந லிகிதம்||௪௯||

Adhikarana 41 (50) · Śloka 50

ய ஏவமேநஂ விதிமேகரூபஂ பிபர்தி காலாதிவஶேந தீமாந் | ஸ மத்யுபாஶாஞ்ஜகதோ கதௌகாஞ்சிநத்தி பைஷஜ்யபரஶ்வதேந ||௫௦||

அத்ர து ஸ்துத்யர்தஂ ஶ்லோகமாஹ- ய ஏவமித்யாதி| ஏவமநேந ப்ரகாரேண, ஏநஂ விதிஂ பூர்வோக்தஂ விதாநம், ஏகரூபஂ பிபர்தி அப்ரகல்பஂ(ம்பஂ) தாரயதி, காலாதிவஶேந காலாதிஸாமர்த்யேநேத்யர்தஃ, கதௌகாந் விகாரஸமூஹாந், பைஷஜ்யபரஶ்வதேநேதி ஔஷதகுடாரேணேத்யர்தஃ| கேசிதமுஂ ஶ்லோகஂ ந படந்தி| ஏகே ஆசார்யா விபரீதாவிபரீதவ்ரணாத்யவாரணீயபர்யந்தமரிஷ்டாத்யாயாந் ஷட் வதந்தி; அபரே து ஆதுரோபக்ரமணீயமரிஷ்டமிதி வதந்தி| வத்தாஶ்சாத்ரைவமுபதிஶந்தி- அரிஷ்டாத்யாயா விக்நபயாத்கஹாத்பஹிஃ பாடநீயா தேவாலயாதிஷு||௫௦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 35

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ஆதுரோபக்ரமணீயோ நாம பஞ்சத்ரிஂஶோऽத்யாயஃ ||௩௫||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ண)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே பஞ்சத்ரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ||௩௫||