Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాత ఆతురోపక్రమణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथात आतुरोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
యాదృశ ఆతుర ఉపక్రమ్యో భవతి తాదృశోపక్రమణమధికృత్య కృతోఽధ్యాయ ఇత్యర్థః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ఆతురముపక్రమమాణేన భిషజాఽఽయురాదావేవ పరీక్షితవ్యం ; సత్యాయుషి వ్యాధ్యృత్వగ్నివయోదేహబలసత్త్వసాత్మ్యప్రకృతిభేషజదేశాన్ పరీక్షేత ||3||
आतुरमुपक्रममाणेन भिषजाऽऽयुरादावेव परीक्षितव्यं ; सत्यायुषि व्याध्यृत्वग्निवयोदेहबलसत्त्वसात्म्यप्रकृतिभेषजदेशान् परीक्षेत ||३||
🔊 Audio coming soon
ఉపక్రమణం చికిత్సా, సా చ దీర్ఘాయుషి కర్తవ్యేత్యాహ- ఆతురమిత్యాది| సత్యాయుషీతి| విద్యమానే సతి జీవితే వ్యాధ్యాదీనాం పరీక్షా కర్తవ్యా| తత్ర వ్యాధిః సాధ్యాసాధ్యభేదేన; ఋతవః ఇతి అగ్నివయోదేహబలానామృత్వాయత్తత్వాత్; అగ్నిరితి దీప్తాగ్నిమందాగ్న్యాదిభేదేన; వయో బాల్యాద్యవస్థాభేదేన; దేహబలం కృశస్థూలాదిభేదేన; సత్త్వం గుణః, స చోత్తమాదిభేదేన; సాత్మ్యం ప్రాణినా సేవితో యో మధురాదిరసో వ్యాయామాదిర్వా సుఖాయ భవతి తత్ సాత్మ్యముచ్యతే, ఏతదపి పరీక్ష్యం; ప్రకృతిర్వాతాదికా; భేషజమౌషధం పరీక్ష్యమితి సంబంధః, దోషసాత్మ్యప్రకృత్యాద్యపేక్షాణి బలవంతి భేషజాని భవంతీతి పరీక్షా; దేశో జాంగలానూపభేదేన, ‘దేశశబ్దానంతరం లుప్తాదిశబ్దనిర్దేశాదౌషధకాలాదీన్ పరీక్షేత’ ఇతి కేచిద్వదంతి||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్ర మహాపాణిపాదపార్శ్వపృష్ఠస్తనాగ్రదశనవదనస్కంధలలాటం దీర్ఘాంగులిపర్వోచ్ఛ్వాసప్రేక్షణబాహుం, విస్తీర్ణభ్రూస్తనాంతరోరస్కం హ్రస్వజంఘామేఢ్రగ్రీవం, గంభీరసత్త్వస్వరనాభిం , అనుచ్చైర్బద్ధస్తనం, ఉపచితమహారోమశకర్ణం, పశ్చాన్మస్తిష్కం, స్నాతానులిప్తం మూర్ధానుపూర్వ్యా విశుష్యమాణశరీరం పశ్చాచ్చ విశుష్యమాణహృదయం పురుషం జానీయాద్దీర్ఘాయుః ఖల్వయమితి | తమేకాంతేనోపక్రమేత్ | ఏభిర్లక్షణైర్విపరీతైరల్పాయుః; మిశ్రైర్మధ్యమాయురితి ||4||
तत्र महापाणिपादपार्श्वपृष्ठस्तनाग्रदशनवदनस्कन्धललाटं दीर्घाङ्गुलिपर्वोच्छ्वासप्रेक्षणबाहुं, विस्तीर्णभ्रूस्तनान्तरोरस्कं ह्रस्वजङ्घामेढ्रग्रीवं, गम्भीरसत्त्वस्वरनाभिम् , अनुच्चैर्बद्धस्तनम्, उपचितमहारोमशकर्णं, पश्चान्मस्तिष्कं, स्नातानुलिप्तं मूर्धानुपूर्व्या विशुष्यमाणशरीरं पश्चाच्च विशुष्यमाणहृदयं पुरुषं जानीयाद्दीर्घायुः खल्वयमिति | तमेकान्तेनोपक्रमेत् | एभिर्लक्षणैर्विपरीतैरल्पायुः; मिश्रैर्मध्यमायुरिति ||४||
🔊 Audio coming soon
తత్ర దీర్ఘాయుషో లక్షణాని నిర్దేష్టుమాహ- తత్రేత్యాది| మహచ్ఛబ్దః పాణిపాదాదిభిర్లలాటాంతైః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| మహత్వం చ స్వైరంగులైరుక్తప్రమాణాత్ కించిదాధిక్యం| దీర్ఘశబ్దోఽంగులిప్రభృతిభిర్బాహ్వంతైః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| దీర్ఘత్వమప్యుక్తప్రమాణాత్ కించిదాధిక్యం జ్ఞేయం| తత్ర మహత్త్వం విస్తారేణ సహ, దైర్ఘ్యం విస్తారం వినా| అంగులిపర్వాణి అంగులిగ్రంథయః| ప్రేక్షణాని లోచనాని| విస్తీర్ణశబ్దో భ్రూప్రభృతిభిరురోంతైః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; విస్తీర్ణం విపులం| స్తనాంతరం స్తనయోర్మధ్యం| ఉరో హృదయకంఠాంతరం| హ్రస్వశబ్దో జంఘాదిభిర్గ్రీవాంతైః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| మేఢ్రం లింగం| గంభీరశబ్దోఽపి సత్త్వాదిభిర్నాభ్యంతైః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| గంభీరం గహనం| సత్త్వస్య గాంభీర్యం ప్రాచుర్యముచ్యతే, స్వరస్య గాంభీర్యం సుస్నిగ్ధానునాదిత్వం , నాభేర్గంభీరత్వం నిమ్నతా| అనుచ్చైర్బద్ధస్తనమితి కించిదుచ్చనిబిడస్తనం| ఉపచితమహారోమశకర్ణమితి ఉపచితౌ మాంసలౌ మహాంతౌ విస్తీర్ణౌ లోమశౌ కర్ణౌ యస్య తం| పశ్చాన్మస్తిష్కమితి పశ్చాద్గ్రీవాభాగే మస్తిష్కో రోమావర్తో విద్యతే యస్య తం; ‘పార్శ్వమస్తిష్కం’ ఇత్యన్యే పఠంతి, తత్ర పార్శ్వయోర్మస్తిష్కౌ ద్వావావర్తౌ చూడాభాగే యస్యేత్యర్థః; అపరే మస్తిష్కశబ్దేన మస్తకస్నేహం ఘృతికామితి వదంతి, స పశ్చాద్భాగే భవతీత్యర్థః; అన్యే తు ‘ఉపచితమహారోమశకర్ణపార్శ్వమస్తిష్కం’ ఇతి సముదితం పదం పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- ఉపచితా మాంసలాః, మహాంతో విస్తీర్ణాః, రోమశా లోమవంతః, కర్ణపార్శ్వమస్తిష్కా యస్య తం; కర్ణపార్శ్వమస్తిష్కశబ్దేన కర్ణస్య పార్శ్వౌ ద్వౌ, తయోరేవోపరితనభాగో మస్తిష్కం; ‘కాలమస్తకం’ ఇత్యన్యే పఠంతి| స్నాతానులిప్తమిత్యాది| మూర్ధానుపూర్వ్యా మస్తకానుక్రమేణ, ఏతేన ప్రథమం మస్తకాదిశరీరం శుష్యతి పశ్చాద్ధృదయమిత్యర్థః| ఖల్వయమితి ఖలు నిశ్చయేన, అయం పురుషః| దీర్ఘాయుషం జ్ఞాత్వా కిం కుర్యాదిత్యాహ- తమిత్యాది|- తం పురుషం, ఏకాంతేన ఏకనిశ్చయేన అదోలాయమానహృదయేనేత్యర్థః, ఉపక్రమేత్ చికిత్సేత్; అన్యే త్వాహుః- ఏకాంతేన సాతత్యేనేత్యర్థః| అల్పస్యాయుషో లక్షణమతిదేశేన నిర్దిశన్నాహ- ఏభిరిత్యాది| అన్యే ‘తత్రైతైర్లక్షణైః’- ఇత్యాదిపాఠం పఠంతి| మధ్యమాయుషో లక్షణమాహ- మిశ్రైరిత్యాది| మిశ్రైరితి అల్పాయుర్దీర్ఘాయుర్లక్షణైరిత్యర్థః||4||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
భవంతి చాత్ర | గూఢసంధిసిరాస్నాయుః సంహతాంగః స్థిరేంద్రియః | ఉత్తరోత్తరసుక్షేత్రో యః స దీర్ఘాయురుచ్యతే ||5|| గర్భాత్ ప్రభృత్యరోగో యః శనైః సముపచీయతే | శరీరజ్ఞానవిజ్ఞానైః స దీర్ఘాయుః సమాసతః ||6||
भवन्ति चात्र | गूढसन्धिसिरास्नायुः संहताङ्गः स्थिरेन्द्रियः | उत्तरोत्तरसुक्षेत्रो यः स दीर्घायुरुच्यते ||५|| गर्भात् प्रभृत्यरोगो यः शनैः समुपचीयते | शरीरज्ञानविज्ञानैः स दीर्घायुः समासतः ||६||
🔊 Audio coming soon
ప్రాగనుక్తం దీర్ఘాయుషో లక్షణమాహ- గూఢేత్యాది| గూఢా గుప్తాః సంధిసిరాస్నాయవో యస్యేత్యర్థః| సంహతాంగో గూఢాంగః| స్థిరేంద్రియ ఇతి అచలేంద్రియ ఇత్యర్థః; అన్యే తింద్రియశబ్దేనేంద్రియాధిష్ఠానం వదంతి; తేన స్థిరేంద్రియాధిష్ఠాన ఇత్యర్థః| ఏతేన విముక్తాక్షిత్వాదయో భావాస్తస్య న సంతీత్యుకం| ఉత్తరోత్తరసుక్షేత్ర ఇతి ఉత్తరోత్తరం శ్రేష్ఠాచ్ఛ్రేష్ఠం, సుక్షేత్రః శోభనశరీరః| తత్ర పాదగుల్ఫౌ ప్రథమం క్షేత్రం, జంఘే జానునీ చేతి ద్వితీయమిత్యాది యావత్ “కేశాంతం చ శిరశ్చైవ దశమం క్షేత్రముచ్యతే” ఇతి| గర్భాదిత్యాది శనైరితి క్రమేణ, సముపచీయతే వృద్ధిం యాతి| కైః కృత్వేత్యాహ- శరీరజ్ఞానవిజ్ఞానైః|- తత్ర శరీరవృద్ధిర్మేదఃప్రభృతికా; జ్ఞానవిజ్ఞానే మానసౌ ధర్మౌ, జ్ఞానం తత్త్వావబోధః, విజ్ఞానం చిత్రాదికర్మకౌశల్యం| సమాసతః సంక్షేపతః| విజ్ఞానశబ్దాంతరం లుప్తాదిశబ్దనిర్దేశాదన్యేఽపి శుభాదయః| తదుక్తం,- “వ్యంజనాది శుభా విద్యా మేదో మేధా ధనం యశః| అల్పే వయసి యస్యైతన్న స జీవేచ్చిరం నరః”- ఇతి||5-6||
Adhikarana 5 (7-8) · Śloka 9
మధ్యమస్యాయుషో జ్ఞానమత ఊర్ధ్వం నిబోధ మే | అధస్తాదక్షయోర్యస్య లేఖాః స్యుర్వ్యక్తమాయతాః ||7|| ద్వే వా తిస్రోఽధికా వాఽపి పాదౌ కర్ణౌ చ మాంసలౌ | నాసాగ్రమూర్ధ్వం చ భవేదూర్ధ్వం లేఖాశ్చ పృష్ఠతః ||8|| యస్య స్యుస్తస్య పరమమాయుర్భవతి సప్తతిః |9|
मध्यमस्यायुषो ज्ञानमत ऊर्ध्वं निबोध मे | अधस्तादक्षयोर्यस्य लेखाः स्युर्व्यक्तमायताः ||७|| द्वे वा तिस्रोऽधिका वाऽपि पादौ कर्णौ च मांसलौ | नासाग्रमूर्ध्वं च भवेदूर्ध्वं लेखाश्च पृष्ठतः ||८|| यस्य स्युस्तस्य परममायुर्भवति सप्ततिः |९|
🔊 Audio coming soon
ప్రాగనుక్తస్య మధ్యమాయుషో లక్షణం నిర్దిశన్నాహ- మధ్యమేత్యాది| అక్షయోః కోష్టకాస్థ్నోః, లేఖా రాజయః, ‘అధస్తాద్ధస్తయోః’ ఇత్యాది పాఠం కేచిత్ పఠంతి||7-8||-
Adhikarana 6 (9-11) · Śloka 11
జఘన్యస్యాయుషో జ్ఞానమత ఊర్ధ్వం నిబోధ మే ||9|| హస్వాని యస్య పర్వాణి సుమహచ్చాపి మేహనం | తథోరస్యవలీఢాని న చ స్యాత్పృష్ఠమాయతం ||10|| ఊర్ధ్వం చ శ్రవణౌ స్థానాన్నాసా చోచ్చా శరీరిణః | హసతో జల్పతో వాఽపి దంతమాంసం ప్రదృశ్యతే | ప్రేక్షతే యశ్చ విభ్రాంతం స జీవేత్పంచవింశతిం ||11||
जघन्यस्यायुषो ज्ञानमत ऊर्ध्वं निबोध मे ||९|| हस्वानि यस्य पर्वाणि सुमहच्चापि मेहनम् | तथोरस्यवलीढानि न च स्यात्पृष्ठमायतम् ||१०|| ऊर्ध्वं च श्रवणौ स्थानान्नासा चोच्चा शरीरिणः | हसतो जल्पतो वाऽपि दन्तमांसं प्रदृश्यते | प्रेक्षते यश्च विभ्रान्तं स जीवेत्पञ्चविंशतिम् ||११||
🔊 Audio coming soon
ప్రాగనుక్తస్యాల్పాయుషో లక్షణం నిర్దేష్టుమాహ- జఘన్యస్యేత్యాది| జఘన్యస్య అల్పస్య| మేహనం మేఢ్రం| తథోరస్యవలీఢానీతి ఉరసి వక్షఃస్థలే, అవలీఢాని ఆవర్తభేదాః ప్రతిలోమానులోమత్వేన| ‘తథోరస్యవలీఢాని’ ఇత్యత్ర స్థానే కేచిదన్యథా పాఠం పఠంతి, స చాభావాన్న లిఖితః| విభ్రాంతం విశేషేణ మోహయుక్తం యథా భవతి| పంచవింశతిం ‘వర్షాణి’ ఇతి శేషః||9-11||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
అథ పునరాయుషో విజ్ఞానార్థమంగప్రత్యంగప్రమాణసారానుపదేక్ష్యామః | తత్రాంగాన్యంతరాధిసక్థిబాహుశిరాంసి, తదవయవాః ప్రత్యంగానీతి | తత్ర, స్వైరంగులైః పాదాంగుష్ఠప్రదేశిన్యౌ ద్వ్యంగులాయతే ; ప్రదేశిన్యాస్తు మధ్యమానామికాకనిష్ఠికా యథోత్తరం పంచమభాగహీనాః; చతురంగులాయతే పంచాంగులవిస్తృతే ప్రపదపాదతలే; పంచచతురంగులాయతవిస్తృతా పార్ష్ణిః; చతుర్దశాంగులాయతః పాదః; చతుర్దశాంగులపరిణాహాని పాదగుల్ఫజంఘాజానుమధ్యాని; అష్టాదశాంగులా జంఘా, జానూపరిష్టాచ్చ ద్వాత్రింశదంగులం, ఏతే పంచాశత్; జంఘాయామసమావూరూ; ద్వ్యంగులాని వృషణచిబుకదశననాసాపుటభాగకర్ణమూలభ్రూనయనాంతరాణి; చతురంగులాని మేహనవదనాంతరనాసాకర్ణలలాటగ్రీవోచ్ఛ్రాయదృష్ట్యంతరాణి; ద్వాదశాంగులాని భగవిస్తారమేహననాభిహృదయగ్రీవాస్తనాంతరముఖాయామమణిబంధప్రకోష్ఠస్థౌల్యాని; ఇంద్రబస్తిపరిణాహాంసపీఠకూర్పరాంతరాయామః షోడశాంగులః; చతుర్వింశత్యంగులో హస్తః; ద్వాత్రింశదంగులపరిమాణౌ భుజౌ; ద్వాత్రింశత్పరిణాహావూరూ; మణిబంధకూర్పరాంతరం షోడశాంగులం; తలం షట్చతురంగులాయామవిస్తారం; అంగుష్ఠమూలప్రదేశినీశ్రవణాపాంగాంతరమధ్యమాంగుల్యౌ పంచాంగులే; అర్ధపంచాంగులే ప్రదేశిన్యనామికే; సార్ధత్ర్యంగులౌ కనిష్ఠాంగుష్ఠౌ; చతుర్వింశతివిస్తారపరిణాహం ముఖగ్రీవం; త్రిభాగాంగులవిస్తారా నాసాపుటమర్యాదా; నయనత్రిభాగపరిణాహా తారకా; నవమస్తారకాంశో దృష్టిః; కేశాంతమస్తకాంతరమేకాదశాంగులం; మస్తకాదవటుకేశాంతో దశాంగులః; కర్ణావట్వంతరం చతుర్దశాంగులం; పురుషోరఃప్రమాణవిస్తీర్ణా స్త్రీశ్రోణిః; అష్టాదశాంగులవిస్తారమురః; తత్ప్రమాణా పురుషస్య కటీ; సవింశమంగులశతం పురుషాయామ ఇతి ||12||
अथ पुनरायुषो विज्ञानार्थमङ्गप्रत्यङ्गप्रमाणसारानुपदेक्ष्यामः | तत्राङ्गान्यन्तराधिसक्थिबाहुशिरांसि, तदवयवाः प्रत्यङ्गानीति | तत्र, स्वैरङ्गुलैः पादाङ्गुष्ठप्रदेशिन्यौ द्व्यङ्गुलायते ; प्रदेशिन्यास्तु मध्यमानामिकाकनिष्ठिका यथोत्तरं पञ्चमभागहीनाः; चतुरङ्गुलायते पञ्चाङ्गुलविस्तृते प्रपदपादतले; पञ्चचतुरङ्गुलायतविस्तृता पार्ष्णिः; चतुर्दशाङ्गुलायतः पादः; चतुर्दशाङ्गुलपरिणाहानि पादगुल्फजङ्घाजानुमध्यानि; अष्टादशाङ्गुला जङ्घा, जानूपरिष्टाच्च द्वात्रिंशदङ्गुलम्, एते पञ्चाशत्; जङ्घायामसमावूरू; द्व्यङ्गुलानि वृषणचिबुकदशननासापुटभागकर्णमूलभ्रूनयनान्तराणि; चतुरङ्गुलानि मेहनवदनान्तरनासाकर्णललाटग्रीवोच्छ्रायदृष्ट्यन्तराणि; द्वादशाङ्गुलानि भगविस्तारमेहननाभिहृदयग्रीवास्तनान्तरमुखायाममणिबन्धप्रकोष्ठस्थौल्यानि; इन्द्रबस्तिपरिणाहांसपीठकूर्परान्तरायामः षोडशाङ्गुलः; चतुर्विंशत्यङ्गुलो हस्तः; द्वात्रिंशदङ्गुलपरिमाणौ भुजौ; द्वात्रिंशत्परिणाहावूरू; मणिबन्धकूर्परान्तरं षोडशाङ्गुलं; तलं षट्चतुरङ्गुलायामविस्तारम्; अङ्गुष्ठमूलप्रदेशिनीश्रवणापाङ्गान्तरमध्यमाङ्गुल्यौ पञ्चाङ्गुले; अर्धपञ्चाङ्गुले प्रदेशिन्यनामिके; सार्धत्र्यङ्गुलौ कनिष्ठाङ्गुष्ठौ; चतुर्विंशतिविस्तारपरिणाहं मुखग्रीवं; त्रिभागाङ्गुलविस्तारा नासापुटमर्यादा; नयनत्रिभागपरिणाहा तारका; नवमस्तारकांशो दृष्टिः; केशान्तमस्तकान्तरमेकादशाङ्गुलं; मस्तकादवटुकेशान्तो दशाङ्गुलः; कर्णावट्वन्तरं चतुर्दशाङ्गुलं; पुरुषोरःप्रमाणविस्तीर्णा स्त्रीश्रोणिः; अष्टादशाङ्गुलविस्तारमुरः; तत्प्रमाणा पुरुषस्य कटी; सविंशमङ्गुलशतं पुरुषायाम इति ||१२||
🔊 Audio coming soon
యదపేక్షయా లలాటాదీనాం మహత్త్వహ్రస్వత్వాద్యుక్తం తదేవాంగులిమానేన నిర్దిశన్నాహ- అథేత్యాది| సారాః సత్త్వాదికాః| కాని పునస్తాన్యంగాని ప్రత్యంగాని చేత్యాహ- తత్రేత్యాది| అంతరాధిః శరీరమధ్యభాగః| కటిసంధిమారభ్య పాదాంగులీర్యావత్ ‘సక్థి’ ఉచ్యతే| తదవయవా ఇతి అంతరాధిబాహుద్వయసక్థిద్వయశిరసామవయవా ఇత్యర్థః| తత్ర పాదాంగుష్ఠాత్ ప్రభృతి యావన్మస్తకమనుక్రమేణ మానం దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| తత్ర తేషాం ప్రత్యంగానాం మధ్యే| పాదాంగుష్ఠః పాదస్యైవ ప్రదేశినీ చ, ద్వ్యంగులాయతే అంగులద్వయదీర్ఘే, ‘నఖం విహాయ’ ఇతి శేషః| ప్రదేశిన్యాస్త్వితి ప్రదేశిన్యాః సకాశాన్మధ్యమాంగులీ పంచమభాగహీనా, తతోఽపి మధ్యమాయాః సకాశాదనామికా పంచమభాగహీనా, తతోఽప్యనామికాయాః కనిష్ఠికా పంచమభాగహీనేత్యర్థః| పంచమభాగస్తు అర్ధాంగులమాత్రః| ప్రపదం పాదాగ్రం, పాదతలం పాదమధ్యం; అన్యే ‘షట్పంచాంగులవిస్తృతే ప్రపదపాదతలే’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- ‘ప్రపదం షడంగులవిస్తారం, పంచాంగులవిస్తారం, పాదతలం’ ఇతి| పంచచతురంగులాయతవిస్తృతేతి పంచాంగులాయతా చతురంగులవిస్తారేత్యర్థః| పాదమధ్యగుల్ఫమధ్యజంఘామధ్యజానుమధ్యానీత్యర్థః- చతుర్దశాంగులపరిణాహానీతి పరిణాహో వర్తులతా చతుర్దశాంగులమానరజ్జ్వా వేష్టనమిత్యర్థః| అన్యే ‘త్రయోదశాంగులపరిణాహాని ’ ఇతి పఠంతి| అష్టేత్యాది| జంఘాశబ్దేన గుల్ఫజానుమధ్యముచ్యతే, సా అష్టాదశాంగులప్రమాణా దైర్ఘ్యేణ| అన్యే ‘చతుర్వింశత్యంగులా జంఘా’ ఇతి పఠంతి| జానూపరిష్టాచ్చేత్యాది ఉపరిష్టాదుపరితనవిభాగః, జానునోఽధఃసంధిమారభ్య కటిసంధిం యావద్వాత్రింశదంగులో దైర్ఘ్యేణేత్యర్థః; ఏతే పంచాశత్ జంఘాజానూపరిష్టాచ్చేత్యేకత్ర మిలితాః పంచాశదంగులా భవంతి| జంఘేత్యాది జంఘయోరాయామేన దైర్ఘ్యేణ సమావూరూ, ఊరూ అప్యష్టాదశాంగులావిత్యర్థః; జానున ఉపరి వంక్షణసంధిపర్యంతమూరూ| ద్వ్యంగులానీత్యాది| వృషణం అండం, విస్తారే ద్వ్యంగులం; అధరౌష్ఠాదధస్తాచ్చిబుకం తదపి ద్వ్యంగులం| అర్ధం బహిరర్ధం మాంసవేష్టితమితి దంతా ద్వ్యంగులాః| నాసాపుటభాగ ఇతి ద్వయోర్నాసాపుటయోర్భాగో బహిర్భాగః ప్రత్యేకమంగులద్వయప్రమాణ ఇత్యర్థః| నయనాంతరాణి నయనయోర్మధ్యం| అత్రాపి పాఠాంతరాణి సంతి, తాని చాభావాన్న లిఖితాని| చతురంగులానీత్యాది| మేహనముచ్ఛ్రాయహీనం చతురంగులం శశజాతేః పుంసః, సోచ్ఛ్రాయం తు షడంగులం| వ్యాత్తస్య ముఖస్యాంతరమపి చతురంగులం, నాసావంశో దైర్ఘ్యేణ చతురంగులః, కర్ణలలాటగ్రీవాణాముచ్ఛ్రాయో దీర్ఘత్వం చతురంగులం; దృష్ట్యంతరాణీతి దృష్టీ అత్ర కృష్ణతారకే మసూరదలప్రమాణే భవతః, తయోర్దృష్ట్యోరంతరం చతురంగులం| ద్వాదశేత్యాది| భగో యోనిః, తస్య విస్తారో రంధ్రః, తస్య పరిణాహో ద్వాదశాంగులః, ఇదం తు భగప్రమాణం హస్తినీజాతిస్త్రియా జ్ఞేయం, కామశాస్త్రోక్తత్వాత్| మేహననాభ్యోంతరం ద్వాదశాంగులం, తథా నాభిహృదయయోర్గ్రీవాహృదయయోః స్తనయోశ్చాంతరమితి జ్ఞేయం| ముఖాయామో ముఖదైర్ఘ్యం, ఏతచ్చ చిబుకాదారభ్య లలాటాంతం యావద్వాదశాంగులం| మణిబంధప్రకోష్ఠాభ్యాం సహ స్థౌల్యశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; తత్ర మణిబంధస్య పాణిమూలస్య పరిణాహో ద్వాదశాంగులః, ప్రకోష్ఠస్య పరిణాహో ద్వాదశాంగులః; ప్రకోష్ఠో మణిబంధోపరిష్టాచతురంగులే కలావికే ఇత్యర్థః| ఇంద్రబస్తీత్యాది ఇంద్రబస్తేర్జంఘామధ్యస్య పరిణాహః షోడశాంగులః| అంసపీఠో బాహుశిరః, కూర్పరో భుజమధ్యం, తయోరంతరాయామో దైర్ఘ్యం షోడశాంగుల ఇత్యర్థః| ‘షోడశాంగుల’ ఇత్యస్య స్థానే కేచిత్ ‘వింశత్యంగుల’ ఇతి పఠంతి| పూర్వం ‘జంఘామధ్యం చతుర్దశాంగులపరిణాహం’ ఇతి యత్ప్రోక్తం తద్గుల్ఫాశ్రితం జంఘామధ్యం జ్ఞేయం, ఇహ తు జాన్వాశ్రితం, అతో న విరోధః| చతుర్వింశతీత్యాది| హస్తోఽత్ర కూర్పరాదిమధ్యమాంగుల్యంతపర్యంతో జ్ఞేయః| ద్వాత్రింశదిత్యాది| మణిబంధః పాణిమూలం, కూర్పరం కుహణికా, తయోరంతరం మధ్యం షోడశాంగులం; ‘అష్టాదశాంగులం’ ఇత్యపరే| తలమిత్యాది తలమత్ర హస్తతలం షడంగులాయామం, చతురంగులవిస్తారం| అంగుష్ఠేత్యాది అంగుష్ఠమూలస్య ప్రదేశిన్యాశ్చాంతరం పంచాంగులం, శ్రవణస్య కర్ణవివరస్య అపాంగస్య భ్రూపుచ్ఛాంతస్య చాంతరం పంచాంగులం, మధ్యమాంగులీ పంచాంగులా చేత్యర్థః| ‘అంగుష్ఠమూలకనిష్ఠికా’ ఇత్యాదిపాఠం కేచిత్ పఠంతి| అర్ధేత్యాది సార్ధచతురంగులే ప్రదేశిన్యనామికే అంగుల్యౌ దైర్ఘ్యేణేత్యర్థః| సార్ధత్ర్యంగులావితి ‘దైర్ఘ్యేణ’ ఇతి శేషః| చతుర్వింశతీత్యాది చతురంగులివిస్తారం ముఖం, వింశత్యంగులిపరిణాహా గ్రీవేత్యర్థః; అన్యే ‘చతుర్వింశత్యంగులవిస్తారమురః, చతుర్వింశత్యంగులవిస్తారా గ్రీవా’ ఇతి పాఠాంతరమత్ర మన్యంతే| త్రిభాగేత్యాది అంగులస్య త్రిభాగేన సహాంగులం త్రిభాగాంగులం, తావన్మాత్రస్తిర్యఙ్మిత ఏకో నాసాపుటః; అన్యే తు ‘త్రిభాగహీనాంగులవిస్తారా నాసాపుటమర్యాదా’ ఇతి పాఠం మన్యంతే; తేషాం మతే తరుణాస్థిహీనస్యైకస్యైవ నాసారంధ్రస్య ప్రమాణం, న తు తరుణాస్థిసహితయోర్ద్వయోరపి నాసాపుటయోః| నయనేత్యాది నయనత్రిభాగో ద్వియవప్రమాణః, తత్పరిణాహా తారకా కృష్ణభాగ ఇత్యర్థః| నవమేత్యాది తారకానవమాంశో దృష్టిమండలం శల్యతంత్రాభిహితప్రమాణం, శాలాక్యతంత్రప్రమాణం తు మసూరదలమాత్రమేవ, అతో న దోషః; అథవా తారకానవాంశేనాపి మసూరదలమాత్రమేవ భవతి, తారకాశబ్దేనాత్రాపి కృష్ణవిభాగః| కేశాంతేత్యాది కేశాంతః శంఖయోరుపరి, మస్తకశబ్దేనాత్ర మస్తకమధ్యవిభాగో రోమావర్తాన్వితః, తత్ర కేశాంతమస్తకయోరంతరమేకాదశాంగులం| మస్తకాదిత్యాది మస్తకాత్ మస్తకమధ్యవిభాగాత్| అవటుకేశాంత ఇతి అవటుః కృకాటికా ‘గివిడికా ’ ఇతి లోకే, తత్కేశాంతః తత్కేశపర్యంతః, తయోరంతరం దశాంగులం| కర్ణేత్యాది కర్ణద్వయస్య యౌ అవటూ గర్తౌ, తయోరంతరం చతుర్దశాంగులం పశ్చాత్కర్ణయోరిత్యర్థః; న పునః కర్ణావట్వోరేవాంతరం, తదంతరస్యాల్పప్రమాణత్వాత్| పురుషోర ఇత్యాది శ్రోణిరత్రోరుసంధేరధస్తాత్ స్మరమందిరోపరితనవిభాగః| హృదయాదూర్ధ్వం కంఠస్యాధః పురుషోరో ద్వాదశాంగులం, తత్ప్రమాణా స్త్రీశ్రోణిరిత్యర్థః| అన్యేషాం మతే చతుర్వింశత్యంగులవిస్తారముర ఇతి; తన్మతే స్త్రీశ్రోణిరపి తత్ప్రమాణైవేతి| అష్టాదశేత్యాది అష్టాదశాంగులవిస్తీర్ణమురః స్త్రియా ఇత్యర్థః, తత్ప్రమాణా అష్టాదశాంగులవిస్తీర్ణా పురుషస్య కటీ| పూర్వోక్తప్రమాణమేకత్వేనాహ- సవింశమిత్యాది| వింశత్యా అంగులైః సహ శతం సవింశమంగులశతం, పురుషాయామః పాదాగ్రస్థితస్యోర్ధ్వబాహోః పురుషస్య దైర్ఘ్యం||12||
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
భవంతి చాత్ర శ్లోకాః | పంచవింశే తతో వర్షే పుమాన్ నారీ తు షోడశే | సమత్వాగతవీర్యౌ తౌ జానీయాత్ కుశలో భిషక్ ||13||
भवन्ति चात्र श्लोकाः | पञ्चविंशे ततो वर्षे पुमान् नारी तु षोडशे | समत्वागतवीर्यौ तौ जानीयात् कुशलो भिषक् ||१३||
🔊 Audio coming soon
తత్ర స్త్రీశ్రోణిపురుషోరఃప్రభృతీనాం యౌవన ఏవ యథోక్తప్రమాణతా భవతి, న త్వల్పే వయసీత్యాహ- పంచవింశ ఇత్యాది| ఏతేన పంచవింశే వర్షే పురుషం సమత్వాగతవీర్యం జానీయాత్; షోడశే తు వర్షే నారీం సమత్వాగతవీర్యాం జానీయాత్, తయోశ్చ సమత్వాగతవీర్యయోరేవ యథోక్తం ప్రమాణం భవతి| అన్యత్రాప్యుక్తం, “వర్షేఽథ పంచవింశే నరః సమన్వితబలః షోడశే నారీ| అర్హతి మానోన్మానం జీవితభాగే చతుర్థే వా”- ఇతి| సమత్వాగతవీర్యావితి సమత్వం పరిపూర్ణత్వమాగతం వీర్యం యయోస్తౌ సమత్వాగతవీర్యౌ, రసాదిధాతుపరిపూర్త్యా వీర్యపూర్తిః, పరిపూర్ణసర్వధాతుకావిత్యర్థః| అన్యే త్వేవం పఠంతి ‘సమన్వాగతవీర్యౌ’ ఇతి; “సమ్యగను పశ్చాదాగతం వీర్యముపచయశక్తిలక్షణం యయోః” ఇతి చ వ్యాఖ్యానయంతి||13||
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
దేహః స్వైరంగులైరేష యథావదనుకీర్తితః |14|
देहः स्वैरङ्गुलैरेष यथावदनुकीर्तितः |१४|
🔊 Audio coming soon
కైః పునరంగులైరిదం మానముక్తమిత్యాహ- దేహ ఇత్యాది| ఏష దేహః స్వైరంగులైర్యథావదుక్తమానేనానుకీర్తితః కథిత ఇత్యర్థః|14|-
Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 15
యుక్తః ప్రమాణేనానేన పుమాన్ వా యది వాఽంగనా ||14|| దీర్ఘమాయురవాప్నోతి విత్తం చ మహదృచ్ఛతి | మధ్యమం మధ్యమైరాయుర్విత్తం హీనైస్తథాఽవరం ||15||
युक्तः प्रमाणेनानेन पुमान् वा यदि वाऽङ्गना ||१४|| दीर्घमायुरवाप्नोति वित्तं च महदृच्छति | मध्यमं मध्यमैरायुर्वित्तं हीनैस्तथाऽवरम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తప్రమాణప్రయోజనం దర్శయన్నాహ- యుక్త ఇత్యాది| మధ్యమైరితి మధ్యమలక్షణైః| విత్తం ధనం; అవరం హీనం భవతి| తథా తేన ప్రకారేణ| కైరిత్యాహ- హీనైః; హీనలక్షణైరిత్యర్థః||14-15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
అథ సారాన్ వక్ష్యామః- స్మృతిభక్తిప్రజ్ఞాశౌచశౌర్యోపేతం కల్యాణాభినివేశం సత్త్వసారం విద్యాత్; స్నిగ్ధసంహతశ్వేతాస్థిదంతనఖం బహులకామప్రజం శుక్రేణ; అకృశముత్తమబలం స్నిగ్ధగంభీరస్వరం సౌభాగ్యోపపన్నం మహానేత్రం చ మజ్జ్ఞా; మహాశిరఃస్కంధం దృఢదంతహన్వస్థినఖమస్థిభిః; స్నిగ్ధమూత్రస్వేదస్వరం బృహచ్ఛరీరమాయాసాసహిష్ణుం మేదసా; అచ్ఛిద్రగాత్రం గూఢాస్థిసంధిం మాంసోపచితం చ మాంసేన; స్నిగ్ధతామ్రనఖనయనతాలుజిహ్వౌష్ఠపాణిపాదతలం రక్తేన; సుప్రసన్నమృదుత్వగ్రోమాణం త్వక్సారం విద్యాదితి | ఏషాం పూర్వం పూర్వం ప్రధానమాయుఃసౌభాగ్యయోరితి ||16||
अथ सारान् वक्ष्यामः- स्मृतिभक्तिप्रज्ञाशौचशौर्योपेतं कल्याणाभिनिवेशं सत्त्वसारं विद्यात्; स्निग्धसंहतश्वेतास्थिदन्तनखं बहुलकामप्रजं शुक्रेण; अकृशमुत्तमबलं स्निग्धगम्भीरस्वरं सौभाग्योपपन्नं महानेत्रं च मज्ज्ञा; महाशिरःस्कन्धं दृढदन्तहन्वस्थिनखमस्थिभिः; स्निग्धमूत्रस्वेदस्वरं बृहच्छरीरमायासासहिष्णुं मेदसा; अच्छिद्रगात्रं गूढास्थिसन्धिं मांसोपचितं च मांसेन; स्निग्धताम्रनखनयनतालुजिह्वौष्ठपाणिपादतलं रक्तेन; सुप्रसन्नमृदुत्वग्रोमाणं त्वक्सारं विद्यादिति | एषां पूर्वं पूर्वं प्रधानमायुःसौभाग्ययोरिति ||१६||
🔊 Audio coming soon
సారేణాప్యాయుర్నిర్దిశన్నాహ- అథేత్యాది| స్మృతిః స్మరణం, ప్రజ్ఞా కాలత్రయాత్మికా బుద్ధిః, శౌర్యం సర్వకర్మస్వవిషాదితా| కల్యాణాభినివేశం కల్యాణవిషయే యత్నపరం| సత్త్వసారం విద్యాదితి సత్త్వగుణబహులం జానీయాదిత్యర్థః| స్నిగ్ధేత్యాది| స్నిగ్ధసంహతశ్వేతశబ్దాస్త్రయోఽప్యస్థిదంతనఖైః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యంతే| సంహతం ఘనం| బహులకామప్రజమితి బహుకామం బహుప్రజమిత్యర్థః| శుక్రేణేతి శుక్రేణ కృత్వా సారం విద్యాదితి సంబంధః| ఉపపన్నమితి యుక్తమిత్యర్థః| మజ్జ్ఞేతి మజ్జధాతునా కృత్వా సారం విద్యాదితి సంబంధః| మహాశబ్దః శిరఃస్కంధాభ్యాం సహ సంబధ్యతే| దృఢశబ్దో దంతహన్వస్థినఖైః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| అస్థిభిః హడ్డైః కృత్వా సారం విద్యాదితి సంబంధః| స్నిగ్ధేత్యాది| స్నిగ్ధశబ్దో మూత్రస్వేదస్వరైః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| బృహచ్ఛరీరమితి ప్రబలకాయం| ఆయాసాసహిష్ణుమితి కష్టకారికర్మాక్షమం| మేదసేతి మేదసా కృత్వా సారం జానీయాదితి సంబంధః| అచ్ఛిద్రగాత్రమితి అనిమ్నశరీరమిత్యర్థః| గూఢేత్యాది గూఢాస్థిసంధిః గుప్తహడ్డసంధిరిత్యర్థః| మాంసోపచితమితి మాంసలశరీరమిత్యర్థః| మాంసేనేతి మాంసేన కృత్వా సారం విద్యాదితి సంబంధః| స్నిగ్ధేత్యాది| స్నిగ్ధతామ్రశబ్దౌ పాణితలాంతైర్నఖాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| రక్తేనేతి రుధిరేణ కృత్వా సారం విద్యాదిత్యర్థః| సుప్రసన్నేత్యాది| సుప్రసన్నమృదుశబ్దౌ త్వగ్రోమభ్యాం సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యేతే| త్వక్సారం రససారం; త్వక్శబ్దేన త్వక్స్థో రసోఽభిహితః| ఏషామితి ఏషాం పూర్వోక్తసారాణాం మధ్యే, పూర్వం పూర్వం ప్రధానమితి యో యః పూర్వః సారః స స ప్రధానమిత్యర్థః| కయోః ప్రధానం శ్రేష్ఠమిత్యాహ- ఆయుఃసౌభాగ్యయోరితి|- సౌభాగ్యం సర్వస్యాపి ప్రతిభాసమానత్వం||16||
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
విశేషతోఽంగప్రత్యంగప్రమాణాదథ సారతః | పరీక్ష్యాయుః సునిపుణో భిషక్ సిధ్యతి కర్మసు ||17||
विशेषतोऽङ्गप्रत्यङ्गप्रमाणादथ सारतः | परीक्ष्यायुः सुनिपुणो भिषक् सिध्यति कर्मसु ||१७||
🔊 Audio coming soon
అంగప్రత్యంగమానసారజ్ఞానఫలమాహ- విశేషత ఇత్యాది| విశేషత ఇతి పరస్పరవ్యావర్తనేనేత్యర్థః| ఏతేన విపరీతవ్రణదూతాదిచ్ఛాయాశరీరస్వభావవిప్రతిపత్త్యుపద్రవాసాధ్యతాదిభిశ్చాయుర్నిశ్చిత్య విశేషతో మహాలలాటేత్యాదిలక్షణభేదేన ప్రవరావరమధ్యమాన్యాయూంషి పరీక్ష్య భిషక్ సిధ్యతీత్యర్థః| సునిపుణ ఇతి సుష్ఠు అతిశయేన నిపుణః కుశలః| భిషక్ సిధ్యతి కర్మస్వితి వైద్యః కర్మవిషయే సిద్ధిం ప్రాప్నోతీత్యర్థః| కేచిత్ ‘సామాన్యతోఽంగప్రత్యంగ ...’ ఇత్యాది పఠంతి| తేషాం మతే సామాన్యతః స్థూలవృత్త్యేత్యర్థః||17||
Adhikarana 13 (18) · Śloka 18
వ్యాధివిశేషాస్తు ప్రాగభిహితాః; సర్వ ఏవైతే త్రివిధాః- సాధ్యా, యాప్యాః, ప్రత్యాఖ్యేయాశ్చ | తత్రైతాన్ భూయస్త్రిధా పరీక్షేత- కిమయమౌపసర్గికః, ప్రాక్కేవలః, అన్యలక్షణ ఇతి | తత్ర, ఔపసర్గికో నామ యః పూర్వోత్పన్నం వ్యాధిం జఘన్యకాలజాతో వ్యాధిరుపసృజతి, స తన్మూల ఏవోపద్రవసంజ్ఞః; ప్రాక్కేవలో నామ యః ప్రాగేవోత్పన్నో వ్యాధిరపూర్వరూపోఽనుపద్రవశ్చ; అన్యలక్షణో నామ యో భవిష్యద్వ్యాధిఖ్యాపకః, స పూర్వరూపసంజ్ఞః | తత్ర, సోపద్రవమన్యోన్యావిరోధేనోపక్రమేత, బలవంతముపద్రవం వా; ప్రాక్కేవలం యథాస్వం ప్రతికుర్వీత; అన్యలక్షణే త్వాదివ్యాధౌ ప్రయతేత ||18||
व्याधिविशेषास्तु प्रागभिहिताः; सर्व एवैते त्रिविधाः- साध्या, याप्याः, प्रत्याख्येयाश्च | तत्रैतान् भूयस्त्रिधा परीक्षेत- किमयमौपसर्गिकः, प्राक्केवलः, अन्यलक्षण इति | तत्र, औपसर्गिको नाम यः पूर्वोत्पन्नं व्याधिं जघन्यकालजातो व्याधिरुपसृजति, स तन्मूल एवोपद्रवसञ्ज्ञः; प्राक्केवलो नाम यः प्रागेवोत्पन्नो व्याधिरपूर्वरूपोऽनुपद्रवश्च; अन्यलक्षणो नाम यो भविष्यद्व्याधिख्यापकः, स पूर्वरूपसञ्ज्ञः | तत्र, सोपद्रवमन्योन्याविरोधेनोपक्रमेत, बलवन्तमुपद्रवं वा; प्राक्केवलं यथास्वं प्रतिकुर्वीत; अन्यलक्षणे त्वादिव्याधौ प्रयतेत ||१८||
🔊 Audio coming soon
వ్యాధిపరీక్షాం నిర్దిశన్నాహ- వ్యాధీత్యాది| ప్రాగభిహితా ఇతి వేదోత్పత్త్యధ్యాయే వ్యాధిసముద్దేశీయే చ యే ఉక్తాః| ప్రత్యాఖ్యేయాశ్చేతి చకారాత్ ప్రత్యాఖ్యేయానామపి సాధ్యత్వం దర్శయతి; యథా- "వల్యామాభ్యంతరాయాం తు ప్రత్యాఖ్యాయ సమాచరేత్"; తథా ముఖరోగేషు మాంసతానాలాసప్రభృతిషూక్తం- "తేషు చాపి క్రియాం వైద్యః ప్రత్యాఖ్యాయ సమాచరేత్"- (చి. అ. 12) ఇతి| ఏతాన్ వ్యాధీన్| భూయః పునరపి| కథం పరీక్షేతేత్యాహ- కిమయమౌపసర్గిక ఇతి; కిమయముపద్రవ ఇత్యర్థః| కిమయం ప్రాక్కేవల ఇతి కిమయం పూర్వరూపేణోపద్రవేణ చ రహిత ఇత్యర్థః| కిమయమన్యలక్షణ ఇతి కిమయం వ్యాధేః పూర్వరూపమిత్యర్థః| తేషాం లక్షణమాహ- తత్రేత్యాది| తత్ర తేషాం మధ్యే ఔపసర్గికస్తావత్ కథ్యతే| జఘన్యకాలజాతో వ్యాధిరితి పశ్చాత్కాలజాతో రోగ ఇత్యర్థః| ఉపసృజతి సమీపే ఆత్మానం నయతీత్యర్థః| ఏతేన తేన సహ మిలతీత్యుక్తం| స ఇతి పశ్చాదుత్పన్నో వ్యాధిరిత్యర్థః| తన్మూల ఏవేతి ప్రాగుత్పన్నవ్యాధిహేతుక ఏవేత్యర్థః| పశ్చాదుత్పన్నో వ్యాధిరేవోపద్రవో భవతి, న పునర్మూలవ్యాధినా సహ భూతాని లింగాన్యుపద్రవసంజ్ఞాని; లింగాన్యపి యది చిరకాలానుబంధీని భవంతి తదా తాన్యప్యుపద్రవసంజ్ఞాని భవంతి| ఉపసృజతీతి అత్రైకవచనాదేక ఏవ వ్యాధిరుపద్రవ ఇతి న మంతవ్యం, అపరేఽపి యే మూలవ్యాధేరనంతరముత్పద్యంతే వ్యాధయస్తేఽప్యుపద్రవాః; ఏకవచనస్యాప్రధానత్వాత్| ఉపద్రవసంజ్ఞ ఇతి ఉపసర్గ ఇతి చైకైవ సంజ్ఞేత్యర్థః| అపూర్వరూపః పూర్వరూపరహిత ఇత్యర్థః| అనుపద్రవశ్చేతి ఉపద్రవరహిత ఇత్యర్థః| ఏతేన మశకతిలకాలకన్యచ్ఛవ్యంగాదయః ప్రాక్కేవలా వ్యాధయః కథ్యంతే, వ్యాధిస్వభావాత్ పూర్వరూపమంతరేణాపి ప్రాగేవోత్పద్యంత ఇత్యర్థః| అన్యలక్షణ ఇత్యాది యో భావినం వ్యాధిం ఖ్యాపయతి స పూర్వరూపసంజ్ఞః| వ్యాధీనాం బహుత్వాత్ కః ప్రథమం ప్రతికరణీయ ఇత్యాహ- తత్రేత్యాది| సహోపద్రవేణ వర్తత ఇతి సోపద్రవో మూలవ్యాధిరిత్యర్థస్తం, తథోపద్రవ ఉత్తరకాలజో వ్యాధిస్తం| అన్యోన్యావిరోధేన ఉభయావిరోధేనేత్యర్థః| బలవంతముపద్రవం వేతి బలవంతముపద్రవం ప్రథమం చోపక్రమేతాన్యోన్యావిరోధేనేతి సంబంధః| యథాస్వం యథాత్మీయచికిత్సితం| అన్యలక్షణ ఇత్యాది అన్యలక్షణే పునః పూర్వరూపసంజ్ఞితే, ఆదివ్యాధౌ ప్రయతేత ప్రయత్నం కుర్వీత, ‘యథాస్వం’ ఇత్యనువర్తతే||18||
Adhikarana 14 (19) · Śloka 19
భవతి చాత్ర | నాస్తి రోగో వినా దోషైర్యస్మాత్తస్మాద్విచక్షణః | అనుక్తమపి దోషాణాం లింగైర్వ్యాధిముపాచరేత్ ||19||
भवति चात्र | नास्ति रोगो विना दोषैर्यस्मात्तस्माद्विचक्षणः | अनुक्तमपि दोषाणां लिङ्गैर्व्याधिमुपाचरेत् ||१९||
🔊 Audio coming soon
వ్యాధీనామానంత్యాద్దోషభేదేనానుక్తస్య వ్యాధేర్దోషవ్యపేక్షాచికిత్సార్థం, తథా రోగకృతస్యాపి రోగస్య చికిత్సామపి కర్తుం, న కార్యవ్యాధిమాత్రస్య నాపి తు హేతువ్యాధిమాత్రస్యేతి కథయన్నాహ- నాస్తీత్యాది| అనుక్తమపి వ్యాధిం దోషాణాం లింగైః కృత్వోపాచరేదితి సంబంధః||19||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
ప్రాగభిహితా ఋతవః ||20||
प्रागभिहिता ऋतवः ||२०||
🔊 Audio coming soon
ఋతుపరీక్షాం నిర్దిశన్నాహ- ప్రాగిత్యాది| ప్రాగితి ఋతుచర్యాధ్యాయే||20||
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
శీతే శీతప్రతీకారముష్ణే చోష్ణనివారణం | కృత్వా కుర్యాత్ క్రియాం ప్రాప్తాం క్రియాకాలం న హాపయేత్ ||21||
शीते शीतप्रतीकारमुष्णे चोष्णनिवारणम् | कृत्वा कुर्यात् क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
విసదృశకాలజస్యాత్యయికస్య వ్యాధేర్విధ్యంతరముపదిశన్నాహ- శీతే ఇత్యాది| శీతే శీతకాలే, శీతప్రతీకారం శీతవిపర్యయం కృత్వా, ఉష్ణమిత్యర్థః; ఉష్ణే ఉష్ణకాలే, ఉష్ణనివారణముష్ణవిపర్యయం కృత్వా, శీతమిత్యర్థః| కుర్యాత్ క్రియామితి క్రియామగ్నికర్మాదికాం| తదుక్తం,- “తత్రాప్యాత్యయికేఽగ్నికర్మసాధ్యే వ్యాధౌ తత్ప్రత్యనీకం విధిం కృత్వా” (సూ. అ. 12) ఇత్యాది| ప్రాప్తామితి యోగ్యాం| కాల ఏవావశ్యం క్రియా కరణీయేత్యాహ- క్రియాకాలం న హాపయేత్|- న హాపయేత్ నోల్లంఘయేత్, అతిక్లేశవైఫల్యవ్యాధ్యసాధ్యత్వభయాత్ కాలశక్తేరతిశయప్రభవిష్ణుత్వాత్| తద్యథా- అప్రాప్తే కాలే ఆమజ్వరే ‘భేషజం హ్యామదోషస్య భూయో జ్వలయతి జ్వరం’ (ఉ. 39) ఇత్యాది| ఉష్ణే చోష్ణనివారణమిత్యత్ర చకారాద్వృష్టౌ వృష్టిప్రతీకారోఽనుక్తోఽపి సముచ్చీయతే| అన్యే తు వృష్టేరపి శీతత్వాచ్ఛీతే శీతప్రతీకారమిత్యనేనైవ తద్గ్రహణమితి మన్యంతే||21||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
అప్రాప్తే వా క్రియాకాలే ప్రాప్తే వా న కృతా క్రియా | క్రియా హీనాఽతిరిక్తా వా సాధ్యేష్వపి న సిధ్యతి ||22||
अप्राप्ते वा क्रियाकाले प्राप्ते वा न कृता क्रिया | क्रिया हीनाऽतिरिक्ता वा साध्येष्वपि न सिध्यति ||२२||
🔊 Audio coming soon
కీదృశీ క్రియా న సిధ్యతీత్యాహ- అప్రాప్తే వేత్యాది| అప్రాప్తే కాలే అనాగతే కాలే, క్రియా కృతా సాధ్యేష్వపి న సిధ్యతీతి సంబంధః| అనాగతే హి కాలే క్రియా కృతా న సిధ్యతి, తథాచ ప్రాగుక్తం- భేషజం హ్యామదోషస్యేత్యాది| ప్రాప్తే వా న కృతా క్రియేతి అతీతే కాలే క్రియా కృతేత్యర్థః; సాఽపి సాధ్యేష్వపి వ్యాధిషు న సిధ్యతి| యథా- జీర్ణజ్వరే క్షీరమాంసరసస్నేహసాధ్యే లంఘనమితి| క్రియా హీనాఽతిరిక్తా వేతి బహుదోషే హీనా క్రియాఽకించిత్కరీ, అల్పదోషే మహతీ రోగిజీవితహరీ రోగాంతకారిణీ చ| చకారాన్మిథ్యా క్రియా చానుక్తా సముచ్చీయతే; తద్యథా- శీతసాధ్యే ఉష్ణా, ఉష్ణసాధ్యే శీతా చేతి||22||
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
యా హ్యుదీర్ణం శమయతి నాన్యం వ్యాధిం కరోతి చ | సా క్రియా, న తు యా వ్యాధిం హరత్యన్యముదీరయేత్ ||23||
या ह्युदीर्णं शमयति नान्यं व्याधिं करोति च | सा क्रिया, न तु या व्याधिं हरत्यन्यमुदीरयेत् ||२३||
🔊 Audio coming soon
క్రియాఽక్రియయోర్లక్షణమాహ- యేత్యాది| ఉదీర్ణం ఉత్కటం| న తు యా వ్యాధిం హరత్యన్యముదీరయేదితి న పునః సా క్రియా కథ్యతే, యా ఏకం వ్యాధిం హరత్యన్యం ప్రకోపయతీత్యర్థః| యథా- కృశబృంహణేఽగ్నిసాదమేహాతీసారాదయః, యథా వా స్థౌల్యాపకర్షణే మేహచికిత్సాపతర్పణే చ యక్ష్మవాతరోగాదయః||23||
Adhikarana 19 (24) · Śloka 24
ప్రాగభిహితోఽగ్నిరన్నస్య పాచకః | స చతుర్విధో భవతి- దోషానభిపన్న ఏకః, విక్రియామాపన్నస్త్రివిధో భవతి- విషమో వాతేన, తీక్ష్ణః పిత్తేన, మందః శ్లేష్మణా, చతుర్థః సమః సర్వసామ్యాదితి | తత్ర, యో యథాకాలముపయుక్తమన్నం సమ్యక్ పచతి స సమః, సమైర్దోషైః; యః కదాచిత్ సమ్యక్ పచతి, కదాచిదాధ్మానశూలోదావర్తాతిసారజఠరగౌరవాంత్రకూజనప్రవాహణాని కృత్వా, స విషమః; యః ప్రభూతమప్యుపయుక్తమన్నమాశు పచతి స తీక్ష్ణః, స ఏవాభివర్ధమానోఽత్యగ్నిరిత్యాభాష్యతే, స ముహుర్ముహుః ప్రభూతమప్యుపయుక్తమన్నమాశుతరం పచతి, పాకాంతే చ గలతాల్వోష్ఠశోషదాహసంతాపాంజనయతి; యస్త్వల్పమప్యుపయుక్తముదరశిరోగౌరవకాసశ్వాసప్రసేకచ్ఛర్దిగాత్రసదనాని కృత్వా మహతా కాలేన పచతి, స మందః ||24||
प्रागभिहितोऽग्निरन्नस्य पाचकः | स चतुर्विधो भवति- दोषानभिपन्न एकः, विक्रियामापन्नस्त्रिविधो भवति- विषमो वातेन, तीक्ष्णः पित्तेन, मन्दः श्लेष्मणा, चतुर्थः समः सर्वसाम्यादिति | तत्र, यो यथाकालमुपयुक्तमन्नं सम्यक् पचति स समः, समैर्दोषैः; यः कदाचित् सम्यक् पचति, कदाचिदाध्मानशूलोदावर्तातिसारजठरगौरवान्त्रकूजनप्रवाहणानि कृत्वा, स विषमः; यः प्रभूतमप्युपयुक्तमन्नमाशु पचति स तीक्ष्णः, स एवाभिवर्धमानोऽत्यग्निरित्याभाष्यते, स मुहुर्मुहुः प्रभूतमप्युपयुक्तमन्नमाशुतरं पचति, पाकान्ते च गलताल्वोष्ठशोषदाहसन्तापाञ्जनयति; यस्त्वल्पमप्युपयुक्तमुदरशिरोगौरवकासश्वासप्रसेकच्छर्दिगात्रसदनानि कृत्वा महता कालेन पचति, स मन्दः ||२४||
🔊 Audio coming soon
అగ్నిపరీక్షాం నిర్దిశన్నాహ- ప్రాగిత్యాది| ప్రాక్ వ్రణప్రశ్నే| పంచప్రకారో భ్రాజకాదిభేదేన| కథం పునశ్చతుర్విధ ఇత్యాహ- దోషేత్యాది| దోషాభిపన్నో దోషైః ప్రాప్త ఏక ఏవాగ్నిర్విక్రియామాపన్నస్త్రివిధో భవతి- విషమ ఇత్యాది| విషమో వాతేన, తీక్ష్ణః పిత్తేన, మందః శ్లేష్మణా, అనేన ప్రకారేణేత్యర్థః; చతుర్థః సమః సర్వసామ్యాదితి| నను, దోషాభిపన్నత్వేనైవ విక్రియామాపన్న ఇతి ప్రాప్యతే, తత్ కిమర్థం విక్రియామాపన్న ఇత్యుక్తం? నైష దోషః, వాతాదికప్రకృతీనాం పురుషాణాం వాతాదిదోషాభిపన్నత్వం భవతి, న చ విక్రియా కాచిద్భవతీతి| తేషాం చతుర్ణామగ్నీనాం| లక్షణమాహ- తత్రేత్యాది| యథాకాలమితి కాలస్యానుల్లంఘనేన| ప్రథమం ప్రకృతిః ప్రకృతేరనంతరం వికృతిరితి జ్ఞాపనార్థం ప్రథమం వ్యత్యయేన సమాగ్నిలక్షణముక్తం- య ఇత్యాది| విషమాగ్నేర్వాయుర్యదా న విక్షిపతి తదాఽగ్నిః సమ్యక్ పచతి, యదా పునరితశ్చేతశ్చ భాగశో విక్షిప్తః స్యాత్తదా సమ్యంగ పచతి| ఏతాన్యాధ్మానాదీని కృత్వా యః పచతి స విషమ ఇతి సంబంధః| కూజనం గుడగుడాయనశబ్దః| ప్రవాహణం నికుంథనం| ఉపయుక్తం దత్తం| తీక్ష్ణ ఇతి తీక్ష్ణస్తు త్రివిధః- ఏకస్తీక్ష్ణ ఆశుపాచకః, అన్య ఉపేక్షితోఽత్యగ్నిసంజ్ఞో భస్మకాపరపర్యాయః, అపర ఉపేక్షితస్తీక్ష్ణతమో ముహుర్ముహురిత్యాదినా కథితః| యశ్చ ముహుర్ముహుః పచతి వహ్నిస్తత్ర పాకాంతే గలాదిశోషాదీన్ జనయతీతి సంబంధః| ‘సంతాపంజనయతీ’ ఇత్యస్యాగ్రే కేచిద్ ‘యథా వాతేనానుబధ్యతే పిత్తం తదత్యర్థం ద్రవోపేతం’ ఇత్యాది పాఠం పఠంతి, స చాభావాన్న లిఖితః| యస్త్విత్యాది| ప్రసేకో లాలాస్రావః| గాత్రసదనం అంగగ్లానిః||24||
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
విషమో వాతజాన్ రోగాంస్తీక్ష్ణః పిత్తనిమిత్తజాన్ | కరోత్యగ్నిస్తథా మందో వికారాన్ కఫసంభవాన్ ||25||
विषमो वातजान् रोगांस्तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् | करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान् ||२५||
🔊 Audio coming soon
ఏతే విషమాదయోఽగ్నయ ఉత్పన్నాః కిం కుర్వంతీత్యాహ- విషమ ఇత్యాది||25||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
తత్ర, సమే పరిరక్షణం కుర్వీత; విషమే స్నిగ్ధామ్లలవణైః క్రియావిశేషైః ప్రతికుర్వీత; తీక్ష్ణే మధురస్నిగ్ధశీతైర్విరేకైశ్చ; ఏవమేవాత్యగ్నౌ, విశేషేణ మాహిషైశ్చ క్షీరదధిసర్పిర్భిః; మందే కటుతిక్తకషాయైర్వమనైశ్చ ||26||
तत्र, समे परिरक्षणं कुर्वीत; विषमे स्निग्धाम्ललवणैः क्रियाविशेषैः प्रतिकुर्वीत; तीक्ष्णे मधुरस्निग्धशीतैर्विरेकैश्च; एवमेवात्यग्नौ, विशेषेण माहिषैश्च क्षीरदधिसर्पिर्भिः; मन्दे कटुतिक्तकषायैर्वमनैश्च ||२६||
🔊 Audio coming soon
సమాగ్న్యాదీనాం చికిత్సితమాహ- తత్రేత్యాది| పరిరక్షణమితి యథా సమమేవాగ్నిస్తిష్ఠతీత్యర్థః| ఏవమేవేతి మధురస్నిగ్ధశీతైస్త్రిభిస్తథా విరేచనైశ్చేత్యర్థః||26||
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
జాఠరో భగవానగ్నిరీశ్వరోఽన్నస్య పాచకః | సౌక్ష్మ్యాద్రసానాదదానో వివేక్తుం నైవ శక్యతే ||27||
जाठरो भगवानग्निरीश्वरोऽन्नस्य पाचकः | सौक्ष्म्याद्रसानाददानो विवेक्तुं नैव शक्यते ||२७||
🔊 Audio coming soon
అగ్నేరిదానీం ప్రత్యక్షానుపలభ్యస్యాప్యస్తిత్వమాహ- జాఠర ఇత్యాది| జఠరముదరం, తత్ర భవో జాఠరః| భగవానితి మాహాత్మ్యవానిత్యర్థః| ఈశ్వర ఇతి అష్టమహైశ్వర్యగుణయుక్తః, అత ఏవాణిమాదిగుణయుక్త ఇతి| సూక్ష్మత్వాన్న దృశ్యతే, కార్యైరుపలభ్యతే| నను, యద్యసావీశ్వరస్తత్ కథమస్య మాంద్యాదయో దోషా భవంతి? సత్యం; పురుషస్య ప్రాక్తనకర్మణా మాంద్యాదయః క్రియంతే, అథవాఽగ్నిః పిత్తాశ్రితః, తతః పిత్తవిఘాతాదగ్నిమాంద్యాదయో దోషా న స్వత ఇతి| సౌక్ష్మ్యాత్ అణిమాదిగుణయుక్తత్వాత్| రసాన్ మధురాదీన్| ఆదదాన ఇతి పరిపక్తుం గృహ్ణన్| వివేక్తుం నైవ శక్యత ఇతి సాక్షాన్నోపలభ్యత ఇత్యర్థః; అపి త్వన్నపాకలక్షణేన కార్యేణానుమీయతేఽస్త్యగ్నిరితి||27||
Adhikarana 23 (28) · Śloka 28
ప్రాణాపానసమానైస్తు సర్వతః పవనైస్త్రిభిః | ధ్మాయతే పాల్యతే చాపి స్వాం స్వాం గతిమవస్థితైః ||28||
प्राणापानसमानैस्तु सर्वतः पवनैस्त्रिभिः | ध्मायते पाल्यते चापि स्वां स्वां गतिमवस्थितैः ||२८||
🔊 Audio coming soon
యథా బాహ్యస్యాగ్నేర్వాయుః సహాయో భవతి, తద్వజ్జాఠరస్యాపి వాయుసహాయత్వం దర్శయన్నాహ- ప్రాణేత్యాది| సర్వతః సర్వాసు దిక్షు, అన్యే ‘సర్వత ఇతి సర్వేభ్యో వాయుభ్య’ ఇత్యర్థం వదంతి; తేన సర్వేభ్యోఽపి వాయుభ్యః సకాశాత్త్రయ ఏవ వాతా ధమనపాలనసమర్థా న వ్యానోదానావిత్యుక్తం భవతి| ధ్మాయతే ప్రాణాపానాభ్యాం; పాల్యతే సమానేన| స్వాం స్వాం గతిమవస్థితైః స్వస్వమార్గే స్వస్యాః స్వస్యాః క్రియాయాః కారకైరవికృతైరిత్యర్థః| ‘స్వాం స్వాం గతిమవస్థితైః’ ఇత్యస్యాగ్రే వహ్నేః ప్రాధాన్యఖ్యాపనాయ కేచిత్ ‘యుక్తేఽగ్నౌ’ ఇత్యాదిపాఠం పఠంతి, స చాభావాన్న లిఖితః||28||
Adhikarana 24 (29) · Śloka 29
వయస్తు త్రివిధం- బాల్యం, మధ్యం, వృద్ధమితి | తత్రోనషోడశవర్షీయా బాలాః | తే త్రివిధాః- క్షీరపాః, క్షీరాన్నాదా, అన్నాదా ఇతి | తేషు సంవత్సరపరాః క్షీరపాః, ద్విసంవత్సరపరాః క్షీరాన్నాదాః, పరతోఽన్నాదా ఇతి | షోడశసప్తత్యోరంతరే మధ్యం వయః | తస్య వికల్పో- వృద్ధిః, యౌవనం, సంపూర్ణతా, పరిహాణిరితి | తత్ర, ఆవింశతేర్వృద్ధిః, ఆత్రింశతో యౌవనం, ఆచత్వారింశతః సర్వధాత్వింద్రియబలవీర్యసంపూర్ణతా, అత ఊర్ధ్వమీషత్పరిహాణిర్యావత్ సప్తతిరితి | సప్తతేరూర్ధ్వం క్షీయమాణధాత్వింద్రియబలవీర్యోత్సాహమహన్యహని వలీపలితఖాలిత్యజుష్టం కాసశ్వాసప్రభృతిభిరుపద్రవైరభిభూయమానం సర్వక్రియాస్వసమర్థం జీర్ణాగారమివాభివృష్టమవసీదంతం వృద్ధమాచక్షతే ||29||
वयस्तु त्रिविधं- बाल्यं, मध्यं, वृद्धमिति | तत्रोनषोडशवर्षीया बालाः | ते त्रिविधाः- क्षीरपाः, क्षीरान्नादा, अन्नादा इति | तेषु संवत्सरपराः क्षीरपाः, द्विसंवत्सरपराः क्षीरान्नादाः, परतोऽन्नादा इति | षोडशसप्तत्योरन्तरे मध्यं वयः | तस्य विकल्पो- वृद्धिः, यौवनं, सम्पूर्णता, परिहाणिरिति | तत्र, आविंशतेर्वृद्धिः, आत्रिंशतो यौवनम्, आचत्वारिंशतः सर्वधात्विन्द्रियबलवीर्यसम्पूर्णता, अत ऊर्ध्वमीषत्परिहाणिर्यावत् सप्ततिरिति | सप्ततेरूर्ध्वं क्षीयमाणधात्विन्द्रियबलवीर्योत्साहमहन्यहनि वलीपलितखालित्यजुष्टं कासश्वासप्रभृतिभिरुपद्रवैरभिभूयमानं सर्वक्रियास्वसमर्थं जीर्णागारमिवाभिवृष्टमवसीदन्तं वृद्धमाचक्षते ||२९||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వయఃపరీక్షాం నిర్దిశన్నాహ- వయస్త్విత్యాది| తత్రోనషోడశవర్షీయా బాలా ఇతి పంచదశవర్షీయా ఇత్యర్థః| క్షీరాన్నాదా ఇతి దుగ్ధాన్నభోజిన ఇత్యర్థః| అన్నాదా ఇతి కేవలాన్నభక్షకా ఇతి| క్షీరపాః స్తననిఃసృతక్షీరభక్షకా ఇత్యర్థః| తేషామవధిమాహ- తేష్విత్యాది| సంవత్సరపరా ఇతి పరశబ్దేనాత్రావధిరుక్తః| పరతోఽన్నాదా ఇతి తృతీయాదిసంవత్సరేష్విత్యర్థః| అత్రాపి కేచిత్ పాఠాంతరం మన్యంతే, తచ్చాభావాన్న లిఖితం| మధ్యమవయసోఽవధిం భేదాంశ్చ కథయన్నాహ- షోడశేత్యాది| అంతరే అంతరాలే| మధ్యం వయః ‘కథ్యతే’ ఇతి శేషః| వికల్పో భేద ఇత్యర్థః| వృద్ధిర్వర్ధనం; యౌవనమితి వృద్ధిసంపూర్ణతయోర్మిశ్రీభావః, ‘యూనో వికారో యౌవనం’ ఇత్యేకే; సంపూర్ణతేతి వృద్ధానామవయవానామాప్యాయనం సంపూర్ణతా| ఆవింశతేరితి వింశతివర్షాణి మర్యాదీకృత్యేత్యర్థః| ‘యావత్ సప్తతిః’ ఇత్యత్ర స్థానే ‘యావత్ షష్టిః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| సప్తతేరనంతరం యాదృశో భవతి యన్నామా చ కథ్యతే తదాహ- సప్తతేరిత్యాది| వీర్యం రేతః, వలీ త్వక్సంకోచః, పలితం కేశశుక్లత్వం, ఖాలిత్యం ఖల్వాటత్వం ‘చాందిలత్వం’ ఇతి లోకే| అభివృష్టం మేఘవృష్ట్యా సిక్తమిత్యర్థః| అవసీదంతం పతంతం||29||
Adhikarana 25 (30) · Śloka 30
తత్రోత్తరోత్తరాసు వయోవస్థాసూత్తరోత్తరా భేషజమాత్రావిశేషా భవంతి, ఋతే చ పరిహాణేః; తత్రాద్యాపేక్షయా ప్రతికుర్వీత ||30||
तत्रोत्तरोत्तरासु वयोवस्थासूत्तरोत्तरा भेषजमात्राविशेषा भवन्ति, ऋते च परिहाणेः; तत्राद्यापेक्षया प्रतिकुर्वीत ||३०||
🔊 Audio coming soon
వయోజ్ఞానస్య భేషజమాత్రాప్రయోగః ఫలమితి దర్శయన్నాహ,- తత్రేత్యాది| తత్ర వయోజ్ఞానే| ఉత్తరోత్తరాసు వయోవస్థాస్వితి బాల్యయౌవనాదికాసు| ఉత్తరోత్తరా ఇతి ఉత్కృష్టోత్కృష్టాః, భేషజమాత్రావిశేషా ఇతి ఔషధప్రమాణవిశేషాః, ఋతే చ పరిహాణేరితి సప్తతేరూర్ధ్వం వర్జయిత్వేత్యర్థః| తత్రాద్యాపేక్షయా ప్రతికుర్వీతేతి తత్ర పరిహాణౌ, ఆద్యాపేక్షయా బాల్యాపేక్షయా , షోడశవర్షవద్భేషజమాత్రేత్యర్థః| భేషజమాత్రా చ తంత్రాంతరోక్తా గ్రాహ్యా| తద్యథా- “ప్రథమే మాసి జాతస్య శిశోర్భేషజరక్తికా| అవలేహ్యా తు కర్తవ్యా మధుక్షీరసితాఘృతైః|| ఏకైకాం వర్ధయేత్తావద్యావత్సంవత్సరో భవేత్| తదూర్ధ్వం మాషవృద్ధిః స్యాద్యావత్ షోడశకాబ్దికాః|| షోడశాబ్దాత్తతస్తూర్ధ్వం యావదాసప్తతేరితి| ఏవమేవ విభాగోఽయం తదూర్ధ్వం బాలవత్క్రియా|| మానమేతత్ ప్రయోక్తవ్యం సర్వమానవిధావపి" ఇతి| స్వతంత్రేఽపి సాంవత్సరికాష్టద్విరష్టవర్షాణామిత్యాది| అన్యే ‘తత్రాద్యాపేక్షయా’ ఇత్యత్ర ‘అన్యాపేక్షయా’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- పరిహాణేరన్యా వృద్ధిరుచ్యతే, తదపేక్షయేత్యర్థః; ఏతేన షోడశవర్షవన్మాత్రా ప్రయోక్తవ్యేత్యర్థః||30||
Adhikarana 26 (31) · Śloka 31
భవంతి చాత్ర- బాలే వివర్ధతే శ్లేష్మా మధ్యమే పిత్తమేవ తు | భూయిష్ఠం వర్ధతే వాయుర్వృద్ధే తద్వీక్ష్య యోజయేత్ ||31||
भवन्ति चात्र- बाले विवर्धते श्लेष्मा मध्यमे पित्तमेव तु | भूयिष्ठं वर्धते वायुर्वृद्धे तद्वीक्ष्य योजयेत् ||३१||
🔊 Audio coming soon
దోషచయాదావపి వయోజ్ఞానఫలం దర్శయన్నాహ- బాలే ఇత్యాది| భూయిష్ఠం బహుతరం| ఏతేన యథా బాలే శ్లేష్మా న తథా పిత్తవాతావిత్యర్థః; ఏవం శేషయోరపి||31||
Adhikarana 27 (32) · Śloka 32
అగ్నిక్షారవిరేకైస్తు బాలవృద్ధౌ వివర్జయేత్ | తత్సాధ్యేషు వికారేషు మృద్వీం కుర్యాత్ క్రియాం శనైః ||32||
अग्निक्षारविरेकैस्तु बालवृद्धौ विवर्जयेत् | तत्साध्येषु विकारेषु मृद्वीं कुर्यात् क्रियां शनैः ||३२||
🔊 Audio coming soon
వయోజ్ఞానఫలం క్రియావిశేషేఽపి భవతీత్యాహ- అగ్నీత్యాది| మృద్వీం కుర్యాత్ క్రియామితి అజాశకృదాదిమృదుద్రవ్యసంశ్రయోఽగ్నిరపి మృదుః, ఆశ్రయవిశేషాదప్యేషాం మార్దవాది భవతి; తదుక్తం, “స్నేహదగ్ధేఽధికా రుజో భవంతి” (సు. 12)- ఇతి| అథవా మృద్వీమితి ఛేద్యభేద్యాదికాం ప్రతినియతభేషజేన; తదుక్తం- “బాలవృద్ధాసహక్షీణభీరూణాం యోషితామపి| మర్మోపరి చ జాతేషు రోగేషూక్తేషు దారణం” (చి. అ. 1) ఇతి; ఉక్తేషు దారణమితి మిశ్రకోక్తేషు| తద్యథా- "కపోతకంకగృధ్రాణాం పురీషాణి చ దారణం"(సు.37) ఇతి| క్షారోఽప్యావాపప్రతివాపహీనో మృదుః, ఏవం విరేకోఽపి చతురంగులాదిమృదుద్రవ్యాశ్రయో మృదుః| శనైర్మందమిత్యర్థః||32||
Adhikarana 28 (33) · Śloka 33
దేహః స్థూలః, కృశో, మధ్య, ఇతి ప్రాగుపదిష్టః ||33||
देहः स्थूलः, कृशो, मध्य, इति प्रागुपदिष्टः ||३३||
🔊 Audio coming soon
దేహపరీక్షాం నిర్దిశన్నాహ- దేహ ఇత్యాది| ప్రాగుపదిష్ట ఇతి దోషధాతుమలక్షయవృద్ధివిజ్ఞానీయే||33||
Adhikarana 29 (34) · Śloka 34
కర్శయేద్బృంహయేచ్చాపి సదా స్థూలకృశౌ నరౌ | రక్షణం చైవ మధ్యస్య కుర్వీత సతతం భిషక్ ||34||
कर्शयेद्बृंहयेच्चापि सदा स्थूलकृशौ नरौ | रक्षणं चैव मध्यस्य कुर्वीत सततं भिषक् ||३४||
🔊 Audio coming soon
తయోరపి కరణీయమనిర్దిష్టం నిర్దిశన్నాహ- కర్శయేదిత్యాది||34||
Adhikarana 30 (35) · Śloka 35
బలమభిహితగుణం; దౌర్బల్యం తు స్వభావదోషజరాదిభిరవేక్షితవ్యం | యస్మాద్బలవతః సర్వక్రియాప్రవృత్తిస్తస్మాద్బలమేవ ప్రధానమధికరణానాం ||35||
बलमभिहितगुणं; दौर्बल्यं तु स्वभावदोषजरादिभिरवेक्षितव्यम् | यस्माद्बलवतः सर्वक्रियाप्रवृत्तिस्तस्माद्बलमेव प्रधानमधिकरणानाम् ||३५||
🔊 Audio coming soon
బలపరీక్షాం నిర్దిశన్నాహ- బలమిత్యాది| అభిహితగుణం కథితగుణం, ‘ఓజః సోమాత్మకం’ (సూ. అ. 15) ఇత్యాదినా| అనుపదిష్టమపి చికిత్సోపయోగి దౌర్బల్యం కారణభేదేన నిర్దిశన్నాహ- దౌర్బల్యమిత్యాది| స్వభావాన్మాతృపితృశోణితశుక్రస్వభావాదిత్యర్థః, దోషైర్వాతాదిభిః, జరయా వార్ధక్యేన; అవేక్షితవ్యం స్వభావాదిభిర్జ్ఞాతవ్యమిత్యర్థః| అన్యే తు ‘అవేక్షితవ్యం’ ఇత్యత్ర స్థానే ‘జరాపేక్షితం భవతి’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- యథా క్షీరపాత్ క్షీరాన్నాదః, క్షీరాన్నాదాదన్నాద ఇతి| బలప్రాధాన్యం దర్శయన్నాహ- యస్మాదిత్యాది| ప్రవృత్తిః అనుష్ఠానం కరణమిత్యర్థః| అన్యే ‘ప్రతిపత్తిః’ ఇతి పఠంతి; తత్రాపి స ఏవార్థః| అధికరణానాం క్రియాధారాణాం||35||
Adhikarana 31 (36) · Śloka 36
కేచిత్ కృశాః ప్రాణవంతః స్థూలాశ్చాల్పబలా నరాః | తస్మాత్ స్థిరత్వం వ్యాయామైర్బలం వైద్యః ప్రతర్కయేత్ ||36||
केचित् कृशाः प्राणवन्तः स्थूलाश्चाल्पबला नराः | तस्मात् स्थिरत्वं व्यायामैर्बलं वैद्यः प्रतर्कयेत् ||३६||
🔊 Audio coming soon
తత్ర బలయోరుపచయశక్తిలక్షణయోర్వ్యభిచారమాహ- కేచిదిత్యాది| స్థిరత్వమితి స్థైర్యలక్షణం యద్బలం తద్ వ్యాయామైః కృత్వా ప్రతర్కయేత్ విచారయేదిత్యర్థః||36||
Adhikarana 32 (37-38) · Śloka 38
సత్త్వం తు వ్యసనాభ్యుదయక్రియాదిస్థానేష్వవిక్లవకరం ||37|| సత్త్వవాన్ సహతే సర్వం సంస్తభ్యాత్మానమాత్మనా | రాజసః స్తభ్యమానోఽన్యైః సహతే నైవ తామసః ||38||
सत्त्वं तु व्यसनाभ्युदयक्रियादिस्थानेष्वविक्लवकरम् ||३७|| सत्त्ववान् सहते सर्वं संस्तभ्यात्मानमात्मना | राजसः स्तभ्यमानोऽन्यैः सहते नैव तामसः ||३८||
🔊 Audio coming soon
సత్త్వం దర్శయన్నాహ- సత్త్వమిత్యాది| సత్త్వం మనోబలం గుణవిశేషో రజస్తమసోర్విపక్షః; సత్త్వే సతి పీడాదిసహిష్ణుత్వలక్షణం మనోబలం భవతి| వ్యసనం దుఃఖం, సుఖస్య హేతురభ్యుదయః, తయోః క్రియాస్థానాని, యేషు స్థానేషు వ్యసనాభ్యుదయక్రియే భవతః, తాని వ్యసనాభ్యుదయక్రియాస్థానాని తేషు| అవిక్లవకరం అగ్లానికరమహర్షకరం చ| సత్త్వే ఉత్తమం మనోబలం, రజసి మధ్యమం మనోబలం, తమసి మనోదౌర్బల్యమేవేతి| త్రయమపి శ్లోకేన నిర్దిశన్నాహ- సత్త్వవానిత్యాది| సర్వమితి కాయపీడాదికం దుఃఖమిత్యర్థః| సంస్తభ్యాత్మానమితి సంస్తభ్య దృఢీకృత్య; కం? ఆత్మానం మన ఇత్యర్థః| కేన మనః సంస్తభ్యేత్యాహ- ఆత్మనా, బుధ్ద్యేత్యర్థః| స్తభ్యమానోఽన్యైరితి అన్యైః పురుషైదృఢీక్రియమాణః| నైవ తామస ఇతి తామసస్తమోగుణబహులః; అన్యైరప్యవష్టభ్యమానో న సహత ఇత్యర్థః||37-38||
Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40
సాత్మ్యాని తు దేశకాలజాత్యృతురోగవ్యాయామోదకదివాస్వప్నరసప్రభృతీని ప్రకృతివిరుద్ధాన్యపి యాన్యబాధకరాణి భవంతి ||39|| యో రసః కల్పతే యస్య సుఖాయైవ నిషేవితః | వ్యాయామజాతమన్యద్వా తత్ సాత్మ్యమితి నిర్దిశేత్ ||40||
सात्म्यानि तु देशकालजात्यृतुरोगव्यायामोदकदिवास्वप्नरसप्रभृतीनि प्रकृतिविरुद्धान्यपि यान्यबाधकराणि भवन्ति ||३९|| यो रसः कल्पते यस्य सुखायैव निषेवितः | व्यायामजातमन्यद्वा तत् सात्म्यमिति निर्दिशेत् ||४०||
🔊 Audio coming soon
సాత్మ్యపరీక్షాం నిర్దిశన్నాహ- సాత్మ్యానీత్యాది| సాత్మ్యం నామ సుఖం యత్ కరోతి తదుచ్యతే| తత్ర దేశసాత్మ్యం యథా- దేశో హి ద్వివిధః- భూమిః, ఆతురశరీరం చ| తత్రాతురశరీరసాత్మ్యం ద్వివిధం- సముదాయస్యైకం, అన్యదవయవస్య| తత్ర సముదాయస్య యథా- మధురో రసః సర్వధాతువర్ధనః, అవయవసాత్మ్యం యథా- చక్షుష్యకేశ్యకంఠ్యాదిద్రవ్యం| భూమిసాత్మ్యమపి సముదాయైకదేశభేదేన ద్వివిధం; తత్ర సముదాయస్య యథా- జాంగలదేశే యౌ ఆహారాచారౌ తౌ అనూపే విపరీతౌ| దేశావయవానామపి యథా- బాహ్లీకపల్లవచీనాదీనాం మాషగోధూమమాధ్వీకాదిభిః సాత్మ్యం| జాతిసాత్మ్యం యథా- మనుష్యజాతేః సాత్మ్యం శాల్యాదయః, మృగపక్షిజాతీనాం చ తృణపతంగాదీని| ఋతుసాత్మ్యం యథా- ఋత్వభిహితమన్నపానాది| రోగసాత్మ్యం యథా- గుల్మినాం క్షీరం, ఉదావర్తినాం ఘృతం, ప్రమేహిణాం క్షౌద్రమిత్యాది| వ్యాయామస్త్రివిధః- కాయవాఙ్మనోభేదాత్| ఉదకగ్రహణమాహారోపలక్షణం, తేన చతుర్విధోఽప్యాహారః సంగృహీతః| దివాస్వప్నప్రభృతీనీతి ప్రభృతిగ్రహణాజ్జాగరణాదీనాం గ్రహణం| దివాస్వప్నరసప్రభృతీనీతి కేచిద్రసశబ్దం పఠంతి| తేషాం మతే రసోదకగ్రహణాద్రసనేంద్రియగ్రాహ్యం దుగ్ధదధిఘృతసలిలాద్యన్నపానం గృహ్యతే| ప్రకృతివిరుద్ధాన్యపీతి స్వభావేన విరుద్ధానీత్యర్థః| అన్యే తు ప్రకృతిః స్వభావతో వాతాదిభేదేన భిన్నేత్యాచక్షతే| తదేవ సాత్మ్యం విస్తరోక్తమాహారాచారభేదేన ద్విభేదం సంక్షిప్య శ్లోకేన దర్శయన్నాహ- యో రస ఇత్యాది| కల్పతే భవతి| సుఖాయైవ నిషేవితః సుఖకారణమేవ సేవితః సన్నిత్యర్థః| అన్యే ‘సుఖాయైవాతిసేవిత’ ఇతి పఠంతి| వ్యాయామజాతమితి వ్యాయామసమూహః, అన్యద్వేతి దేశజాత్యాది||39-40||
Adhikarana 34 (41) · Śloka 41
ప్రకృతిం భేషజం చోపరిష్టాద్వక్ష్యామః ||41||
प्रकृतिं भेषजं चोपरिष्टाद्वक्ष्यामः ||४१||
🔊 Audio coming soon
ప్రకృతేర్భేషజస్య చ క్వ పునః పరీక్షేత్యాహ- ప్రకృతిమిత్యాది| ప్రకృతిం శారీరే, భేషజం భూమిప్రవిభాగీయే, ఆతురోపక్రమణీయాధ్యాయాదనంతరం సూత్రస్థానసమాప్తిం యావద్భేషజపరీక్షైవేత్యేకే||41||
Adhikarana 35 (42) · Śloka 42
దేశస్త్వానూపో జాంగలః సాధారణ ఇతి | తత్ర, బహూదకనిమ్నోన్నతనదీవర్షగహనో మృదుశీతానిలో బహుమహాపర్వతవృక్షో మృదుసుకుమారోపచితశరీరమనుష్యప్రాయః కఫవాతరోగభూయిష్ఠశ్చానూపః; ఆకాశసమః ప్రవిరలాల్పకంటకివృక్షప్రాయోఽల్పవర్షప్రస్రవణోదపానోదకప్రాయ ఉష్ణదారుణవాతః ప్రవిరలాల్పశైలః స్థిరకృశశరీరమనుష్యప్రాయో వాతపిత్తరోగభూయిష్ఠశ్చ జాంగలః; ఉభయదేశలక్షణః సాధారణ ఇతి ||42||
देशस्त्वानूपो जाङ्गलः साधारण इति | तत्र, बहूदकनिम्नोन्नतनदीवर्षगहनो मृदुशीतानिलो बहुमहापर्वतवृक्षो मृदुसुकुमारोपचितशरीरमनुष्यप्रायः कफवातरोगभूयिष्ठश्चानूपः; आकाशसमः प्रविरलाल्पकण्टकिवृक्षप्रायोऽल्पवर्षप्रस्रवणोदपानोदकप्राय उष्णदारुणवातः प्रविरलाल्पशैलः स्थिरकृशशरीरमनुष्यप्रायो वातपित्तरोगभूयिष्ठश्च जाङ्गलः; उभयदेशलक्षणः साधारण इति ||४२||
🔊 Audio coming soon
దేశపరీక్షాం నిర్దిశన్నాహ- దేశ ఇత్యాది| తేషాం లక్షణమాహ- తత్రేత్యాది| బహుశబ్ద ఉదకాదిభిర్వర్షాంతైః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| గహన ఇతి ఏతైః కృత్వా గహనీభూత ఇత్యర్థః| ఆకాశసమ ఇతి నిరావరణత్వాన్నిమ్నోన్నతతారహితత్వేన సమభూమిభాగ ఇత్యర్థః| ప్రవిరలాల్పకంటకివృక్షప్రాయ ఇతి ప్రవిరలా అల్పా కంటకినో వృక్షాః ప్రాయేణ యత్ర దేశే స తథా| అల్పవర్షప్రస్రవణోదపానోదకప్రాయ ఇతి అల్పం వర్షాయాః ప్రస్రవణానాం నిర్ఝరాణాముదపానానాం చ కూపానాముదకం ప్రాయేణ యత్ర స తథా||42||
Adhikarana 36 (43) · Śloka 43
భవంతి చాత్ర- సమాః సాధారణే యస్మాచ్ఛీతవర్షోష్మమారుతాః | దోషాణాం సమతా జంతోస్తస్మాత్సాధారణో మతః ||43||
भवन्ति चात्र- समाः साधारणे यस्माच्छीतवर्षोष्ममारुताः | दोषाणां समता जन्तोस्तस्मात्साधारणो मतः ||४३||
🔊 Audio coming soon
త్రివిధదేశపరిజ్ఞానే దోషచయాదిఫలం దర్శయన్నాహ- సమా ఇత్యాది||43||
Adhikarana 37 (44-45) · Śloka 45
న తథా బలవంతః స్యుర్జలజా వా స్థలాహృతాః | స్వదేశే నిచితా దోషా అన్యస్మిన్ కోపమాగతాః ||44|| ఉచితే వర్తమానస్య నాస్తి దేశకృతం భయం | ఆహారస్వప్నచేష్టాదౌ తద్దేశస్య గుణే సతి ||45||
न तथा बलवन्तः स्युर्जलजा वा स्थलाहृताः | स्वदेशे निचिता दोषा अन्यस्मिन् कोपमागताः ||४४|| उचिते वर्तमानस्य नास्ति देशकृतं भयम् | आहारस्वप्नचेष्टादौ तद्देशस्य गुणे सति ||४५||
🔊 Audio coming soon
తుల్యగుణదేశజాతస్య రోగస్య విపరీతగుణే దేశే సుచికిత్స్యతాం దర్శయన్నాహ- న తథేత్యాది| జలజా ఇతి ఆనూపదేశజాతాః శ్లీపదాదయః| స్థలాహృతా ఇతి జాంగలదేశం నీతా ఇత్యర్థః| ఉక్తవ్యాధికారణదోషచయాదేర్విసదృశదేశాశ్రయం ప్రథమం దర్శయన్నాహ- స్వదేశ ఇత్యాది| స్వదేశే ఇతి యథా- ఆనూపే దేశే సంచితః కఫో జాంగలదేశే కుపితః| ఉచిత ఇతి న్యాయ్య ఇత్యర్థః| యది పునరాహారాదావనుచితే వర్తతే తదా భవత్యేవ భయం; యథా అనూపదేశే సంచితే కఫే జాంగలదేశేఽపి దివాస్వప్నాది కుర్వతః పురుషస్య భయం భవత్యేవ| ఆహారస్వప్నేత్యాది| తద్దేశస్య గుణే సతి జాంగలదేశస్య రౌక్ష్యౌష్ణ్యాదౌ గుణే సత్యప్యుచితే వర్తేత| ఏతదుక్తం భవతి- యద్యప్యాహారస్వప్నచేష్టాదయో గుణా అపి సంతి, తథాఽప్యుచితే వర్తేత కఫవిపరీతగుణే వర్తేతేత్యర్థః||44-45||
Adhikarana 38 (46-47) · Śloka 47
దేశప్రకృతిసాత్మ్యర్తువిపరీతోఽచిరోత్థితః | సంపత్తౌ భిషగాదీనాం బలసత్త్వాయుషాం తథా ||46|| కేవలః సమదేహాగ్నేః సుఖసాధ్యతమో గదః | అతోఽన్యథా త్వసాధ్యః స్యాత్కృచ్ఛ్రో వ్యామిశ్రలక్షణః ||47||
देशप्रकृतिसात्म्यर्तुविपरीतोऽचिरोत्थितः | सम्पत्तौ भिषगादीनां बलसत्त्वायुषां तथा ||४६|| केवलः समदेहाग्नेः सुखसाध्यतमो गदः | अतोऽन्यथा त्वसाध्यः स्यात्कृच्छ्रो व्यामिश्रलक्षणः ||४७||
🔊 Audio coming soon
సుఖసాధ్యాదీనాం లక్షణమాహ- దేశేత్యాది| దేశవిపరీతో యథా- జాంగలదేశే కఫరోగోత్పత్తిః; ప్రకృతివిపరీతో యథా- పిత్తప్రకృతేః కఫరోగోత్పత్తిః; సాత్మ్యవిపరీతో యథా- కటుసాత్మ్యస్య కఫరోగోత్పత్తిః, ఋతువిపర్యయో యథా- శరది వాతికస్య, హేమంతే పైత్తికస్య, గ్రీష్మే శ్లైష్మికస్య వ్యాధేః ప్రాదుర్భావ ఇతి| అచిరోత్థితో నవ ఇత్యర్థః| అన్యే తు నఞా నిర్దిష్టత్వాద్రక్తగుల్మాదిః పురాణోఽపి సాధ్య ఇతి| సంపత్తావితి పరిపూర్ణత్వే| బలసత్త్వాయుషాం తథేత్యత్రాపి సంపత్తావితి సంబధ్యతే| కేవల ఏకదోషజనితో నిరుపద్రవో వా| సమదేహాగ్నేః సమకాయాగ్నేః||46-47||
Adhikarana 39 (48) · Śloka 48
క్రియాయాస్తు గుణాలాభే క్రియామన్యాం ప్రయోజయేత్ | పూర్వస్యాం శాంతవేగాయాం న క్రియాసంకరో హితః ||48||
क्रियायास्तु गुणालाभे क्रियामन्यां प्रयोजयेत् | पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासङ्करो हितः ||४८||
🔊 Audio coming soon
క్రియాఫలం యదా న దృశ్యతే తదాఽన్యా క్రియా కర్తవ్యా; సాఽపి విశ్రమ్య కాలాంతరితా సతీ కర్తవ్యేతి దర్శయన్నాహ- క్రియాయా ఇత్యాది| పంచరాత్ర్యంతరితా షడ్రాత్ర్యంతరితా వాఽన్యా క్రియా ప్రయోక్తవ్యా| సంకరో యుగపద్ద్వయోః ప్రయోగః||48||
Adhikarana 40 (49) · Śloka 49
గుణాలాభేఽపి సపది యది సైవ క్రియా హితా | కర్తవ్యైవ తదా వ్యాధిః కృచ్ఛ్రసాధ్యతమో యది ||49||
गुणालाभेऽपि सपदि यदि सैव क्रिया हिता | कर्तव्यैव तदा व्याधिः कृच्छ्रसाध्यतमो यदि ||४९||
🔊 Audio coming soon
యస్యాపి ఫలం న దృశ్యతే సాఽపి సప్తరాత్రం ప్రకర్తవ్యేత్యాహ- గుణాలాభ ఇత్యాది| సపది శీఘ్రం యదా పునః కృచ్ఛ్రసాధ్యో వ్యాధిస్తదా గుణస్య క్రియాఫలస్యాలాభేఽపి హితా యా క్రియా సైవ ప్రయోక్తవ్యా| అస్మింఛ్లోకే పాఠాంతరమస్తి, తచ్చాభావాన్న లిఖితం||49||
Adhikarana 41 (50) · Śloka 50
య ఏవమేనం విధిమేకరూపం బిభర్తి కాలాదివశేన ధీమాన్ | స మృత్యుపాశాంజగతో గదౌఘాంఛినత్తి భైషజ్యపరశ్వధేన ||50||
य एवमेनं विधिमेकरूपं बिभर्ति कालादिवशेन धीमान् | स मृत्युपाशाञ्जगतो गदौघाञ्छिनत्ति भैषज्यपरश्वधेन ||५०||
🔊 Audio coming soon
అత్ర తు స్తుత్యర్థం శ్లోకమాహ- య ఏవమిత్యాది| ఏవమనేన ప్రకారేణ, ఏనం విధిం పూర్వోక్తం విధానం, ఏకరూపం బిభర్తి అప్రకల్పం(ంపం) ధారయతి, కాలాదివశేన కాలాదిసామర్థ్యేనేత్యర్థః, గదౌఘాన్ వికారసమూహాన్, భైషజ్యపరశ్వధేనేతి ఔషధకుఠారేణేత్యర్థః| కేచిదముం శ్లోకం న పఠంతి| ఏకే ఆచార్యా విపరీతావిపరీతవ్రణాద్యవారణీయపర్యంతమరిష్టాధ్యాయాన్ షట్ వదంతి; అపరే తు ఆతురోపక్రమణీయమరిష్టమితి వదంతి| వృద్ధాశ్చాత్రైవముపదిశంతి- అరిష్టాధ్యాయా విఘ్నభయాద్గృహాద్బహిః పాఠనీయా దేవాలయాదిషు||50||
Adhikarana puShpikA · Śloka 35
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే ఆతురోపక్రమణీయో నామ పంచత్రింశోఽధ్యాయః ||35||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने आतुरोपक्रमणीयो नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ||३५||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ణ)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే పంచత్రింశత్తమోఽధ్యాయః||35||